VVD versus de rechtse kerk

De rechtse kerk

Verhaal van de Week

Onder de motorkap van het IDF

Documentaire

600 dagen de straat op

Verzet

Tijd voor scholierenprotest?

Jongerenpanel

Doe iets niet

Dolf Jansen

Dienstplicht

Chard van den Berg

Laat de boer rouwen

Hans Against the Machine

Veiligheidsraad

Verenigde Naties

Iedereen aan de marathon

Zeitgeist

Jacht op vreemdgangers

Digital Families

Een van de directe gevolgen van de overstelpende hoeveelheid literaire biografieën die de afgelopen jaren in het voorheen zo biografie-arme Nederland verschenen, is dat er heel wat mythes en gemeenplaatsen over Nederlandse schrijvers naar de prullenmand konden. Zo blijkt Du Perron in de biografie van Kees Snoek in plaats van een echte vent vooral een kleingeestig en jaloers mannetje, Jan Hanlo komt uit de biografie van Hans Renders naar voren als een grotere gek dan we dachten en van Hendrik de Vries rest na Jan van der Vegts biografie vooral een ouwe zeur.
Aan de dichter J.C. Bloem valt minder te ontmythologiseren. Allicht komt dat omdat er al goede biografische schetsen van hem bestonden, van Sötemann en Gretha Donker (over Bloem als jurist) en natuurlijk het befaamde Leven met J.C. Bloem van Bloems voormalige echtgenote Clara Eggink. Inmiddels weet iedereen wel dat de grote dichter een zeldzaam indolent mens was, en een ultrarechtse reactionair. Uit de zojuist verschenen Bloem-biografie van Bart Slijper, Van alle dingen los. Het leven van J.C. Bloem blijkt niets anders, integendeel: de bewijslast stapelt zich alleen maar op en we weten nu nog meer en in detail wat voor lamlendig leven Bloem leidde.
Jacques Bloem, burgemeesterszoon en ministerskleinzoon, heeft zijn hele leven gehunkerd naar het herenleven uit de negentiende eeuw, dat voor hem de beschaving en het geluk belichaamde. Maar omdat hij het geld niet had om als een aristocraat te leven en almaar mislukte, eerst in talloze kantoorbaantjes en later als ambtenaar, kon hij die gewenste stand niet ophouden en zat hij het grootste deel van z’n leven te verkommeren.
In het nawoord bij zijn biografie legt Slijper een verband tussen Bloems maatschappelijke mislukking en zijn dichterschap aan de hand van zijn bekende dichtregels ‘Is dit genoeg, een stuk of wat gedichten / Voor de rechtvaardiging van een bestaan.’ ‘Hij heeft nooit ook maar iets anders dan zijn dichterschap doorgezet. En dat was geen luiheid, hoe lui hij ook geweest mag zijn. Luiheid is een ontoereikend begrip om zijn gebrek aan daadkracht te verklaren. De bijna volkomen dadenloosheid – alleen zijn armoede dwong hem om wat te doen – was niet in de eerste plaats tegenzin om eens een keer iets uit te voeren. Nee, het was vooral de zinloosheid van al dat werk. Het geluk was altijd verdwenen wanneer hij langskwam, het was al voorbij voordat hij kon beginnen.’
Zo bezien was ’s mans lethargie dus een vorm van bestaanstekort en melancholie, die aan de andere kant de brandstof voor zijn gedichten leverde. Want Bloem is ongetwijfeld een van de grootste Nederlandse dichters, die zich met een paar onvergetelijke regels vol verlangen en besef van de condition humaine onsterfelijk heeft gemaakt: ‘Ten einde is dit wellicht nog ’t meest / Te kunnen zeggen: het is even / Tussen twee stilten luid geweest.’ Een meester ook van de herhaling, of de iets gewijzigde herhaling die haast typerend voor zijn eigen leven was: ‘Voorbij, voorbij, o en voorgoed voorbij’ of ‘Denkend aan de dood kan ik niet slapen, / En niet slapend denk ik aan de dood.’ Regels die in het collectieve geheugen van de Nederlandse cultuur zijn neergedaald.
Maar wat een futloos bestaan inderdaad. Slijpers biografie leest haast als een case-study van de slapjanus. Idyllische jeugdjaren in de grote patriciërswoning in Oudshoorn, waarnaar Bloem zijn hele leven bleef terughunkeren. Geen wonder want daarna liep het al gauw fout. Vader Bloem raakte z’n kapitaal kwijt, de jonge Bloem doubleerde op school en sleepte zich vervolgens door een studie rechten waar hij helemaal geen zin in had, zakte keer op keer voor zijn examens en zelfs de stellingen voor zijn promotie (indertijd voor juristen een sinecure) leende hij bij anderen. Vervolgens een gang langs allerlei kantoorbaantjes waar hij het zelden langer dan een paar jaar uithield. Het inkomen dat hij eraan overhield ging voornamelijk op aan boeken (Bloem bezat tenslotte een enorme bibliotheek van twintigduizend stuks, dat wel; hij moet een van de meest belezen dichters van Nederland zijn geweest) en aan alcohol. Want behalve tot maatschappelijk nietsnut ontwikkelde hij zich ook nog tot een onvervalste zuiplap. En hij zat altijd in de schulden.
Op achtendertigjarige leeftijd, tijdens een van zijn baantjes als eindexamengecommiteerde, ontmoet hij de leerlinge Clara Eggink, een scherp, slim meisje, negentien jaar jonger dan hij. Eigenlijk valt Bloem z’n hele leven lang op meisjes uit de arbeiders- en boerenstand, maar hij trouwt met haar. Ze krijgen een zoon, Wim, maar na een paar jaar is Clara al niet meer bestand tegen het leven met Bloem en ze scheiden. Kenmerkend voor Bloem is dat hij, lusteloos, nooit meer een ander heeft gezocht. Eggink zal zijn leven lang toch wel bij hem in de buurt blijven, zelfs voor haar ex-echtgenoot blijven zorgen. Dat zegt wel iets over de lijdzaamheid in Bloem, hij liet zich maar een beetje pamperen.
Het liefst leest hij, een favoriete bezigheid die Slijper als volgt verklaart : ‘Lezen was voor Bloem, in ieder geval voor een deel, behoefte aan stilstand, aan een wereld buiten de alledaagse realiteit, een middel dus om zich af te keren van de dagelijkse gang van zaken. Voor actuele maatschappelijke ontwikkelingen bracht hij maar bij vlagen belangstelling op en dan altijd in negatieve zin.’
Bloem was niet alleen een uitgesproken antidemocraat (dat waren meer schrijvers in zijn tijd) die Mussolini bewonderde, hij was ook een onaangename antisemiet. ‘Ik ben tegen elke jood,’ meldde hij en toen hij in de oorlog weer eens in geldnood zat, slaakte hij de volgende weerzinwekkende verzuchting: ‘In dezen tijd van Jodenvervolgingen moeten, dunkt mij, die f 2000 toch te vinden zijn.’ Voor de oorlog was Bloem een tijdje lid van de NSB, maar het tekent de man dat hij het lidmaatschap liet verlopen. Trouwens, hij mag dan een aartsreactionair zijn geweest met enige tijd nazi-sympathieën, hij was ook anti-Duits. Cultureel gesproken was hij veel meer op Frankrijk gericht. Je krijgt sterk het gevoel dat hij er feitelijk helemaal geen ideologie op nahield, alleen maar een beetje zat te vibreren op zijn gevoel dat het in de vroegere standenmaatschappij beter moest zijn geweest.
Slijpers feitenrelaas maakt het bepaald niet eenvoudig sympathie voor deze man op te brengen. Zowel Bloems werkgevers als zijn vrienden rapporteren over zijn hemeltergende sloomheid. Een kantonrechter voor wie hij als griffier werkte, schreef in een notitie: ‘Mr. J.C. Bloem totaal onbekwaam.’ Vriend Adrianus Roland Holst kon ook slecht tegen deze slak op een teerton. De Prins der Dichters wenste te Bergen niet te wandelen met ‘zoo’n langzaam strompelend wezen, die voortdurend een halve meter achter mij blaast en kuchelt.’
Het meest opzienbarende feit in dit leven is dan nog de voorwaardelijke veroordeling tot drie maanden gevangenisstraf die Bloem in 1920 krijgt opgelegd, omdat hij in een dronken bui een veldwachter oneerbare homoseksuele voorstellen zou hebben gedaan. Een rare zaak, Bloem was ongetwijfeld een echte hetero maar de drank had hem kennelijk op een ander spoor gezet.
Hoe je het ook wendt of keert, de titel van Slijpers biografie Van alle dingen los lijkt voor de maatschappelijke mens Bloem vooral een eufemisme, ze moet wel op zijn dichterlijke kant slaan. Want het is waar, deze alcoholische slome duikelaar wist in poëzie die hele apathische levenshouding prachtig te sublimeren. Een gedicht als ‘Bezinning’, helemaal Bloem in zijn berustende ontgoocheling, laat zien wat een verslapen en verzopen leven toch nog kan opleveren:
De bekende huizen, de bekende
Mensen, en dit leven, dat vergaat
In de spinsels van het zó gewende,
Dat ik ’t niet meer haat –
Tot die altijd mindere ogenblikken
Dat de slaap dunt en mijn ogen schier
Opengaan in een verbijsterd schrikken:
Waarom ben ik hier?
Hier of elders, ’t is hetzelfde leven,
Want hetzelfde hart dat, ondermijnd
Door een onverzoenlijk tegenstreven,
Aan zichzelf verkwijnt.
Een scherpe diagnose, dit gedicht. Slijpers conclusie, na alle belastende feiten, dat Bloem niet zozeer lui was alswel leed aan walging om de zinloosheid van het bestaan is me overigens iets te vriendelijk en poëtisch: de voornaamste indruk die van de gebiografeerde overblijft is er toch een van imponerende slapte en nietsdoen.
Slijper schrijft het allemaal kordaat op. In deze tijd waarin biografieën al gauw een lengte van negenhonderd pagina’s beslaan is de biografie van een zo belangrijk dichter als Bloem met nog geen vierhonderd pagina’s compact te noemen. Geen stoet aan details en nutteloze uitweidingen. Ook psychologiseert hij niet al te zeer. Dat hoeft ook niet want Bloems handelen, of liever gezegd het gebrek daaraan, dringt je zijn psychologie al genoegzaam op. Alleen wil Slijper een doodenkele keer iets te jolig zijn en laat zijn stijl het zo nu en dan afweten. ‘Het gegeven dat de schulden zo hoog zijn opgelopen, duidt er uiteraard op dat het niet betalen van rekeningen chronische vormen heeft aangenomen.’ Dat kan heel wat eenvoudiger en fraaier.
Dat was trouwens wel een zeldzame verdienste van Bloem, dat hij behalve als dichter ook als essayist en criticus zo klaar en helder, zonder omslag van woorden kon zijn. Je zou bijna zeggen energiek, een woord dat voor de rest werkelijk in geen enkel opzicht van toepassing was op J.C. Bloem.
Bart Slijper, ‘Van alle dingen los. Het leven van J.C. Bloem’, uitgeverij De Arbeiderspers, 390 pagina’s, € 34,95

