VVD versus de rechtse kerk

De rechtse kerk

Verhaal van de Week

Onder de motorkap van het IDF

Documentaire

600 dagen de straat op

Verzet

Tijd voor scholierenprotest?

Jongerenpanel

Doe iets niet

Dolf Jansen

Dienstplicht

Chard van den Berg

Laat de boer rouwen

Hans Against the Machine

Veiligheidsraad

Verenigde Naties

Iedereen aan de marathon

Zeitgeist

Jacht op vreemdgangers

Digital Families

Maandboek poëzie
De poëzie van Peter Verhelst vormt, net als zijn proza, nooit een gemakkelijke kluif. Ik merk dat ik steevast enigszins argwanend aan zijn werk begin. Is het wat? Doet het me iets en wat dan precies? In eigen land, België, heeft Verhelsts werk een cultstatus: romans als Tongkat en Zwerm zijn er de hemel in geprezen, zijn dichtwerk is een speerpunt van het postmodernisme. Als ik me niet vergis, is het Noord-Nederlandse enthousiasme wat minder. Wij hebben nu eenmaal meer speelse, minder afwerende postmodernisten, Tonnus Oosterhoff, Nachoem Wijnberg.
Verhelsts onbehaaglijke dichtkunst lijkt me verband te houden met zijn moeizame relatie tot de poëzie zelf. Hij heeft enige malen zijn &#8216;weerzin tegen een boekje als een dichtbundel&#8217; uitgesproken en &#8216;de pathetiek die daarmee samengaat&#8217;. Die uitspraken zijn het uitgangspunt voor het verhelderende hoofdstuk over Verhelst in Postmoderne poëzie in Nederland en Vlaanderen door Thomas Vaessen en Jos Joosten Zij laten zien dat je in dit werk niet naar afheid, laat staan monumentaliteit moet zoeken, maar het beter als een act, misschien wel tot mislukken gedoemd schouwspel, kunt zien.
Het is wat ik zelf zou willen noemen &#8216;gebeurende&#8217; poëzie, met alle gevolgen van dien: soms leidt het tot iets, vaak ook niet, maar hoe je er ook naar kijkt: er vindt iets plaats en Verhelst dwingt je het mee te maken. Zijn werk doet op een bepaalde manier denken aan de fameuze ervaring in de film A Clockwork Orange: je kunt er niet onderuit. Captive audience.
Eindigheid, destructie, apocalyptische ervaring zijn belangrijke motieven in Verhelst poëzie; rücksichtslos en zelfs met iets van wreed behagen drukt hij de lezer met zijn neus in de verwoestingen van deze tijd, het is dichtkunst van kneedbommen, ontbladering, instortende wolkenkrabbers. Maar daarmee is het nog niet politiek of maatschappelijk geëngageerd; eerder zie je een koel oog kijken, van een onafhankelijke instantie. Daardoor maakt Verhelsts werk vaak een uitgesproken sf-achtige indruk. Het gebruikelijke sentiment, de menselijke gevoeligheid, ontbreekt eraan.
Dat maakt bundels als De boom N en Verhemelte tegelijk afwerend en fascinerend. Ze wijzen omhoog naar de hemel, maar daar is het leeg en kil. Vergeleken met dat vroegere werk oogt Verhelsts jongste bundel, het ook ten hemel gerichte Nieuwe sterrenbeelden, evenwel een stuk toegankelijker. Ook de titel suggereert een wending, iets nieuws. Op de omslag worden we zelfs &#8216;welkom in de 21ste eeuw&#8217; geheten.
Een nieuw geluid dus, misschien, maar geen nieuwe thematiek. Ook in Nieuwe sterrenbeelden bevindt de lezer zich in een tijdloos landschap, een woestenij met apocalyptische kantjes met daarin de mens als een eenzame aanwezigheid. Zelfs onder een plaid in zijn tuinstoel is hij niet veilig voor de eindeloze vergankelijkheden en veranderingen:
Continentendrift
We dwarrelen en dwarrelen, eindigen
onder de platanen. Weldra moet alles
en iedereen
op een hoop geveegd, maar trek de plaid
tot aan je kin,
streel de vacht, blijf voor één keer rustig. Geleidelijk
boetten we aan kracht in, werden we als
het klimaat
onberekenbaar &#8211; We zijn de heetste
herfstdag ooit.
Een stem heeft beterschap beloofd.
We leerden onszelf
te knielen en rode thee door te slikken.
Je goot het glas
over je arm leeg, in de hoop iets over
te houden
voor later, iets om glimlachend aan te denken
op de rand van een tuinstoel: weet je nog, toen we
uitkeken over de smeulende tuin dat jij
zomaar
je glas hete thee, god weet je nog, terwijl
de ander
antwoordt: we hebben het voor elkaar
gedaan, ja toch. Stil maar.
Stuifmeel brengt je aan het niezen.
Seizoenen blijven zich
van seizoen vergissen.
Zo veel vlinders
sneeuwend in april,
zo veel rozenbottels straks.
In plaats van de oude ijselijke toon klinkt er iets paradijselijks door in dit rozenbottelthee morsende paartje dat weet dat het door de kosmos dwarrelt en onder een boom zal eindigen, maar ook dat zijn sporen in de toekomst zullen ontbotten. Ondergang en voortgang, daarover gaat dit gedicht en gaat veel van Verhelsts poëzie, maar het lijkt erop dat de accenten ineens anders liggen, positiever: &#8216;Wie een berg sloopt bouwt een nieuwe berg.&#8217; Verhelst zal toch niet ineens bekeerd zijn tot de menselijke poëzie? Ik merk dat ik het nog altijd met enig wantrouwen gadesla, deze toegankelijke taal. Alsof de dichter de lezers best eens aan het eind met een klap uit dit min of meer leefbare en veelbelovende universum te meppen. Maar nee, zelfs de laatste woorden in de bundel houden het heel: was zo graag samengevallen / maar iedereen viel apart / alleen wij / sprongen naar de sterren.
Het kan ook zijn dat Verhelst, ouder geworden, bevangen is geraakt door sterfelijkheid en voortbestaan. In &#8216;De fosforescerende poedel&#8217; lees ik maar liefst &#8216;Niets gaat ooit verloren&#8217;. Op een bepaalde manier is dat onthutsender dan al die kille mechanische, postmoderne werelden waarin Verhelst ons vroeger voortleidde. Ben benieuwd wat de volgende schotel is die deze dichter ons voorzet. En kijk, houdt die duivelse Verhelst je toch weer gevangen met zijn act.
Onooglijke almacht
Het veelgeprezen en beprijsde werk van Toon Tellegen, waar ik in het begin mee wegliep, begon me na een aantal gelijkgestemde bundels te vervelen. Al die warm-menselijke, in kleine sprookjes vervatte wijsheden, die treffende maar nooit ontregelende wijsheden over leven en dood, over de zoekende mens, die leukige dialoogjes: &#8216;Zo zo God, zeiden zij, u hier?&#8217; Maar nadat ik het me tegengegeten had en een tijdje op rantsoen ging, smaakt het nu toch wel weer. Hemels en vergeefs is niet heel anders dan vorig werk, maar wie een tijdje is weggeweest, ziet toch wat nieuws: het quasi-naïeve onder-ons-toontje heeft plaatsgemaakt voor een meer volwassen wijze van toespreken. De vraag is niet veranderd, de verpakking wel enigszins:
Vergissen
Is vergissen wel menselijk,
is het niet goddelijk?
En schaamte,
zou dat niet de enige ware goddelijke emotie zijn &#8211;
hemelse schaamte,
de reden waarom het goddelijke zich klein maakt,
zich verbergt
en in het donker de onsterfelijke haren
uit zijn grijze immanentie trekt,
terwijl wij ons hoofd buigen en fluisteren
dat wij het vergeven,
dat wij het niet kwalijk nemen &#8211;
hoe zouden wij dúrven &#8211;
en dat wij ons ook wel eens vergissen?
Maar wij vergissen ons niet.
Niet zo.
Over spijt, schaamte, kleiner wordend leven gaat deze bundel, en over je bij alle tekorten neerleggen. Zelfs God of almacht wordt hier tot het minieme gereduceerd: Dag almacht, / dag kleine onooglijke almacht van me, / naarstig scheppertje van illusies en duizelingen / met je grote kleine mond. Tellegen weet nog altijd hoe hij het grootse en geheimzinnige raadsel moet domesticeren, maar hij lijkt me iets minder lievig geworden, een beetje giftiger, het poëtische please-gedrag is afgenomen en dat bevalt me wel. Misschien ooit nog eens een naar, hard en egoïstisch gedicht, om met een bons de deur dicht te smijten voor de onthutste familieleden, dat zou mooi zijn.
dichterlijk feestje
De gedichten van Astrid Lampe in haar vijfde bundel Park Slope hebben hetzelfde onverslijtbaar goede humeur als de voorgaande bundels. Dat proef je ook als je het weer niet goed kunt volgen en het gevoel hebt in een kamer naast die van de dichteres te zitten en haar geluid op te vangen zonder er chocola van te kunnen maken:
Baywatch brooklyn
doorgewinterd
hoe wij &#8211;
jij! (reddingsbrigadier Ie klas)
en ik&#8230;
doorgewin-
&#8216;het ciseleren als handeling ook&#8217;
hoe
middels het trainen van de fijne motoriek
(je in dit slopend klimaat van een knellend laagje verlossen bijvoorbeeld)
hoe wij aldus &#8230; aan ons
Lyrische ik
lucht
De ondertitel van Park Slope luidt &#8216;K&#8217;nex studies&#8217;, naar het knutselspeelgoed voor kinderen en daar heeft dit werk wel wat van weg: taalknutsels. Hier bijvoorbeeld in het contrast tussen de zonnige strandwachten en hun doorge&#8217;winterde&#8217; handelen. Maar het resultaat is meer dan knutselwerk: wat die bouwseltjes openbaren, is vooral emotie en temperament. Letterlijk zelfbewust en vol vaart komen deze gedichten aangedanst en -gehuppeld, nu eens in minimalistische omhulling, dan weer schots en scheef of collage-achtig, vol typografische afwijking en jolige kreten, &#8216;Dojng!&#8217; &#8216;bedaar toch rozenknopje!&#8217;, &#8216;Bling bling&#8217;. Je zou het modernistisch of vitalistisch kunnen noemen, een beetje à la Van Ostaijen, maar het is toch in de eerste plaats leuk om naar te kijken en het aan te horen, een dichterlijk feestje. En onze hele wereld van nu, van bloggers, popliedjes en reclame veert erin op. Dit is nou poëzie waarvan je de inhoudsopgave ook rustig als een gedicht kunt lezen. Levendig, dus, en vermoeiend, dat ook soms, maar vooral onverwisselbaar Lampe.
Sidderend als puddingvlees
L.F. Rosen is niet wat je noemt een spectaculair dichter. Integendeel, ietwat traditioneel en stijfjes gaat hij zijn weg. Zijn zinnen lopen rechttoe rechtaan, ze zijn begrijpelijk en beeldend, en zo zet hij lijnen voort die beginnen bij Nijhoff en Achterberg. Maar wie even verder kijkt, ontwaart een tamelijk onthutsend heelal achter deze kalme, braaf ogende gedichten: De meeste engelen vliegen / aan ons voorbij. Zij slaan / geen acht op ons en stichten / slechts verwarring.
Of elders: Eindelijk alleen, sidderend / als puddingvlees op een bed.
Regels uit Rosens jongste bundel Droomvlees. Dit zijn gedichten van de nacht en van de slapeloosheid, welgevormd misschien maar met verontrustende kantjes: &#8216;Ik hou van het kind / om zijn speelgoed / haat het kind / om zijn spel.&#8217; heet het in &#8216;De speelgoedverzamelaar&#8217;, en zo wordt de hoofdpersoon in deze verzen niet bekoord door het leven zelf, maar door wat het aan beelden oplevert. En evenzo is niet zijn stijl zijn sterke kant, maar het verhaal dat hij wil vertellen. Vaak hebben de taferelen iets demonisch: vreemde mannen komen zomaar langs, er verschijnt een insectendoder in een angstaanjagend pak, een vlekkerig meisje loopt over een brug. Droomvlees openbaart een donkere wereld, waarin vleselijkheid en lichamelijkheid nauwelijks opluchting bieden. Zelfs een goeie vrijpartij levert hier spookbeelden op en de dichter houdt, karakteristiek genoeg, meer van onverzonden dan verzonden liefdesbrieven &#8216;om hun rotsvast geloof in zichzelf&#8217;. Het lijkt sprekend op Rosens eigen poëtica; niet om contact te leggen, maar omdat hij in zichzelf gelooft, schrijft deze dichter. Daarom komen we hem niet al te vaak tegen, maar hij is er wel degelijk, ergens in een duister hoekje.
Peter Verhelst, ‘Nieuwe sterrenbeelden’, Prometheus, 130 pagina’s, € 22,05
Toon Tellegen, ‘Hemels en vergeefs’, Querido, 64 pagina’s, € 16,95
Astrid Lampe, ‘Park Slope’, Querido, 72 pagina’s, € 18,95
L.F. Rosen, ‘Droomvlees’, Wagner &#038; van Santen, 64 pagina’s, € 15,95

Rob Schouten

Een bekeerde postmodernist?

Fictie / Het bezeten proza van John Cowper Powys
Ongelezen en vergeten is hij, de Engelse schrijver John Cowper Powys (1872-1963). Hij is de oudste van de drie schrijvende broers Powys, die als ware mannelijke opvolgers van de gezusters Brontë allemaal carrière maakten in de literatuur van de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw en die alledrie de tand de tijds niet lijken te hebben doorstaan. En dat terwijl John Cowper een literaire reus is, en Llewelyn en Theodore Francis op zijn minst interessante literaire outsiders zijn.
In Engeland bestaat er nog wel een soort Powys-gemeente, al hoor je er zelden iets van, maar het verhaal van John Cowper Powys in Nederland is snel verteld. Ooit schreef Vestdijk onder de titel &#8216;Een geval van religieus materialisme&#8217; een lang essay over Powys&#8217; chef d&#8217;oeuvre, de even kolossale als verbijsterende roman A Glastonbury Romance. In 1984 bracht De Arbeiderspers de roman Wolf Solent in de vertaling van Jacob Groot uit, die snel in de ramsj en de vergetelheid belandde, en in 1989 verscheen een studie van Ernst Verbeek over Powys, getiteld De goden verzoeken. Schrijvers L.Th. Lehmann en Willem Brakman werden in het spoor van Vestdijk liefhebbers van zijn werk, maar dat was het dan wel. Wat dus uitgeverij Prometheus bezielt om het nu nog eens met Wolf Solent te proberen, is niet evident. Maar prijzenswaardig is het wel, want Wolf Solent is een meesterwerk en vormt een passende introductie tot de schrijver.
Sadomasochistische antiquair
John Cowper Powys was de oudste van elf kinderen uit een rustig domineesgezin in Dorset; via zijn vader stamde hij af van de middeleeuwse vorsten van Powys, via zijn moeder was hij in de verte verwant aan de dichters William Cowper en John Donne. Van dat alles was hij zich zeer wel bewust. Geboortegrond en geschiedenis spelen een belangrijke rol in zijn werk, maar niet op een eenvoudige, traditionele manier: zijn hoofdpersonen, veelal complexe, getormenteerde karakters, worden heen en weer geslingerd tussen demonische krachten van goed en kwaad, vaak opgeroepen door het land waar ze leven. Niet toevallig waren Rabelais, de aardse schaalvergroter, en Dostojevski, de beschrijver van psychische demonie, Powys&#8217; grote voorbeelden &#8211; hij stelde ze gelijk aan Homerus en Shakespeare.
A Glastonbury Romance, Powys bijna 1200 pagina&#8217;s dikke magnum opus, is het boek waarin Powys&#8217; obsessies met land en psyche het sterkst tot uitdrukking komen. Glastonbury, een plaats in Somerset die geassocieerd wordt met allerlei legenden (zo zouden de overblijfselen van koning Arthur en zijn echtgenote er zijn gevonden), was voor Powys een soort Avalon, een plek waar christendom en heidendom met elkaar samenhingen. Zijn boek erover, vol wonderlijke personages en tradities, met als uitschieter het verhaal van de sadomasochistische antiquair Owen Evans die zich in een passiespel als Christus werkelijk wil laten kruisigen, leest als een stream of consciousness-roman, niet van een persoon, maar van een plaats.
Het epische stramien, met mensen ondergeschikt aan de bodem waarop ze leven, is typerend voor het werk van Powys. Hoewel hij veel meer een nazaat lijkt van Thomas Hardy dan van een modernist als James Joyce (die hij overigens wel kon waarderen), heeft zijn werk toch iets dat de gewone vertelling verre overtreft. Wie Powys leest, wordt soms weggezogen in duistere, nauwelijks meer menselijk te noemen grondzeeën, alsof er ergens een duivel zit te experimenteren met landschap en bewoners.
Porno in de Elbe
Ongetwijfeld weerspiegelt Powys&#8217; bezeten verteltrant elementen uit zijn eigen leven. In zijn Autobiografie, waarin hij alle vrouwen uit zijn leven vrijwel onbesproken laat als om geen slapende honden wakker te maken, vertelt hij op bladzijde één al over een jeugdige sadistische daad, die de rest van zijn levensverhaal overschaduwt. Niet dat hij een praktizerend sadist was &#8211; het sloeg bij hem naar binnen, werd een mentaal pijnigen. Zijn ongelukkige huwelijksleven, met een vrouw die operationeel ontmaagd werd, zijn gehannes met andere vrouwen (op een gegeven moment haalde hij zelfs een prostituee in huis), zijn seksuele frustraties en obsessies (de porno die hij, op lezingentoernee in Dresden, kocht, smeet hij na lezing in de Elbe), die hele post-victoriaanse onrust in hem vond een uitweg in zijn romans.
Ook Powys&#8217; achtergrond als domineeszoon speelt een rol. Zijn boeken gaan als gezegd in hoge mate over goed en kwaad. Wie John Cowper Powys leest, is getuige van een geweldige innerlijke strijd, maar vaak ook van een serene, in onze ogen ietwat saaie uitkomst. Eerder genoemde sadist Owen Evans wordt van zijn perverse neigingen genezen door zijn huwelijk met een goede, lieve vrouw. De roman Maiden Castle gaat over oudere mensen, met voorbije liefdes, die pogen zichzelf na gedane zaken weer aan het leven te hechten. Ook Wolf Solent eindigt berustend.
Powys was een echte dualist. In een essay &#8216;Is modern marriage a failure&#8217; concludeerde de ongelukkig getrouwde dat het huwelijk niettemin een veilige burcht was tegen mechanisatie, industrialisatie en commercialisering. En in een ander essay &#8216;In Defence of Sensuality&#8217; probeerde hij aan te tonen hoe het individualistische ego, dat geconfronteerd wordt met een vijandig en mysterieus heelal, ondanks alles gelukkig kan worden, door sensueel te leven natuurlijk.
Zinderende zinnelijkheid
Al deze aspecten komen in Wolf Solent (1929) terug. Powys schreef de roman grotendeels in Amerika, gedurende zijn vele reizen. Het is een boek vol weemoed naar het Engelse landschap, maar het is ook zijn meest autobiografische product: &#8216;Zowel zijn voorhoofd als zijn tamelijk vormeloze kin vertoonden de neiging terug te wijken, een eigenaardigheid die tot gevolg had dat zijn gelaatsuitdrukking werd gedomineerd door de kromming van zijn haviksneus en de ruige, dikke wenkbrauwen die zijn diepliggende grijze ogen overwelfden&#8217; &#8211; onmiskenbaar een zelfportret. Nog meer treffen de mentale overeenkomsten: Solents verlangen naar sensaties, meer dan naar tastbare ervaringen, zijn gewoonte om &#8216;in zijn ziel te verzinken&#8217;.
Het verhaal is simpel genoeg. Wolf Solent, een gesjeesde historicus uit Londen, ontslagen vanwege zijn rabiate verzet tegen de moderne tijd, wordt door de obscure mecenas Urquhart ingehuurd om een rabelaisiaanse chronique scandaleuse van zijn geboortestreek Dorset te schrijven: &#8216;We moeten selecteren, beste vriend. We moeten selecteren. Alle geschiedschrijving bestaat bij de gratie van selectie. We kunnen niet alles opnemen. We moeten ons beperken tot wat pittig en sappig en geestig is. Dingen als ontucht, moord, overspel.&#8217; Deze opdracht levert Solent behalve verhalen vooral een ingewikkelde liefdesgeschiedenis en de nodige mystieke extase op. Hij kan maar niet kiezen tussen twee vrouwen die hem beiden begoochelen, de mooie en lieflijke Gerda en de veel jongere, kinderlijke Christie, die in zekere zin staan voor het goede en het kwade, lichaam en ziel. &#8216;Hij wist dat hij zijn opwinding zou kunnen bekoelen of afstompen of ondermijnen of afweren door haar te analyseren, maar het gevoel zelf had zo&#8217;n dodelijk zoete uitwerking op hem dat het met &#8220;een zacht stemmetje&#8221; om uitstel smeekte van de invasie van zijn verstand.&#8217;
Het verslag van deze gemoedsstrijd is uitputtend, een detailstudie van tegenstrijdige gevoelens en obsessies: &#8216;Verontwaardigd schudde zijn ziel zich heen en weer als in haar streven te ontsnappen. Als een glibberig geschubde vis schudde ze zich heen en weer, en draaide op haar zij, en rolde met haar buik omhoog, terwijl ze door de vezels van het net dat haar omsloot probeerde heen te dringen.&#8217; Als een arts die niet genoeg kan krijgen van alle symptomen beschrijft Powys plastisch de bijna ziekelijke sensaties van zijn hoofdpersoon. Juist de nog ietwat victoriaanse pudeur van dat verslag, gecombineerd met pornografische lustgevoelens, geeft het boek hier en daar een zinderende zinnelijkheid, die de lezer haast tot voyeur maakt. Tussen de verheven geest van universele, immateriële, tijdloze liefde en afkeer schemeren geschiedenissen van incest, homoseksualiteit, zelfs necrofilie.
Magische plaatsen
Wat in al Powys&#8217; werk opvalt, is de emotionele dichtheid en overvloed van alles. Schaarsheid van middelen speelde geen rol. Alles, van goddelijk landschap tot het meubilair in de Engelse kamers, wordt ten diepste ondergaan en beschreven. Soms zit je, gewend geraakt aan literaire karigheid, tijdens het lezen naar adem te snakken. Willem Brakman zei het zo: &#8216;Waarlijk, daar heeft een mens geleefd! Bij elkaar was het een grandioze volheid. Dat wondere begrip, het geluk bij de wereld te behoren heeft Powys magistraal beschreven.&#8217;
Voor Powys&#8217; stijl moet de hedendaagse lezer soms wel een paar knoppen omzetten &#8211; op het eerste gezicht lijkt hij misschien vooral besteed aan lezers van Tolkien, al is zijn werk veel dieper. Hij schreef breed en traag, zijn extatische, mystieke beschrijvingen van landschappen, vaak geconcentreerd rond magische plaatsen als de Tor in Glastonbury, de sinistere poel in Wolf Solent, de burcht in Maiden Castle, maken soms haast een surplace. Londen en New York lijken in zijn romans vaak verder weg dan ooit.
De gebeurtenissen in zijn boeken zijn minder belangrijk dan de reactie van zijn personages erop. Powys&#8217; personages lijden aan een typisch negentiende-eeuwse gespletenheid; ze zoeken naar spirituele waarden en worden daarvan afgeleid door hun lichamelijke verlangens. In veel opzichten is John Cowper Powys een reuze ouderwetse schrijver met een gedateerde thematiek. Maar er heerst een geheimzinnige kracht in dit mythomane, geobsedeerde en diep borende werk die het tijdloos maakt, zoals de romans van zijn grote voorbeeld Dostojevski, ondanks hun geworteldheid in het negentiende-eeuwse Rusland, tijdloos zijn. De Nobelprijs, waar Powys zijn hele leven op hoopte, kreeg hij er niet voor. Die had hem een langduriger faam bezorgd dan de akelige versukkeling waarin de aandacht voor zijn werk nu ten onrechte is geraakt.
John Cowper Powys, ‘Wolf Solent’, vertaling Jacob Groot, Prometheus, 746 pagina’s, € 45,–

