Alternatief voor Alternative

Lange tijd was hét antwoord van westerse regeringsleiders op het populisme: meebuigen en waarschuwen. Zo hoopten ze de electorale wind uit de zeilen te nemen en het populistische gevaar te temmen. Maar wie kijkt naar landen als Duitsland, Groot-Brittannië, Frankrijk en ook naar Nederland moet concluderen dat die bezweringsformule heeft gefaald.
In Duitsland lieten bondskanselier Scholz (SPD) en opvolger Merz (CDU) zich verleiden tot symbolische rechts-populistische maatregelen om de vermeende migratiecrisis in te dammen, toen ze ‘tijdelijke’ grenscontroles instelden om illegale migranten tegen te houden. Het leverde niets op, ook politiek niet, behalve veel nodeloos oponthoud aan de grens. De groei van de AfD wisten ze er niet mee te stoppen. Afgelopen weekend boekte de extreemrechtse partij een recordwinst in de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt.
In Frankrijk hetzelfde verhaal. Daar waarschuwde president Macron meerdere keren voor radicaal-islamitisch gevaar. Desondanks blijft Rassemblement National groeien. Of neem het Verenigd Koninkrijk, waar ook het linkse Labour de anti-immigratieretoriek deels zelfs overnam, in de hoop kiezers op rechts terug te winnen. Het leverde Labour weliswaar winst op tijdens de laatste verkiezingen, maar de beweging van brexiteer Nigel Farage profiteerde minstens zo erg mee. Zelfs zodanig dat hij bij de volgende verkiezingen zomaar als winnaar uit de bus kan komen, ondanks recente schandalen over partijdonaties.
<blockquote>In de hoop de populistische kiezer te verleiden, geven ze de populist deels inhoudelijk gelijk</blockquote>
In de politieke bestrijding van het populisme ontvouwt zich steeds hetzelfde patroon. Iedere populistische verkiezingsoverwinning, van de Brexit tot de verkiezing van Trump, leidt tot (meer) bestuurlijke chaos. In plaats van een felle inhoudelijke bestrijding, buigen de regeringsleiders uit middenpartijen beetje bij beetje mee naar rechts, tegen hun eigen overtuigingen in. In de hoop de populistische kiezer te verleiden, geven ze de populist deels inhoudelijk gelijk. En die wint daardoor, zo blijkt keer op keer, alleen maar meer terrein.
Ook in eigen land groeit uiterst rechts door en dreigt het land onbestuurbaar te worden. Zo werd de afgelopen zomer duidelijk dat het minderheidskabinet-Jetten de grootste moeite heeft om een begroting op te stellen. ‘Het proces verdient misschien niet de schoonheidsprijs’, moest ook premier Jetten toegeven op zijn vrijdagse persconferentie. Voor de oorzaak wijzen commentatoren op de weeffouten in de formatie: de keuze voor een minderheidskabinet, zonder goede afspraken te maken met welke oppositiepartijen de coalitie een meerderheid wil vormen.
<h5>Rammelend landsbestuur</h5>
Maar er is nog een veel fundamenteler probleem: het besturen van het land wordt extra bemoeilijkt door de enorme groei van het aantal populistische zetels, rechts van de VVD. Inmiddels zijn het er bijna vijftig, eenderde van het parlement.
Zonder hen besturen is niet makkelijk, maar hén besturen is zo mogelijk nog moeilijker, zo liet het laatste kabinet met PVV en BBB zien. Populistische partijen zijn immers van nature tégen beleid, zoals bij asiel of stikstof. Maar om te besturen moet je ook ergens vóór zijn en met plannen komen die verder gaan dan slogans als ‘grenzen dicht’. Maar dat kost die partijen de grootste moeite. ‘Leveren is ook dingen tegenhouden’, zei Caroline van der Plas (BBB) bij de laatste verkiezingen tegen De Telegraaf.
Tegelijk is besturen zonder die vijftig rechts-populistische zetels ook knap lastig. Buiten hen om, moet driekwart van de resterende honderd zetels het eens worden voor een meerderheid in de Tweede Kamer. Niet makkelijk, want de politieke verschillen tussen die partijen – van SP tot VVD – zijn levensgroot. Bovendien is de kans groot dat bij elk compromis de populistische partijen klaar staan om ‘verraad’ te roepen. Geen wonder dus, dat het landsbestuur rammelt.
<h5>Onbehagen-spiraal</h5>
Wat ook niet helpt, is dat de meeste politici de inhoudelijke strijd met populisme alsmaar uit de weg gaan, in de hoop dat ‘meebuigen’ werkt. Bijna de hele politiek belooft inmiddels om de asielmigratie in te perken – terwijl die al drie jaar afneemt – en D66-premier Jetten nam de asielwetten van PVV-minister Faber over. Al sneuvelde één van die wetten wel, omdat de D66-fractie in de Eerste Kamer haar bezwaren niet liet varen. Toch heeft dat de macht van populistische rechts zeker niet gebroken. Eerder het tegenovergestelde.