Rob Schouten

Een lamlendige gelukzoeker

Kan van de Schrijversvak­school iets goeds komen? Oftewel: kun je schrijven en dichten leren? Het voor de hand liggende en juiste antwoord: niet als je geen talent hebt. Maar wie er gevoel voor heeft, kan er heus wel wat wijzer worden. Technische kneepjes leren, misplaatste hebbelijkheden afleren en vooral: naar andere dichters kijken. De afgelopen jaren zijn er ook wel echte dichters vandaan gekomen, voorop Anne Vegter, en verder Co Woudsma, Francie van den Hurk en recentelijk nog Froukje van de Ploeg. Geen rijke oogst, maar ook niet helemaal niks.
Ook Ester Naomi Perquin, zojuist gedebuteerd met Servetten halfstok, komt van de Schrijversvakschool en dat merk je. Ze komt binnenzetten met vakbekwame, welgevormde poëzie, maar het oogt ook ietwat ouwelijk voor een vrouw van zesentwintig en na een tijdje miste ik zelfs de onbezonnenheid van een pure beginneling.
Of dat laatste aan de schrijfopleiding ligt of aan haar eigen temperament, weet ik niet, opvallend is het wel: elke wildheid ontbreekt. Perquin schrijft smaakvol, ze denkt goed na, er komen aardige beelden boven drijven, ze hanteert een toegankelijk maar niet ondiep taalgebruik, zo nu en dan elliptisch maar nooit hermetisch, persoonlijke gewaarwordingen worden afgewisseld met ietwat algemenere of abstraherende observaties. Het zijn kortom nogal gemiddelde, nette verzen.
Dat hoeft overigens niet direct een nadeel te zijn in dit klimaat van teugelloze en soms heilloze probeersels. Deze dichteres voelt zich overduidelijk thuis in de vertrouwde omgeving van Rutger Kopland en Judith Herzberg, Willem van Toorn, Marjoleine de Vos. Ze is zeker geen kloon, daarvoor zijn haar observaties te particulier, bijvoorbeeld in het gedichtje ‘Volle maan’:
Ik kan hem zien, silhouet van
een man in zijn badkamerraam.
Hij blijft maar bezig bij dat licht
smeert hij zeep over zijn kaken
en snijdt dan met een mes
de wolf van zijn gezicht.
Maar grosso modo verloochent ze haar invloeden toch ook geenszins. Meestal is het meer de geest dan de letterlijkheid die haar verraadt als een nakomelinge uit de school van klein geluk en klein verdriet, verpakt in treffende observaties. Maar soms laat ze zich op heterdaad betrappen. In het gedicht ‘Winter’ bijvoorbeeld waarin ze het gevoel van lente verafschuwt, schrijft ze ‘ik kan geen lammetjes verdragen’ en dat lijkt me toch iets te veel op Koplands ‘Jonge sla’. En in het gedicht ‘Meisjes’, over lieve meisjes in het gras met aan het eind een aardige dreiging van jongens op brommers, rieken de openingsregels wel heel erg naar Philip Larkins befaamde ‘An Arundel tomb’: ‘Zo handig in hun alledaagse praten / rusten zij aan zij, een rij van jonge huid / en zachte haren in die al te hete zon.’ Mooi maar geleend.
Ook verder weinig echt nieuws. Het zoeken naar het eigen ik, het verloren paradijs van de jeugd, alles is al duizendmaal eerder bedicht en ook Perquin waagt zich eraan en stuit, ook als zovelen, op de feitelijke onbeschrijfbaarheid van het levensgeheim en het raadsel van het dichtende ik dat alles toch wil vastleggen, zoals in ‘De notulist’: ‘Het is een steno dat geen mens herkent / en dat hem steeds afzijdig houdt. // Hun leven valt niet uit te praten.’ Ja ja.
Een enkele keer offert ze, als een kunstschaatster die even zin heeft in hardschaatsen, aan een vulgairder effect, bijvoorbeeld een heel gedicht opgetrokken in straattaal, ‘Buurvrouw’: ‘Ja zij van de overkant heb twee vriendjes tegelijk gehad’ of een opzichtig taalgrapje, ‘maar hier willen ze van staal noch steken weten’. Uitglijders, zullen we maar zeggen, maar in het algemeen kunnen haar verzen niet veel kwaad. Het sterkste effect bereikt Perquin in sommige slotregels, als ze het ietwat brave, voorspelbare gevoel van een jonge, zoekende vrouw, vol verlangens en melancholische terugblikken op een idyllische jeugd, op subtiele wijze de nek omdraait. Een karakteristiek voorbeeld is het gedicht ‘Kortom’ met enigszins voorspelbaar gewandel en gezoek naar wezenlijke gevoelens in een besneeuwd Praag door twee geliefden, dat grappig eindigt met een variant van die mop over Rotterdam: ‘We gingen niet.’ En ook het gedicht ‘Over de minnaar’ eindigt wat onverwacht:
Je zou kunnen blijven,
bijvoorbeeld morgen is een
hele goede dag om te blijven,
de zon schijnt en misschien
kunnen we regen spelen.
en koffie onder de dekens,
een zachtgekookt ei of een
bord met zalm en muziek
of niets; alleen honger naar,
verlangen naar, en vraag.
Maar ook kun je weggaan,
bijvoorbeeld vandaag.
Zo’n lichte draai redt het gedicht wat mij betreft van de al te brave mediocriteit die bij deze poëzie wel degelijk op de loer ligt.
Een debuut als Servetten halfstok demonstreert dat er te midden van al die dichterlijke podiumtijgers, effectbejagers en genreverbreders (met cd) ook bij debutanten en jongeren nog wel plek is voor een meer traditionele poëzie, waarin de dichter, om het maar eens eenvoudig te zeggen, de dingen des levens een extra glans geeft door ze treffend te formuleren of een beetje boven zichzelf uit te tillen.
Ester Naomi Perquin. Servetten halfstok. Uitgeverij G.A. van Oorschot, 60 pagina’s, € 14,50

Lammetjes en een enkele wolf

Van alle cruciale momenten in een schrijversleven is het debuut wel het belang­rijkste. Daar ga je, voor het eerst: visitekaartje afgeven, indruk maken, laat maar eens zien wat je kunt. Tweede, derde, zesde boek en je bent gelouterd maar zonder eerste indruk kom je er niet.
Pim te Bokkel (1983) moet bij Wie trekt de regen aan? gedacht hebben: ik zeg eens wat anders dan al die anderen. Volgens de flaptekst is zijn poëzie maar liefst geestverruimend en probeert hij van de dingen het wezen te benaderen ‘achter de namen die wij de dingen gaven’. Hij heeft Pessoa (‘De dingen zijn de enige verborgen zin der dingen’) zo te zien links laten liggen plus al het andere dat in de afgelopen jaren een metafysische levenshouding heeft vergald, en weer eens ouderwets naar de zin van alles gekeken.
Ik moet zeggen dat Te Bokkels invalshoek niet al te gebruikelijk overkomt. Kijken naar regendruppels die zich verplaatsen, naar een lijmspoor, stipjes, sinaasappelpapier. Wie weet is de poëzie het juiste medium om ons dichter bij het geheim van dit alles te brengen. Kerngedachte lijkt deze: ‘Er is een lijn die het een met het ander verbindt / weet de blinde die zich zo nu / een man voorstelt die alles ziet en knikt.’ Wie weet, toch een soort God. En ook al lijkt er maar weinig verband te bestaan, toch hangt alles samen: ‘De rivier die uit de blokken spruit / en naar beneden rolt’ (…) ‘stroomt in het oog van de eend / die de berg / noch de zee heeft gezien.’
Zo zit het dus, hoe blind we er ook voor zijn, er bestaat een grotere eenheid. En zo verzet deze debutant zich tegen de overheersende scepsis en verbrokkeling van alles en omhelst een inmiddels vergeeld en daardoor juist ook weer nieuw klinkend gedachtegoed, dat een eeuw geleden door lui als Boutens en Leopold werd verkondigd. Sympathiek omdat hij zich niet laat meeslepen door de waan van de dag, maar je kunt je wel afvragen wat hij een eeuw later heeft toe te voegen.
Spectaculair nieuws heeft zijn poëzie niet te bieden. Hij ziet ‘de straat en het concertgebouw / het grasveld en zijn bomen naar een groter zijn verlangen’ maar het blijft bij het onbestemde vermoeden van die grootheid. Wie tegenwoordig nog met zulke neo-symbolistische gedachten aankomt, zal toch sterker bewijsmateriaal moeten leveren, gedichten die slaan als een klok, die duidelijk maken dat al die anti-metafysici en cynici ernaast zitten. Te Bokkel lijkt me voorlopig een te bescheiden gedachtendichter om bleek om de neus van te worden. Innemend en subtiel, maar nog te klein voor het grote verband dat-ie om zich heen gewaarwordt. Enfin, godlof heeft-ie zich niet op de haiku gestort, dat had ook zomaar gekund.
Van de heel andere kant komt Lucas Hirsch (1975) aangescheurd met Familie gebiedt, uit de richting van de slampoëzie, taalgeil, woordenrijk, imperatief. De stap van het podium naar de bundel is echter geen eenvoudige, wat bij een live-publiek lekker bekt kan op papier totaal doodslaan.
Hirsch zet die stap met wisselend succes, het ene moment schrijft hij een aardig gedicht over een moment dat het ‘eerlijk dag’ is of beschrijft hij het begrip ‘familie’ geestig en raak als een ‘werkwoord’, het andere moment lijkt hij slechts te keuren met populistisch taalgebruik, met ‘rimram’, ‘de gallemiezen’ en ‘mind you de aap met de centenbak’. Hij wil zichtbaar woordkunstenaar zijn maar tegelijk toch ook laten zien dat-ie niet van de straat is. Dat mislukt nogal eens, bijvoorbeeld in zo’n regel die geforceerd naar Magritte verwijst: ‘vader zou dit is geen pijp-/rokend naar haar pruimende wangen loensen’. Maar een andere keer zie je het juist weer plastisch voor je, bijvoorbeeld bij de net bevrijde ‘mokkels bibbervrijend in een regensteeg in mei’.
Wat bij Te Bokkel een beetje te zeer de inhoud van de bundel bepaalt, een gedachtengoed dat aan de man gebracht moet worden, mis je vervolgens weer bij Kirsch, die wel een schuimend temperament maar weinig boodschap heeft. Wel proef je ook bij deze debutant de onvermijdelijke invloed van allerhande andere poëzie, in al die verbrokkelde zinnen, dat jolige barokke, adjectivistische gedoe, die ademloze, interpunctieloze literaire behaagzucht. Het is, bij alles wat het in zijn luidruchtigheid probeert te overstemmen, bepaald niet nieuw.
En dan, als je er al niet helemaal meer op rekent, opeens een geslaagd moment:
kale man
de kale man met vaders haar
maakt melding van het zwaar-
gewicht de vader
komt met een heilige op de proppen
grijpt er een man naar zijn laatste wens
zoekt er een man naar karakter
wordt de oorlog teruggespoeld
geleden familie verleden geleden
familie verleden geleden
vader verwart en moeder
de handen ontvouwen te vangen
wat vader te veel
aan vader draagt
Zo zou ik er meer willen lezen maar je kunt er bij Hirsch met zijn wisselvallige repertoire nog niet echt op rekenen. Wat hij in ‘der ring’ schrijft, ‘een kreet en / vooral veel voorwerpen / de ruimte ingezet’, karakteriseert ook zijn eigen poëzie, het is wagneriaans, druk en overbevolkt. Een onrijpe hoorn des overvloeds.
Pim te Bokkel. ‘Wie trekt de regen aan?’. Nieuw Amsterdam, 52 pagina’s, € 14,90
Lucas Hirsch. Familie gebiedt. De Arbeiderspers, 70 pagina’s, € 15,95

De neo-symbolist en de wagneriaan

Veel aan Saskia de Jongs tweede bundel resistent ziet er dwars uit. Niet mooi en fijn. Het nogal vulgaire plastic omslagje met de grootgezette, raar afgebroken titel RESIST/ENT, waar de minuscule aanduiding ‘gedichten’ schamel tegen afsteekt, de onbeschaamde waslijst van hele lappen recensies (inclusief negatieve!) op de achterkant, de ongebruikelijke en nogal ondienstige appendix met negen in het Spaans vertaalde gedichten uit haar eerste bundel zoekt vaas (goed voor een nominatie voor de C. Buddingh’-prijs). Geen dichteres die zich aantrekkelijk wenst te verkopen.
Niet toevallig luiden de motto’s respectievelijk ‘Most people are unpoetical, and you consider this a betrayal’ van Saul Bellow en ‘Frustra poeticas fores compos sui pepulit’ van Plato/Seneca: ‘Hij die meester is over zichzelf heeft tevergeefs geklopt op de deuren der poëzie.’ Ook het grote formaat en de ongebruikelijke uitvoering met rode letters op lichtgroene pagina’s wijzen op een tegendraadse inslag, vooral als je op de flaptekst dan leest: ‘Gedichten losgerukt uit de grootstad, uit straten en wijken, gestolen uit lichaam en melkweg, gedrukt uit het zwart van wat niet vergeten is op het wit van wat nog gezegd moet worden.’ Niks zwart en wit, zo te zien, en ook helemaal niet netjes verzameld, zelfs niet eens gepagineerd: ‘Je plukt er al de bloempjes af en maakt het veel te grof’; aan dat kinderliedje moest ik gedurig denken tijdens het lezen van resistent.
Ook de gedichten zelf doen beslist niet leuk en gezellig. De eerste regels van het eerste vers zetten de toon: ‘het boosaardig wijfje beet / knip, een beetje meer fut / wat zij zegt direct schot, geen klikken / en volle aandacht weggappen bij het snelbuffet / klap ging het glas.’ Zo’n soort temperament dus, met nogal wat taalgehussel en qua toon aansluitend bij ontregelende dichteressen als Astrid Lampe en Anne Vegter maar harder en, als ik het woord mag gebruiken, onvrouwelijker.
Zelfs zoiets moois als een bloem wordt niet heel gelaten: ‘bloeme, monster in het groen / die van alles zo het liefst het middelpunt // daar word je staarderig en tranerig van hè.’ Leuk, sarrend toontje vind ik dat wel, met veel van een angry young woman: mij krijg je niet voor het poëtische. Wat dat betreft klopt de nogal afstotelijke titel precies, dit is resistente poëzie, resistent tegen zachtheid en lieflijkheid, maar ook tegen wijsheid en begrip. Liever zet de dichteres een ontnuchterende keel op: ‘weer las ik een boek / van een mens die probeerde op te lossen / nu eens nooit meer.’
Zo jong en nu al zo gedesillusioneerd, ik geloof eerlijk gezegd dat het maar een halfgemeende en halfdoorleefde houding is, maar wel een houding die grosso modo prikkelende, schuinkijkende gedichten oplevert. Er zit iets nadrukkelijk antiburgerlijks in dat schotse en scheve taalgebruik (dat me overigens meer aan Lucebert deed denken dan aan bijvoorbeeld hedendaagse performers), maar vooral in de benadering van de wereld. ‘wat een illusie taal als verbindende factor / waar sta jij met jouw taal?’ schrijft Saskia de Jong ergens en zo bestrijdt ze de zoete gedachte dat poëzie een vorm van geslaagde communicatie zou kunnen zijn. Zelfs een onschuldige zondags­uitje, met ouders, glaasje drank en gezellig restaurant onder­weg, gaat op de snijtafel:
ergens in het klaverblad of klaver-veld raakten we de weg
kwijt we volgden maar de swasti-ka’s, zo
aanwezige tekenen naar waar de weidsheid maakt wijs
we de vermeende zondagsrust dach-ten, zie elders
de ouders met de gebaksvork
prikken, het glaasje aflikken, de week uit
druipen onthand, omringd de oude fuivers en
het verkeer dat ze hebben geweten
zonder meer een nevelig avondmaal
Zo’n gedicht, met hakenkruizen in plaats van geluksklavertjes, is natuurlijk weer een aanklacht jegens de al te voor de hand liggende harmonie van het voorspelbare leven. Maar ook De Jong ontkomt niet aan de tweeslachtigheid van haar afkeer, want door al die ongewenste vrede te noemen, stort ze zich er toch ook in zekere zin verlekkerd op. Kakken op gefundenes Fressen: ‘je pantoffels staan klaar / pamflet van het eeuwig leven / is dit escher? // of een lolly eten al flierefluitend.’
Het is een dubbelzinnigheid die je ook aantreft bij andere dichters van de afkeer, de drek en de weerbarstigheid, zoals Piet Gerbrandy en Ilja Leonard Pfeijffer: wat zouden ze moeten zonder hun tegenzin? Zo’n dichteres is ook Saskia de Jong en wat je vaker ziet: taalvirtuositeit en woordgeilheid begeleiden het morsige levensgevoel. Er moet kennelijk toch iets bijzonders van gemaakt worden. De Jongs taalgebruik is dan ook elliptisch, ongrammaticaal, ontregeld, druk en met nogal wat dikke en grote woorden, allemaal niet zo erg dat je het niet volgen kunt, maar toch van een onmiskenbare barok.
Niet alles is even geslaagd, een gedicht als ‘ode aan de volhouder’ met allemaal o-kreten (o de afwas, o de nodige erkenning, o de lichaamstemperatuur en het gewicht et cetera) is me wat al te voorspelbaar en inderdaad voor de volhouder bedoeld, sommige andere verzen zijn me te geforceerd slordig, maar in het algemeen heeft zo’n heftig en irrationeel temperament toch het voordeel dat je je niet gauw verveelt, immers: ‘de wereld is toen gekweekt, de wezens / herschikt eindeloos, eindelijk hersenloos.’
Saskia de Jong. Resistent, gedichten. Uitg. Prometheus, 60 pagina’s, € 19,95