Een moderne Dostojevski

Maandboek poëzie
Kleine dingen verzamel je makkelijker dan grote, vandaar dat de meeste auteurs hun verzameld werk pas na hun dood toebedeeld krijgen. Verzamelde verhalen of gedichten kunnen er vaak wel tijdens hun leven al af. Zo&#8217;n verzamelbundel bij het leven heeft iets dubbelzinnigs: enerzijds een kroon op je werk, anderzijds toch een beetje een doodskist: is de scheppingskracht soms al voorbij?
De bundel verzamelde gedichten van Robert Anker, naar een van zijn vorige bundels Nieuwe veters geheten, speelt in zijn vormgeving (van Maarten Evenhuis) mooi met die gedachte. Omslag en bindwerk maken een doelbewust onaffe indruk, witte kaft, open rug als moet het definitieve bindwerk nog beginnen.
Sommige dichters nemen het verschijnen van hun verzamelde verzen te baat om de boel eens op te schonen, oude gedichten worden bijgepunt, andere weggegooid. Zo niet Anker. De hele boel staat er integraal in, van het onaanzienlijkste versje uit zijn debuut tot en met de volledige teksten van de latere bundels.
Geen gêne voor het jeugdwerk kennelijk. Anker begon, in 1979 met de bundel Waar ik nog ben, als natuurdichter. Het allereerste gedicht luidt:
De boom verwondert zich / om wat in groei is opgegaan, / door wortels aangedragen, / in zaden weggevoerd op wind. / De rest is hout. / Een timmerman, een vader, / zaagt sparren uit hout tot hoger bloei: / een huis om in te wonen. // Terzij in zaagsel groeit een kind / naar hout.
Qua onderwerp, metaforiek, toon en stijl (weglatingen van lidwoorden, ingesloten antecedenten) is dat helemaal Chris van Geel, wiens besmettelijke invloed in die tijd veel dichters raakte; je ziet hem ook terug bij Ankers bentgenoten Van Deel en Willem-Jan Otten. Toch bespeurt de fijnproever al wel iets anders in dit werk, een autobiografische kiem: uit het symbolische groeit het persoonlijke.
En dat zet door. Inmiddels is Anker een grotestadsdichter geworden en de huidige (en na de onlangs overleden Adriaan Jaeggi tweede) stadsdichter van Amsterdam. In zijn werk komt zowel het individuele als het collectieve lot van de geürbaniseerde mens aan bod, de haastige en zoals het in een van zijn bundels heet &#8216;broekbewapperde&#8217; enkeling, maar ook de multiculturele samenleving en haar kleurrijke problemen. Een zendeling of boodschapper is Anker bepaalt niet, hij staat langs de zijlijn en kijkt, soms sceptisch, soms deelnemend, maar altijd geïnteresseerd toe.
In de bundel In het vertrek uit 1996 staat een cyclus &#8216;Afwezig&#8217;, gewijd aan zijn inmiddels overleden vader, die de ontwikkeling van het Van Geel-achtige miniatuurtje naar een breder en levendig palet treffend illustreert:
Ik was natuurlijk weer te laat / niet voor het sterven maar dat hij stierf / al die witte pagina&#8217;s ook die ruzies / lieve vrienden al die boodschappen / ja ik kom vanmiddag // Blootgewoeld pyjamajasje gele buik zijn lul / wat zijn de dekens in een ziekenhuis toch dun / de deur staat open kakelend bezoek over de gang / &#8216;hindert niks dat vind ik wel gezellig&#8217;
Anker ontwikkelde voor zichzelf een taal vol registerwisselingen: rommelig, terloops, zonder pudeur en vol gedachtesprongen, zinsflarden, parlando-achtige oprispingen. Niet meer dat ene, treffende beeld telt maar de veelvormigheid en het kleurrijke van het geheel. Zo stiefelt hij als dichter voortaan door de buurt, zit in het café, aanschouwt het multiculturele schouwspel, luistert naar een &#8216;fanfare met spuitmuziek&#8217;, maar alles vlot en schijnbaar niet al te betrokken.
Gedachten aan eeuwigheid en wezenlijkheid, die verzwegen grootheden van vroeger die zijn eerste gedichten bepaalden, zijn er nog altijd bij tijd en wijle, maar de wens om er uit te komen of er althans een afgeronde gedachte aan te wijden is er niet meer. De hoofdpersoon van Anker is een twijfelende en sukkelende wandelaar, nu eens egocentrisch op zoek naar idylle, dan weer barmhartig opgaand in zijn omgeving. En zijn poëzie schept niet langer orde maar demonstreert de chaos.
De criticus Ad Zuiderent beval het werk van Anker ooit aan bij de opstandige jonge Maximalen, als zou hier de ware maximale poëzie geleverd worden. Ik snap dat wel, Anker maakte zich in diezelfde tijd van poëtische reuring immers juist los van de &#8216;lispelende garde van de porseleinkast&#8217;, zoals Maximaal Arthur Lava het beliefde te noemen. Maar Ankers dynamiek is toch heel anders, wel levensgroot en vitaal vaak maar geen opgewonden geschreeuw, geen bijkans kosmisch opgaan in de wereld; daarvoor is hij toch te zeer een filosoof die &#8216;volkomen overtuigd is / en volkomen besluiteloos&#8217;.
Als je al die zeven bundels van Anker achter elkaar consumeert, merk je dat zijn overgang van het land naar de stad geen wezenlijke verandering bij de maker heeft teweeggebracht. Hij bleef een gedistantieerd deelnemer die van het landschap, of het nu groen of grijs is, vooral lekker taal en beelden snoept.
Nieuwe veters, ja natuurlijk die heb je altijd nodig als je vorige zijn geknapt, maar deze bundel had met evenveel recht naar de allereerste genoemd kunnen worden: Waar ik nog ben. Want ondanks zijn verhuizing naar de stad, en het botaniseertrommeltje dat voor de camera werd ingeruild, is deze dichter op zijn plaats gebleven, te weten in zijn eigen hoofd, met zijn eigen aangeboren voorkeur voor het schone en aangename, of zoals hij zichzelf toewenst: &#8216;o knusse dingen hou me vast / ik blaak van alles wat me ook vandaag omringde.&#8217;
Kunst of ijdelheid?
René Huigen was zo&#8217;n Maximaal, die maar eens naar dichters als Anker moest kijken. En misschien heeft hij het wel gedaan ook want heel erg wild is-ie niet gebleven. Of misschien was hij het wel nooit. Wie nu de gedichten uit het begin herleest heeft toch het gevoel dat het zo&#8217;n vaart niet liep met dat maximale levensgevoel. Het klinkt allemaal wel stevig maar toch zeker niet alles omverwerpend:
Poëzie samenvattend / steven ik op een boom af / en van geen wijken weet mijn spoor / daalt op de bevestiging de daad die stilstaat.
Of hebben we hier te maken met de wet van de remmende voorsprong die van revolutionaire voorlopers vergeelde beginners maakt?
Huigen leerde gedurende zijn dichterlijke loopbaan relativeren. Wat dat betreft suggereert de titel Fysica voor dichters een soort voorbeeldboek: zie eens hoe het toegaat in de dichterlijke natuur, je begint schreeuwend maar eindigt bedachtzaam:
Ik weet niet of het een kunst is / of eerder een vorm van ijdelheid / niet alleen mijzelf maar ook / de wereld van de wereld te denken
Dat is het aardige van verzamelde gedichten, je ziet wat er allemaal van terecht is gekomen; het zijn als geen ander documenten die aan de hand van een en dezelfde auteur iets van de veranderende tijdsgeest in beeld brengen.
Huigen overigens vertrouwde de boel toch kennelijk niet helemaal en schrapte wel degelijk hier en daar een ondermaats gedicht. En ook dat klopt want zijn verzen gaan vaak over de vraag wat poëzie eigenlijk is en betekent; eigenlijk schrijft hij bijzonder immanente gedichten, juist dat waar de Maximalen zo op afgaven. Ach, het kan verkeren, zullen wij van de zijlijn maar zeggen.
Kou op je huid
De dichter L.Th. Lehmann (1920), inmiddels al een kleine zeventig jaar actief, werd vooral bekend vanwege zijn adagium &#8216;Gij zult niet bloemlezen&#8217;, dat hem mogelijk een aantal lezers heeft gescheeld. Waarom eigenlijk? Zo onontkoombaar samenhangend en streng is zijn oeuvre toch niet. Integendeel, het maakt eerder een lichte, burleske indruk.
Laden ledigen bevat een keuze uit hervonden werk, poëzie maakt daar deel van uit, en veel ervan draagt moeiteloos bij tot de indruk van een even praatgrage als afwijkende dichter:
Ik heb nooit een auto gehad / of een villa,
maar wat veel beter was: / ik heb tegelijk met anderen / weer anderen onredelijk veracht. / Als ik nu wil verachten, / moet ik er zo hard bij denken. / Dan is het niet aardig meer.
Een typisch Lehmann-vers, je weet eigenlijk niet wat je ervan denken moet; vindt de dichter het goed nooit iets te hebben bezeten en nog beter dat-ie redeloos kon verachten, of dat-ie dat samen met anderen kon doen? Verachting als spel, dat geen moeite mag kosten? Een immorele maar misschien wel heel eerlijke gedachte: de mens pest graag.
Het is vaak verdraaid ingewikkeld om vat te krijgen op de gedachte die deze dichter wil uitdrukken. Dat maakt zijn werk intrigerend en stekelig maar soms denk je: schrijf toch niet alles op.
Anderzijds, het is allemaal nieuw werk van een van de wonderlijkste aanwezigen in onze literatuur. Die zijn verbod op bloemlezing kennelijk wil compenseren met douceurtjes van eigen hand:
Als je ouder bent, weet je / dat met een kleine beweging te veel / tegen je kleine laken, je de dekens / ongewenst van je kunt wentelen, / zodat je kou op je huid voelt.
schreef Lehmann ergens tussen 1950 en 1960. Gekke dichter, altijd geweest, een man van boeiende kruimelgedachten.
Verzamelde verongelijktheid
Schrijver en dichter Bouke Jagt hóéfde zijn toestemming om in bloemlezingen te worden opgenomen niet eens te geven. Iemand die het niet gemaakt heeft. En nu Weerlicht, opnieuw verzamelde gedichten, plus nieuw, kennelijk in de nalatenschap aangetroffen werk.
Alles in deze bundel ademt ietwat verongelijkte pretenties uit. De omslagtekst: &#8216;Ondanks een kleine groep podiumdichters en mediadichters wordt in onze samenleving poëzie niet serieus genomen.&#8217; Niet minder dan het nawoord, dat een hele academische verhandeling over de poëzie zelf en het werk van Jagt biedt. Plus het bekende gezucht bij onderschatting: &#8216;Er ontbreekt ten onzent blijkbaar een literaire kwaliteitsnorm&#8217;.
Much ado about nothing, ben je geneigd te zeggen, maar klopt dat ook? Is Bouke Jagt, al weer enige jaren dood, misschien ten onrechte vergeten? Hier, het gedicht &#8216;Theehuis&#8217;:
Bordeellente, ieder uur 50 euro waard. / Bevredigd bij jong naakt en maneschijn / hoor ik muziek uit herberg of theehuis / over de binnenplaats. Daarboven rijst / onmetelijk de nacht, hoog en ver Azië in.
In elk geval geen valse schaamte over de plaatselijke kinderseks, maar helaas ook niet over de erop volgende hooggestemde gevoelens. Zo gaat het steeds, je voelt dat hij prat gaat op zijn inspiratie, die van hoog naar laag zwenkt en van verliefdheid naar vroomheid. Zijn terechte bescheidenheid heeft een valse toon: &#8216;Heer, ik reken mijzelf niet tot de elite / en besef, hoeveel mijn vermogens te boven gaat.&#8217;
Intussen is het een raar geval, zo&#8217;n miskende dichter met een verzameld werk. Me dunkt dat hij hooguit een schrijver was voor een selectief bundeltje. Maar daar denken zijn erfgenamen kennelijk anders over. En dan krijg je dit: verzamelde gedichten als anti-reclame.
Robert Anker, &#8216;Nieuwe veters, verzamelde gedichten 1978-2006&#8217;, Querido, 406 p., € 29,95; René Huigen, &#8216;Fysica voor dichters, Een definitieve keuze uit de gedichten 1989-2003&#8217;, De Bezige Bij, 224 p., € 24,90; L. Th. Lehmann, &#8216;Laden ledigen, Een keuze uit hervonden werk&#8217;, De Bezige Bij, 268 p., € 24,90; Bouke Jagt, &#8216;Weerlicht, Gedichten&#8217;, Badeloch, Voorschoten, 216 p., € 18,50

Intrigerend en stekelig

Poëzie / Maandboek poëzie
Tweede bundels zijn geen sinecure of, om met Pieter van den Hoogeband te spreken, het is moeilijker om je medaille te verdedigen dan om hem te behalen. Lukt het Kees &#8217;t Hart (Den Haag, 1944) met zijn tweede bundel Ik weet nu alles weer?
&#8217;t Hart is een ongegeneerd dichter of hij wil dat althans graag zijn. &#8216;Geen geneuzel en gefrutsel, geen nostalgie en weerzin,&#8217; kondigt hij op de achterzijde aan. We wisten het al sinds zijn poëtisch debuut op late leeftijd met de rare, maar ook wel veelzeggende titel Kinderen die leren lezen (1998) die onder meer een ode aan de grote spontane schreeuwdichter Walt Whitman was.
In de tussentijd trok hij als dichter nog meer aandacht met een project van Whitman-vertalingen en verder met een bloemlezing over Elvis, allebei geen lui van de poëtische verfijning. Ook in zijn jongste bundel windt &#8217;t Hart er geen doekjes om met een ellenlang gedicht over zijn belevenissen bij de voetbalclub Heerenveen, waar hij een tijdje als een soort gastschrijver optrad, met een lang gedicht over Frank Zappa en ook nog eentje over Willy en Willeke Alberti. Daarnaast trakteert hij ons op een ongebreideld &#8216;Nee&#8217;-gedicht: &#8216;Nee tegen de blote kont van de kip / Nee tegen drankverlies / Nee tegen de dubbele tong / Nee tegen de context&#8217;, alsmede op een gedicht waarin hij alle vijftien huizen waar hij in de tussentijd heeft gewoond, opsomt.
Onmiskenbaar is dit allemaal een soort antipoëzie, die mij deed denken aan de vroegere modernistische praktijken van de Portugese dichter Pessoa, die zich in een van zijn vele schijngestalten wel eens vermomde als cultureel dictator van Europa die alle poëtische en literaire schijn alsmede de terreur van de metafysica de deur uit wilde werken. Een regelrecht Pessoa-gedicht lijkt ook het openingsgedicht van deze bundel:
De dingen
De dingen maken het liefst met dingen kennis
Ze kennen voorkeuren en douanebeambten
Echte dingen zijn altijd de gelukkige dingen
Dingen zijn het liefst geen woorden maar dingen
Die door dingen aan de dingen toekomen
Het liefst zijn ze takel stofbril en borstel
De dingen zijn graag toegankelijke dingen
Die zo gevoelig mogelijk voor poeder zijn
Het liefst nemen de dingen geen afscheid
Van dingen omdat ze dingen willen zijn
En zich andere dingen willen voorstellen
De dingen zijn heel graag hoedenspelden
Zonder dat ze aan hoedenspelden denken.
Maar behalve een Pessoa-gedicht is het allicht ook een anti-Pessoa-gedicht waarin de antimetafysica het moet ontgelden. Al met al is het toch vooral een provocerend ouwehoer-vers waarin zowel de pretenties van de hogere woordkunst alsook het verschijnsel Ding-gedicht op de korrel worden genomen.
Je vraagt je af wat &#8217;t Hart met dit soort gedichten voorheeft. Probeert hij een soort revolutie te ontketenen waarin dichters van hun aloude idealen loskomen? Wil hij de gewoonheid en de laagbijdegrondsheid promoten? Of wil hij helemaal niets en gewoon zijn eigen spontane gang gaan? Ik denk het laatste. Hij heeft, naast zijn werkzaamheden als prozaïst, behoefte aan een literaire ruimte waar hij als het ware zijn resterende losse gedachten kwijt kan. Daar misbruikt hij de poëzie voor.
&#8216;Ik wilde later geen dichter worden / Omdat het me niet goed uitkwam / Ik beschikte niet over de kennis / En ik vond niet dat ik erbij paste&#8217;.
Zo begint het slotgedicht &#8216;De dichter&#8217;. Karakteristiek; nu &#8217;t Hart niet bij de poëzie past, past hij de poëzie maar bij zichzelf aan. Zonder zich van enige mode (slam, sublimatie, autonomie, neoromantiek) iets aan te trekken &#8216;dicht&#8217; hij er lustig op los, vol energie, een beetje zoals iemand onderweg naar zijn werk loopt te fluiten zonder dat je hem een fluitist noemt.
Het is vooral het elan, het bandeloze temperament dat blijft hangen; ik denk eerlijk gezegd niet dat ik me over enige tijd nog één regel uit deze verzen zal heugen, daarvoor zijn ze te vluchtig en voortvarend. Nou, misschien eentje dan, vanwege de epaterende meligheid. In het gedicht &#8216;Het leven van Franciscus&#8217; schrijft &#8217;t Hart op zeker moment &#8216;Toen wij uit Assisi vertrokken / Vertrokken wij uit Assisi&#8217;, niet alleen te flauw voor woorden eigenlijk, maar ook nog eens bijzonder lelijk van metriek. Het is misschien wel &#8217;t Hart ten voeten uit: banaal, schots en scheef, tegen alle denkbare dichterlijke etiquette in.
Op een ander niveau is &#8216;Kleine Hoogstraat&#8217; een typerend gedicht voor deze inmiddels gevorderde antidichter:
Sociopaten waren er niet erg veel bij ons in de straat
Misschien iets verderop richting Grote Kerkstraat
Daar had je het Friese Schrijvershuis
Daar schreeuwden ze de hele dag
En vaak voetstappen &#8217;s nachts en liederlijk geschreeuw
Godverdomme, hier kun je niet gaan staan kotsen
Wat nou, boerenlul, waarom dan niet
Wij wisten het ook niet
Inderdaad, waarom zou je juist bij een schrijvershuis niet mogen kotsen? &#8217;t Hart doet het in elk geval uit volle overtuiging. Op een bepaald niveau is hij zo, samen met heel anders geaarde dichters als K. Michel en Tonnus Oosterhoff, een dichter die de gebaande wegen volstrekt negeert. Geen vernieuwer zozeer maar eerder een ontkenner, iemand die als een olifant door de porseleinkast stampt. De naïviteit die Kinderen die leren lezen nog leek te kleuren, is in Ik weet nu alles weer volgroeid tot een heuse antipoëtica. Ik moet er soms erg om lachen en neem me voor het niet al te serieus te nemen want ernst is precies wat de schrijver van dit alles niet van ons vergt.
Overdag blijf ik tegendraads
De debuutbundel Toendra van Willem Thies (Nijmegen, 1973) was direct raak, want hij kreeg er de Buddingh&#8217;-prijs 2006 voor. Nogal onverwacht, herinner ik me, want deze kale, elementaire poëzie herinnerde eerder aan oude tijden van koudbloedige poëzie (Ten Berge, Tentije) dan aan de levendige dichtkunst die overal aan de hand leek te zijn. Met de titel van zijn tweede bundel Na de vlakte reageert Thies ostentatief op zijn eersteling. Nu krijgt de lezer wat anders, minder vlakte en toendra.
Toch begint Thies weer koeltjes, onpersoonlijk zo men wil, met beeldende, pointeloze gedichten die meer suggereren dan zeggen. &#8216;Decemberzon&#8217; is er een voorbeeld van:
Kranten klapwieken in de wind
maar komen niet van de grond.
Een kat neemt de veilige route
over schutting en ijzeren spijlen,
beweegt zich lichtvoetig en soepel,
als iemand die een plan heeft opgevat
waarvan hij weet dat het zal slagen.
Vliesdun ijs bedekt de vijver,
een meerkoet staat op karikaturen van poten
in het eerste smeltwater van een nieuwe dag.
Smaakvolle maar weinig uitgesproken gedichten over wat het oog zoal ziet: een hond die achter een tractor holt, een vrouw die ergens vuil tussenuit schraapt, een wesp die in de jam verdrinkt. &#8216;Ik kijk door de ogen van mijn medereiziger,&#8217; zegt Thies, zo weinig geeft hij zichzelf bloot. Maar gaande de bundel verlaten we de vlakte toch en schrijft hij een aantal praatgedichten over rare ervaringen, een overval, een onwelkome nachtelijke thuiskomst en hij eindigt zelfs met liefdespoëzie, al is het nog niet voor de volle honderd procent: &#8216;Slapend schik ik mij naar het lichaam van mijn inmiddels-geliefde. / Haar kin tussen mijn schouderbladen. // Overdag blijf ik tegendraads.&#8217;
Hoe kaal of hoe liefdevol ook, achter al deze woorden lijkt een filosofisch verstand te opereren dat zich ervan wil doordringen hoe de wereld in elkaar zit. &#8216;God creëerde bergen én erosie&#8217;, doceert Thies aan zijn lezers, om te laten zien dat hij niet alleen meer op vlaktes wil vertoeven.
Een stijve verbergen
De tweede bundel van Benne van der Velde (Vlaardingen, 1974) heet, aardig gevonden, dit harnas van kippenvel, gepantserde gevoeligheid dus, maar niet heus want Van der Velde laat zich wel heel makkelijk in zijn kaarten kijken. Van zijn debuut Opgeruimd razen heeft hij in elk geval niet geleerd dat je rijper dient te worden of de zaken wat meer zou kunnen sublimeren. In deze poëzie zaagt hij opnieuw van dik hout planken.
In de eerste afdeling, over een uitgedoofde liefde, schrijft hij bijvoorbeeld &#8216;Oh God, laat alles blijven rijmen&#8217; en als er dan toch weer een nieuw liefje langskomt heet het &#8216;jij kneedt mijn broek krap, / mijn hoofd leeg, / een gedempte kreun tevoorschijn.&#8217; Ik geloof dat Van der Velde wel in de gaten heeft dat het in heel wat poëzie verfijnder toegaat, maar dat is aan hem niet besteed, gezien de woorden uit &#8216;Het naakte schrijven&#8217;:
Ik mag niet eens in mijn hemd staan,
Mijn liefdesverdriet van de daken janken
Of originele uithalen naar wie mij doorziet.
Ik moet naakt mijn stijve verbergen.
Maar dat doet hij dus niet. Deze gedichten zijn zo simpel en direct, zonder al te veel nadenken van het gevoel en het temperament geplukt, dat je er haast een provocatie in zou willen lezen. Toch geloof ik niet dat dat Van der Veldes bedoeling is. Hij wil gewoon een eenvoudige dichter zijn, van de gestampte pot, zonder pretentieuze complexiteiten. &#8216;Het liefst word ik herinnerd aan de jeugd / in je blik&#8217; schrijft hij ergens en dat gaat geloof ik vooral voor hem zelf op. Eigenlijk een soort Peter Pan-complex, niet willen groeien. Maar het kan natuurlijk ook een gecamoufleerde groeistoornis zijn.
Kosmisch welbehagen
De bundel waarmee Alexis de Roode (Hulst, 1970) in 2005 zijn opwachting maakte in de poëzie heette Geef mij een wonder. Een positieve, verwachtingsvolle vraag en zo te zien lost de dichter hem in z&#8217;n tweede bundel Stad en Land zelf helemaal in. Zelden zulke opgewekte, genietende, lebensbejahende poëzie gezien. De dichter kijkt genietend naar de lucht, ziet een zingende landloper, verzoekt om zon voor zijn geslachtsdeel, voelt zich vrolijk in zijn &#8216;kroegpsychose&#8217;. Het kan niet stuk in deze gedichten, die mij voor het eerst sinds lange tijd weer eens aan de poëzie van Marsman en hier en daar ook aan Obe Postma deden denken.
Ook bij De Roode dat kosmische, die alomvattende, tomeloze energie: &#8216;Deze dag is een dag om al je geld op te maken en te verdwijnen&#8217;. Het geheim zit &#8216;m geloof ik in het opmerkelijke identificatie- en absorptievermogen van de auteur, hij kan zich een moordenaar en een koning voelen, een hoer en een dode, Dzjengis Khan en een boer uit Polen. Hij bezingt met even groot gemak een oude beuk als een anonieme ordelijke toekomst met maar liefst zes triljard auto&#8217;s. Wat een welbevinden allemaal! Zo nu en dan wordt hij er zelfs onkritisch van, bijvoorbeeld in het flauwe &#8216;Denkend aan Holland / zie ik asfaltrivieren&#8217; of de &#8216;Ode aan Lidl&#8217;, een lijstje producten tegen breekprijzen.
Maar in het algemeen komt deze bijna ongebreidelde levensvreugde luid en duidelijk over: &#8216;Ik ga soms liggen in het gras / om zichtbaar te worden / voor mijn volk&#8217;. Je krijgt het soms haast benauwd van zo&#8217;n door niets te bederven humeur, alsof de hoofdpersoon met louter vrienden en goede herinneringen en verwachtingen in de kroeg zit. Zo kan het dus ook. Of het de lezer ook lukt, is intussen nog maar de vraag: &#8216;Ik adem in uw mond en sta lichtjaren van u af&#8217; schrijft De Roode ergens. Maar zo gaat dat nu eenmaal met kosmische lichtgoden: je hoort ze misschien wel maar ze zijn niet helemaal van deze aarde.
Kees ’t Hart, ‘Ik weet nu alles weer’, Querido, 80 pagina’s, € 16,95
Willem Thies, ‘Na de vlakte’, Podium, 48 pagina’s, € 14,50
Benne van der Velde, ‘Dit harnas van kippenvel’, Kleine Uil, 48 pagina’s, € 12,50
Alexis de Roode, Stad en Land, Podium, 64 pagina’s, € 15,–

Kotsen bij het Schrijvershuis

Poëzie / Maandboek poëzie
Tonnus Oosterhoff is een van de leukste en moeilijkste dichters van het moment. Laten we dus maar direct beginnen met het eerste gedicht uit Ware grootte. Ware grootte? Dat betekent dus zoals dingen werkelijk zijn, op het goede formaat. Ja, maar hier vaak juist niet, of liever gezegd: pas door misvormingen en rare invalshoeken leer je misschien ten slotte de ware grootte van dingen en gebeurtenissen zien. Eerste gedicht:
Hierdoor naar binnen? Naar buiten
Schreeuwde je het uit? Langzaam
Terwijl hier de seconde verder
en verder tikt
valt eender waar de kaars uit.
Wanden kindertekeningen. Geknikte klok
Waaraan moet je denken? Ik moet niets.
Bekrast. Bekrast
Doet qua sfeer denken aan Oosterhoffs eerste bundel Boerentijger die toen werd gezien als een late nazaat van Hendrik de Vries&#8217; kinderangst-gedichten. Inmiddels heeft Oosterhoff zich ver van zulke anekdotische noties ontwikkeld; het is allemaal stukken taliger, experimenteler, speelser en ondoordringbaarder geworden. Maar in Ware grootte zie ik op de achtergrond toch weer een bang iemand op het platteland terug. Het is bij alle humor en taalspel een bundel vol dood, aftakeling en angst.
Dat eerste gedicht: niet zo moeilijk nog, maar wel met kenmerkende trekjes zoals die ene seconde die verder en verder tikt, wat natuurlijk niet kan, die uitvallende kaars waar je een ander soort uitvallend licht verwacht, en die verandering van dat woordje moeten, van iets dat noodzakelijk plaatsvindt in iets waartoe je gedwongen wordt. Taalspel, maar steeds met een beweging: woorden worden ontwricht, transformeren tot andere woorden en genereren zo nieuwe, verrassende betekenissen.
Oosterhoff is een taalgoochelaar, maar wel een van het hoogste niveau. In een gedicht verderop schrijft hij: &#8216;Het is lente, lente heeft mij altijd veel gedaan. / De lente is mijn seizoen, haast schreef ik meizoen.&#8217; Daar zie je even hoe het bij hem werkt, het gaat haast vanzelf, hij deinst niet terug voor invallen die veel andere dichters niet zouden aandurven. De hele bundel door vallen die associatieketens op: &#8216;Brombeer bromt. Onweer komt. Leven verstomt.&#8217; Of, verkeerd om verbonden: &#8216;Alles wat ademtrapt waterhaalt.&#8217; Zoals het elders genoemd wordt &#8216;brabbelpot potloodkrabbel&#8217;.
&#8216;Druk ik de pen op papier, dan wijkt de geest,&#8217; begin hij een ander gedicht, dat vervolgens beschrijft hoe je gehurkt en met je ogen dicht allerlei vlekjes ziet bewegen in je bewustzijn. Oosterhoff vindt in zijn gedichten een vertaling voor dit soort irrationele, fysieke sensaties, en een groot deel van zijn werk laat zich het beste zó lezen. Ik heb hem in een radioprogramma horen verklaren dat hij Ware grootte zijn moeilijkste bundel vond; kennelijk is het hem zelf ook niet allemaal even duidelijk, maar weet hij dat onduidelijke, die taalvlekjes, wel te registreren zoals ze in hem opkomen.
Als je er niet al te moedwillig begrijpend tegenover staat, het gedicht een beetje op je af laat komen, gaat het eigenlijk het beste. Dan voel je hoe hij gebeurtenissen uit het nieuws, van de tv, uit oude documentaires of verhalen van vroeger voor zijn geestesoog laat dansen en springen.
Maar het is ook een intrigerend spel met registers. Niet flauw, zoals acteurs die een accentje nadoen, maar omdat het iets uitzonderlijks, iets nieuws oplevert. Zoals: &#8216;Waarom is neuken een pompbeweging, spuitgasten? / Omdat iets boven moet komen dat liever beneden blijft,&#8217; een tamelijk onthutsend verslag van de geslachtsdaad. Paring, zwangerschap, geboorte, het zijn kennelijk moeizame, tegenstrijdige gebeurtenissen waarmee de hoofdpersoon in deze gedichten lijkt te worstelen. Zodat er bij zoveel moeizaam verlopend leven verzucht wordt: &#8216;Wie wil leven / als vliegen kan?&#8217; Liever weg, de fantasie laten lopen, vrijheid, dan aan de aarde vastzitten.
Gelukkig redt humor, ook een soort vlucht, deze dichter van alle zwarigheden, bijvoorbeeld in dit gedicht over godvrezend volk van vroeger dat is veranderd in opstandige klimaatvrezers en querulanten van nu:
Zo hangt de regen als een schaduw
als regen blijft hangen. Het kerkvolk
trok de Dom over zich heen; de kerk
duwde met zijn vuist het volk binnenstebuiten.
Zo gingen ze verloren de mensen van olim, de mensen gegaan.
Hun nazaten pikken het niet. Wat niet?
Klimaat niet. Dat er klimaat is.
In elke advocaat huist een valk
waarin een advocaat kantoor houdt,
advocatenkantoor Valk, Advocaat &#038; Valk.
Zo blijft elk wezen een meesterwerken
bevattende cocon in een meesterwerk verscholen.
Niet pikken &#8216;dat er klimaat is&#8217;, heerlijk soort regels vind ik dat. Maar ik proefde dit keer daarnaast veel opstand, narigheid, ongewenste verandering en dood. Somber worden de gedichten er al met al niet van; integendeel, geen dichter bij wie je ondanks alle gedoe zo kunt lachen. &#8216;Humor / heb je of heb je niet / onder de wriemelpootjes van het gras / ook als je je dag eens niet hebt,&#8217; meldt hij zelf, zonder valse bescheidenheid, zeg maar op ware grootte.
ALTOOS WANNEN
Van sommige dichters zou je wensen dat ze eens een ander geluid voortbrachten, een nieuw lied op het repertoire zetten, maar bij H.H. ter Balkt heb ik dat nog nooit gehad. Niet te verwarren met enig andere dichter bast en bromt hij nu al lange jaren door de Nederlandse dichtkunst. In zijn jongste bundel Vuur valt dat bijzonder goed waar te nemen, want er staan gedichten in van jaren terug. Het oudste dateert in de kern uit 1970, is dus een half mensenleven oud, het heet &#8216;De wan&#8217; en begint als volgt:
Wan ouder dan Rome, gele ode
uit de strot van &#8217;t kaf gevlogen:
ochtend komt, de avond over
wacht de wan tot slot de schoven.
Een gedicht over een hulpstuk uit de landbouw dat &#8216;ouder dan Adam&#8217; uit de voormenselijke geschiedenis lijkt te zijn voortgekomen, en het eindigt dan ook met noties over tijdloosheid &#8216;want totdat de dood ons scheidt, want tot de goede eeuwigheid.&#8217; Ter Balkt staat te boek als een bij uitstek aardse dichter, maar zijn werk bezit opmerkelijk genoeg soms ook een metafysische dimensie, niks met God of andere oppermachten, maar iets dat tijd en ruimte overschrijdt.
In Vuur, dat naast nieuw werk vooral achterstallig onderhoud aan oud werk biedt, viel me weer eens op hoezeer deze dichter zijn best doet de tijden niet alleen te becommentariëren, maar vooral ook te overleven. Enerzijds &#8216;wij hebben haast alles verkeerd gedaan&#8217;, de slotregel uit een lang gedicht &#8216;Nijmeegse getijden&#8217;, anderzijds een gedicht over zandwegen en daarvan &#8216;zijn er nog weinige over / maar misschien zijn een paar genoeg&#8217;.
Ook in Vuur keert Ter Balkt zich gewoontegetrouw tegen zijn bêtes noirs, de wereldbedervers en machthebbers &#8216;presidenten van de wereldbol / bij de speekselopwekkende lekker wijn&#8217;, en dat moet hij ook maar blijven doen, een ander lied past hem nu eenmaal niet.
ONBEGRIJPELIJK ALLEDAAGS
In Valery Larbauds beroemde &#8216;Images-gedicht over de &#8220;Quai des Boompjes&#8221;&#8216; observeert de schrijver twee meisjes die op een Rotterdamse straathoek afscheid van elkaar nemen. In het gedicht &#8216;In Schrafft&#8217;s&#8217; kijkt W.H. Auden naar een middelbare vrouw die in een restaurant een taartje zit te eten. Aan beide gedichten moest ik denken bij het lezen van Annemieke Gerrists debuutbundel Waar is een huis. Omdat haar gedichten er op lijken en toch ook juist weer niet.
Ze beschrijft steeds tafereeltjes die herkenbaar zijn en tegelijk door haar invalshoek tot verwondering stemmen. &#8216;Je kunt tegen iemand aanliggen die tegen een muur aanligt&#8217; schrijft ze ergens, en zo is het, waar jij tegen aanligt hoeft niet per se tegen jou aan te liggen. Het is dit geheimzinnige gevoel van frictie in de werkelijkheid dat de toon in deze verzen bepaalt. Steeds lijkt iets helder, of zelfs de waarheid, maar vervolgens blijkt het er toch net iets naast te liggen:
Een man wijst met zijn wandelstok naar een hoek waar hij wil gaan zitten
Ik trek een kopje koffie naar me toe
Zijn vrouw protesteert tegen een groot stuk taart en eet hem helemaal op
Ik vul een kleine stoel. In de hoek vechten twee kinderen om een bal
Als je me ziet, maak me zo, dat ik wegkom
Het is heel doorzichtig en toch ook een soort schimmenspel dat Gerrist ons voortovert in haar gedichten waarin de ik even gevoelig als registrerend optreedt. &#8216;Ik wil niet zeggen dat het niet waar is wat ik zing,&#8217; oftewel: ook poëzie bevat een soort waarheid, al ziet die er misschien anders uit.
Het debuut van Annemiek Gerrist werd, op grond van voorpublicaties, met de nodige verwachting tegemoet gezien. Dat legt altijd druk op een debuut. Maar met haar volstrekt eigen manier van kijken naar de dingen blijkt Gerrist die druk met gemak aan te kunnen.
BIDDENDE BOMEN
Edwin Fagels debuut Uw afwezigheid heeft in de verte wel wat weg van Gerrists eersteling. Ook hier staat vervreemding in de alledaagse wereld van vandaag op het programma. Nijhoff schreef in &#8216;De wandelaar&#8217;: &#8216;Mijn eenzaam leven wandelt door de straten,&#8217; haast een soort programma voor de ontheemde mens in het interbellum. En kennelijk is het weer zover.
Fagels bevreemding is wel beduidend minder schimmig dan die van Gerrist en daarmee ook niet zo intrigerend. Hij is concreter, actiever, geeft meer lucht aan zijn temperament. Heeft ook sterker de neiging om de werkelijkheid te overschreeuwen: &#8216;Laat niemand nog ontkennen dat wij in deze wereld op onze plaats zijn. / We zien er goed uit. Wat we zeggen heeft gewicht.&#8217;
Toch leidt ook bij deze dichter de gelijktijdigheid en nevenschikking van alles tot een vorm van poëtische verbijstering, of het nu het politiebusje is dat langskomt en waar de mensen geïntimideerd naar staren of de vriendin die wie weet zelfmoord wil plegen: &#8216;Ik hield mijn vriendin vast / bij een spoorwegovergang.&#8217;
Dit zijn niet meer de luidruchtige &#8216;anything goes&#8217;-performance-dichters van nog maar een seizoen geleden, maar verwonderde toeschouwers met hun verwarde gedachten:
Alles was er. De gedachte aan een besmuikt huilend meisje,
op tv een trage voetbalwedstrijd. Ik was er
getuige van. Ik keek naar een oude boom die aan de straatkant stond
te bidden. Bomen, dacht ik, bidden niet, maar nu we dan toch
de vergissing hebben gemaakt zou ons een zeker
geloof daarin wel sieren. Deze boom bidt, dacht ik.
In Fagels gedichten komt het nieuws langs en staat de tv aan, maar helderder en vanzelfsprekender wordt het daar allemaal niet van. Al noemt hij een afdeling dapper en koeltjes &#8216;Agendapunten&#8217;, we zijn onmiskenbaar weer terug bij de ontwortelden van Nijhoff.