We volgden de swastika’s

Beschouwing / Geerten Gossaert en Richard Minne
Oude dichters, van voorbije jaargangen en verdampte stromingen, moeten het meestal niet hebben van hun verzamelde werk maar van een handjevol evergreens. De rest is vaal geraakt en verschoten. Dat geldt voor allengs weggedeemsterde dichters als Hendrik de Vries en Marsman, maar het geldt eveneens voor grootheden als J.C. Bloem en Martinus Nijhoff.
Des te bijzonderder als je met een klein oeuvre overeind blijft. Dat is het geval bij Geerten Gossaert (1884-1958) en Richard Minne (1891-1965), twee dichters uit het interbellum. Gossaert produceerde gedurende zijn hele leven slechts één bundel, Richard Minne maakte er twee. Toch hebben beiden met die paar verzen de tijd overleefd.
Daarmee houdt hun overeenkomst overigens wel zo’n beetje op. Groter contrast dan tussen Gossaert en Minne is nauwelijks denkbaar, Gossaert de Nederlander, calvinistisch, streng en klassiek, Minne de Vlaming, ironisch, relativerend en speels. Ook tussen de beide wereldoorlogen bloeide de Nederlandstalige dichtkunst op heel diverse wijze.
Geerten Gossaert is een van de opmerkelijkste dichters uit de vorige eeuw. Voor onvoorbereide lezers lijkt zijn werk niet meer om door te komen, zo provocerend klassiek, zo gemaakt ouderwets, zo vervuld van verhevenheid is het, dat het frontaal botst met de gedemocratiseerde poëzie van tegenwoordig. Wie zich er desondanks (zoals opmerkelijk genoeg Hafid Bouazza) in wil begeven moet zich wapenen met een flinke dosis historisch besef en doorzettingsvermogen om tot de geestelijke kern ervan door te dringen. Maar dan heb je ook wat!
Gossaert pleegde één bundel, Expe­ri­menten geheten. Die verscheen voor het eerst in 1911, maar breidde zich bij volgende drukken gedurende tientallen jaren steeds uit, tot er ten slotte zestig gedichten in stonden. Dat is alles, op wat verspreide verzen na en het vermoeden van een erotisch schaduw-oeuvre uit zijn studententijd. Gossaert maakte onder zijn eigen naam, Gerretson, nog een carrière, in de wetenschap en de politiek, maar zijn dichterschap bleef na Experimenten steken.
Wie bij zo’n titel aan experimentele gedichten à la Van Ostaijen of Marsman denkt, zit er helemaal naast, Gossaert greep juist terug op oude vormen, op de bulderbassende Bilderdijk met name. Zijn ‘experiment’ betrof de uitdrukking van zijn zielsconflict, hij experimenteerde met zijn aanvechtingen en gevoelens, niet met vorm en taal.
Het is poëzie die haaks staat op het ideaal van de aan hem voorafgaande Tachtigers met hun allerindividueelste expressie van de allerindividueelste emoties, met hun impressionisme en ik-gerichte lyriek. Gossaert wilde daarentegen een klassiek dichter zijn, van gelouterde vormen en van een volmaakte dictie: ‘In de poëzie schijnt mij een welbegrepen en zuiver gebruik der klassieke beelden verre te verkiezen boven het thans in zwang zijnde tot elken prijs opjagen van nieuwe beelden, waardoor men uit vrees voor het schon-dagewesene allicht in eene andere valschheid, een valsche originaliteit, vervalt.’ Niks nieuwigheden en probeerseltjes dus. ‘Bezielde rethoriek’ noemde hij zijn eigen taal. Het sonnet van de Tachtigers zette hij bij de vuilnis, naast hun dichterlijke vrijheidsdrang: ‘Schoon ik u haat, sonnet, nu elk verwaten / De Godsfluit blaast en meent een God te zijn.’
Tegenover de romantische schoonheidsaanbidding van Kloos en zijn kliek stelde hij een zoektocht naar geluk en inzicht, vaak met een christelijk sausje. En net als Roland Holst bezong hij niet zijn eigen gemoedsaandoeningen maar verhulde ze in mythische gestaltes, waarachter je de dichter mocht vermoeden: de pelgrim die zijn werk als een kap tegen de wereld opzet, Icarus wiens hoogmoed voor de val komt, de boulevardier die een zwaluw de kerk uit ziet vliegen.
Voor lezers van nu is het meest opmerkelijke aan ’s mans werk allicht zijn uitgesproken afkeer van democratie. Gossaert was een aartsreactionair, net als J.C. Bloem, hij had Groot-Dietsche idealen en sloot zich aan bij de antidemocratische Nationale Unie. De grote volksmassa karakteriseerde hij als ‘het gemeen’, in zijn beroemdste gedicht ‘Eis Daimona’ bijvoorbeeld: ‘Hoort&#8230; om mijne eenzaamheid / Hoont u ’t gemeen.’ In ‘De stervende pelgrim’ heeft hij het zelfs over gieren die op zijn werk zouden afkomen.
Gossaerts kende zijn plaats als dichter precies, hooghartig jegens de gewone man, ootmoedig tegenover God. J.C. Bloem, die het soms raak kon zeggen, had het in dat verband over ‘verwaande nederigheid’, die hij Gossaert overigens direct ook weer ontzegde, ten onrechte dunkt me.
Liever dan democraat was Gossaert outcast. ‘De oude Indiërs zagen het goed. Zij sloten den kunstenaar buiten de kasten. Evenals de hoeren behoorden de dichters tot de paria’s.’ Vandaar ook een vers als ‘In meretricem nimis immaturam’ (aan een te jonge hoer) waarin hoer en dichter zich empathisch met elkaar verstaan, en waarin de ‘Poëta’ uitroept: ‘Mijn zuster die ik nimmer kende?… / Gij, steeds tot liefdes werk bereid! / O, waarom in uw rijke ellende, / Bespot gij míjne ellendigheid?’
Om zich modale lezers van het lijf te houden, ontwikkelde Gossaert een opzienbarend elitair en ouderwets taalgebruik, opgebouwd uit een ratjetoe aan latijn, ongebruikelijke genitiefconstructies, inversies, archaïserend Nederlands en andere stijlverouderingen, die in de jongste, wetenschappelijke editie van Experimenten een hele verklarende woordenlijst vergen. Zo spelde hij ‘saizoen’, en ‘langsaam’, wat ook in zijn tijd al eerder achttiende- dan twintigste-eeuws klonk, hij had het over ‘werwaarts’ en ‘zoore voeten’ en strooide met zinnen als ‘mij loech een lief gelaat ter peluw mijner borst.’ Dat alles pantserde hem tegen snel en oppervlakkig begrip.
Met Freud zal Gossaert niet veel hebben opgehad maar achter al zijn hoogdravendheid ging, de zielknijpers raden het al, een getormenteerd, innerlijk schuil. Je proeft zijn hartstochtelijk zoeken naar het paradijs, maar ook zijn gevoel gekooid te zijn. Niet schoonheid bezingt hij maar het moeizame en stekelige: ‘Niet onzer de teedere rankheid / Van tengeren eendagsgroei; / Niet onzer de vluchtige schoonheid / Van der roze zoetrokigen bloei’ maar ‘Heil u, volschoone beminde! / O distel, scherp als het wee / Van de wintersche, wereldsche winden, / En zilt als het schuim der zee.’ Het is poëzie vol contrasten, van grote passie en verlangen naar stilte, van een voortdurende strijd tussen emotie en ratio: ‘Mijn laai verlangen broeide / Tot doelgerechte daad in ‘t mijmergraag gemoed.’
Zijn verzen hebben iets sadomasochistisch, ze zijn gebrouwen van ‘leed en lust en hartstocht van verlangen’. Als bijvoorbeeld weemoed en nostalgie de overhand krijgen hunkert hij naar de geestdodende seniliteit die niets meer meemaakt (‘Laus senilitatis’). In ‘De badende herderin’ bespiedt hij met welbespraakte geilheid een naakte vrouw. En in ‘De coma Berenicis’ beschrijft hij een vrijpartij inclusief afsluitende pudeur:
Lang mij nog ééns den vollen kroes
Van liefde’s zoeten zwijmelwijn:
Mij hunkert naar den diepen roes
Van in ú zèlfvergeten zijn.
Ontbind den wrong: aleer het duistre
Maak mij de toorts der min bereid,
Wier rosse gloed ’t albast omluistre
Van uwe naakte heerlijkheid:
Opdat, wanneer ons ’t ochtendklaren
Uit onzen donkren sluimer wekk’
De ontucht dier ontbonden haren
Ten sluier uwer schaamte strekk’.
Het is die demonische kant van Gossaert, zijn twijfelachtige moraal, waardoor zijn werk blijft boeien: christelijk, klassiek, streng van buiten maar van binnen extreem individualistisch met een baaierd aan tegenstrijdigheden en aanvechtingen, van vrome gebeden maar ook van nauwbedwongen verdorvenheid.
Het is zelfs maar de vraag of dat befaamde ‘Eis Daimona’, altijd gelezen als een verootmoediging voor God, niet veeleer een bede aan de duivel is. Wie zijn werk leest, kan zich in elk geval goed voorstellen dat hij ook de auteur is van priapeeën als deze: ‘Uw zijden rokken had Gij opgeslagen / Wijl uwe vingren zichtber bleven ragen / In ’t vochte rozendal van uw vagijn / Met schuim als van een kostbren jongen wijn.’ Dat gedicht staat overigens niet in deze jongste editie van Experimenten want Gossaerts auteurschap blijft ongewis.
En daarnaast schreef hij dan weer verzen die zo het Liedboek der Kerken in kunnen: ‘Geboren tot verlangen, / Gelouterd tot geduld, / Hebt Gij, in mijn gezangen, / Uw melodie vervuld.’ Met al die andere verzen eromheen geloof je zoiets eigenlijk nauwelijks.
Het is al met al, ingewikkeld verpakt, een spannend, contrastrijk dichterschap van een verscheurd en tegenstrijdig mens die met eeuwenoude woorden een modern soort existentiële crisis bezweert. Hoe arrogant ook, Gossaert had oog voor de menselijke nietswaardigheid en nutteloosheid en tegelijk voor diens eindeloos verlangen:
Dood, Dood, die ons te Leven liegt!
Maar nimmer kùnt ge weren,
O Schoonheid, van uw dóóden mond,
De drift van ons begeeren!’
Leg naast dat strenge gedoe van Geerten Gossaert eens de poëzie van Richard Minne. Minnes eerste bundel, uit 1927, heette In den zoeten inval en dan zit je direct in de herberg, midden tussen het volk, terwijl het natuurlijk ook om dichterlijke invallen gaat. Geen klassiekerig taalgebruik en strenge vormbeheersing die de gevoelens moeten beteugelen maar een temperament dat zich direct en soms ruwhartig uitspreekt, bijvoorbeeld over de al te vrome natuurliefde van voorvader Guido Gezelle:
Als ’t nood doet, janverdomme,
zullen wij als Gezelle,
van den blauwvoet en de blomme
vertellen;
van Maria en Ons Heer,
en nog veel dingen meer,
kleine en grote;
maar anders gegoten,
anders gehamerd en gevijld;
van den ketter en den blootvoet,
van den kromme,
scheef geschoold en dweers gestijld;
– als ’t nood doet,
janverdomme
Minne was, voor hij zich als dichter manifesteerde, enige tijd boer en dat merk je aan zijn vertrouwdheid met het landleven. Zo is God voor deze gewezen landman niet de hoogste en enige instantie voor wie hij zich buigt maar meer een soort collega in het veld: ‘God werd moe en lastig. / Uren lang had hij geschapen: / tijgers, boterbloemen, / rhumatiek en rapen.’
Ook Richard Minne had niet veel op met de mentaliteit van de burgerman maar hij keek er niet op neer zoals Gossaert. Integendeel, met (misschien in onze ogen wel typisch Vlaams) opportunisme legde hij zich neer bij de alledaagse gewoonheid van het leven. In ‘Vade-mecum voor den dichter’ zondert hij de dichter wel af van het gewone dagelijkse leven, maar veroordeelt hem niet tot de ivoren toren:
Doe dommer dan ge zijt,
maar mijd u voor de klippen;
leef buiten ruimte en tijd,
doch spoed u lijk de kippen
Werk zonder mate of plan,
maar spied door alle luiken;
veracht den burgerman,
doch ledig zijne kruiken.
Richard Minne was geen experimentele modernist, hij hield zich verre van het expressionisme van zijn tijd waarin dichters nieuwe taalvormen uitprobeerden. In een van zijn vroege verzen associeert hij generatiegenoot Paul van Ostaijen, nogal flauw trouwens, met de kinderachtigste onomatopeeën: ‘kss kss prprprpr boem!’
Zelf hoorde hij meer thuis bij de aloude romantische richting. De naam van het tijdschrift dat hij met anderen oprichtte, Het Fonteintje, klinkt veelzeggend: klein geluk en verdriet, bescheiden ambities, een ironische kijk op de wereld.
Bij Gossaert moet je je door een woud van woorden heenploegen om tot de kern van zijn werk te komen, bij Minne is het juist omgekeerd, de lichtheid van zijn toon, zijn alledaagsheid zetten je nogal eens op het verkeerde been. Je ziet dan ook dat essayisten zich er vaak met een jantje-van-leiden afmaken. Minne is geen dichter voor de snijtafel en dus buigen weinigen zich er nog over.
Toch zitten ook in zijn werk addertjes onder het gras, of tenminste ringslangetjes. Neem een blijmoedig ogend geval als ‘Lentefanfare’:
De Lente komt zoo dapper aan.
Hobooien zijn ’t en zilveren fluiten.
De weduw kijkt voor ’t eerst weer buiten,
doet haar gekleurde jak weer aan.
Zoo zal de wereld blijde staan
vooral als bij het avondtuiten
weer de fanfare stapt naar buiten
met het bestuur er achter aan.
Maar de Pallieterachtige stemming wordt direct ook weer gerelativeerd door dat ietwat vergeefs klinkende ‘dapper’ bij Lente, en ook door het ‘bestuur’ dat achter deze fanfare aanloopt, koddig-burgerlijk en ter bezegeling van het haast dwaze karakter van het tafereel.
Gossaert keek neer op de massa maar ex-boer Minne doet ook niet echt mee met het volk, hoogstens kijkt hij er met een fijngevoelig glimlachje naar.
Daarmee zitten we toch weer dik in de aloude dichtersclichés. Shakespeare betreurde in zijn 29ste sonnet zijn ‘outcast state’, Baudelaire vergeleek de dichter met een lachwekkend waggelende albatros en bij onze eigen Slauerhoff en Nijhoff was de dichter nog altijd een woningloze of vervloekte. Ook in de zo totaal uiteenlopende oeuvres van Gossaert en Minne blijft die wereldafzijdigheid van de dichter voelbaar. Hoogstens kun je zeggen dat ze met hun uitzonderingspositie leerden omgaan, door een gevoel van superioriteit te kweken danwel met een schuin oog naar de realiteit te kijken.
Wie deze twee oude dichters driekwart eeuw na dato herleest bespeurt sterk hoe drastisch de poëzie na de tweede wereldoorlog eigenlijk ontzuild en geëgaliseerd is geraakt, met de aandacht voor het gewone van Kopland en Herzberg, de aardigheid van het alledaagse bij Barbarber, tot en met de huidige dichtkunst, waarin televisie, krantenberichten, reclameboodschappen en emoties van alle mensen aanstaan.
Dat alles dan ten koste allicht van, ja van wat? Misschien wel van dat traditionele eeuwige verlangen van de vroegere dichter waarover J.C. Bloem ooit schreef: ‘Door dat verlangen gedreven is het, dat wij ons vaak afkeeren van deze wereld, deze menschen, die ons dagelijks – ook de liefste onder hen – willens of onbewust wonden met hun hardheid of hun onbegrip. Niet evenwel als de vorige geslachten, die hun geheelen inzet op de materie hadden gewaagd, in somberen menschenhaat en duffe hopeloosheid, maar om hen uit de verte en uit de hoogte des te beter te beminnen.’
Gossaert en Minnes verzamelde gedichten komen er in elk geval nog onbesmuikt vandaan, uit de hoogte en de verte.
Geerten Gossaert, ‘Experimenten’, Bezorgd door Jaap de Gier, Nederlandse Klassieken, Prometheus/ Bert Bakker, 214 pagina’s, € 24,95
Richard Minne, ‘Verzameld werk’, bezorgd door Yves T’Sjoen, Van Oorschot, 384 pagina’s, € 17,50