Brabbelpot potloodkrabbel

Poëzie / Maandboek poëzie
Het huis van de Neder­land­se poëzie telt vele woningen: anekdotische poëzie, lyrische gedichten, slam-poëzie, hermetisch werk, haiku, romantisch-realistische verzen, classicistische poëzie, concrete poëzie, you name it, het is er allemaal. En het is er nog een ware oecumene bovendien. Anything goes, althans op de vele poëtische podia van Nederland. De waterscheiding die tot een jaar of twintig geleden nog duidelijk zichtbaar was tussen ernstige, verknoopte poëzie en lichte, min of meer anekdotische poëzie, is allang vervluchtigd.
Komrij zette in 1979 bij de eerste druk van zijn befaamde bloemlezing 1000 en enige gedichten de partijen nog op scherp: ‘Het accent ligt, om een indruk te geven, hier meer op het vakmanschap, de smaak en het volwassen gezicht dan op het stamelen, de vulgaire sentimenten en het simpeldom. Meer op de satire, de maskerade, de afstandelijkheid dan op de dodelijke ernst, de eenduidigheid en het volle leven.’ Dich­ters van het experiment, van de gesloten poëzie wisten daarmee wel hoe laat het was: ze kwamen er niet in.
Dat is allemaal geschiedenis. Onder invloed van wat heet de postmoderne tijdgeest zijn de polen naar elkaar toe gedreven. En het meest verrassende is misschien wel dat de wederzijdse toenadering ook een nieuw type dichters heeft voortgebracht dat zich van de oude tegenstellingen niks aantrekt: zo gaan bij dichters als K. Michel anekdotische elementen samen met filosofische diepgang, schrijft Tonnus Oosterhoff behalve heel ingewikkelde, ondoordringbare gedichten even zo vrolijke ultra-praterige verzen en is Anne Vegter misschien soms wel een onbegrijpelijke dichteres maar in zekere zin ook een vrolijk danstype. Allemaal dichters van na de grote verzoendagen.
Toch zijn niet alle bolwerken helemaal geslecht. Op een festival als Poetry International wordt bijvoorbeeld de slam-poëzie nog altijd niet in de Grote Zaal afgewikkeld en vooral bij de uitdeling van de jaarlijkse poëzieprijzen bespeur je nog sporen van de oude bipolaire geest. Komrijs emancipatiepoging inzake de lichte, ‘open’ poëzie heeft daar weinig indruk gemaakt. De poëtische Oscars gaan naar dichters met een zekere ernst of verknooptheid.
Dat geldt ook voor de VSB-prijs, de grootste poëzieprijs van Nederland. Wie de lange lijst genomineerden van de afgelopen jaren bestudeert, ziet dat daar bijna stelselmatig een bepaald soort dichters aan ontbreekt; mensen als Driek van Wissen, nota bene onze Dich­ter des Va­der­lands, maar ook een veelgelezen dichteres als Anna Enquist komen niet aan de beurt, en slam-dichters heb ik er ook nog nooit gezien. Het toegankelijke publieksvers ligt er slecht in de markt, zeg maar.
Ook dit jaar vertoont de keuze van de jury (die overigens ieder jaar van samenstelling wisselt, dus van gestuurde voorkeuren is geen sprake – al moet gezegd dat ook de juryleden veelal ernstige poëzielezers zijn) een voorkeur voor anekdotiekmijdende verzen, waarin het talige een grotere rol speelt dan het mededeelzame.
In feite was 2007 een erg mager poëziejaar. Grote dichters hielden zich koest en er waren ook weinig uitschieters van relatief onbekenden en jongelingen. Je zou denken dat de VSB-jury dat had kunnen uitdrukken in bijvoorbeeld een geringer aantal genomineerden dan de gebruikelijke vijf, maar dat signaal wilde ze kennelijk niet afgeven. Men perste er dus toch maar weer vijf uit, te weten: Jan Baeke met Groter dan de feiten, Christine D’haen met Innisfree, Jacques Hamelink met De Dame van de Tapisserie, Leonard Nolens met Bres, en Anne Vegter met Spamfighter.
Droog
Jan Baeke (1956) is in het dagelijks leven werkzaam in het Amsterdamse Filmmuseum en dat merk je. Groter dan de feiten is een filmische bundel, vol taferelen en sequenties die bij elkaar één lang verhaal vormen. Geen Hollywood, eerder nouvelle vague, zou ik zeggen. De hoofdpersonen, een stelletje, bevinden zich in de provincie waar alles in verhevigde mate op hen af lijkt te komen. Het is een strijd(je) van verstandige overwegingen tegen overweldigende, enigszins droomachtige ervaringen (een enorme kanarie, angstaanjagende honden), die de protagonisten passief en observerend ondergaan. Droge zinnetjes als ‘De minuten zitten er min of meer op’ en ‘Buiten is te zien hoe iedereen zich pratend in leven houdt’ tekenen scherp de vreemde, onthechte atmosfeer. Baekes gedicht heeft iets kafkaesks maar vooral doet het me denken aan het proza (niet de poëzie) van Kees Ouwens. Het lijkt erop of de dichter ons opzettelijk weinig grip wil geven, onze urbane geopinieerdheid met natuurkrachten onder druk wil zetten: De aanraking van een hand. / Handen die als dieren zonder schaamte / zonder herinnering te voorschijn komen. // Is dit de manier / om meningen te mijden / en kleine dunne wanen van het hoofd.
Lelijk
Wat de jury ertoe gebracht heeft Innisfree van Christine D’haen (1923) te nomineren, is mij een volstrekt raadsel. Dit is op en top gekunstelde en gezochte poëzie van een dichteres die met haar rug ostentatief naar de maatschappij staat. Op zich niks op tegen, oecumene immers, maar bij dat alles bevat Innisfree (een verwijzing naar een Yeats-gedicht en een Iers eilandje) vooral lelijke gedichten. Het is weliswaar wat je zou kunnen noemen multiculturele poëzie, want ze heeft zich in allusies en citaten meester gemaakt van alle mogelijke tradities en culturen, maar zo elitair, zo demonstratief belezen dat de eventuele diepere strekking geheel kopje onder is gegaan.
Het archaïserende taalgebruik, het doelbewuste obscurantisme is nadrukkelijk out of key, bedoeld als verzet tegen de moderne tijd en zijn poëtische gebruiken. Maar per saldo laat het vooral een verwaten, narcistische indruk achter: Verboden lust en liefde was / voor wie als kind zich aan de wand kan zien / op bruin portret, gekleed naar oude stijl. / In dikte tronend hief zij ’t laatste glas. / De Vlaamse Noordzee doodt. ‘Ma fille, Christine!’
Klassieke dichtkunst op z’n naargeestigst, met een flink notenapparaat dat ons niet alleen wil bijlichten maar vooral inpeperen wat we allemaal hebben verkwanseld. Terecht, zo te zien.
Schitterend
Jacques Hamelink (1939) trekt in De Dame van de Tapisserie al evenzeer ongebruikelijke en in onbruik geraakte taal- en beeldregisters open. Ook bij hem duistere toespelingen, citaten, merkwaardige eigen vondsten, maar alles schitterend en spetterend, zonder didactisch oogmerk. Dit is als het ware historiserende weefselkunst, die vooral een feest van woorden wil zijn, waarop Hadewych, Bayeux maar ook Ko­so­vo te gast zijn. Hamelink is een taalvirtuoos, die woorden als ‘truthola-herderin’ rustig afwisselt met het ouderwetse ‘dodeine’. Boeiend, spannend allemaal, echt wat je noemt verlekkerde kunst, maar toch vooral buitenkant.
Ik ben er eerlijk gezegd nooit van overtuigd geraakt dat de schrijver van intrigerend proza als Het plantaardig bewind en Ranonkel met het schrijven van poëzie de juiste keuze heeft gemaakt en deze bundel bevestigt die twijfel. Barok is het intussen zeker: Godnonde hoenderplumen, verstuif je. Ik wil in mijn oge je stof hebben. Krakelend schoonmaakwuif, verstokstijf. Zusenzo is des smids tekeergang.
Een ander dichter doet het zo niet, het is heel erg Hamelink, maar er ontbreekt ook iets aan, noem het diepgang, beschouwelijkheid. Dat maakt dat het geen grote kunst is.
Eenzaam
De bundel Bres van Leonard Nolens (1947) was jarenlang een work in progress, dat dan nu eindelijk lijkt te zijn afgerond. Het is een lyrisch epos geworden over No­lens’ eigen generatie en dus komen we er nadrukkelijk de naoorlogse jaren in tegen: mei ’68, socialistische dromen, de multiculturele samenleving. Maar No­lens is verre van een sociaal dichter, hij is vooral een eenzaam en individualistisch dichter. Een van zijn verzen begint met de regel ‘Wij waren toen met velen zoals ik’ en die wrijving tussen ‘wij’ en ‘ik’ is een centraal thema. Uit een menigte linkse straatvechters groeit de bohémien die zich vervolgens ontpopt als de eenkennige kunstenaar.
In schier eindeloze litanieën bezingt Nolens deze gang van zaken: ‘Wij waren weinigen’, ‘Wij waren sommigen’, ‘Wij waren enkelen’, ‘Wij waren anderen’. Per saldo gaat het in Bres om de grote levensvragen van deze, zo te zien ook al weer verloren generatie van zestigers, hoe dicht je de bres tussen jezelf en je omgeving: Wij konden niet omgaan met ons / Wij konden niet omgaan met mij.
In Bres klinkt de stem van Nolens op volle sterkte, niet bang voor grote woorden en luide verkondigingen maar tegelijkertijd ikgericht, mensenschuw. Deze dichter zal zo te zien niet opeens heel anders gaan klinken. Het is indrukwekkend, hamerend soms, en je moet er maar tegen kunnen, deze ‘geen zoetekoeksdozeke’-poëzie van de kleine mens met de megafoon.
Humoristisch
Dan Spamfighter van Anne Vegter (1958). Die bundel onderscheidt zich van de vier andere bundels door enerzijds de ongekunsteldheid, anderzijds de humoristische toets. Vegter is al jarenlang een van de wonderlijkste maar ook een van de origineelste dichters van Nederland. Deze derde bundel is misschien een fractie minder springerig dan de twee vorige, met iets meer bezinning, maar al met al sta je er toch nog steeds van te kijken. ‘Kunst is bijvangst’ heet het ergens, bijvangst namelijk van een dagelijks huishouden van Jan Steen met man, kinderen, vrienden.
Citeren uit dit werk kun je eigenlijk niet zonder schade. Alleen een héél gedicht geeft de gekke transformaties en kronkelingen weer, zoals ‘Zonder titel’: Model gezeten voor de naaktklas soms? / Ik! Terwijl de beste exemplaren keken. / De venusspotters haal je er zo uit. / Jazeker heb ik het van jou geleerd / en van wie heb jij het trouwens? / Aan wat heelal toe na zo’n avond; / de sterren hebben het zelfs boven / voor het zeggen. Nou jij weer.
Spamfighter vecht tegen het dagelijkse vuil dat ons bedreigt met gejubel, gegrijns en soms een klein snikje. Pure emoties en grillen, maar wel helemaal van taal.
Taligheid is het sleutelwoord van al deze bundels, geschreven door dichters die zich bewust zijn van hun materiaal. Anekdotiek, psychologie, laat staan boodschappelijkheid werd door deze jury zo te zien niet gewaardeerd. Ook performance-poëzie blijkt nog niet aan de beurt. Opmerkelijk is dat alle genomineerde dichters middelbaar of ouder zijn, gelouterd in hun stiel, uitgegeven bij toonaangevende uitgevers (liefst vier maal Querido, één maal De Bezige Bij). En dat terwijl in voorgaande jaren soms debutanten werden genomineerd en jonge dichters (Mustafa Stitou, Mark Boog) zelfs wonnen. Zulk veelbelovend jong spul was er dit jaar kennelijk niet bij. Gelukkig denkt de poëzie, anders dan jury’s van literaire prijzen, niet in jaren. Eén mager en eenzijdig jaar, zoals 2007, slaat haar niet uit het lood.
Als het aan mij ligt, gaat de prijs trouwens naar de jongste, grappigste en ongrijpbaarste poëet in het gezelschap, Anne Vegter met Spamfighter, maar ik denk eerlijk gezegd dat het Bres van Leonard Nolens wordt, de bundel met op het oog de meeste urgentie.
Jan Baeke, ‘Groter dan de feiten’, De Bezige Bij, 93 p., € 16,50.
Christine D’haen, ‘Innisfree’, Querido, 44 p., € 16,95. Jacques Hamelink,
‘De Dame van de Tapisserie’, Querido, 144 p., € 17,95. Leonard Nolens, ‘Bres’, Querido, 104 p., € 16,95. Anne Vegter, ‘Spamfighter’, Querido, 40 p., € 16,95