Het eeuwige verlangen van oude dichters

Mark Strand (1934): Ameri­kaans Poet Laureate, Pulitzer Prize en nog een trosje onderscheidingen meer, maar moeten we hem kennen? Kennelijk wel, want in de redactie en vertaling van het literaire paar Esther Jansma en Wiljan van den Akker verscheen een keuze uit zijn werk, Gedichten eten, die qua uitvoering onverbiddelijk doet denken aan de grensverleggende introductiebundels van Fernando Pessoa en Drummond de Andrade.
Strand is een van die Amerikaanse dichters die zich losmaakte van de overheersende Amerikaanse traditie van retorische, rationele dichtkunst. Hij zocht het daarentegen bij het surrealisme uit Spaanstalige hoek, vertaalde Mexicaanse poëzie en het werk van Rafael Alberti, laafde zich aan Borges. Maar wie vervolgens ondoordringbare, associatieve poëzie verwacht komt bedrogen uit. Strands werk oogt eenvoudig en transparant, maar wat hij erin te zeggen heeft is ontwrichtend. Hij twijfelt eindeloos, tast de randen van de perceptie af, schrijft tenslotte melancholische poëzie over de kwellingen van het onbewuste: onbegrip, ontoereikendheid.
Typisch zo’n westerse dichter voor wie het verdwijnen van religie en vaste verbanden een crisis in het denken heeft veroorzaakt. Zijn werk gaat in hoge mate over de dubbelheid van onze ervaringen en gevoelens; is het leven echt, is het voornamelijk verbeelding of is het beide tegelijk? Hoe begrijpelijk zijn gedichten ook ogen, hij wil ermee in het duister boren.
I have a key
So I open the door and walk in.
It is dark and I walk in.
It is darker and I walk in.
schrijft hij in de bundel Darker uit 1970. Dat gedicht is in deze bloemlezing niet opgenomen maar het zegt veel over de hoofdrichting van zijn werk: de duisternis in. Wél vertaald zijn grote delen van zijn cyclus ‘Zwarte haven’, een karakteristieke titel, ons thuis is duister.
Op het menu van Gedichten eten staat kortom weer eens de desintegratie van de moderne mens, we zijn er wel maar we zijn onmiskenbaar ten prooi aan verandering en verdwijning en we kunnen niet aan onszelf ontsnappen, wat we ook ondernemen.
Zo staat het in ‘De overblijfselen’:
Ik ontdoe mij van andermans namen. Ik leeg mijn zakken.
Ik leeg mijn schoenen en laat ze
achter langs de weg.
’s Nachts draai ik de klokken terug.
Ik open het familiealbum en zie mezelf als jongen.
Wat heeft het voor zin? De uren deden hun werk.
Ik zeg mijn naam. Ik zeg vaarwel.
De woorden gaan een voor een voor de wind.
Ik houd van mijn vrouw, maar stuur haar weg.
In de melkglazen kamers van
wolken rijzen
Mijn ouders op uit hun troon. Hoe moet ik zingen?
De tijd vertelt wat ik ben. Ik verander en ben dezelfde.
Ik ontdoe mij van mijn leven en
mijn leven blijft over.
De grens tussen echt en denkbeeldig leven is flinterdun en grotendeels illusoir. In de meeste gedichten levert Strand zo een spannend gevecht op de rand van zijn bewustzijn en tracht hij de tegenstrijdigheden, nee niet te verzoenen, maar op te roepen om zichzelf en de lezer ervan te doordringen. Erg vrolijk wordt het op die manier natuurlijk nergens maar er klinkt ook geen bitterheid om het tekortschietend besef in door. Dit is eerder poëzie die je in gedachten met zacht klagende stem hoort voordragen.
Een enkele keer wordt het wat energieker en gek genoeg gebeurt dat vaker naarmate de dichter ouder wordt. Maar het is geen blijvende stemming. Vaker komt het voor dat de dichter zich probeert te verzoenen met de dood: ‘je weet dat het heerlijk kan zijn als je voelt / hoe je longen zich klaarmaken voor een toekomst van as.’
In het gedicht ‘Ik zal de eenentwintigste eeuw liefhebben’, (prognose of wens?) ontmoet de hoofdpersoon een man die de toekomst prefereert boven het verleden. Het is helemaal een mooi gedicht maar het mooist vind ik de slotregel na ’s mans ontboezeming: ‘“O,” zei ik en zette mijn hoed op. “O.”’ Want dat is Strand in optima forma, hij reageert niet pasklaar met een scherpe repliek maar houdt zichzelf gevangen in soms ietwat ontmoedigend maar toch vooral ook treffend voorbehoud; ‘Onze vaardigheden zijn beperkt, onze / verbeeldingskracht verzwakt, onze steden gedoemd. / Elke weg leidt naar de onwelriekende zee.’
Misschien eet Mark Strand graag gedichten maar op het menu staat dan toch vooral de menselijke eindigheid.
Hadden wij in Nederland zelf dan niet zulke poëzie van de twijfel, van de zoekende mens en van het indringende besef dat wij de draad kwijt zijn en dat alles voorbijgaat? Jawel. Kopland komt er beslist in de buurt. Maar Strand doet het ook heel aangrijpend en in een eigen beeldentaal. Alleen zal hij niet, zoals Pessoa, de Nederlandse dichtkunst verruimen, daarvoor kennen we zijn thematiek al te goed.
Mark Strand Gedichten eten. Keuze en vertaling Wiljan van den Akker en Esther Jansma. Uitgeverij de Arbeiderspers. 175 pagina’s, € 25,–

Een toekomst van as

De titel van Tomas Lieskes jongste dichtbundel Hoe je geliefde te herkennen, klinkt ironisch, in de trant van Zelf kamperen (Reve). Ook de begeleidende tekst lijken we niet al te serieus te moeten nemen: ‘Deze zeer praktische handleiding laat zien hoe het ultieme ook voor u binnen handbereik komt.’ Maar de verpakking mag er vrijblijvend uitzien, de inhoud is dwingend, de schrijver moet een ei kwijt, hij heeft een duidelijke boodschap. En die boodschap klinkt behoudend, restauratief, het oude was beter.
Je proeft het aan de hele toon van de bundel, psalmodiërend soms, breed gebarend, prekerig zelfs hier en daar. Je proeft het ook aan wat er allemaal níét in voorkomt, geen verwijzingen naar de zegeningen van onze tijd, technologie, televisie, internet. Daarentegen bepalen de natuur en de cultuur van vroeger Lieskes beeldenwereld. Namen als Asmodee en Azazel verwijzen ons naar de concordantie en er staan anti-democratische sermoenen in namens gezagdragers als kardinaal Simonis, minister Donner, koningin Beatrix. En tenslotte komt de dichter er ook nog eens rond voor uit dat vroeger hem beter bevalt dan tegenwoordig. In ‘Een horlogemaker tot de verwarde onderdelen’ spreekt een oude dictator onverbloemd zijn hunkering uit naar oude waarden en een tijd waarin hij het nog voor het zeggen had:
Ach, kleine, rotte krengen, herstel de oude tijd.
Slinger naar mijn wens,
balanceer onder mijn loep,
schommel tot mijn genoegen,
en grijp.
Elders keert de spreker zich zelfs expliciet tegen de tijdgeest, niet een bepaalde tijdgeest maar de tijdgeest an sich. Nee, het eeuwige papier is zijn terrein: ‘Ik ben de tegenhanger van Sartre en Copernicus. Ik ontken / alle zwaarmoedigheid, het daglicht en de tijd. Ik ben van papier en inkt.’ Schrijven als ongeëngageerd, per definitie onmodern bedrijf.
Het zijn niet zomaar wat oudemannenverlangens van iemand die de wereld om zich heen ongrijpbaar ziet veranderen. De dichter probeert, tegen de tijdsdruk in, ook zoveel mogelijk te genieten van het voorbije, van het ‘kolenbrandersgeloof’ van zijn moeder tot een ‘plotseling opgekomen lied van Salomo’ en ja, zijn gedichten hebben wel iets van hoogliederen, liefdesliederen der terugkeer.
Neem het merkwaardige ‘De otter tot zichzelf’, over een otter die zijn habitat verlaat, kennelijk een nieuw leven tegemoet, naar een toekomst waar ‘een onbekende moeder en een otterfamilie, reeds gestorven / en uitgeroeid, aanmoedigend met de sterke staarten staan te zwaaien’. Oftewel, een otter blijft een otter, emancipatie bevrijdt je niet van je achtergrond, je komt altijd aan waar je vandaan komt.
Met dit bericht probeert Lieske als het ware de tirannie van tijd en vooruitgang te ontmantelen en de eeuwige kracht der verbeelding weer op de troon te zetten. Misschien komen de preken van Simonis (‘tegen de Scheveningse monobaadsters’), Donner (‘tot de snelle fietsers’) en Beatrix (‘tot de papegaaien van Artis’) grappig over maar ik ben ervan overtuigd dat Lieske er een soort bezwaren tegen de geest der eeuw in ventileert, tegen het ‘krijsend, kleurrijk tuig’ dat in opperste democratie onze wereld bevolkt.
Twee keer staat er in Hoe je geliefde te herkennen een gedicht waarin een vergoddelijkte man optreedt. In ‘Ontdekken dat je te laat bent’ komt hij als een oude Zeus van alles en nog wat bevruchten. In ‘Een god die heenging’, niet toevallig het laatste gedicht, wordt hem daarentegen de toegang door de vrouw des huizes geweigerd. Voortaan mag ze, tot haar macht maar ook tot haar straf, overal nee tegen zeggen. ‘Nee tegen de intieme heupen. / Nee tegen alle jankende liefkozing. / Nee tegen het bezopen hart.’
Het lijkt het lot van de dichter zelf, die zich verzet tegen de gemakkelijke verleiding, tegen de sterren die ons uitzicht bepalen, tegen de begeerde vergoddelijking, tegen ‘De wereld van Marilyn’:
Wij kwamen door alles wat gebeurd was langzaam
in een nieuwe wereld terecht, een
helle wereld,
ongelooflijk veel wijder. Dit, zei de
roeier die voor mij
zat, naar zijn hoofd greep maar
moeite had met het heffen
van zijn hand, is de wereld van
Marilyn Monroe
en we verlaten de wereld van
bijvoorbeeld Beatrix.
We doen goed alle breedgerande
hoeden te ruilen
voor jurken, zo strak dat zij erin
genaaid moet worden.
Fuck it! We keken lange tijd naar de
wolken
die van kleur verschoten en wij
knikten, roeiden verder.
Want wie wil in godsnaam met
Beatrix naar bed
en wie wil niet met Marilyn van
alles?
Het zijn juist zulke populistische, voordehandliggende dromen van Jan en alleman die deze dichter afschrikken. ‘Ik was nooit in trek’ schrijft hij ergens en ‘de bast van belang is verweekt vergeleken met wat je ervan verwacht’. Oftewel, het echt belangrijke dreigt het steeds af te leggen tegen mode en schone schijn.
Zo schrijft Lieske hier interessante programma-poëzie uit het post-Fortuyn-tijdperk. Nu maar afwachten of er eens iemand naar luistert.
Tomas Lieske, Hoe je geliefde te herkennen, Querido, 50 pagina’s, € 16,95