Oogsten in een mager jaar

Poëzie / Maandboek poëzie
Het had wel iets weg van een academische raid. De afgelopen tijd raakten drie belangrijke maar ook enigszins verkalkte leerstoelen Moderne Nederlandse Letterkunde bezet door jonge, verse krachten: Thomas Vaessens (1967) werd hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, Geert Buelens (1971) in Utrecht, Jos Joosten (1964) in Nijmegen. Opmerkelijke overeenkomst tussen hen: alle drie lijken ze uitgesproken poëzieliefhebbers en -kenners met een bijzondere voorkeur voor avant-gardistisch en experimenteel werk. Inmiddels schreven Joosten en Vaessens, apart en samen, al een aantal maatgevende boeken over hun kijk op de moderne dichtkunst; het wachten was op het credo van Buelens. Dat is er dan nu met zijn essaybundel Oneigenlijk gebruik.
Eerst maar eventjes Buelens&#8217; geloofspapieren. Afkomstig uit Vlaanderen, gepromoveerd op Van Ostaijen, ex-redacteur van het kritisch-intellectualistische Vlaamse tijdschrift Yang, verder zelf dichter van niet erg toegankelijke poëzie. Een echte intellectueel maar &#8211; onthullend zelfportretje! -: &#8216;Ook de meest verfijnde, gesofisticeerde, ascetische abstracto snakt in zijn loft echter wel eens naar een vorm van artistieke verademing. Een flard melodie die zich laat nafluiten. Een verhaalfragment dat je herkent. Een personage dat zich &#8211; al is het maar één scène lang &#8211; leent tot identificatie. Een gedicht dat je toestaat een gevoel te hebben.&#8217;
En dus gaat deze intellectualistische abstracto op zoek naar &#8216;de betekenis van poëzie&#8217;, zoals de ondertitel van zijn geschrift luidt. Niet semantische betekenis, wat betekenen woorden en verwijzingen in een tekst, maar maatschappelijke betekenis. Wat doet poëzie er toe, is ze nog relevant of slechts &#8216;intelligente tijdverspilling&#8217;? Het is een vraag die je de laatste tijd vaker hoort. De poëzie bloeit als nooit tevoren, overal zijn stadsdichters, poëziefestivals, gedichtendagen, maar juist die bloei stemt achterdochtig: gaat het nog wel ergens over, heeft de wereld er nog wel wat aan? Het is een vraag die Bas Belleman een paar jaar geleden stelde in zijn (door Buelens merkwaardigerwijs niet genoemde) essay &#8216;Doet poëzie ertoe?&#8217; Het is ook de centrale kwestie in Oneigenlijk gebruik.
Van oudsher bestaat in de Nederlandstalige poëzie een spanningsveld tussen zogeheten anekdotische poëzie en de meer abstracte, autonome poëzie. Nu eens ontaardt het in een echte ideologische controverse, dan weer is er slechts een waterscheiding en soms naderen de twee polen elkaar. Ook Buelens lijkt op het eerste gezicht van de verzoenende fusieschool. In zijn titelessay schrijft hij: &#8216;In plaats van veilig opgesloten te blijven in je eigen versie van de wereld is het wellicht productiever grensgebieden te exploreren en momenten van al dan niet bewuste cross-over op te zoeken,&#8217; en &#8216;het rabiate of/of-discours heeft nu misschien zijn tijd wel gehad.&#8217; Dat laatste wisten we al wel uit de praktijk; het vroeger avant-gardistische tijdschrift Raster is allang in rekkelijke handen geraakt, autonomistisch ogende dichters als Kouwenaar en Faverey zijn gemeengoed geworden. De oude stammenstrijd lijkt bijgelegd.
Maar ik geloof niet dat Buelens uit is op een verzoening, laat staan fusie van de beste elementen uit beide denominaties. Integendeel, je proeft nog steeds zijn vieze smaak bij die &#8216;gewone&#8217;, anekdotische, psychologiserende, romantisch-realistische poëzie. Nu eens heeft hij het over &#8216;esthetisch uitermate verantwoorde, niet té onbegrijpelijke gedichten waaruit (&#8230;) een of andere levenswijsheid te puren valt en waarmee de dichter in de smaak kan vallen bij het zo op levensbevestiging en -wijsheid gestelde Nobelprijscomité.&#8217; Dan weer rept hij van &#8216;zoetwatervissende verzenmakers&#8217; die &#8216;hoofdaandeelhouders van het Goede, het Ware en het Schone&#8217; zouden zijn.
Wat moet er dan wel fuseren? Buelens komt er niet helemaal uit, hoe zou hij ook? Maar ergens lees ik: &#8216;De twee belangrijkste constructies waarop poëzie gebaseerd is &#8211; &#8220;het lyrische ik&#8221; en de mogelijkheid tot &#8220;referentie door middel van de taal&#8221; &#8211; worden in het gedicht zodanig over the top gejaagd dat er opnieuw een realistisch effect ontstaat, dat zichzelf echter tegelijk ook weer ondergraaft. (&#8230;) De poëzie zou dan bij uitstek het genre kunnen zijn waarin de zogenaamd gewone spreektaal (&#8230;) geënt wordt op niet zozeer de zelfreferentiële als wel in hoge mate zelfbewuste taal van de hedendaagse dichtpraktijk.&#8217; Hm, voorzichtig, geen potten breken, maar ik geloof dat ik het zo&#8217;n beetje snap: poëzie vertelt niet zomaar wat, reflecteert niet een of ander privégevoel, maar moet zich bij alles bewust zijn van haar talige karakter, haar &#8216;oneigenlijk gebruik&#8217; van taal. Hoor ik daar trouwens niet Van Ostaijen met zijn &#8216;humanitair expressionisme&#8217; op de achtergrond meebrommen?
Buelens propageert een soort nieuwe retoriek waarin alle mogelijke soorten taalgebruik, dus ook spreektaligheid, reclametaal of slang, mogen meedoen, mits ze zich maar bewust zijn van wat ze aanrichten. Het is dan ook niet zo gek dat hij zijn medestanders aan de overkant van het spectrum niet zoekt onder de gemiddelde welbespraakte, schoonklinkende dichters maar onder de beoefenaars van rap, hiphop, free jazz, blues, muziekstijlen die toch ook levensstijlen uitdrukken. Niet Seamus Heaney of Anna Enquist, maar John Coltrane en Tom Waits.
En als het om dichters zelf gaat, gaat hij vooral in op ritmische of muzikale effecten. Hij bespreekt bijvoorbeeld de befaamde liggende, luchtgevende streepjes in het werk van Emily Dickinson, het wit in de poëzie van Han Schouten (nooit van gehoord), de muzikale invloeden bij Van Ostaijen en Kregting, klankspel bij Kurt Schwitters en Jan Hanlo.
Adorno schreef: &#8216;Nach Auschwitz ein Gedicht zu schreiben, ist barbarisch.&#8217; Buelens is het daar natuurlijk niet mee eens, maar hij vindt wel dat een goed gedicht niet slechts de wereld of ons gevoel behaagziek dient samen te vatten of te weerspiegelen, het moet daarentegen een organisme zijn dat onze werkelijkheidsbeleving opengooit en omkeert. Dat is, dunkt me, de centrale boodschap van deze ietwat brokkelige, als capita selecta gepresenteerde poëtica, die eindigt met een oproep aan poëziebeschouwers en -critici om vooral ook rekenschap af te leggen &#8216;van het plezier van de tekst&#8217;. Want dat is, als we Buelens mogen geloven, zijn eigen voornaamste drijfveer.
Ranzige glasbak
Wiljan van den Akker (1954), Buelens&#8217; voorganger in Utrecht, debuteert met een soort gedichten die bij Buelens niet eens genoemd worden, noch in gunstige noch in ongunstige zin. De titel De afstand zegt veel; dit is gedistantieerde, sceptische poëzie van iemand die zich niet laat gaan maar die niettemin gehoord wil worden. Hoofdpersoon is iemand die almaar het gevoel heeft allerlei opdrachten te moeten verrichten, existentieel, relationeel, sociaal, en die redelijk ongeëmotioneerd verslag doet van z&#8217;n gevoelens en gewaarwordingen. &#8216;Als we dit allemaal vooraf hadden geweten / waren we dan wel blijven graven&#8217; of &#8216;We voelden er bar weinig voor om zo&#8217;n eind naar boven te moeten vallen&#8217;. Dat soort regels.
Omdat alle gedichten zo&#8217;n beetje op dezelfde toon zijn geschreven, voelt het bijna aan als een soort rationele litanie, lucide gezeur. Maar soms schrik je op van iets dat kennelijk werkelijk irriteert, zoals in &#8216;De rouwhoer&#8217;:
en het klagerig aangeheven gemok van de lang
geleden verlaten man ruikt naar de resten
in een zojuist geleegde ranzige glasbak.
Van den Akker is een dichter die zich zo nadrukkelijk niet mee laat slepen door zijn onderwerpen dat het een opzettelijke pose is geworden. Dat heeft grosso modo wel iets grappigs, die koelheid als handelsmerk, je voelt de neiging om door te vragen, maar hoe zit het dan werkelijk? Het is natuurlijk ook een beetje een trucje. Eenmaal op toon gekomen kun je eindeloos veel van deze verzen schrijven. Vandaar allicht de aanzienlijke omvang van dit debuut.
Gewandel van
een miertje
Gezien zijn leeftijd, tweeënnegentig, is de titel van Leo Vromans jongste bundel Nee, nog niet dood natuurlijk prachtig, oergeestig. Vroman is misschien wel de meest speelse dichter van ons taalgebied, en zijn goede humeur houdt kennelijk onverminderd aan. Ook in deze bundel het tegelijk babbelzieke en indringende beschouwen van de wereld en zichzelf. Zoals in &#8216;Stel&#8217;:
Stel dat mijn ziel mij wijsmaakt dat
mijn lichaam echt een ziel bevat
en die is haast op kwantum niveau
verwikkeld met mijn evenbeeld
waarmee ik mijn hele leven of zo
mijn leven heb gedeeld,
Natuurlijk, we kennen die terloopse diepgang van vroeger. Vroman vernieuwt zichzelf niet meer, maar wat zou het? Ook in Nee, nog niet dood klinken de bekende pogingen om te leven met de dood in deze wereld, &#8216;kapotte kinderen vooraan / die niemand kwaad hadden gedaan&#8217; evengoed als met het leven, &#8216;het gegroei van kamerplanten, / de stem van mijn beminde, / het gewandel van een miertje&#8217;. Als je zo&#8217;n zoveelste bundel van Vroman leest, krijg je haast het gevoel dat de man het eeuwige leven moet hebben. Quod non, natuurlijk, maar zelfs het einde lijkt hem nauwelijks af te schrikken: &#8216;Ach nee, ik heb de Dood nooit echt ontmoet / maar een zwarte lap door het dichte raam / naar binnen fladderend met mijn naam / erop is mij al even goed.&#8217; Het heeft trouwens ook wel eens iets ontmoedigends, zoveel wijsheid en Lebensbejahung, zoals je soms ook Montaigne niet kunt verdragen. Maar goed, dat ligt aan onszelf, niet aan de dichter, die krabbelt onverdroten voort richting &#8216;aanstaande nabestaan&#8217;.
geschiedenis als jongenskamer
Erik Bindervoet, vooral bekend van zijn projecten met kompaan Robert-Jan Henkes, zoals het door hen aangerichte bloedbad in Finnegans Wake en de strip De inkomst van Christus in Amsterdam, schrijft ook in zijn eentje gedichten. Voor altijd voor het eerst is een soort geschiedenis van de twintigste eeuw in 101 sonnetten, voor ieder jaar eentje. Over het hondje Laika dus en de ontdekking van Wasco-krijt.
Slordige sonnetten. Speels ook. Zelfs de Tweede Wereldoorlog slaat hem niet uit het lood, het gedicht over het jaar 1944 gaat over Krazy Kat, het volgende heet &#8216;Shall I compare thee to an atomic bomb (ode aan Béla Bartók)&#8217;. Nu eens leuk, dan weer flauw davert Bindervoet door de wereldgeschiedenis als door een jongenskamer. Light verse, dat is het zeker; met een aanstekelijk dédain voor hogere kunst lapt Bindervoet alle modes aan zijn laars en lijkt daarin zo nu en dan, surprise, wel wat op Vroman:
Maar alles is zo veel of veel te veel
Want alles lost al heel gauw op in niets:
De geur bij vader achterop de fiets,
Vergeten regels, eindigend op &#8216;leeft&#8217;;
Van alles wat, kortom, geleverd met een gebruiksaanwijzing en met zowel een personen- als een zakenregister, handig voor toekomstige bloemlezers. Is dit nog wel poëzie, vraag je je soms af. Antwoord: misschien, maar toch vooral plezier.
Geert Buelens: ‘Oneigenlijk gebruik; over de betekenis van poëzie’. Vantilt, 394 pagina’s, € 19,90; Wiljan van den Akker: ‘De afstand’. De Arbeiderspers, 88 pagina’s, € 17,95; Leo Vroman: ‘Nee, nog niet dood’. Querido, 108 pagina’s, € 16,95; Erik Bindervoet: ‘Voor altijd voor het eerst’. De Harmonie, 128 pagina’s, € 15,90

Het plezier

Maandboek poëzie
Het werk van Anne Vegter heeft niet zomaar iets eigenaardigs, het is totaal anders dan alles wat ik ken. Het is dan ook niet moeilijk er niet goed raad mee te weten, misschien is dat zelfs de bedoeling wel. Want goede raad is maar redelijk en een product van het verstand, maar de gedichten in Spamfighter, Vegters jongste bundel, ?komen daar niet vandaan.
Ze lijken op het eerste gezicht afkomstig uit een ander, groter gebied waar onbekende wetten heersen. Je zou ze kunnen vergelijken met aliens, wezens van een geheel andere orde. Je bent geneigd, omdat je niet beter weet, ze te benaderen met je eigen taal en je eigen zenuwstelsel, maar daar reageren ze niet erg op.
De enige poëzie waar ze in de verte aan doen denken is die van Tonnus Oosterhoff, een dichter die de laatste jaren de grenzen van de dichtkunst aardig heeft opgerekt met niet-?statische, bewegende, zichzelf corrigerende, onnavolgbare gedichten. ‘Ik vind Tonnus op een geheimzinnige manier een ingewijde in een geheim dat wij niet kennen,’ lees ik in een interview met Anne Vegter in het blad Awater. Ze wijdde in Spamfighter een gedicht ‘O’ aan hem met daarin de regels: ‘De natuur heeft de neiging tot imitatie, leert Tonnus mij: / wil je iets leren, moet je iemand nadoen, jij zeker.’ De vraag is of deze dichteres wel wil leren, het zal haar allicht van haar eigen weg afleiden.
Poëzie zoals in Spamfighter, die je soms nauwelijks met je verstand kunt aanpakken, moet het van iets anders hebben, een nauwelijks benoembare overtuigingskracht die misschien het dichtst komt bij echtheid, ongekunsteldheid. Slooft de dichteres zich uit, speelt ze een beetje met haar lezers, of is ze écht zo? Op mij maakt dit werk, in al zijn plaatselijke ondoordringbaarheid, een volstrekt waarachtige indruk. Je zou het kunnen vergelijken met een brein dat regelmatig wat infarctjes vertoont: soms raak je de draad kwijt maar dat maakt het brein er niet minder boeiend om, integendeel. Niet dat dit zieke of krankzinnige poëzie is, welnee, het maakt een kerngezonde, ja zelfs lebensbejahende indruk. Je wordt er bijvoorbeeld, als ik dan toch even een effect mag meten, vrolijk van. Zoals van dit kleintje:
Bekentenis
Die snakt naar morren en vierentwintig uur bellen of versprekingen en fluistert:
‘Eén hoertje maar, niets om je over op te winden, tenminste nog niet.’
De onvolmaaktheid gaat hem goed af, overigens bedoelde ze het verkeerde keelgat.
Eerdere voorbeelden van dit proces: iemand bekreunt de heiligen van vlees,
iemand keert zich voorzichtig tegen zijn dijn, iemand beetje bang, te over.
Slap van de lach hangen wonderen over tafel, niet eens helemaal uitgevouwen.
Ik proef er een huwelijkse scène in, verwijten over en weer, een toefje overspel en wat echtelijke recalcitrantie, maar daarbovenuit een subliem hilarisch gevoel dat alles relativeert.
Het is die ontvankelijkheid voor het wonderlijke, verrassende en toevallige in het leven van alledag die deze poëzie voedt. Misschien is dat ook de motivatie voor de titel Spamfighter die verder natuurlijk nergens wordt uitgelegd: bestrijding van het benedenmodale, de dagelijkse vuilnis. En de keerzijde daarvan: bevordering van het bijzondere, de geestigheid van alles.
Het viel me trouwens op dat deze zo ongebruikelijke gedichten vaak teruggaan op huiselijke situaties, man, kinderen, broer, ouders; om op literair avontuur te gaan hoef je de deur niet uit. ‘Kunst is bijvangst’ heet een van de gedichten: het stroomt als het ware toevallig en onbedoeld met de rest van het leven in de netten van de dichter.
Wie denkt dat deze ‘gekke’ en ‘wilde’ gedichten wel voort moeten komen uit een niet aflatende hoorn des overvloeds, waar niet al te kritisch uit wordt geput, vergist zich lelijk. Dit is pas Anne Vegters derde poëziebundel in zestien jaar en hij is ook weer pierdun. Dat wijst op strenge selectie, alleen het juiste moment en de juiste woorden mogen meedoen, zoals in dit wederom haast jubelende gedicht ‘Showen en trippen’:
Er is zielsveel geluk nodig in deze jurk met vertedering naar buren te kijken die rond middernacht hun afvalzak in een container doen.
Er is zielsveel geluk nodig in deze jurk een taxi aan te houden die onwillig is
je tot buiten de stad te rijden waar loofhout staat dat zich voortplant.
Op die mazzel dat de dingen precies goed ?samenvallen is het steeds weer langdurig wachten.
Intussen krijg ik de indruk dat deze dichteres grosso modo toch iets rustiger is geworden dan in de vorige dichtbundels, haar zinnen zijn langer geworden, het tempo oogt trager. Wat eerst capriccio’s waren, zijn nu soms haast sarabandes. Het opmerkelijke is dat bij die toegenomen kalmte het schotse en scheve karakter van Anne Vegters poëzie des te meer opvalt, alsof je er in vertraging pas goed zicht op krijgt. En ook dat het helemaal niet van een andere planeet is, al lijkt dat soms zo, maar uit onze eigen wereld, gezien van grote hoogte:
Diep onder me was de vindplaats Aarde, die rondtollende klontering
vaste en vloeibare delen bedekt met populaire kleverigheid,
een verbroederend oud goedje.
Dat kleverige oude goedje moet de mensheid zijn. Ik zou niet weten welke andere dichter dan Anne Vegter op zo’n gekke en rake formulering zou komen.
Exemplarische levenslessen
‘Er was een psychiater die tijdens onze eerste ontmoeting vroeg: “Ja? Vind jij dat belangrijk? Bijzonder zijn?”’ In haar tweede bundel Koerikoeloem doet Tjitske Jansen heel gewoontjes over haar biografie. Alledaags qua taal – de teksten lijken meer op prozafragmenten dan op poëzie – maar ook qua mededeling: een heel doorsnee leven komt hier langs, hoe ze vroeger jokte, wat ze zich van haar ouders herinnert, wat leraren tegen haar zeiden. Toch zijn het meer dan losse herinneringen. Door de fragmentjes op elkaar af te stemmen, zijn een soort exemplarische levenslessen ontstaan.
Een ontzettend riskant procédé, dat makkelijk in kitscherige eenvoud had kunnen ontaarden. Maar hoeveel twijfels ik ook bij de opzet heb, het geheel overtuigt me toch door, ja, het hoge woord moet er maar uit: authenticiteit. Hoe Tjitske Jansen het precies voor elkaar krijgt, blijft een beetje een raadsel, maar deze ongeschminkte poëzie wérkt. Al wat menselijk is – ijdelheid, onzekerheid, zelfbewustzijn, melancholie – passeert de revue. Zeker, het is volstrekt op herkenbaarheid geschreven, maar wat is daar eigenlijk op tegen als het effect heeft?
‘Er was een leraar handvaardigheid die mijn eerste abstracte kunstwerk in de vitrine zette en verdedigde tegenover mijn klasgenoten. “Als je een koe in de wei ziet staan dan vraag je toch ook niet: wat is dat? Dat is een koe. Nou en dit is dit.”’
claustrofobische wereld
De poëzie van Ilse Starken­burg in Gekraakt klooster is als in haar vorige bundels bescheiden, timide haast. Een­vou­dig geformuleerd met ellipsen en dichterlijkheden waar je niet over struikelt. Wat blijft hangen, is die sfeer van een benauwde, hier en daar regelrecht claus­tro­fo­bi­sche wereld. ‘Wie leest, leeft zelf niet’ schrijft ze ergens en dat is geloof ik de tegenstrijdige opdracht in deze gedichten: hoe te leven in het klooster. Het alleenzijn is aandachtig onder woorden gebracht, zonder geklaag en daardoor des te drukkender; ‘het is hier stil / want ik luister / naar hiernaast / naar hun leven.’ Hoewel dit in essentie ernstige en bedrukte poëzie is, proef je soms een zweempje ironie, zoals in het gedicht over de begrafenis met de oude buurman; ‘na / de plechtigheid ging hij / toch maar naar Yab Yum.’
Al is dit poëzie van de binnenwereld, je voelt toch dat het eigenlijk zo vredig niet is:
gesprek op het strand
het moet iemand zijn
met een ander karakter dan
ik: een rustig iemand
maar jij bent toch zelf heel rustig?
nee, van binnen
ben ik niet heel rustig
scherpe kantjeS
Na haar mooie debuut Twee zonnen heeft Maria Barnas het roer omgegooid. De rede­lijk trans­parante poëzie van iemand die het leven probeert te omarmen, is abstracter en her­me­ti­scher geworden. Je voelt dat er een hele wereld op het spel staat. Stad en actualiteit weerhouden de hoofdpersoon als het ware van te veel ik-gerichte gedachten. Aanslagen in Lon­den, een illegale Chi­nees die uit het raam springt, een vrouw die zich bij het menstrueren ‘afvraagt wat de lading is van een kut’. En te midden van al die ‘evenementen’ een zoekende hoofdpersoon.
Ook in de vorm en stijl is een soort opzettelijke onvastheid geslopen, zozeer dat ik aan sommige gedichten geen touw meer kon vastknopen. Als dit beeldhouwwerk zou zijn, zou ik zeggen: vol ruw oppervlak en scherpe kantjes. Wie op soepele, trefzekere gedichten had gerekend in deze tweede bundel komt bedrogen uit, het is opeens een stuk hoekiger geworden en ik heb de indruk dat de dichteres niet helemaal weet welke kant ze op wil. Maar soms is het dan toch raak: ‘We maken een einde’: ‘Er ligt een homp klei / in de hoek van de kamer / een beetje aangetast mijn angst / dat je hebt zitten boetseren / in mijn afwezigheid.’
Anne Vegter, ‘Spamfighter’, Querido, 40 p., € 16,95; Tjitske Jansen, ‘Koerikoeloem’, Podium, 56 p., € 15,00; Ilse Starkenburg, ‘Gekraakt klooster’, De Arbeiderspers, 62 p., € 16,95; Maria Barnas, ‘Er staat een stad op’, De Arbeiderspers, 60 p., € 15,95

Slooft de dichteres zich uit?

Zou na een langdurig ziekbed het heldendicht weer herstellende zijn? De Ilias, het Gilgamesj-epos, Karel ende Elegast als voorbeelden voor de hedendaagse dichter? En dat dan nadat Cervantes het genre in de zestiende eeuw al doeltreffend afgeschoten leek te hebben met zijn Don Quichote, waarna het in gewijzigde vorm toch her en der weer de kop opstak (Miltons Paradise lost bijvoorbeeld) om in de negentiende eeuw schijnbaar definitief door de roman te worden weggevaagd.
Ach, ook de moderne tijd kent nog wel wat epische gedichten en het zijn de minste niet die zich eraan waagden, Ezra Pound natuurlijk, T.S. Eliot, Les Murray. Een echte renaissance leek er desondanks niet in te zitten. Toch willen de samenstellers van het jongste nummer van De Gids met een thema-aflevering over epische poëzie ons anders doen geloven. Volgens Fabian Stolk zou het epische gedicht, met bij ons Gorters Mei en Nijhoffs Awater als kredietwaardige pleitbezorgers, zelfs de ruggengraat van de Nederlandse dichtkunst van de laatste anderhalve eeuw vormen. Dat lijkt me eerlijk gezegd hetzelfde als beweren dat de ?core-business van Nederland de mijnbouw of de vrouwenhandel is: de kokervisie van een ijveraar. Neemt niet weg dat recentelijk her en der kleine oplevinkjes vielen vast te stellen: Huub Beurskens die een paar jaar geleden met Charme het lange gedicht een injectie gaf, en ook Pieter Boskma met De aardse komedie, René Huijgen met Steven! en Joost Zwagerman met Roeshoofd hemelt haalden het oude genre uit de mottenballen.
Dat lijken me sterkere getuigen dan Lonely Planet van Onno Kosters en De Paladijnen van Han van der Vegt, de twee kakelverse epen die de herleving in De Gids luister moeten bijzetten. Kosters allenige planeet ontkomt van meet af aan (‘Vertel mij nu, Tom, wat je las in De Pers’) niet goed aan de indruk een moderne pastiche op het oude genre te willen zijn, met een Tomtom, een iPod en ‘kwikvlugge Nikes’ op het menu.
Van der Vegts werkstuk is een slopende evocatie in heuse hexameters van het technologisch universum en de onvermijdelijke klimaat-?verandering, opgehangen aan de belevenissen van een zekere Rezamin. Maar of dit het soort engagement is waar liefhebbers van bijdetijdse epiek op zitten te wachten vraag ik me af: ‘Voel de bewegingen van onze vrijheid wiel en chassis door / tot in de krop ons oprispen: dit is de maat van de aarde, / hots op haar golvingen mee, slik de kots weg die zij laat bruisen.’
Echte epische poëzie is een collectieve aan-?gelegenheid met een objectieve, want zogenaamd meer door de muze dan door de dichter zelf geïnspireerde toon. Die oude vertelkunst, waarin voor een grote menigte geschiedenis, sagen of heldendaden werden bezongen, zou ook in een nieuw jasje gestoken toch minsten iets in de trant van ‘het grote verhaal’ moeten hebben te vertellen.
En daar lijkt het toch nauwelijks de tijd meer naar, in deze wereld die het al zolang zonder vlekkeloze helden en heldendom moet zien te rooien.
De Gids, november 2007, ‘Epische poëzie’, € 7,75

Herboren helden

Dat dichters allang niet meer de onaangepaste hemelbestormers of halvegare dromers zijn waarvoor ze in het romantische gedachtengoed werden gehouden, is bekend. En ook dat het niet per se overspannen minnaars of hopeloze zuipschuiten hoeven te zijn. Met de meeste dichters van tegenwoordig kun je rustig bij je moeder langs. Nette mannen en vrouwen, als kooplieden hun geld verdienend op aangeharkte festivals, met soms een keurig gezinnetje of zelfs een tweede huisje aan een plas. Gelikte vakanties in buitenlanden waarover de dichter dan schrijft alsof hij enorme gewaarwordingen doet, terwijl hij ook maar gewoon een reisje geboekt heeft. De poëzie wordt er heus niet minder van, maar de geur van het exotische is van de tegenwoordige dichters wel wat afgegaan.
Waarom zou je je overigens ook schamen voor de modale wereld waarin je toch ook leeft? De poëzie ligt al decennialang op straat, thuis! Ook Peter du Gardijn behoort tot het gilde der huis-, tuin- en keukendichters. Hij debuteerde in 2006 met de roman Nachtzwemmen, over een vriendenkring in de misschien ook wel ‘woelige’ jaren tachtig, en komt nu met de dichtbundel Onder de dieren. Eerst proza, dan poëzie, meestal gaat het andersom. Du Gardijn lijkt me dan ook geen ?lyrische geest vol opgekropte dichterlijkheid. Zijn gedichten zien er nogal prozaïsch en vertellend uit en de geest is sceptisch, afstandelijk. Niet iemand die zijn diepste ik uitstamelt. Of althans niet zichtbaar. Zijn eerste afdeling noemt hij ?‘In de stad’ en de eerste regel begint haast op zijn Dikkertje Daps: ?Een olifant als glijbaan, een bak vol koud zand / waarin moeders hun roddels delen.
Vader zit met zoontje in het parkje, er ligt ook ergens een zatte zwerver. Plastischer kan het haast niet: de dichter als nette huisvader met zijn alcoholischer voorzaat als getuige in de buurt. Du Gardijn lijkt zich zijn min of meer comfortabele positie maar al te goed bewust. In ‘Hongerkunst’ schrijft hij:
Ik vrees mijn buren niet en drink melk / uit een pak. Vaak zie ik in mijn koelkast / de augurken spekglad in hun potje zweven. // ?Veel waarheid kan ik verdragen en ook / de ijzel die ’s winters op de straten valt, / maar soms brandt mijn uitzicht zachtjes door.
En ook die keurige vakanties komen aan bod, in ‘City soul’:
Ik kocht aan de Côte d’Azur wat sokken. / Te strakke, zo bleek in het hotel, wel zwarte / maar meer geschikt voor Fransen.
Jan Modaal uit en thuis. Kan het alledaagser? Gelukkig brandt bij Du Gardijn inderdaad met enige regelmaat het uitzicht door, slaan vreemde herinneringen en fantasieën toe of begint hij lichtjes te hallucineren. Geen paddo’s of lijntjes coke, maar het leven zelf levert de absurde beelden, de goudvis die meer bewustzijn heeft dan je denkt, halfbegrepen berichten uit het Jeugdjournaal, een griepje dat nooit meer helemaal verdwijnt, de stofzuiger als ‘het gordeldier dat in zijn buik een pruik kweekt’. Het leven zelf is vreemd genoeg, misschien juist ook wel omdat het doodgewone zich van gevoelige dichters niks aantrekt.
Er komt een hoempa-orkest voorbij: Dit bestaat. Meisjes op witte cowboylaarsjes, / universele beenmassa van leukoplast, / een overzichtelijk levend telraam (&#8230;)
Negentien nachtvlinders met vochtige ogen. / De ouders vol bewondering in de berm. /Allen gehoorzaam aan de verzilverde staf. // Licht flitst op om ze voorgoed te verdorren. / Een naald, fixeer maar straks toch weer terug / met de bakkebaard naar het wijkgebouw.
Het evenement is meer dan lullig, maar prachtig om mee te maken. De onzichtbare hoofdpersoon in de gedichten van Du Gardijn deed me hier en daar een beetje denken aan Frits van Egters uit De avonden, hij is kritisch en ironisch, de wereld is belachelijk maar ten slotte bidt hij toch maar voor zijn omgeving. En het is ook een beetje camp, die belangstelling voor majorettes.
En waar blijven de dieren uit de titel? Dieren genoeg in deze bundel, een olifant, een hond, een big, maar ik denk dat het Du Gardijns bedoeling is de mens onder de dieren neer te zetten. Zijn hoofdpersoon is er primair genoeg voor. Bijvoorbeeld in het gedicht ‘Handschoen, opgepakt’, waarin hij zich voorneemt het wezen der vrouw te beschrijven:
Ik weet heus wel hoe het moet, een gedicht schrijven / over wat een vrouw is. Waarna een in zijn clichématigheid nogal herkenbaar beeld van de vrouw volgt: geheimzinnig, zoel, doortrapt. Je moet het ook niet mooier of ingewikkelder maken dan het is, lijkt Du Gardijn daarmee te zeggen, net zoals in het gedicht over een zwetende teen waarvan je last hebt aan de bar, of over de manisch-depressieve neef die visioenen heeft en zelfmoord pleegt.
Du Gardijns gedichten bevinden zich midden in een heldere wereld, maar hij lijkt steeds aan een lichtknopje te draaien waardoor je toch iets geks ziet, een raar detail, een onbenoembare sensatie, zoals in het gedicht over des dichters vriendin die na een bezoek aan een Spaans kerkje even later over het water loopt maar niet heus.
Het had wat mij betreft lyrischer gekund, met iets meer aandacht voor de taal zelf, iets gekker getoonzet misschien wel. Nu klinkt hij soms wat praatziek en anekdotisch. Maar het materiaal dat hij uitkiest en zijn vervreemdende kijk op de zaken maken hem tot een echte dichter.
Peter du Gardijn
Onder de dieren
De Bezige Bij
86 pagina’s, € 16,50

Jan Modaal uit en thuis

Arie Visser? Nooit van gehoord. En wie wel van hem gehoord heeft, krijgt vermoedelijk nog vijfentwintig gulden van ’m. De naam van Arie Visser (1944-1997) ontbreekt in vrijwel alle naslagwerken en literaire overzichten – tot voor kort bestond hij niet. Pas na zijn dood nam Gerrit Komrij drie gedichten van hem op in z’n dikke bloemlezing, en dan is er zojuist, bij wijze van volslagen verrassing, Vissers Verzameld werk, vergezeld van een grote hoeveelheid documentatie, verschenen.
Arie Visser heeft alles van de verdoemde dichter. Hij zat er eigenlijk steeds naast. Aanvankelijk schreef hij in de trant van de Vijf­ti­gers, maar later greep hij terug naar dichters als Nij­hoff en Ach­ter­berg. Ook raakte hij onder de invloed van oosterse poëzie. Een groot deel van zijn werk wordt opgestookt aan al dan niet wijsgerige overpeinzingen. Bijvoorbeeld ‘De trein’: de wachtkamer vol / zacht gras om op te roken // mijn trein vertrekt nooit.
Doorvoeld en diep, maar niet genoeg om indruk te maken op Ne­der­land­se lezers. Ook zijn enige roman Het vangen van de draak was geen succes. Het is het verslag van een junk die zijn grote slag wil slaan. De milieuschildering van de Amsterdamse drugsscene is aardig, maar het plot volkomen ongeloofwaardig. Als een vreemd lichaam staat er een hoofdstuk in waarin de schrijver zich over de psychologie van de junk uitlaat. Later zal Visser daarop terugkomen: hij had het over zichzelf.
Want Arie Visser was dan wel schrijver en dichter, hij was op het oog vooral ook een junk en een zwerver: nooit geld, bedelen, heroïne. Daarnaast was hij intelligent en belezen, vervuld van geestelijke ambities, zoekend naar verlichting en verdieping van het bestaan. Een van de weinige Ne­der­land­se schrijvers van zijn generatie waar je de invloed van oosterse spiritualiteit volop werkzaam ziet. Hoe meer je je in zijn werk verdiept, hoe meer die eigenschap je opvalt en hoe meer ze zijn literaire mislukking overschaduwt.
Vissers Verzameld werk geeft het beeld van iemand die het niet wist te maken, door de tijdgeest, door zijn aanleg, door ik weet niet wat. Je zou hem willen voegen in een rijtje verwante schrijvers als Simon Vinkenoog, Johnny van Doorn, Hans Verhagen, Jules Deelder, maar anders dan hen lukte het Visser niet om uitgevers te interesseren en een publiek te bereiken. Ik denk dat zijn werk er te weinig vernieuwend, te conventioneel voor was. Neem ‘Onrust’: geen reisdoel is mij aangegeven / terwijl ik toch de tol betaal / hoe onrust mij heeft uitgedreven / het kuiken uit zijn eierschaal.
Ongetwijfeld authentiek over zijn eigen gesteldheid, maar ook gladjes – het schudt je niet wakker. Het lijkt wel of de ongeorganiseerde jongen die hij in het dagelijks leven moet zijn geweest, in de letteren juist probeerde een stand op te houden. Je zou voor hem wensen dat hij ook ge­dro­geer­der, ontregelender had geschréven.
Er zit iets tragisch in dit onvervulde schrijverschap, dat je raakt. Je ziet een schrijver die bijna steeds de verkeerde keuzes maakt en die een literaire ‘tactiek’ volgt die niet werkt – of misschien ontbrak het hem juist wel aan tactiek, aan een neus voor wat er gaande was. En dat terwijl je toch ook proeft wat hij in z’n mars had. Zijn essays over bijvoorbeeld Mar­ti­nus Nij­hoff en Ida Ger­hardt mogen er wezen. Hij was een prima lezer en een goed analyticus. Maar gek, denk je, waarom juist die oude pruiken? Dan lijkt het prachtige stuk over Char­lie Parker beter bij hem te passen.
Ook zijn stukken in ‘Arabia felix’, over Marokko en de verschillen tussen de Nederlandse en de Arabische cultuur, zijn boeiend. Visser trouwde op latere leeftijd met een Marokkaanse moslima en werd zo een insider in materie die pas na zijn dood op het programma kwam te staan. Zijn beeld van de islam als een rustgevende, vormelijke godsdienst (dat was kennelijk waar hij naar op zoek was, ook in zijn werk) biedt een interessante vooruitblik op de grote discussies van onze tijd. Maar ook hier weer iets unzeitgemäss: wat in zekere zin een vooruitziende blik was, is inmiddels mosterd na de maaltijd.
Arie Vissers Verzameld werk is niet in de eerste plaats de moeite waard omdat er een vergeten schrijver in opstaat alswel omdat er een literair fenomeen in wordt gecartografeerd: de marginale schrijver, de zoeker, de vagant. De meegeleverde (bedel)brieven aan krantenbonzen, uitgevers en collega’s als Oek de Jong (mederedacteur van deze uitgave), tonen iemand die voortdurend op het maatschappelijke randje balanceert en om geld verlegen zit. Het meest aangrijpende is misschien nog wel dat hij zich evenzeer bewust was van zijn talenten als van zijn onvermogen ze uit te buiten.
In het interview dat Oek de Jong Arie Visser vlak voor zijn dood aftapte, vinden we iets van een verklaring voor zijn falen. Een dromerig idealisme dat door de harde realiteit omslaat in onvermogen en le­thar­gie. Visser: ‘Le­thar­gie is niet te verwezenlijken. Dat is gewoon een afdrijven naar het niets, het geheugenloze en dat heeft toch ook waarschijnlijk te maken met het willen vermijden van pijn.’ Arie Visser lijkt op iemand die geen pijn wilde lijden en het daardoor juist over zich afriep.
Arie Visser
Verzameld werk, poëzie, proza, documentatie
Bezorgd door Oek de Jong, Guus Luyters en Wim Sanders
Prometheus
540 pagina’s, € 49,95

Een moderne vagant

Nogal wat grote dichters van vroeger hadden praktische studies gedaan, bijvoorbeeld rechten (Nijhoff, Marsman, Bloem) of medicijnen (Slauerhoff, Vestdijk). Tegenwoordig lijkt een beschouwelijke achter­grond populairder: er lopen nogal wat hele en halve filosofen rond in de huidige dichtkunst (K. Michel, Arjen Duinker, Mustafa Stitou). Misschien zegt dat wat over de filosofie die van het zware sys­teemdenken soms snakt naar een lichtere versie van wijsheid. Het zegt zeker iets over de dichtkunst, die van een beeldend, klinkend en symbolistisch genre allang in hoge mate een denkend soort lijkt te zijn geworden.
Peter van Lier is ook van huis uit filosoof. Ooit betrad hij de letteren met een essay ‘Van absurdisme tot mystiek’, een karakteristiek tweespan voor hem; ook zijn gedichten hebben afwijkende, gekke trekjes, maar ze ademen daarnaast een licht verlangen naar inzicht uit. Zijn jongste bundel, met in de titel alweer zo’n mix van ernst en luim: Zes wenken voor muggen aan de deur, is een soort bestiarium – in alle gedichten gaat het over dieren. Maar ook de mens speelt er een eigen rol in. Veel vroegere bestiariums waren moraliserend van aard: in het gedrag van het dier herkende de mens zich, de beesten waren in hoge mate antropomorf. Bij Van Lier lijkt het veel meer te gaan om het vreemde verband tussen mens en dier, hun verschillen en overeenkomsten.
Neem de reiger: in gedichten van een generatie geleden was die vogel vrijwel altijd symbool voor de dichter die iets naar boven hengelde. Bij Van Lier geen reiger die eigenlijk een mens is, maar twee wezens die dingen doen die op elkaar lijken:
Leve de reigers (1)
Hun// uitkijkcapaciteiten//
zijn bekend bij de polderbewoners,//
binnen, want zijn de watercondities optimaal,// dan scheren zij (kra-kra) krassend ‘rakelings over de daken’ _/ wat daaronder liggende babymuiltjes ertoe beweegt hen te
imiteren,/ moederborsten tot zich lokkend,//en kostwinners aanzet/
te doen wat ze moeten doen, buitenshuis, aan water: vissen,//
onverdroten, zij aan zij?
Raar verhaaltje natuurlijk, baby’s die reigers nadoen om melk te krijgen en daarmee hun vaders tot de jacht aanzetten, waarin die weer op reigers lijken. Van Liers fabeltjes, of wat het ook zijn, hebben niet vaak een verloop dat je zelf zou bedenken. Maar ze zijn helder en transparant verteld, prozaïsch haast, soms zelfs op een kindertoontje: alsof ze aan de allergewoonste lezers een onbekend geheim uit de wereld der levende wezens willen ontsluieren.
In de afdeling waarnaar de bundel genoemd is, ‘Zes wenken voor muggen aan de muur’, is de aandacht gericht op de mug die, bekeken door een voor deze creaturen ongewoon empathisch menselijk oog, leeft in een wereld vol gevaren. Bijvoorbeeld in de huiskamer waar het minuscule schepsel altijd bedacht moet zijn op een plotse liquidatie door het ‘gruwelijk groot glooiingsdier dat zo graag “eten” bromt’. Van Lier wrijft ons niet al te nadrukkelijk in dat we relatieverend moeten denken en dat in de wereld der muggen de mens een heel andere rol speelt dan in die van hemzelf – daarvoor is het allemaal te speels en te luchtig, maar bij alle ironie is het netto resultaat van deze bundel toch een opgefriste kijk op het dierenrijk.
Het gedicht ‘Psalm 42’, over de hinde die naar water smacht, geeft dan weer een soort allegorie op het moederschap, aan de hand van een huisvrouw die in het winkelcentrum haar kind uit het oog verliest en wanhopig rondloopt zoals een smachtend hert, en die ons medelijden opwekt. Een beetje vergezocht is het hier en daar zeker, maar de merkwaardige eigenheid van Van Liers beelden houdt de aandacht wel gevangen.
In de laatste afdeling: ‘Betreffende een functie in het dierenrijk’, verbaast Van Lier zich in een soort dichterlijke aanbevelingsbrieven aan diverse dierensoorten over de onbegrijpelijke functionaliteit in de natuur, wederom met een knipoog. Zo stelt hij de platvis zijn eigen ‘symmetrische hoofd met lichte aanpassingen’ ten voorbeeld, en beveelt hij zijn Fiat Panda aan eendagsvliegen aan om wat gemakkelijker bij hun partner te arriveren. De keerzijde van deze verbaasde gedachten is natuurlijk dat je opeens ook de functionaliteit van onze eigen menselijke bouw en inrichting beseft. Wat dat betreft hebben Van Liers beestenverhaaltjes nog altijd iets van die aloude bestiariums met hun leerzame boodschappen.
Overigens viel me tijdens het lezen van Van Liers bundel in dat nogal wat jonge dichters de laatste tijd weer hechte eenheden van hun bundels maken, niet langer de grilligheid van de inspiratie volgen, maar variëren op een thema, en cyclussen brouwen van hun gedachten. Van Liers Wenken hebben qua opzet bijvoorbeeld onmiskenbaar iets weg van Mark Boogs De encyclopedie van de grote woorden. Die oude praktijk van gedichten die vormelijk en inhoudelijk sterk met elkaar verbonden zijn, geeft natuurlijk een stevige structuur aan een dichtbundel, maar er zit ook een schaduwzijde aan: gedichten in reeksen lijken vaak op varianten van elkaar en het idee wordt belangrijker dan de uitwerking. Ook Van Liers gedichten zijn ondanks hun speelse inslag soms wat uniform en eentonig. Je zou wensen dat hij zijn filosofenbril zo nu en dan afzet en gewoon een grof, onnadenkend beestenvers schrijft. Maar ja, van een kikker kun je nu eenmaal geen veren plukken.
Peter van Lier
Zes wenken voor muggen aan de deur
Van Oorschot
42 pagina’s, € 14,50