Tegen het krijsend tuig

Gedichten van Herman Brood, de bundel Eén per pagina van Barend Servet, Dolf Jansen met Gedichten om te huilen: poëzie als bijbaantje. Sommigen, zoals Kees van Kooten en Ischa Meijer, haalden er zelfs de dikke Komrij mee. Hebben we hier te maken met begaafde zondagsdichters of is het gewoon zo dat iedereen het kan? En heeft zo’n bijkomend dichterschap van min of meer bekende Nederlanders ook toegevoegde waarde? Hangt er natuurlijk vanaf.
Van Alex van Warmerdam, die zich onlangs in bovenstaand rijtje voegde met de bundel Van alle kanten komen ze, kun je zeggen dat hij direct een eigen toon heeft. Dat zegt overigens nog niks, Nel Benschop en Toon Hermans hebben ook een eigen toon. Maar in elk geval gaat hij niet vanzelf op in de grote stroom.
De maker van licht absurdistische, soms surrealistische films en toneelstukken, blijkt als dichter vooral een eigenzinnige dromer. De titel van zijn bundel klinkt wat hermansiaans, alsof er van alle kanten gevaar zou dreigen, maar wie zich binnen waagt, bespeurt daar weinig van. Het zijn hoogstens herinneringen, rare beelden die de dichter belagen. ‘Wie dichten wil, mag niet mijmeren,’ beweert een van deze gedichten, maar dat lijkt vooral een waarschuwing aan de dichter zelf. Want Van Warmerdam blijkt hier volop mijmeraar. Neem het eerste gedicht dat direct de toon zet:
Hij is het
Kwam om in de melk
maar dronk het niet
bewaarde het schroot voor slechte tijden
als silhouet was hij tevreden
weggezonken in de delta
zijn maag vol zilverwater
met buitelende vissen
zijn ogen op een spijkergat gewricht
waarin hij urenlang kon dwalen
Bedeesd is hij en scherp
niemand weet dat hij er is
zijn hersenen is zijn vriend
morgen staat hij op
Hier is een bedeesd maar oplettend kind aan het woord, onopgemerkt en nog dromerig, maar binnenkort komt alles eraan. Een gevoel van sluimerende wereldwijsheid bepaalt de hele bundel. ‘Eenvoudig zwerven is er niet meer bij,’ meldt de dichter teleurgesteld, maar even later ziet hij in een volwassen, gelouterde vrouw toch weer het reine ‘meisje van de Veluwe’ en herinnert hij zich de kinderspelletjes van weleer ‘De prins vertrapt de trein die door zijn kamer raast.’
Nieuw is dat natuurlijk niet, een dichter die zijn kindertijd oproept, Hendrik de Vries deed het, Tonnus Oosterhoff in zijn eerste bundel, Willem Wilmink en Hans Dorrestijn, maar het bijzondere aan Van Warmerdams gedichten is dat ze niks in kaart brengen, in feite niet eens een hunkering uitdrukken, en vooral de raarheid en relatieve onbegrijpelijkheid van de onbedorven onschuld oproepen, het leven als een spel nog, soms paradijs, dan weer duistere Borinage, maar altijd onbezoedeld door ratio en volwassenheid en ver van ‘het plompe heden’. Steeds wordt de grote, naargeestige wereld ontmaskerd door de wereld van het kind.
Zelfs in het agressieve en boosaardige ‘Er is nog niets verloren’ proef je de speelse inzet:
Ik beplak de ruggen van mijn handen
met afgeprijsd Molukkershaar
haal een broodmes langs mijn wang
en laat in Zuid
een oor tot bloemkool slaan.
Ook in ‘Heinrich, de laatste mens op aarde’, over een soortement zondvloed, overheerst tenslotte het absurdistische element. ‘Heinrich op een alpentop gekwakt / krijgt een breinaald nageworpen / en een stoeltje’. Ten einde er met een abortus voor te zorgen dat het leven verder geen doorgang vindt, vult de ervaren lezer aan. Het eind der tijden als bizar toneelstukje.
Er zit in dit werk iets van de geest van Jan Hanlo en daarmee ook van Peter Pan, het jongetje dat niet volwassen wilde worden. Dit is een wereld waar redelijkheid en logica het afleggen tegen vreemde en dwarse gewaarwordingen: ‘Ik paai mijn moeder / met suiker en gember / ze woont in bad / als ik maar zorg / dat het gas blijft branden.’
Niet dat Van Warmerdam in één klap het niveau haalt van die eigenaardige, in zijn onvolgroeidheid fascinerende Hanlo, maar een aantal gedichten komt er in de buurt.
Het is zo te zien ook niet de poëtische techniek, de vormvastheid of het uitzonderlijke taalgebruik van Van Warmerdam die deze gedichten hun eigen karakter verlenen. Het is de springerige geest die erachter zit, de merkwaardige beelden die hij kiest, de onverwachte overgangen. Met aangeleerde kunstjes red je het niet, het gaat om originaliteit en persoonlijkheid. En van dat laatste zijn bij deze gelegenheidsdichter ruime hoeveelheden voorradig.
Een generatie geleden zou deze poëzie allicht nog als ‘raar’ en ‘licht’ terzijde zijn geschoven, maar zo zit het poëtisch universum allang niet meer in elkaar. Alles kan intussen, vooral ook poëzie die zich nergens iets van aantrekt.
Bij al die eigenheid is Van alle kanten komen ze onmiskenbaar ook een filiaal van Van Warmerdams andere werk. Zoals in Abel en Ober onschuld gedrild dient te worden, zo wordt deze poëzie belaagd door grote-mensen-normen, maar je voelt voortdurend dat ook de dichter Van Warmerdam zich niet laat temmen.
Alex van Warmerdam, Van alle kanten komen ze, Gedichten, Nieuw Amsterdam, 64 pagina’s, € 16,90

Lof der onvolwassen dichter

In zijn befaamde gedicht ‘Man &#038; Dolphin / Mens &#038; Dolfijn’ probeert Hans Faverey een dolfijn het woord ‘bal’ te laten zeggen, hij smeekt, zeurt, dreigt, maar het lukt natuurlijk niet. Intussen heeft de lezer tot vervelens toe het woord ‘bal’ of ‘ball’ zien langskomen want poëzie kan dat juist wel, iets zeggen, maar, voel je des te sterker als je dit frustrerende gedicht leest, ze kan weer niet wat die dolfijn opperbest kan: dat kunstje met de bal.
Gerrit Kouwenaar begint een van zijn gedichten als volgt: ‘geen bedachte letters op dit papier / maar ik kan niet ieder oor oproepen / slaan en liefkozen.’
Twee moeilijke dichters van een vorige generatie en hun verlangen om uit het papier los te breken.
Het heeft lang geduurd voor het lukte. Poëzie was een weerbarstig tijdverdrijf voor enkele fijne luiden, opgetekend in exclusieve boekjes, voorgelezen in een kring van liefhebbers. Pas in de twintigste eeuw werd de poëzie van vlees, bloed en geluid ontdekt, en de bijbehorende dichter als podiumtijger en marktkoopman.
In 1954 werd Lucebert, verkleed als Keizer der Vijftigers, het Stedelijk Museum nog uitgezet toen hij met het nodige gerucht een prijs in ontvangst wilde nemen; twaalf jaar later kwam ‘Poëzie in Carré’ en sindsdien is het niet rustig meer geweest: Nacht van de Poëzie, Poetry International, Gedichtendag, Dichter aan huis. Of nog dichterbij: het Tuinfeest in Deventer, Dordt Literair, Park &#038; Poëzie in Middelburg. En pal om de hoek: Poëzie in café Helmers, dichters in Galerie Sign, Poetry Slam in tap en happerij De Schavuit, te Zeist; poëten zwerven van lokatie naar lokatie om voor te dragen.
Geen kunst die de laatste tien, vijftien jaar zo in beweging is als de poëzie. De dichters zijn hun luie stoel uitgejaagd, de markt op, waar ze hun kunsten moeten vertonen. Ze moeten het niet langer van het Fonds voor de Letteren hebben maar van festivals, of van kunstminnende concerns (Bouwfonds Fortis, de Hoge Snelheids Lijn) die wel een vers bij een nieuw pand of zoveeljarig jubileum believen. In Rotterdam rijden vuilniswagens met dichtregels rond. Wie het Amsterdamse Oostelijk Havengebied bezoekt, ziet dat het Kouwenaar inmiddels gelukt is zijn publiek te bereiken, op gebouw Batavia staat zijn ‘Stenen gedicht’ gemetseld. Karakteristieke slotregel: ‘Ik ben voor de mensen gebouwd.’ Colofons van dichtbundels staan tegenwoordig stijf van de buitenliteraire opdrachtgevers. Het gelegenheidsvers is helemaal terug met overigens ook alle gevaren van dien: waterige derivaten van echte poëzie, voornamelijk geschikt om de opdrachtgever rustig te houden. Maar in elk geval zit poëzie niet langer in een hoekje, noch woont ze alleenstaand in een boekje.
Waar hangt ze, behalve in zaaltjes en aan gevels, nog meer uit? Wel, bijvoorbeeld op cd’s. Vroeger was het plaatje met de sprekende dichter een aardigheidje voor erbij, sommige grotere dichters kon je thuis opzetten om te horen hoe ze klonken: J.C. Bloem, Lucebert, Judith Herzberg. Maar tegenwoordig kan elke beginnende dichter als hij wil zo’n schijfje met z’n bundel meesturen, om zijn of haar bedoelingen nog wat te accentueren want daar zijn we de laatste decennia wel achtergekomen: ook voordracht telt. Niet alleen in de zaal maar ook thuis.
Debutanten halen hun muzikale vriendjes erbij om hun werk te begeleiden. Vier jonge dichters uit de Windroosreeks, Sander Koolwijk, Tom Zinger, Pom Wolff en Robin Block stuurden gezamenlijk een cd’tje mee, dat de spleen in hun gedichten moet pluggen. Het gedicht ‘Lena’ bijvoorbeeld van Tom Zinger eindigt alsvolgt: ‘Schat, / ik ben een dichter, ben wel vijftig euro / lichter maar je bent een mooi verhaal. / Het was een daad ter inspiratie, / en ik neem je wel verbaal.’ Dronken mannetje bezoekt hoertje, Baudelaire en Verlaine wisten het al, maar gitaar en mondharmonica geven het net dat beetje meer blues.
Voor sommige dichters uit het performance-circuit lijkt het kunststof schijfje inmiddels een conditio sine qua non. Peter M. van der Linden debuteerde vorig jaar met de bundel ‘Ich bin ein star baby’. Alleen lezen levert niet genoeg op: ‘ze roepen een of andere heilige naam / en dan slaan kaken klemvast / krommen ruggen vouwen klauwen // retorieke taal en achtentachtig ton staal’. Maar met de door een synthesizer begeleide razende danwel fluisterende dichter, klinkt het stukken kosmischer.
Wat je aan veel zilverkleurige bijlagen ook af kunt lezen is dat de dichter van nu zich makkelijk omringt met tokkelende wahlverwandten. Maar levert de samenwerking ook interessante fusies op, nieuwe versmelting van genres? Ik ben er niet gerust op. De teksten ogen nogal eens te armetierig om zelfstandig door het leven te gaan en gebruiken de muziek als een soort prothese. En de muziekjes klinken als decorstukken, wel aangenaam en sfeerverhogend maar niet wezenlijk bijdragend aan een nieuw soort poëzie.
Je hoeft overigens heus geen slam-dichter te zijn om je te laten horen. Zo stuurde de Vlaamse dichter Luuk Gruwez met zijn dichtbundel Allemansgek een cd’tje mee waarop hij die hele bundel ook nog eens voorleest, rustig, zonder stemverheffing, geen rare gilletjes of knorren, maar niettemin: geen effectbejag is ook een effect!
Een ander en vruchtbaarder gebruik van het schijfje maakte de veelgeprezen en beprijsde dichter Tonnus Oosterhoff. We kenden al gedichten bij plaatjes, tekeningen, schilderijen, foto’s. Populair genre bij alle mogelijke dichters, van hoog tot laag. Maar Oosterhoff laat op het schijfje bij zijn bundel Wij zagen ons in een kleine groep mensen veranderen gedichten zien als woordbeelden die bewegen en veranderen. Niet langer is het gedicht een statische tekst, maar het verschuift voortdurend. Inmiddels zet hij het procédé op zijn website voort. Klik op www.tonnusoosterhoff.nl het gedicht ‘Ik niet meer’ aan, en je ziet hoe het reuzenwoord IK langzaam verdwijnt in een baaierd van figuurtjes, krullen en krassen. Poëzie of beeldende kunst? – je twijfelt; er wordt op boeiende wijze gemorreld aan oude grenzen.
Ook andere dichters hebben hun aloude werkterrein, de bundel, voor een deel verlegd naar het wereldwijde web. Zo wil Maria van Daalen op haar website dat we om haar cyclus ‘Rozenkrans’ in drie verschillende volgorden te lezen op de roos, het doodshoofd of het onderstreepte woord klikken. Goede raad voor de wankele beginners: ‘blijf erbij om niet reddeloos verloren te gaan.’
Als de meegeleverde cd-schijfjes de nieuwe uithangborden van de eigentijdse dichter zijn, dan is de eigen website zijn winkel. Tientallen dichters hebben inmiddels het internet ontdekt als plek om hun werk aan te bieden. Niet iedereen stoeit er zo grensverleggend als Oosterhoff, maar alle dichters proberen toch iets extra’s te bieden dat hun bundels niet (kunnen) geven. Je krijgt bijvoorbeeld de voordracht van de dichter te horen, voor als je hem allicht wilt uitnodigen, ook publiceert hij er zijn allerjongste werk of geeft hij commentaar op recente poëziegebeurtenissen.
Zo propageert Ingmar Heytze op de zijne na de afgelopen Nacht van de Poëzie in Utrecht ‘het afschieten van dichters die te lang voorlezen’. En Erik-Jan Harmens gaat op zijn site in op zijn geweigerde gedicht voor de nieuwjaarsreceptie van burgemeester Job Cohen, vanwege de regels ‘De burgemeester smoezelt alles komt goed en hijst de driekruisenvlag’. Maar we komen er ook achter dat de dichter in Landsmeer woont, getrouwd is en twee kinderen heeft. Dat willen we dan weer niet weten.
Alles wat voor het boekje van papier te veel is, tref je hier aan. Op de website van Albertina Soepboer kun je je laven aan haar herschrijvingen van de oude dichter Albert Verwey en bijpassende(?) zelfgeschoten foto’s van Terschelling. Arthur Lava nodigt de lezer onder dwingende blazersmuziek binnen en wie sneller dan God kan lezen, ziet onderaan het scherm dichtregels voorbij snellen als ‘Laten we de engel op elkaars schouder zijn’ en ‘laten we een visie flamberen met flair’. Een aardige bijkomstigheid van zo’n website, je hebt er geen uitgever voor nodig en houdt alles in eigen hand. Het nadeel is ook evident: niemand breidelt je geouwehoer.
De dichter of dichteres die geen zin heeft om in zijn eentje online te gaan, kan overigens terecht bij websites als www.epibreren.com of www.decontrabas.com waar vrijwel dagelijks de stand van zaken in de poëzie wordt bijgehouden of waar je ouderwetse dichters zonder website kunt traceren, zoals Piet Gerbrandy (‘woont en werkt te Winterswijk’, met natuurlijk een linkje naar ‘Winterswijk’, alwaar je dan kunt lezen dat in die gemeente de WOZ-beschikkingen net de deur zijn uitgegaan).
Op het web en de schijfjes kan kortom veel meer dan op het geduldige papier, waar de dichter het voorheen van moest hebben. Veel poëzieverkeer heeft zich de laatste jaren dan ook langzaam verplaatst van de Garamond of Walbaum op gevergeerde romandruk naar het podium, de bits en de bytes. Als het tegenzit, is het bundeltje over enige tijd misschien niet veel meer dan een soort begeleidend tekstvel bij de geleverde waar of een aandenken voor na het optreden.
Wat de lezer en daarmee ook de criticus zich bij dit soort meervoudige verzadigde poëzie in elk geval realiseert, is dat lectuur niet meer volstaat, hij zal de straat op moeten, zijn oor te luister leggen, het web op, om te zien hoe veel dichtkunst uit haar vel is gesprongen. Het echte gesamtkunstwerk heeft het nog niet opgeleverd, het is allemaal nog veel los zand. Maar laten we niet kniesoren: vernieuwingsdrang is er in elk geval in overvloed. Wie weet levert de nieuwe winkel ooit ook nieuwe waar.