Poëzie voor de dieren

Toen Rogi Wieg in 1986 debuteerde met Toverdraad van dagverblijf, kon je nog menen dat we met een pur sang roman­tisch lyricus van doen hadden: zachtaardige, mooiklinkende poëzie, waar echter vooralsnog niet zoveel karakter of temperament uit leek te spreken. Nu, ruim twintig jaar later, is het een ander verhaal. De Nederlandse dichtkunst ging op de schop, werd enerzijds helderder, anderzijds fantasievoller, en Rogi Wieg zelf veranderde ook. De zoetgevooisde dichter ging door een dal van persoonlijk drama, waarvan hij de wereld allerminst onkundig liet: trouwen, scheiden, kind kwijt, zelfmoordpogingen. Zijn gedichten werden er harder van, prateriger, kwaaier en illusielozer. Hij ging er meer van schrijven, begon ook de schilderkwast te hanteren. Kortom, er kwam iets los bij deze dichter voor wie het cliché dat ongeluk inspiratie levert, wel heel erg opgaat.
In De kam, liefst 120 pagina’s dik, is Wieg voluit op dreef, praatziek soms haast, hij dompelt de lezer onder in zijn egocentrisch en exhibitionistisch, en tegelijkertijd begoochelend en emotionerend universum. Hij lijkt een verslaafde, bezeten van scheppingsdrang of zoals hij het in ‘Het was nooit de bedoeling’ formuleert:
Voor alles te moe, voor alles te
traag, maar
niet voor het maken van verzen. Al
meer dan
twintig jaar rook ik niet, drink ik
geen alcohol
en ook daarvoor deed ik het niet. Ik
begon met
gedichten en ben er nooit mee
gestopt, zoals je
niet stopt op een oversteekplaats in
rust, badend
in de zon, met onder je voeten
smeltend asfalt.
Veel uitspreken is in de dichtkunst
verboden,
je moet het meeste tonen, zoals
buitenlampen
die aanspringen in de schemering,
zoals zachte
handen die de was doen voor een
medemens,
maar ik zeg doodgewoon ‘ik ben
ongelukkig’.
Weliswaar zou Rogi Wieg, volgens een ander gedicht in De kam,
liever van een goddelijk dolce far niente genieten, maar dat lukt hem kennelijk toch niet: dit is nou eens zo’n dichter met het ouderwetse
vuur, gepassioneerd en geobsedeerd door zichzelf en door de taal die er uit hem komt. Hij doet wat dat aangaat enigszins denken aan die andere dichter van het malende brein, Hans Vlek, al lijkt Rogi Wieg me per saldo toch nog net iets minder gek.
Het is wonderlijk hoe zijn gedichten bij zoveel tentoonstelling van het eigen ik de schijn van effectbejag weten te vermijden. Bij een andere dichter zou een verzuchting als ‘ik ben het verplicht aan mijzelf mijn strot eens goed door te snijden’ beslist koket klinken, maar van Wieg geloof je het.
Hij heeft zichzelf als het ware een oefenterrein geschapen waarin hersenspinsels, heuse daden, emotionele uitbarstingen en rationele besluiten allemaal even zwaar wegen.
Er zit met andere woorden geen leidend beginsel in zijn hoofd. Dat maakt zijn poëzie voor de gewone lezer zo intrigerend, je kijkt in een verknoopt brein.
De verzen die eruit komen, balanceren nogal eens op het randje van onzin, maar ze duikelen er zelden overheen, eerder heb je het gevoel dat deze dichter een soort paradoxale gevoelens benoemt of althans oproept, waar we allemaal wel aan laboreren, maar die we geleerd hebben te onderdrukken.
Wieg heeft als dichter, ondanks zijn merendeels sombere berichten, iets van een godenkind, hij onttrekt zich aan strenge maten en staat zichzelf op gezette tijden toe er op los te orakelen.
De verzen in De kam lijken op psalmen en credo’s tegelijk. Hier bijvoorbeeld, ‘Veel uitspreken’, dat als volgt begint:
In een volgend gedicht demonstreert hij weer de gespletenheid tussen Rogi Wieg en zijn lyrische ik met een regel als ‘Ik ben gelukkig, dat is moeilijk toe te geven, zeker / als je het niet bent, maar het kunt zijn door het te zeggen.’ Is dit nu gewauwel of hogere poëtische wiskunde? Ik zou het niet weten, maar gebiologeerd lees ik verder in dit labyrint waar de schrijver iemand anders is dan de hoofdpersoon of juist niet, waar God er is maar ook niet, en waar de ik zich met de Schepper identificeert, maar zichzelf ook als loser in beeld brengt: ‘Ze is weg bij mij en dat is goed. Of slecht.’
Deze poëzie tart dus voortdurend het verstand. Het is alsof elk inzicht elders ook weer licht onttrekt zoals in het gedicht ‘Genesis’: ‘Ineens was daar het licht en God zei: / “Nu ben ik onzichtbaar.”’ Deze kluwen van geniale oprispingen, pseudo-wijsheid, gespletenheid en bezetenheid geeft Wiegs verzen hun eigen gezicht: waanzinnig en transparant tegelijk. In de werkelijkheid moet zo’n temperament een verschrikking zijn, maar op papier brengt het iets bijzonders voort, iets dat steeds dichter in de buurt komt van bijvoorbeeld de onhandelbare, maar ook briljante dichter John Berryman.
‘Waar kom ik nu mee’ heet een van de afdelingen in deze bundel en zo is het precies: wat tovert de geest van de dichter hem nu weer voor? Wij weten het evenmin als hijzelf, maar zien het wel gebeuren, als
captive audience bij Wiegs hersen­anatomische les.
Rogi Wieg
De kam
Gedichten, met illustraties van Guy Swart
De Arbeiderspers
120 pagina’s, € 17,95

Hersenkronkels van een dichter

Beschouwing / Breyten Breytenbach verzameld
Eens een activist, altijd een activist. Dat zou wel eens het lot kunnen zijn van Breyten Breytenbach, dichter en schilder, maar toch vooral ook bekend als vrijheidsstrijder tegen het voormalige apartheidsregime in zijn vaderland, Zuid-Afrika. Het is zelfs maar de vraag of hij, zonder dat politieke engageme nt, als dichter wel de aandacht zou hebben gekregen die hij nu kreeg, en zeker zou hij niet zo’n icoon zijn geworden als nu het geval is.
Laurens Vancrevel, de uitleider van de juist verschenen tweetalige bloemlezing uit Breytenbachs gedichten, De windvanger, vraagt het zich ook af. En concludeert dat een onpolitieke reputatie ‘zijn literaire betekenis en de veelzijdigheid van zijn dichterschap minder in de schaduw (zou) hebben gesteld’. Ook zonder die politieke betrokkenheid een groot dichter dus.
Het valt historisch gezien ook niet goed tegen te spreken. Bij zijn debuut in 1964 werd Breytenbach in zijn vaderland direct al herkend als een belangrijk taalvernieuwer. Enigszins vergelijkbaar met wat bij ons dichters als Lucebert en Hugo Claus deden, gaf hij met zijn associatief en beeldend vermogen het Afrikaans een flinke duw uit dat enigszins stijve en nette harnas waarin de taal van Van Wijk Louw en Totius zich al die jaren had opgehouden.
Maar taalvernieuwing thuis maakt buitenshuis nooit veel emoties wakker. Wij Nederlanders kunnen wel menen dat we het Afrikaans zo’n beetje snappen en kunnen volgen, de details ontgaan ons toch en juist de taalverwantschap verwart nogal eens. Of zoals Adriaan van Dis, een van Breytenbachs vertalers, eens demonstreerde: ‘Een uil “verwilder”, is niet een uil verwilderen, maar verjagen.’ Wat ons exotisch in de oren klinkt, is in het Afrikaans vaak doodgewoon alledaags taalgebruik.
Het waren dan ook niet zijn taalvernieuwende impulsen die Breytenbach zijn naam bij ons opleverde. Die heeft hij toch veel meer te danken gehad aan zijn charisma als blanke tegenstander van de apartheid. Toen hij begin jaren zeventig twee keer werd uitgenodigd op Poetry International, dat in die jaren het politiek engagement van dichters nog hoog in het vaandel had staan, leerde Nederland hem van dichtbij kennen. Samen met Elizabeth Eybers vormde hij in die tijd zo’n beetje de eenzame voorpost van de Zuid-Afrikaanse poëzie in ons land.
Met het geserreerde, welgevormde werk van Eybers heeft Breytenbach overigens nauwelijks iets gemeen. Dat van hem is bandelozer, plastischer, vuriger en vaak ook een stuk onbegrijpelijker. Het heeft in het algemeen ook veel minder aan de West-Europese poëzie te danken dan aan bijvoorbeeld de Zuid-Amerikaanse. Pablo Neruda, die grote, gepassioneerde dichter uit Chili met de weidse gebaren, is een van Breytenbachs favorieten. En in met name het vroege werk zijn ook nogal wat oosterse, zen-achtige trekjes waarneembaar. Al met al is hij dus zeker niet de prototypische witte protestant van onze westerse cultuur.
Je zou denken dat Breytenbach, nu hij wat ouder geworden is een bloemlezing als De windvanger samenstelde, teneinde het ietwat misvormde beeld rond zijn oeuvre te corrigeren, allicht de nadruk wat meer op zijn lyrische gedichten zou laten vallen dan op de politiek geëngageerde exemplaren. Wat meer liefdesgedichten dan verzen in ballingschap of uit de gevangenis bijvoorbeeld. Het pure in plaats van het geëngageerde dichterschap.
Wie daarop rekent, komt in deze bloemlezing nogal bedrogen uit. De windvanger bestaat uit drie delen: de vroege gedichten (‘in ballingschap’) 1964-1975, een middenperiode (‘gedichten uit de gevangenis’) 1975-1983, en het late werk (‘gedichten van buiten’) 1983-2006. En alleen in die laatste afdeling overheerst een apolitieke stem, en zelfs enige melancholieke berusting dat het afgelopen is met het geëngageerde geluid:
ek het hoog en laag probeer preek
teen armoede en onreg
maar op die ou einde was ook dit
slegs selfbevlekkende romantisme
en niemand wou aanvaar ek is
’n Afrikaan nie.
‘En niemand wilde accepteren dat ik een Afrikaan was,’ zegt de vertaler wat zakelijker dan het Afrikaans ons in de oren klinkt. Misschien is dat wel een verborgen tragiek van deze dichter, dat hij zo internationaal geworden is dat hij nergens meer lijkt thuis te horen.
Opvallend is verder dat Breytenbach een gedicht als ‘Die blindes luister met die oë’, door inktbroeder André Brink omschreven als ‘een van die grootste in Breyten se hele oeuvre’, niet selecteerde. Naar de reden daarvan moet je gissen, maar dichters houden wel vaker niet van hun publiekslievelingen.
In de eerste twee afdelingen overheerst als gezegd een toon van verzet en vallen de woorden ballingschap en gevangenis voortdurend. In ‘Luistervink’ bijvoorbeeld, een vroeg exemplaar uit 1968:
jy vra my hoe dit is om in ballingskap te leef, vriend _
wat sal ek dan sê?
dat ek te jonk is vir bittere verset
en te oud vir wijsheid of berusting
by my Lot?
Nogal ironisch natuurlijk, want hij is dan eerder te jong voor berusting, en te oud voor verzet.
Echte ballingschap was het strikt genomen overigens niet, per slot van rekening verliet de dichter zijn vaderland in de jaren zestig vrijwillig om in Parijs te gaan wonen. Hij trouwde met een Française van Vietnamese afkomst en mocht vervolgens vanwege zoiets racistisch als de Wet op de Gemengde Huwelijken (van 1949) en de Ontuchtwet (van 1950) niet meer terug naar zijn geboorteland. In Frankrijk organiseerde hij vanuit de groep Okhela het verzet tegen de apartheid. In 1975 bezocht hij illegaal Zuid-Afrika, werd verklikt en wegens hoogverraad tot negen jaar gevangenisstraf veroordeeld. Na veel buitenlandse druk en bemiddeling van de Franse president François Mitterrand werd hij in 1982 vrijgelaten, keerde naar Parijs terug en nam de Franse nationaliteit aan.
Dat zijn natuurlijk niet mis te verstane geloofsbrieven voor een dichter met een politieke missie. Zijn poëzie was er dan ook van doordesemd, zoals het volgende gedicht, een variant op het Onze Vader, ‘Onse milde God van alles wat soet en mooi is’, voor de verandering in de Nederlandse vertaling:
Maar laat ons ons verlossen
van de boze
Opdat wij kunnen afrekenen met de schuld van eeuwenlang
Opgeborgen uitbuiting, beroving, verneuking,
En de laatste rijke vrek verrekt,
door zijn geld vergiftigd
Want aan ons behoort het
mensenrijk, de kracht en de
heerlijkheid,
Van nu tot in alle eeuwigheid net
zo eeuwig
Als de schaduwen en grensposten van de mens
Als hij goddelijk de aarde uit de
hemel scheurt
Ah mens! Ah mens! Ah mens!
Tegen een dergelijk gedicht met in plaats van een vroom amen de verheerlijking van de mens, konden die al-te-christelijke overheersers in Zuid-Afrika natuurlijk niet. Breytenbachs werk werd, als het al niet verboden werd, voortdurend gecensureerd in zijn vaderland.
Opmerkelijk dat de dichter, ondanks de narigheid van asiel en gevangenis, toch steeds luidkeels blijft zingen, zijn werk wordt bepaald niet soberder van alle ontbering. Een enkele keer wordt de rauwe realiteit hem te machtig (‘jullie veiligheidsdiensten, gepantserd als schildpadden, / zullen met traangas en wapenstok het onoplosbare gegeven / proberen te vereenvoudigen tot spoken op het behang’ – in het Afrikaans klinkt het vele malen sappiger) maar meestal zoekt hij zijn heil in taalextase:
hij besloot toen op te trekken
dieper de landstreek van klinkers
en medeklinkers in
waar zuivere geluiden groeiden (maar ook ander keelgoed
en lipslimmigheid die de adem
zelf intoomden: muisvogels
tussen de adamsvijgen)
naar de gebieden waar de zin
en de onzin en de tegenzin aardden
De taal als wapen, zeg maar. Maar dichterlijk of activistisch, zijn taal blijft steeds uiting geven aan een heftig temperament.
Opmerkelijk is daarbij dat de vroegere liefdeslyriek, waarin Breytenbach nogal eens aan Hooglied herinnert (‘bleek is de kleur van mijn beminde / zwart is zij in heel mijn nacht / en ook altijd tussen mij en mijn ogen), zoals er überhaupt nogal wat bijbeltaal in zijn werk is overgebleven, in de latere werken heviger en dramatischer wordt, alsof nu de vroegere vijand, apartheid, verdwenen is, opstandige gevoelens elders een uitweg zoeken:
as my hande ooit die ronding
van jou lyf sou vergeet
die kurwes en die holtes
en jou warm gladde vel _
mag hulle opswel soos spanspekke en bars
mag die mieren hulle opvreet
in die nag wanneer ek onder
die laken lê
mag hulle afrot in die donkerte
van die aarde
‘Spanspekke’ zijn overigens meloenen. Het is een liefdesgedicht dat qua toon aan de vroegere gevangeniswerken herinnert, bezwerend, retorisch, meeslepend.
En zo wil het werk in de keuze van Breytenbach zelf kennelijk het liefst overkomen: vitaal, woelig en woordenrijk, meer op spontaniteit en gevoel gericht dan op verstand en strakke vormen. Een van zijn credo’s luidt dan ook: ‘Schrijven is geen kunstvorm, het is een levenskunst.’ Misschien daarom heb je nogal eens het gevoel dat zijn gedichten voor hetzelfde geld anders zouden kunnen lopen – ze maken lang niet altijd een dwingende indruk.
Dat past bij Breytenbachs opvatting van een levende kunst. Het gaat wat hem betreft niet om de diepere, verborgen betekenissen van een tekst, maar juist om de buitenkant, de oppervlakte waar het geheimzinnige proces zich voltrekt. Dat althans lees ik in deze poëticale passage uit het gedicht ‘Winterwerk’:
taal is geen kleed van betekenis
er is geen diepe kennis die
toegankelijk ingerold
opengegooid en ontmaskerd
moet worden /
mysterie fluistert al in de
bewegingen
van de oppervlakte
Vandaar natuurlijk ook de titel van deze bloemlezing, De windvanger, die lijkt te verwijzen naar de romantische aeolusharp: zo de aanblazingen komen, zo klinkt de muziek, steeds weer wisselend, nooit afgerond.
Het is trouwens een houding die niet alleen zijn poëzie bepaalt, maar ook zijn proza, zijn essayistiek, zijn schilderwerk en zelfs zijn verhouding tot zijn geliefde en de lezer: ‘nee, rond my liefs nooit af, lief. bou altyd alleen / tot die punt waar ek déél van jou bly, leser.’
Of we als Nederlandse lezers het allemaal goed meekrijgen, is moeilijk te bepalen. Het Nederlands van de vertalers Krijn Peter Hesselink (zelf opkomend slamdichter), Laurens Vancrevel en Adriaan van Dis (je komt er niet achter wie wát heeft vertaald, of zijn het collectieve staaltjes?) ziet er in elk geval ordentelijker uit dan het Afrikaans, maar het kost, juist met de vertaling ernaast, niet veel moeite het toch niet gemakkelijke taalgebruik van Breytenbach te volgen.
Hier en daar heb ik wel vraagtekens. Waarom bijvoorbeeld wordt een woord als ‘tronkvoël’ omslachtig vertaald met ‘bajesklant slaat vleugels uit’, terwijl ‘bajesvogel’ veel dichter bij het origineel zou liggen. En ook van een regel als ‘daar is geen tyd / tyd is die mens se vel’ klinkt in het Nederlands opeens raar: ‘er is geen tijd / tijd is het mensenvel.’ Daarentegen zijn er ook mooie vondsten te noteren. Het wonderlijke woord ‘gegatskuif’, een neologisme zo te zien om een soort over de aarde schuiven mee aan te duiden, werd vertaald met ‘aarsschoof’.
Het zijn typisch problemen en oplossingen voor een werk dat graag met zijn buitenkant te koop loopt, dat met zijn taal de lezer wil verleiden. Breytenbach is een taalschilder. Daardoor doet zijn poëzie, in een tijd waarin bij ons de taal weer gewoon geworden is en de beelden veelal van de straat komen, soms wat ouderwets aan, opgestookt door een vuur dat in onze cultuur niet meer voorhanden lijkt.
Misschien voelt de dichter zelf ook wel zoiets als hij schrijft:
Die dooie dichter voel hoe trek
die stroom
van ’n ander verlede
waar drome versuip het
en wrakke vasgetan op koraalriwwe slaap
in ’n ewige roes
Maar dood of vergaan, het maakt hem niet uit:
Hij lacht, draait zich om, zwemt
dieper de zee in
en wast alle stront uit zijn hoofd
Oftewel, Breyten Breytenbach, die exotische neef van de Nederlandse dichtkunst, laat zich niet zomaar van zijn eigen wijs brengen.
Breyten Breytenbach, ‘De windvanger, gedichten 1964-2006’, vertaald door Krijn Peter Hesselink, Laurens Vancrevel en Adriaan van Dis, Podium, 328 pagina’s, € 26,50