De dichter als marktkoopman

Maar weinig lezers zullen van vreugde zijn opgesprongen toen ze hoorden dat H.C. ten Berge voor zijn poëzie de P.C. Hooftprijs 2006 had ontvangen. Anderzijds, het was welhaast onvermijdelijk dat deze auteur de belangrijkste literaire prijs in het Nederlandse taalgebied op enig moment zou krijgen.
Ten Berge is jarenlang een controversiële figuur geweest, die een prominente rol speelde in de polarisatie waaraan de Nederlandse literatuur vooral in de jaren zeventig en tachtig ten prooi was. Er zijn liefhebbers die zijn werk uit en te na bewonderden en bestudeerden, literatoren als Rein Bloem, Cyrille Offermans, Wiel Kusters, voorstanders van experimentele, internationaal gerichte letteren. Maar in de andere hoek, die van de ik-lyriek, de parlandopoëzie en het romantisch realisme kon hij vaak geen goed doen en fungeerde hij door de jaren heen geregeld als een soort kop van Jut.
In het begin van zijn carrière kreeg hij het nodige krediet. In de beide delen van Literair Lustrum, dat de Nederlandse literatuur in de jaren zestig en zeventig in kaart brengt, werden sympathiserende essays aan hem gewijd. Maar in de jaren tachtig ebde het enthousiasme weg. Jaap Goedegebuure en Ton Anbeek noemen zijn naam niet in hun overzichten van de geschiedenis van de Nederlandse literatuur. En in de eerste editie van de dikke Komrij nam de samensteller geen enkel gedicht van Ten Berge op. Zelfs in de meest recente edities is hij slechts met drie gedichten vertegenwoordigd.
Het lijkt erop dat de auteur met zijn opvattingen en praktijken voor een flinke portie ergernis zorgde in het andere kamp en daarmee vervolgens de nodige tegenwind over zich afriep. De laatste jaren is die tegenwind wel weer afgenomen, maar niet omgeslagen. De reacties op de toekenning van de P.C. Hooftprijs 2006 waren in het algemeen lauw, in tegenstelling natuurlijk tot het juryrapport, waarin Ten Berge een unieke figuur wordt genoemd, die in zijn poëzie noch de diepten schuwt, noch het geringste. Maar de meeste schrijvers en lezers die je naar een reactie op de bekroning vraagt, geven niet thuis, kennen het werk niet goed of houden het erop dat Ten Berge nu eenmaal aan de beurt was.
Anderen kennen Ten Berge ondanks zijn titel Het geheim van een goed humeur vooral als hypochonder. Dichteres Anne Vegter herinnert zich een voorval na een overigens overrompelend optreden tijdens een festival over poëzie en eten: ‘De volgende ochtend zat ik met hem aan het ontbijt. Dat hij veel te weinig uitgenodigd werd voor optredens, mopperde hij, nauwelijks lezingen, geen festivals. Dat hij vergeten werd. Was het een ochtendhumeur, waren het oude klachten? Nieuwe klachten? Ik sloop van tafel met een wegmoetsmoes, maar kreeg spijt. Was de grote verteller van gisteravond zo gekrompen? Ik ging weer naar zijn kamer. Hij stond er wat gekromd bij. Sterkte, zei ik, met alles. Waar ik trouwens ook weer spijt van kreeg. Even later zag ik hem in een tramhokje. Moest ik iets naar hem roepen? “Het gaat je lukken, man! Je bent een van de besten. In alles.” Maar dat wist ik toen nog niet. Dat hij de P.C. Hooft zou winnen. Hartstikke mooi verdiend trouwens!’
Overigens gaf de laureaat zelf in een interview in de NRC te kennen dat nu hem de hoogste literaire prijs ten deel was gevallen, hij ook niet langer zou mokken over miskenning en ander literair ongerief.
Johannes Cornelis ten Berge, geboren in 1938 te Alkmaar, groeide op in het kunstenaarsdorp Bergen. De literatuur houdt hem op jonge leeftijd al in de greep. Hij omschrijft zichzelf als een auteur met een van meet af aan ‘totale inzet, waarmee niet te marchanderen viel. Wanneer ik me de zestienjarige lyceïst van vroeger voor de geest haal, zie ik hem op een zaterdagmiddag na schooltijd in een kleine boekhandel staan, bladerend in betaalbare bundels die naar verse drukinkt roken. Als hij een bundel in de hand nam, ging dat gepaard met een fysieke gewaarwording.’ De jonge dichter liet het niet bij bladeren. Hij bezocht ook de in Bergen woonachtige Prins der Dichters Adrianus Roland Holst, die hij zeer bewonderde. Het zal een van de eerste mythenbouwers geweest zijn, die hij ontmoette.
Maar zijn literaire leerschool wordt toch vooral gevormd door de Vijftigers, die dan enige jaren eerder zijn doorgebroken. Met name Gerrit Kouwenaar zal een stempel op zijn poëzie drukken en in Lucebert bewondert hij de vrijheid van geest. Zowel Kouwenaar als Lucebert woont trouwens ook in Bergen. Zelf zou hij nooit als de Vijftigers kunnen schrijven, maar hij beschouwt zichzelf wel als een avant-gardist.
Het is de tijd waarin jonge schrijvers nog Wanderreise maken, à la Nootebooms Philip en de anderen. Ook Ten Berge gaat op reis. Hij is dan al naar Amsterdam verhuisd, waar hij onder meer een studie Spaans niet afmaakt. Maar karakteristiek genoeg trekt hij niet naar Parijs of Italië maar naar Polen en Tsjechoslowakije. En nog kouder weer zit in zijn botten, in de zomer van 1972 bezoekt hij Groenland. In het seizoen 1974-1975 is hij verbonden aan het Museum of Man in Ottawa, vanwaar hij grote reizen door Canada maakt. Dat alles komt ook in zijn werk terecht.
Gerrit Kouwenaar kan die hang naar de pool wel begrijpen. ‘Arctische sferen waren in die tijd wel een beetje in. En Ten Berge is echt een Noord-Hollandse jongen. Hij is van het schaatsen, niet van de Middellandse Zee. Een mooi verhaal uit zijn Canadese tijd is dat hij een keer thuiskwam en ontdekte dat de ijskast was ondergesneeuwd. Over kou gesproken!’
Ten Berge rekent zich als dichter tot een stelletje eenlingen dat in de jaren zestig doorbreekt en van wie hij de namen noemt: Hans Faverey, Jacques Hamelink, H.H. Ter Balkt en Breyten Breytenbach. Geen groep, geen beweging, wel een generatie.
Toch heeft hij niet alleen als eenzaam dichter maar vooral als tijdschriftredacteur een rol in de Nederlandse literatuur gespeeld. In 1967 begon hij het tijdschrift Raster, dat van meet af aan experimenteel en internationaal gericht zou zijn. In de loop van zijn bestaan zou Raster in Nederland voor een bepaald soort avant-gardistische literatuur komen te staan en ontstond er zelfs iets als ‘Raster-poëzie’. Ook die leek voor sommigen een afstotelijke geur te verspreiden. Wie de pamfletten van de Maximalen halverwege de jaren tachtig en het inventariserende stuk ‘Het juk van het grote niets’ van Joost Zwagerman leest, moet vaststellen dat de pijlen vooral gericht zijn op dit soort Raster-poëzie, met haar noties van leegte, wit, autonomie, ascese, intellectualisme.
Maar niet alleen de Maximalen moeten er weinig van hebben, ook een exacte jaargenoot als H.H. Ter Balkt heeft niet veel op met het werk van Ten Berge. Als hijzelf van de warme kant is dan is Ten Berge van de koude kant. ‘Het is alles waar ik een hekel aan heb. Zijn poëzie is me te slim, te geslepen. En geslepenheid is voor de politiek. In de poëzie moeten de hersens het niet meer doen. Maar bij hem voel je overal de poolwind, het is koud, het is geen dichtkunst van binnenuit. Het is een rationalistische boel en dat moet poëzie niet zijn.’
Ten Berges beginselverklaringen in het eerste nummer van Raster winden er geen doekjes om. ‘Nu de emotionele poëzie overboord is gezet’ is het tijd voor poëzie van de harde feiten: ‘het schrijven van poëzie, zij het met humor als deel van de winst, is een “hard” bedrijf geworden, konkreet, informatief, zonder bovendrijvend sentiment; het levert gedichten “als gesleten, keiharde handgrepen”.’ Zo moet volgens hem de dichtkunst van nu (we schrijven dan 1967) eruitzien.
Maar er is daarnaast een link naar het verre verleden, naar een prepolitieke oertijd van orale overleveringen: ‘Elke poëzie in haar beginfase is gezongen taal, of taal die gepaard gaat met uitroepen, ritmiese spreekkoren enz.’ Die band tussen poëzie en muziek is volgens Ten Berge in de loop der geschiedenis teloorgegaan en hij wil haar weer herstellen, een tendens die hij overigens ook vaststelt in de modernistische muziek van Schönberg, Boulez en Berio, en in de modernistische dichtkunst van Ezra Pound en e.e. cummings.
Voor Cyrille Offermans, liefhebber en kenner van Ten Berge, vormt zijn veldwerk naar orale culturen zijn belangrijkste bijdrage aan de Nederlandse dichtkunst. ‘Daarmee heeft hij ons historische en culturele materiaal enorm uitgebreid.’ Offermans ziet een link met de jaren zestig. ‘Hij reageerde ook op de benauwdheid van de jaren vijftig. In Raster worden de deuren naar buiten opengegooid. Alles is vrij toegankelijk, verre culturen net zo goed als de Middeleeuwen. Hij zocht het alleen niet in het Nederland van zijn eigen tijd. Eigenlijk zit er bij al die vermeende kou iets heel romantisch in. Hij is een modernistische romanticus.’
Raster moest het literaire laboratorium worden dat Ten Berge in zijn beginselverklaring voor ogen stond, een plek waar literatuur beoefend werd die het niet van oplagecijfers en publiek succes moest hebben.
Niet alleen Nederlandse schrijvers en essayisten van het experimentele en autonomistische slag vulden het blad, er stonden ook nogal wat bijdragen van wahlverwandte buitenlanders in. Ten Berges belangstelling voor buitenlandse culturen en literaturen zorgde ervoor dat in de Nederlandse letterkunde eigenlijk voor het eerst internationale invloeden actief werden. Festivals als Poetry International zouden daar begin jaren zeventig op inspelen. Ten Berge heeft in de ontsluiting van de internationale dichtkunst en de kosmopolitisering van onze letterkunde een voorname rol gespeeld.