Keelgoed en lipslimmigheid

Beschouwing / De schijnbare niemendalletjes van Hanny Michaelis
Een van de bekendste gedichten van Hanny Michaelis is ongetwijfeld het volgende:
Briljant filosoferend
over het leven liet ik
de aardappels verbranden.
Een onmiskenbaar bewijs
van emancipatie.
Een parlando gevalletje uit het leven van alledag en dan ook geschreven in de jaren zestig, moedertijdperk aller realismen. Het lijkt een sceptisch versje, niet erg passend bij het begrip ‘De Grote Melancholie’ waartoe Maaike Meijer, die in De lust tot Lezen (1998) de ontwikkeling van naoorlogse Nederlandse dichteressen in beeld brengt, Michaelis rekent. Over verdriet en depressie zou haar werk gaan en daar past eigenlijk geen sceptische distantie bij, maar tegen het eind van haar oeuvre zie je toch veel wijze berusting bij Michaelis, het gevoel dat je al die narigheid maar beter met je verstand te lijf kunt gaan dan je erin rond te wentelen.
Ruim twintig jaar lang schreef Hanny Michaelis gedichten, in totaal zo’n tweehonderd stuks, een klein oeuvre waarmee ze niettemin een vaste stek in de Nederlandse naoorlogse dichtkunst bezet. Haar eerste bundel Klein voorspel verscheen in 1949, in 1971 draaide ze er een punt aan met een bundel met de karakteristieke titel Wegdraven naar een nieuw Utopia. Dat Utopia was dan kennelijk niet met poëzie geplaveid, want op wat incidentele gedichten na, hield ze de afgelopen zesendertig jaar de dop op de pen. Ze had gezegd wat ze zeggen wou. Misschien dat er, zoals bij Vasalis, nog eens een oudedagsoeuvre opduikt, maar feit blijft dat ze een half mensenleven publiekelijk zweeg.
Hoewel er dus afstandelijke, rationele kanten aan haar werk zitten, is de kern ervan inderdaad melancholiek. Meijer brengt deze melancholie in verband met wat ze noemt het prefeministisch onbehagen, dat Michaelis met vrijwel alle vrouwelijke dichteressen van haar generatie zou delen. Mij treft eerder een traditioneel soort lijden aan de wereld, dat overigens wel vrouwelijke trekjes heeft. Zo schrijft ze regelmatig over liefde die tekortschiet en niet vervuld wordt en over het misverstand dat relaties kenmerkt.
De lezer is natuurlijk onmiddellijk geneigd te denken aan haar huwelijk van enige jaren met Gerard Reve, maar als dat al een rol speelt in haar gedichten dan toch vaagweg. De mens is de dupe van een groter, algemener noodlot, dat hij maar moet zien te dragen. Huilerig zijn haar gedichten nooit, eerder treft een onverwacht soort monterheid bij alle misère:
Vier en twintig uur ononderbroken
gelukkig te zijn geweest
is meer dan waar iemand
in deze wereld recht op heeft
en velen ooit te beurt valt.
Daarom, ga heen, steek je neus
in de wind of in de boeken,
wees welgemoed of hang je op,
maar vermenigvuldig je niet.
Een moeizame jeugd lijkt ten grondslag te liggen aan de gedachte dat kinderen krijgen, dat traditionele vrouwenbedrijf, niet langer wenselijk is in deze rotwereld: ‘Waarom ook zouden wij hem wekken/ tot een ontluisterd, aards bestaan.’
Opvallend is het dat Michaelis’ actieve dichterschap zo’n beetje ophoudt als het ook met de grote omwentelingen en ontzuilingen in Nederland is gedaan. Met de onrust van de jaren zestig verdween allicht ook de innerlijke drijfveer om er nog iets aan toe te voegen. In dat opzicht kun je haar werk beschouwen als bescheiden en persoonlijke achtergrondkunst bij maatschappelijke ontwikkelingen, het brengt een mens in beeld die, niet langer gestuurd door tradities en vaste verbanden, het in zijn eentje moet zien te rooien. Ik ben geneigd haar latere zwijgen als een soort aanvaarding van die nieuwe wereld te beschouwen. Het verdriet is grotendeels verwerkt, de dichteres is volwassen geworden en heeft geen behoefte meer aan gemoedsuitstortingen.
Door haar hele oeuvre heen klinkt een afkeer van grootspraak en dikdoenerij. Als ze in de literaire geschiedenisboeken wordt gerekend tot een zogeheten Tirade-groep van dichters van het kleine geluk en verdriet, met verder dichters als Jan Emmens, Rutger Kopland en Judith Herzberg, dan slaat dat vooral op die eigenschap, waarover Kees Fens in 1971 nog schreef: ‘Wat zij gemeenschappelijk hebben (&#8230;) is een weinig uitgesproken vorm, een zelden tot in details overdachte ook, waardoor de gedichten vaak met het “verhaal” op zijn: de aan de spreektaal grenzende ontboezemingstaal verdicht zich vaak te weinig.’ Dat zullen zoveel jaar na dato niet velen meer beamen; de gewoonwording van de Nederlandse poëzie, de verdwijning van het juk der ronkende lyriek, van het primaat van het veelbetekenende, heeft definitief doorgezet en in dat koor van vroege, realistische vernieuwers blazen ook de gedichten van Michaelis een bescheiden maar hoorbare partij mee.
In de inleiding tot de in 1989 verschenen bloemlezing uit haar werk Het onkruid van de twijfel maakt de dichteres gek genoeg geen woord vuil aan haar thematiek. Wel heeft ze het over de invloed van Vasalis en van bijbeltaal, dat laatste enigszins verrassend omdat ze toch juist tot de realisten gerekend wordt.
Over zwaar taalgebruik bijvoorbeeld schreef ze het volgende gedicht dat, zoals veel van haar werk, met een credo eindigt:
Woorden: een dubieuze
lekkernij. De sappige
liggen zwaar op de maag.
Zelfs de droogste laten
een weeë smaak na. Toch
kan niemand erbuiten,
ik ook niet. Maar als
er dan met alle geweld
spraak gemaakt moet worden,
dan liever kleinspraak.
Het zijn vaak minuscule gebeurtenissen die ten grondslag liggen aan haar gedichten, zo klein dat menig dichter ze als te particulier zou hebben verworpen. Maar bij Michaelis brengen zaken in de huiselijke sfeer de inspiratie zo te zien juist op gang. Zoals de mededeling zelf vaak onopvallend lijkt, zo ook de vorm. In plaats van aandacht te trekken lijkt ze zich juist klein te willen maken. Intussen is het soms helemaal niet zo makkelijk om de precieze stemming of de bedoeling van het gedicht te peilen. Achteraf bezien lijken spontane en vanzelfsprekende reacties soms weer een andere betekenis te hebben:
Toen ik bij je knielde
met een handdoek op
mijn schoot, zette je
heel even behoedzaam
je druipende voet
op mijn haar en zei:
Maria Magdalena.
Van pure ontroering
lachte ik je uit
Nu denk ik daar
aan terug zonder
te lachen.
Een klein scala aan psychologische reacties passeert in zo’n schijnbaar niemendalletje de revue. Is ze nu vertederd of vernederd? Stemt de vroegere demonstratie van intimiteit in het latere leven tot contemplatie of tot bitterheid? Wat voor gevoel wil ze nu eigenlijk uitdrukken? Bij alle openhartigheid zit er toch ook een gesloten kant aan haar werk, alsof ze door te spreken, en helder en gearticuleerd te spreken, ook juist iets verbergt.
Vaak doen haar gedichten verslag van een pas later doorgebroken besef van wat er werkelijk is gebeurd. Aanvankelijke rust en vrede maken alsnog plaats voor verdriet. Terwijl aan de ene kant haar toon van puur melancholisch almaar droger en zakelijker werd, ontwikkelde zich aan de andere kant een gevoel van achteraf-teleurstelling. In een gedicht over de dood van haar moeder, heel vredig en met een mooie begrafenis (‘niet droefgeestig, bijna opgewekt’) als slotconclusie, beschrijft ze haar gevoelens jaren later:
Jaren erna begon ik plotseling
te snikken
toen ik een witkatoenen zak
terugvond
waarop ze met drie contrasterende
kleuren lint
het overbodige woord WAS had
geborduurd.
De lullige fleur van zo’n borduursel, het haast Barbarber-achtige opschrift voor zo’n waszak, maar ook de ironie van het voorbije in Was, spelen hier een rol. De flauwheid van het woordgrapje wordt gecompenseerd door de menselijkheid van de situatie.
De gedichten van Hanny Michaelis hebben filosofische kantjes, maar het zijn zelden filosofische gedichten. Daarvoor zijn ze toch weer te pragmatisch. Het volgende gedicht bijvoorbeeld heeft wel iets weg van Philip Larkins befaamde vers High Windows met de onvergetelijk regels ‘when I see a couple of kids/ And guess he’s fucking her and she’s/ Taking pills or wearing a diaphragm,/ I know this is paradise.’ Bij Michaelis gaat het als volgt:
Op straat
springt een lelijk meisje
een lelijke jongen om de hals.
Verveeld wendt hij zich af
net als het leven
de enkele keer dat het
omhelsd wordt.
Ook hier een terloops straattafereeltje dat het hele leven lijkt samen te vatten, maar in tegenstelling tot Larkin lijkt Michaelis er niet ten volle van te kunnen genieten, ze zegt dat niet alleen met zoveel woorden maar het blijkt ook uit het vers zelf dat nauwelijks sappige details geeft, heel algemeen blijft.
Misschien was het wel die afkeer om echt diep op de menselijke tekortkomingen in te gaan die er ten slotte voor zorgde dat ze voortijdig met dichten ophield. Het gevoel dat het toch niks uithaalt, ook niet als troost. Wat dat betreft werd het realisme van haar gedichten op den duur ingehaald door het realisme van de wereld om haar heen. Dat maakt haar tot een apart geval in de Nederlandse literatuur, waar dichters niet vaak ophouden omdat ze uitgesproken zijn. Deze wel. De laatste regel van haar laatste gedicht uit de laatste bundel luidt ‘nu/ na jaren van voortvluchtigheid/ de vrede zich eindelijk/ en blindelings heeft laten vinden.’ Dan valt er inderdaad niet veel meer te bedichten.

Melancholie de deur uit

Beschouwing / Rake nieuwe vertaling ‘The Waste Land’
Of je er nu van houdt of niet, The Waste Land is een van de grote gedichten van de twintigste eeuw. Al was het maar vanwege die eerste regel, ‘April is the cruellest month’, zo’n zeldzame evergreen waar je zonder context eigenlijk niks van snapt maar die toch in je hoofd blijft hangen. En anders wel omdat de maker van dit alles, T.S. Eliot, tot een van de grootste twintigste-eeuwse auteurs is uitgeroepen én, volgens de invloedrijke criticus Harold Bloom, een van de ‘most overrated’ schrijvers van diezelfde eeuw was. Overschatting&#8230; dan moet je toch veel betekend hebben.
Arme, onbuigzame Eliot. Geboren in de Nieuwe Wereld, nota bene St. Louis, Missouri, broeinest van jazz en modernisme, maar wars van al die nieuwigheid naar Europa, meer in het bijzonder het land van zijn verre voorouders, Engeland teruggekeerd en daar opgebloeid als conservatieve cultuurdrager, ‘classicist in literature, royalist in politics, and anglo-catholic in religion’, zoals hij het zelf ooit formuleerde.
Het kon ook andersom, zoals iets later de dichter W.H. Auden aantoonde, door zich van Brits staatsburger tot Amerikaans staatsburger te laten naturaliseren, weg van het oude, stoffige nest. Maar Thomas Stearns Eliot moest van die nieuwe wereld, liever gezegd van die nieuwe cultuur, juist niks hebben. The Waste Land gaat daarover, het is een groot, zij het nou ook weer niet zo heel groot (een kleine 450 regels lang) gedicht over de deplorabele staat van onze westerse cultuur, ‘het barre land’ zoals het in Nederlandse vertaling luidt.
Waarom is april eigenlijk de ‘cruellest’ maand? Omdat-ie zich bevindt tussen de warme deken van de wintersneeuw en de zon van de zomer. Hij belichaamt de rauwe wisseling van de seizoenen en daarmee de onderworpenheid van de mens aan de natuur. Maar in de moderne tijd is dat gevoel langzaam teloorgegaan, de mens heeft de wereld naar zijn hand gezet, en gaat, zoals Marie uit de eerste regels van het gedicht (‘Bin gar keine Russin, stamm’ aus Litauen, echt Deutsch’) ‘’s winters naar het zuiden’. Zo is het, de moderne mens wil altijd zomer.
Dat verdwijnen van de oude wereld en de daarmee samenhangende opkomst van een nieuwe, liefdeloze, steriele wereld, daarover gaat The Waste Land.
Eliot, de steile, preutse neo-christen, stond in poëticis een soort universalisme voor, een boodschap voor allen, vervat in objectieve taal en beelden uit alle hoeken en gaten. Voor hem geen belijdenislyriek, geen autobiografische uitspattingen, geen ideosyncrasieën. Die klassieke instelling spreekt niet alleen uit zo’n algemeen-cultureel onderwerp als de teloorgang van de oude wereld maar ook uit zijn behandeling ervan. In The Waste Land beweegt hij zich, ondanks zijn hang naar beperking en burgerlijk provincialisme, als een wereldburger door alle mogelijke culturen, door heel het oude Europa maar ook langs Alexandrië en verder naar het Oosten, tot het boeddhisme aan toe en het gedicht eindigt nota bene ergens bij de Upanishaden, alwaar een Sanskriet sprekende godheid uit de ruïnes van de verloren gegane wereld opstijgt: ‘Datta. Dayadhvam. Damyata. / Shantih Shantih Shantih.’ Aldus eindigt het gedicht van deze aartsreactionaire dichter op een manier die lezers met new-agegevoelens allicht ook kan bekoren.
The Waste Land lezen is een raar avontuur. Omdat het zich zo ongeremd en soms ook schijnbaar onbestuurd door al die verschillende culturen, tijdperken en taalgebieden beweegt (dat zat in de lucht, zie James Joyce en Ezra Pound), maar ook omdat je bij eerste lezing wel van alles voelt maar per saldo toch weinig begrijpt. Vandaar dat de notenapparaten bij dit gedicht meestal de omvang van het werkstuk zelf ruimschoots overtreffen.
Neem bijvoorbeeld deze passage in het derde deel ‘De Vuurrede’, gesitueerd aan de Theems:
Een rat die zacht sloop door de plantengroei
Sleepte zijn modderbuik over de oever
Toen ik op een winteravond zat te vissen
In het grauwe kanaal achter de gasfabriek
En dacht aan het lot van de vorst, mijn broer,
En de dood van de vorst, mijn vader, voor hem.
Witte lijken naakt op het klamme lage land
En botten op een droog laag vlierinkje,
Die onder rattenpoten rammelen jaar na jaar.
Maar achter mij hoor ik van tijd tot tijd
Geluid van hoorns en auto’s dat in de lente
Sweeney opnieuw naar Mrs. Porter leidt.
Vreemd, dat ontzielde stadslandschap, met ratten, grauwe fabriekswijken, dode vorsten en een man die een bordeel bezoekt; zo was volgens Eliot onze tijd geworden, vuil en gevoelloos.
De boodschap klinkt, vijfentachtig jaar na dato en met heel andere perspectieven als klimaatverandering en computerisering op het programma, allicht wat gedateerd, maar de spreektaal waarin Eliot zich uitsprak is in elk geval nog goed verstaanbaar, al hebben we voor vertaling van al die beelden inmiddels wel een flinke concordantie nodig en kan het ook geen kwaad om The Golden Bough, die antropologische smeltkroes van Sir James George Frazer, in de buurt te houden want die had Eliot, samen met andere cultuurboeken, boven zijn bureau omgekeerd.
In dichterlijk opzicht bewees Eliot, met zijn rabiaat anti-romantische opstelling, wel enigszins zijn gelijk, hij schreef nadrukkelijk niet voor zichzelf of voor een paar lotgenoten over toevallige gevoelig­heden, hij schreef voor de eeuwigheid, helder en klassiek, gedichten zoals zeg maar Dante ze had geschreven.
Paul Claes, de jongste vertaler in het Nederlands van The Waste Land, heeft dat goed aangevoeld. Er bestond al een, ook lang niet malse, vertaling van het gedicht, eveneens door een Vlaming, Jan Venderickx, maar Claes overtreft die, zowel qua taalgebruik alsook qua uitleg. Neem de eerste regels, die bij Venderickx luiden:
April is de gruwelijkste maand, ze teelt
Seringen uit het dode land, vermengt
Herinnering en begeren, port
Fletse wortels op met lenteregen.
April is de grimmigste maand, hij wekt
Seringen uit het dode land, vermengt
Herinneringen en verlangen, port
Lome wortels op met lenteregen.
Niks op tegen zolang je Claes niet gelezen hebt, met:
Grimmig voor ‘cruellest’, verlangen voor ‘desire’, loom voor ‘dull’ het is allemaal net iets raker want gedempter en minder romantiserend, meer ‘Eliotic’ heb ik het gevoel.
Ook Claes’ notenapparaat mag er wezen. Normaal gesproken leidt zo’n aanhangsel maar af van de tekst, maar hier is het nu eenmaal onontbeerlijk. De vertaler (samen met Mon Nys) van James Joyces Ulysses voelt zich hier onmiskenbaar als een vis in het water. Neem deze aantekening, bij het onschuldig klinkende regeltje, in het café gericht aan een zekere Lil: ‘Nu, dat Albert terugkomt, maak je wat op.’ Claes voegt eraan toe: ‘De echtgenoot van Lil draagt de naam van de geliefde, maar vroeg gestorven prins-gemaal van koningin Victoria, Albert van Saksen-Coburg-Gotha. Ze hadden zeven kinderen’ en verder ‘De uit de hel van de oorlog teruggekeerde man is een moderne, karikaturale versie van de verrijzende vruchtbaarheidsgod. Hij kan geen leven meer verwekken, omdat zijn vrouw abortus pleegt en verdere seks weigert.’ Wie er op eigen kracht niet uitkomt (en wie komt dat wel?) krijgt dus uitgebreid bijles van Claes.
Het interessantste hoofdstuk in de nieuwe vertaling is ongetwijfeld het laatste waarin de biografische achtergrond van het gedicht behandeld wordt. Als criticus was Eliot, de classicist en objectivist, fel tegen biografische duiding van gedichten, en ook van freudiaanse lezingen moest hij weinig hebben. Maar dat hoeft ons er natuurlijk niet van te weerhouden. In zijn mooie essay over Eliot in zijn bundel Dichters van het avondland merkt Benno Barnard bij bepaalde regels op: ‘Eliots privégehunker en -geworstel is niet de intentie van zijn gedichten; het zijn freudiaanse flarden, halve zinnetjes van een man die in zijn slaap praat.’
Claes gaat dan ook gelukkig onbeschaamd in op die biografische, freudiaanse achtergrond van The Waste Land. Zo identificeert hij het hyacintenmeisje uit het gedicht als de hysterische eerste echtgenote van Eliot, Vivien, die ten slotte in het dolhuis zou overlijden. En de levensonwil bij de bewoners van het barre land weerspiegelt wat hem betreft het gebrek aan wilskracht bij de auteur zelf. Het vreemde, afgetakelde Londen dat Eliot beschreef was niet alleen maar een apocalyptisch visioen maar ook een daadwerkelijke ervaring van de dichter zelf. Eliot had het met andere woorden niet maar toevallig over een cultuur die ten ondergang neigde, hij verbeelde ongemerkt ook de steriliteit en het verval in zijn eigen leven.
In dit verband noemt Claes Eliots essay ‘Virgil and the Christian world’, waarin hij schrijft dat voor een dichter de poëzie ‘het enige middel kan lijken om over zichzelf te spreken zonder zichzelf bloot te geven’. Dat maakt The Waste Land, naast al dat andere tot de soms sappige, en meestal sombere crypto-ontboezeming van een dorre man die niet lekker in het leven stond maar zijn emoties goed wist te verbergen achter een pochet en een zegelring en die in zijn omgeving helder zag wat hij voor de hele wereld hield; ‘Onwezenlijke City / Onder de bruine mist van een wintermiddag’.
T.S. Eliot, ‘Het barre land / The Waste Land’, vertaling, commentaar en nawoord Paul Claes, De Bezige Bij, 226 pagina’s, € 29,90