Veel van Ten Berges vroege werk speelt zich af in arctische contreien, of juist in hete, dorre woestijnen, te midden van oude culturen, zoals die van eskimo’s, indianen, aboriginals, volkeren die in zekere zin fungeren als het slechte geweten van de westerse beschaving. ‘Die harde emoties zie je ook gedemonstreerd en versterkt door de klimatologische omstandigheden in het gedicht, door de arctische en antarctische onderwerpen vaak,’ zegt de schrijver zelf erover.
Zelfs de liefde gaat gebukt onder die kilheid:
Poëzie is de kille vrouwehand
die je wekt in de morgen
is liefde smeden
als zij wreed wordt
Zijn dichterlijke voorkeur gaat uit naar ijs en sneeuw, naar puurheid, niet naar warmte en gevoel. Hij heeft een absolute afkeer van het autobiografische. Wie over zijn biografie iets te weten wil komen, in interviews of overzichtsartikelen, stuit op een muur. Hij is een dichter die weinig loslaat.
Je zou zijn werk in zekere zin een reactie kunnen noemen op de overmatige psychologisering van onze maatschappij in de twintigste eeuw. Niet ons vermeende inzicht in de menselijke geest, maar het objectieve standpunt van de niet-analyserende observator bepaalt het uitzicht.
Niet toevallig speelt fotografie een belangrijke rol; nogal wat van zijn gedichten zijn op foto’s gebaseerd, en ook de dichter zelf heeft iets weg van een fotograaf. In zijn roman Een geval van verbeelding lezen we over de fotograaf Marston: ‘Hij keek als een levende kamera die waargenomen beelden aan elkaar laste om ze betekenissen te geven die ze voordien niet bezaten. Zoals in de montage losstaande beeldreeksen nieuwe en onverwachte samenhangen kunnen opleveren die tot onvermoede diepte doorstoten.’ Zo werkt ook Ten Berge zelf.
Maar behalve een ‘koude’ en gesloten dichter is Ten Berge ook een betrokken schrijver. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het gedicht dat hij aan zijn vriend Breyten Breytenbach wijdde ‘die negen jaar in de nor opknapt’. Opvallend is het ietwat ruwe, ondiplomatieke taalgebruik in dit soort gedichten. Hoe koel en ascetisch hij elders ook mag overkomen, in zijn hekelgedichten is Ten Berge juist erg aards, gedreven en direct. Het is de andere kant van zijn dichterschap.
Ten Berge is altijd een zuiver dichter geweest. Sinds 1971 was hij weliswaar als docent aan de Akademie voor Beeldende Kunsten in Arnhem verbonden waar hij een soort ­creative writing onderwees. Maar zijn auteurschap verkwanselde hij nooit. Lucratieve bijbaantjes of journalistieke zijsprongen heeft hij altijd versmaad. Het feit dat hij als dichter met zijn door velen als ontoegankelijk ervaren werk jarenlang een volledige beurs van het Fonds voor de Letteren ontving, ergerde veel collega’s mateloos.
Offermans: ‘Hij heeft een heel idealistische kijk op het schrijven en wil met de moderne media en de wereld van het geld niets te maken hebben. En natuurlijk is hij ook wel een beetje een monomaan die niet veel naast zijn schrijverschap kan dulden. Hij beklaagde zich tegen mij een keer over het feit dat die ene dag in de week dat hij in Arnhem lesgaf hem zoveel tijd kostte. Maar hij vergat dat hij dat zei tegen iemand die vijf dagen in de week lesgaf. Zijn totale overgave verwachtte hij ook van anderen en dat heeft hem veel teleurstelling bezorgd. Dat kan ook niet anders.’
Ook Kouwenaar ziet het probleem bij zo’n torenhoge inzet. ‘Hij is heel veelzijdig en serieus. Maar ondanks zijn spreekwoordelijke somberheid én al die tegenslag heeft hij toch doorgedramd. Met enorm veel pit. Dat vind ik prachtig.’
Toch zal in de loop der jaren steeds meer persoonlijks in dit voorheen zo ijzige oeuvre sluipen. Begin jaren tachtig verschijnen de Texaanse elegieën, een immense onderneming die wat de structuur en montageprincipes betreft, gemodelleerd zijn naar de Cantos van Ezra Pound (naast de vaderlandse Kouwenaar de internationale peetvader van Ten Berge). Ze gaan bij alle verwijzingen naar andere tijden en culturen toch vooral over het verlies van een geliefde.
De bundel werd, karakteristiek, zeer wisselend ontvangen in de verschillende kampen. De liefhebbers liepen ermee weg, als hadden we met het hoogtepunt in Ten Berges oeuvre te maken, de tegenstanders vonden het allemaal niets. Tot die laatste groep behoorde ik indertijd zelf.
De verdediging en de oppositie leidden tot een opleving van de stammenoorlog in de poëzie. Achteraf gezien heeft die veel weg van de stuiptrekking van het in het nauw gedreven kamp, te weten de onversneden avant-gardistische traditie, die een klimaatverandering ten kwade opsnoof.
Ten Berge zelf heeft zich er nooit echt mee bemoeid, die was zo te zien meer dan zijn zeloten al bezig zich de nieuwe geest eigen te maken. De tijd van literaire prinzipienreiterei raakte allengs voorbij.
In Oesters &#038; gestoofde pot uit 2001 (de ‘open’ titel zelf suggereert het al) zijn de koelheid, dorheid en leegte uit Ten Berges vroegere werk volledig op hun retour geraakt. Neem het gedichtje dat tussen haakjes als ‘Knipoog’ wordt aangekondigd:
Poëzie verzet de zinnen
zelfs als zij, van zin ontbloot,
haar schelp van liefde
sterk vergroot, getooid
met roze lichtjes en intieme nissen –
heimelijk vertoont aan wie
haar nooit geriefde.
De dichtkunst als een soort bordeel, een vagina, dat is iets heel anders dan die koude of hete onherbergzame vlaktes uit Ten Berges beginperiode. Aan het eind van de jaren tachtig komt ook zijn verzameld werk uit onder de titel Materia prima. Ten Berge blijkt nogal wat van zijn vroegere werk te hebben herschreven en bijna altijd zijn de veranderingen ook vereenvoudigingen en maken ze het werk toegankelijker.
We zien hier wat sinds de jaren tachtig een collectieve tendens werd: de schrijvers van het onversneden experiment, Vogelaar, Polet, en ook Ten Berge, gaven allengs hun strenge, haast sektarische positie op en naderden de meer verstaanbare poëzie.
Het is een tijd waarin de experimentele, witte, lege poëzie in een isolement is geraakt en het lijkt erop dat veel experimentele schrijvers een compromis sluiten tussen hun idealen en de praktijk. De scherpe kantjes van het conflict tussen autonome en autobiografische poëzie raken afgesleten.
Maar al werd de praktijk anders, Ten Berge heeft zijn vroegere standpunten nooit gewijzigd.
Offermans: ‘Allicht is hij relativerender geworden. Maar hij bleef ook de frontstrijder van het eerste uur en zijn opvattingen over de ambachtelijkheid van het vers heeft hij nooit herzien of teruggenomen. Daar is hij toch te veel calvinist voor.’
Die meer persoonlijke, open poëzie levert hem intussen wel nieuwe lezers van een andere generatie op. Pieter Boskma bijvoorbeeld, voormalig Maximaal en zelf ook beoefenaar van langdurige epische gedichten: ‘Ik heb de Texaanse elegieën indertijd in de ramsj gekocht, voor 7,90 gulden zo te zien, en ik heb ze altijd wel aardig gevonden. Het is breed en het waaiert flink uit. Ik zou het typografisch anders hebben gedaan, maar ik vind het wel wat.’ Tot zijn verbazing blijkt hij overigens ook Ten Berges bundel Nieuwe gedichten (uit 1981) in de kast te hebben staan.
Ook Atte Jongstra heeft er wel een band mee. ‘Laat ik zeggen dat Ten Berge aan zijn soms bijna arctische stugheid een groot aantal opmerkelijk vloeiende beelden heeft weten te ontdichten. Pas geleden heb ik nog weer genoten van zijn strofe “Tijd is een slak in tomeloze vaart. / Voor kinderen traagverlopend wordt zijn gang door niets gestuit / Totdat je aan de zoom van bitterzoete wateren ligt opgebaard.”’
Ter Balkt daarentegen ziet er nog altijd niets in. ‘Ik ben er later weer in gaan lezen en dacht: misschien is het veranderd. Maar nee, het is nog altijd koud. Niet aan mij besteed.’
Ten Berges ontwikkeling van de gesloten, abstraherende poëzie uit zijn begintijd naar de meer open, toegankelijke gedichten van de afgelopen jaren zegt van alles over de veranderde tijdgeest. In Oesters &#038; gestoofde pot staat ook het gedicht ‘De laatste modernist’, dat zo te zien een raak en ook ironisch zelfportretje bevat, maar dat in elk geval de hoge dromen en de daarbij vergeleken kleine praktijken van deze modernist enigszins badinerend op de hak neemt.
Aan het eind zal deze sjamaan aan de keukentafel zelfs toegeven dat hij liever een vrouw dan een ijzige demon had omhelsd. De laatste strofen:
Hij zocht wat hij vond: het kleinste detail en het grote gebaar
een zin die versmolt, een beeld dat bevroor –
Elk woord lag volmaakt in de mond
maar verkleumd zocht een hand naar de hand van een vrouw.
O, dat er een eind aan kwam!
De laatste modernist te zijn
die z’n ziel aan een ijzige demon verpandt.
Ofwel, hoe staalharde dromen en idealen toch ook aan slijtage onderhevig kunnen zijn.
‘De laatste modernist’ staat als een van Ten Berges drie gedichten in de recentste dikke Komrij. Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat die opname hatelijke trekjes vertoont: jongens, hier hebben jullie nou een fossiel van de laatste modernist! De ergste kou mag dan uit de lucht zijn, tussen Ten Berge en de romantisch-realistische/esthetische poëzie gaapt nog altijd een flinke mentaliteitskloof. And never the twain shall meet.
Gelauwerd of geliefd?
Literatuur waar muziek in zit: in deze boekenweekspecial aandacht voor prijswinnaars uit alle hoeken van de wereld.
62
Een profiel van de ideale schrijver en de uitreiking van de VN-prijs voor nep-literatuur
70
Vriend en vijand over de winnaar van de P.C. Hooftprijs H.C. ten Berge
74
De zachte dood van de belangrijkste Nederlandse prijs voor jong literair talent
80
Nieuwe Japanse helden
82
Marlene van Niekerk, Zuid-Afrika&#8217;s grootste prijsdier
84
De zes cruciale stappen voor het schrijven van een prijs- winnend boek
88
Russisch straatrumoer

‘Poëzie is de kille vrouwehand’

Nieuw werk van dichters die optreden in Carré
Op 28 februari 1966 vond in Amsterdam Poëzie in Carré plaats, de moeder aller poëziefestivals kunnen we nu wel zeggen. Haast op de kop af veertig jaar later is er komende week, op maandag 27 februari, een remake van dat roemruchte evenement, ook weer in Carré, natuurlijk.
In 1966 was poëzie op het podium een betrekkelijk nieuw verschijnsel. Dichters lazen tot dan toe nauwelijks in het publiek voor; om ze te leren kennen, moest je naar de boekhandel of de bibliotheek. Maar in de jaren zestig veranderde alles in Nederland: niet alleen de rol van de vrouw, onze collectieve preutsheid, de veilige ideologische nesten van weleer en onze omgang met de regenten, ook de poëzie en haar presentatie gingen op de schop.
Veertig jaar later is de dichtkunst allang gewend op straat te lopen, op grote podia, in slam-sessies, met stadsdichters. Poëzie is te vinden in bushokjes en op vuilniswagens. De Dichter des Vaderlands houdt voor ons het nieuws bij, en iedere stad heeft zijn eigen poëziefestival. Amsterdam trouwens niet, dat gaf in de jaren daarna het initiatief volledig uit handen, aan grote manifestaties in Rotterdam (Poetry International), Utrecht (Nacht van de Poëzie), Den Haag (Crossing Border, Winternachten, Dichter aan huis). Met Poëzie in Carré komt de dichtkunst dus weer (even) terug in de hoofdstad.
Het oude Poëzie in Carré is inmiddels legendarisch geworden. Waarom? Omdat een piepjonge Deelder er voor het eerst optrad (met lang haar). Omdat Johnny (van Doorn) the Selfkicker werd weggefloten. Omdat Gerard Reve zijn teksten na voorlezing weggooide. En omdat Roland Holst er nog was, die wist waar zijn publiek aan toe was: ‘Ik vrees dat ik u enorm moet teleurstellen. Ik ben enorm ouderwets en bovendien ben ik hees.’ Het moet een van de meest vertoonde filmfragmenten uit poëtisch Nederland zijn.
In 1966 vond ook het huwelijk tussen Beatrix en Claus plaats met de bijpassende rookbommen. Maatschappelijke onrust lag overal op de loer. Ook de poëzie was aan verandering toe. De Vijftigers, eigenlijk nog maar net gearriveerd en gecanoniseerd, zagen hoe dichters als K. Schippers, J. Bernlef en Hans Verhagen alweer de jongste reactie in de vorm van het nieuwe realisme voor het voetlicht brachten, terwijl Van Doorn en Deelder het startschot gaven voor de performance-poëzie. Oud en jong liep door elkaar, net zoals nu. Alleen, er waren geen dichteressen. Niet één, geen Vasalis, geen Ida Gerhardt, geen Hanny Michaëlis. Dat is nu wel anders: onder de vijfentwintig optredende dichters bevinden zich tien vrouwen.
Een blik op de deelnemerslijst laat zien dat er nu, net als in 1966, kopstukken ontbreken (toen bijvoorbeeld Lucebert, nu Campert, Kopland en Deelder, dit laatste tot schuimbekkende woede van de poëzie-inquisiteurs van internetsite Rottend Staal).
Nog opvallender is dat er haast geen performance-dichters optreden. Wat in 1966 net begon te ontkiemen, wordt veertig jaar later zo te zien met argusogen bekeken. Het lijkt daarmee een sobere heruitgave van 1966 te worden, met hardcore-poëzie en geen hupse entr’actes van trapezewerkers of zangeressen zonder naam, alleen twee dames die gedichten zullen zingen.
Een paar overlevers van 1966 zijn er ook dit keer bij: Kouwenaar, Vinkenoog, Hans Verhagen. En er is een bundel, met oude foto’s en nieuwe gedichten, waaruit we hier een keuze voorpubliceren. Plus een dvd met beelden van de Carré-avond in 1966.
Achteraf lijkt het of Poëzie in Carré 1966 een grote omslag in beeld brengt, van het ingetogen gevoel ‘met een boekje in een hoekje’ naar de levendige voordrachtspraktijk van tegenwoordig. De inleidster van de bloemlezing, Hagar Peeters, vraagt zich af ‘in hoeverre de politisering van de cultuur en maatschappij anno 2006, onder invloed van 11 september, de moorden op Pim Fortuyn en Theo van Gogh en de uitwijzingen van Verdonk, gevolgen zal hebben voor de poëzie die nu in Nederland geschreven wordt’. Van dat alles zie je nog niet veel terug in Meer Poëzie in Carré, 1966 &#038; 2006. Maar zo was het in 1966 ook. Niemand had nog een flauw idee hoe heel anders het later allemaal zou worden. En toch gebeurde het.
Maria Barnas
Ik maak dat hij wegkomt
Feeling unknown
And you’re all alone
Flesh and bone
By the telephone
Lift up the receiver
I’ll make you a believer
Uit: Personal Jesus, Martin L. Gore
Ik heb de tanden gepoetst. De haren gekamd.
De bibberende crème met eigenschappen onder de ogen gesmeerd.
Het andere huis gewenst.
Ik heb een lang recept uit de krant geknipt
en wit en blauw onthouden van het nieuwsbericht.
Ik heb een positieve instelling voor me gezien
en hoe medische molens draaien.
Hij was te licht zei zijn moeder.
Ik vond de knoop maar kreeg de draad niet door het oog
geregen. Ik heb al een variatie bedacht.
Ik heb het licht uitgedaan. Geloof me.
Hij zag god grijnzen in het oog van de naald
Ingmar Heytze
Gas
Hoe vaak heb ik het al beloofd?
Dit wordt het laatste wat ik schrijf.
Twintig jaar terug trof mij het lot
van stumper onder stumpers:
dichterschap. Mijn god,
wat heb ik dichters leren haten,
en mezelf erbij. Geen seconde kan
je overdoen, maar ik moest zo nodig
de bomen met mijn gal bevlekken,
overgevoelig gekweld bezeten.
Als het daar bij was gebleven,
soit. Maar ik begon te lezen.
Vaten bedorven rozenwater sloeg
ik achterover. De stakkerigste
strofen staan voor eeuwig
op mijn harde schijf: Piet Met
De Korte Lul en Victor Leve Het
Letterenfonds, Willie de Subsidiepot,
Herma De Authentica, Truus
Het Festivalexcuus –
genoeg, ik kan er niet meer tegen.
Geef gas: ik pak mijn motorjack.
Twee keer: ik trek mijn laarzen aan.
Drie keer: vaarwel, kom op, we gaan,
bij de poëet en zijn prullaria vandaan.
Neeltje Maria Min
Gezegd dat hij een man was
Gezegd dat hij een man was
Hem een geweer gegeven
Hem een oorlog in gestuurd
Hem in stukken teruggekregen
Hem begraven
Hem betreurd
Hem een bevrijding onthouden
Hem danspasjes en dronkenschap
onthouden
een loopbaan, pensioen, een hartaanval
Hem niet langer onthouden
Hem vergeten
Hagar Peeters
Vrijblijvend advies aan de uitgewezene
Zoals een Romeins leger na een nederlaag
de terugtocht aanvaardde
zo is na elk verlies een terugtocht mogelijk.
Aanvaard die.
Aanvaard niet het verlies
maar de terugtocht die erop volgt
tot in de eigen verschansing,
het harnas van het lichaam
tot waar je was
voor het verlorene volgde
en kies iets anders.
Een weg naar Rome.
Vrouwkje Tuinman
Jij ziet goed uit vandaag
De man van de griesmeelpannenkoeken
zegt iets tegen mij. De man de bakker.
Ik heb hem niet verstaan verdiept
in het vooruitzicht van mijn volle maag.
Veilig vol hij zegt het nogmaals
en ik schaam me. Je laat niet iemand
twee keer zeggen jij ziet goed uit.
Hij zegt ik mooi. Dat verstaan.
Zou hij weten hij is de eerste die tegen
mij praat vandaag – nooit spreken met
volle mond – dat het de derde pannenkoek
is deze week. Hij vraagt of ik getrouwd.
Hans Verhagen
Wakkerschrikking
De eenzame trams van Amsterdam
(het kreunen &#038; het knarsen van)
waarin iedereen zich groter voordoet dan
hij is,
tevens zich zo klein maakt als maar kan
Het gieren van de lege wielen, fluitend bijna
door stokoude bochten, verspreidt vrees;
wie wakker schrikt herinnert zich allicht
de nachten van weleer, de jacht op
mensenvlees
Kletterend sluiten de kralengordijnen
Tranen, van de porseleinen zwanenhals
neerhangend tot ze lossen, zich
hernemend in breedsprakige fonteinen
Daarnaar zullen wij niet dorsten
Het besef van zulke grote, glasheldere
druppels
rept zich van sterfbed naar sterfbed
omdat het daar soms nog een willig oor
treft
We zullen in glasheldere druppels
verdwijnen
als we daarvan niet te veel vermorsten
Op 27 februari verschijnt bij uitgeverij Van Gennep ‘Meer poëzie in Carré. 1966 &#038; 2006, 176 pagina’s, € 9,95

Poëzie in Carré 2006

‘Ook op de ellendigste der campings, / aan Frans water, in een achterbuurt vol roest, / toef ik met vreugde,’ schrijft Co Woudsma in zijn tweede dichtbundel Geluksinstructies, en omgekeerd: ‘Ook tijdens het feestelijkste maal / kijk je in de gaten van het urinoir.’
Geweldsinstructies kenden we al, maar nu dus die voor geluk. Zo te zien vereist het geluksgevoel nogal wat tolerantie, niet alleen de vieze Franse camping of de pisbak tijdens het feest, ook het eten en de natuur moeten welwillend tegemoet getreden worden, wil je er van kunnen genieten.
Woudsma’s eersteling, Viewmaster, was al een opmerkelijke bundel, waarin de auteur, in de trant van zijn kennelijke idool J.A. dèr Mouw, merkwaardig gedetailleerd inging op zijn omgeving. Schijnbaar hadden Woudsma’s gedichten daarbij een hoog knuffelgehalte, met huppende haasjes, langsfietsende meisjes, ronde vijvertjes en zo meer, maar daaronder ging een aanzienlijk cultuurpessimisme schuil.
In Geluksinstructies is het allemaal nog stukken stekeliger geworden. Er wordt niet langer omheen gedraaid; wie het schone en het aangename wil ervaren zal door de bagger moeten. Zo krijgen we te horen dat een lekkere oester nog leeft als we hem opslurpen en pas halverwege onze keel sterft, dat je je hoofd in het park te ruste legt te midden van glasscherven, pleisters en naalden, en dat door de moderne weilanden rustig een krokodil zwemt. Allemaal realistische en surrealistische beelden voor het verval dat aan onze schoonheidsbeleving ten grondslag ligt.
Een bijzonder ontnuchterend geval is het onsmakelijke voedsel-vers ‘Tahoe/tofoe’:
Gele brokjes met jeukende
korstjes,
zompige sponsjes, gekweekt op
vochtigwarme washandjes,
bestraald in
ruwhouten ovens met gloeiende
peertjes
en losse snoertjes, door
rotgetande
Chinees-Indische mannetjes,
geoefende hoerenlopers.
Culinaire inenting tegen kanker
(zweren de mannetjes), gistend
elixer, zweterige panacee. Rijst,
ketjap, ketchup erbij naar smaak.
In zo’n gedicht kun je zelfs het woord ‘zweren’ niet zonder bijsmaak lezen.
Anderzijds levert zo’n pregnante lezing van de viezige realiteit een waarachtige ode aan acne op in het gedicht ‘Puistjes’ die worden verheerlijkt als: ‘Rose sterren aan de blanke hemel / koraaleilandjes in de stille zee // van een onaangedaan gelaat.’
Ook hier is het voorbeeld nog altijd Dèr Mouw, met zijn wonderlijke kijk op het godsmysterie en de schatten der kosmos, waarin hij de aarde bijvoorbeeld met een schedelhuid vergeleek. Ik zeg niet dat Woudsma aan dezelfde oecumenische gevoelens voor alles en iedereen op aarde, aangenaam of onaangenaam, laboreert, maar hij is beslist een man van keerzijden. De naargeestig verorberde oester bijvoorbeeld vindt een pendant in het vers over de klamboe, waarin de ik-persoon zich ‘veilig verorberd’ voelt. Het machtsgevoel in het gedicht ‘Macht’ waarin een soort god met het heelal speelt, wordt beantwoord in het gedicht ‘Veeg’ waarin de hoofdpersoon liefst voetveeg van zijn geliefde wil wezen: ‘Veeg / je eelt maar aan mijn lippen en / mijn ogen af, ik ken mijn plaats.’
Woudsma’s heelal lijkt nog altijd voor een deel bevolkt met knuffels maar het blijken intussen evenzovele monsters en omgekeerd. Verliefdheid gaat bij deze dichter met masochisme gepaard en in Saroma-toetjes en een bavaroispudding zitten altijd wel voetzoekers.
Met Geluksinstructies lijkt Woudsma zich op het oog te voegen in de lange stroom dichters die de schoonheid van de narigheid bedichten, de bloemen van het kwaad, de goudmijn van een ongelukkige jeugd. Toch is hij niet de zoveelste representant van een zwart soort romantiek. Er spreekt werkelijk een onbedorven, authentieke liefde uit zijn oden aan onze dubbelzinnige wereld, bijna iets van een kind dat nog niet bedorven is door de beschaving. Soms proef je zelfs iets van een bijna goddelijke genegenheid voor het modale en banale, vooral in de liefdesgedichten: ‘De mond die op straat spuugt wil ik kussen.’
Zo gaan voor wie er oog voor heeft, psychologische diepten onder deze gedichten schuil waar je dichters niet vaak vrijwillig in ziet afdalen. De schijn is die van jongetjes en meisjes, beesten, buren en rustieke huizen, maar daaronder voel je de aardwortels, de skeletten en de vuilnisbelten.
Woudsma doet er niet ingewikkeld of gewichtig over. Hij is in de eerste plaats een plastisch dichter die zijn eigen wereld oproept, die een flink eindje bezijden de actualiteit en de literaire modes ligt. Daarbij toont hij zich ook nog eens een echte vakman, met veel gevoel voor woordklanken, dubbele betekenissen en ritmische afwisseling. Niet iemand die zich er met een parlandistisch Jantje van Leiden vanaf maakt.
Co Woudsma schrijft niet veel, dit is pas zijn tweede bundel in meer dan zeven jaar. Maar wat hij schrijft, is keer op keer bijzonder; al het gewone krijgt bij hem een persoonlijke draai. Echt wat je noemt een Einzelgänger en voorzover het de kwaliteit van zijn werk betreft typisch het voorbeeld van een ‘kleine meester’.
Co Woudsma, Geluksinstructies, De Bezige Bij, 64 pagina’s, € 16,50