Dat komt omdat het populisme in de kern geen roep is om beleid, zoals vaak wordt aangenomen, maar een slachtoffercultus: de ‘gewone’ man of vrouw wordt gepakt door een onzichtbare elite. En hoeveel je ook meebeweegt door grenzen te sluiten, klimaatbeleid af te zwakken of ontwikkelingshulp af te schaffen, het bestrijdt die kerngedachte niet. Een deel van de mensen voelt zich ongezien en onbegrepen. Bovendien verandert de wereld in razend tempo en vreest meer dan de helft van de bevolking al een tijdje dat toekomstige generaties het slechter zullen krijgen.
<blockquote>Door alle aandacht voor maatschappelijk ongenoegen is ‘een neerwaartse onbehagen-spiraal in gang gezet’</blockquote>
Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) verklaarde dit fenomeen in 2023 in het rapport Somber over de samenleving als volgt. ‘Politici gaven de afgelopen twintig jaar ruim baan aan gevoelens en sentimenten’, schreven de onderzoekers. Daardoor is volgens hen ‘een neerwaartse onbehagen-spiraal in gang gezet’. Door alle aandacht voor maatschappelijk ongenoegen ‘gaan mensen dat door die constante bevestiging ook steeds meer waarnemen’.
<h5>Donner-doctrine</h5>
De meebuigstrategie in Den Haag stamt al uit de tijd van het kabinet-Rutte I (2010), waarbij VVD en CDA regeerden met gedoogsteun van de PVV.
‘De beste manier om een populistische partij te bestrijden is niet door de confrontatie met haar te zoeken, maar door de zorgen van haar kiezers serieus te nemen’, schreef CDA-prominent Piet Hein Donner destijds in het blad Christen Democratische Verkenningen (CDV).
De gedachte achter die gedoogsteun ging later ook wel de ‘Donner-doctrine’ heten, oftewel: populistische partijen bestrijden door met ze samen te werken en ze juist níet uit te sluiten. Na de opkomst van Pim Fortuyns LPF was dat immers ook succesvol gebleken. LPF-ministers gingen rollebollend over straat en de kiezer liep weg. ‘De LPF heeft zich nooit meer van zijn regeringsdeelname hersteld’, constateerde Donner later, eveneens in CDV.
<h5>te links</h5>
Met name de VVD raakte ervan overtuigd dat waarschuwen en meebewegen dé formule was om dat rechts-populisme te temmen. Voormalig premier Rutte analyseerde al eens op televisie ‘dat de VVD een tactische fout heeft gemaakt, begin deze eeuw, door te links te worden’. Volgens Rutte viel daardoor ‘het gat, waarin Geert Wilders met zijn PVV kon treden’. Dat gat op rechts – was de gedachte – zou dus zijn op te vullen door (weer) naar rechts te bewegen.
Zo bestreed Rutte de PVV in 2017 bij de Tweede Kamerverkiezingen met wat hij ‘het goede soort populisme’ noemde. Hij riep ‘pleur op’ op tv, bij een zelfgekozen fragment van een Turks-Nederlandse demonstrant die een journalist lastigviel. De stroom Syrische migranten claimde hij te hebben gestuit met de Turkije-deal in 2016, terwijl die niet voorkwam dat in de jaren erna ruim zestigduizend Syriërs asiel aanvroegen in Nederland.
<blockquote>Ruttes ‘goede soort populisme’ maakte de rechterflank niet kleiner</blockquote>
Rutte won dat jaar weliswaar van Wilders, maar op de lange termijn mocht de tactiek niet baten. Forum voor Democratie werd de grootste partij bij de Provinciale Statenverkiezingen twee jaar later. Vier jaar later was het de beurt aan de BBB. Ruttes ‘goed soort populisme’ maakte de rechterflank niet kleiner en zette later zijn premierschap onder druk. ‘Rutte had toch minder migratie beloofd?’, klonk het een paar jaar later in zijn partij. ‘Waarom was dat na al die jaren dan nog niet geregeld?’
Zo waarschuwde partijprominent Henk Kamp dat de VVD te weinig kleur op de wangen had na zoveel jaren regeren. ‘Als je voortdurend compromissen sluit, betekent dat dat je eigen profiel zwakker wordt’, zei hij in 2023 op het VVD-congres, nadat hij tot erelid was benoemd. Rond die tijd pleitte hij daarom voor het opzeggen van het VN-vluchtelingenverdrag en strenger asielbeleid. Een paar weken later viel het kabinet over migratie, nadat de VVD zich harder begon op te stellen.
Na de val hoopte de partij met de nieuwe leider Dilan Yeşilgöz opnieuw ‘het gat op rechts’ te dichten. Ze maakte een speerpunt van ‘grip op migratie’ en sloot de PVV niet langer uit. ‘Ze is veel ideologischer dan Mark’, zei een hoge VVD’er enthousiast bij de start van de campagne. Maar ondanks al die ‘kleur op de wangen’, groeide het populisme door en werd de PVV voor het eerst de grootste partij van het land.
<h5>Erkenning</h5>
Maar als ‘meebuigen’ met het populisme niet werkt, waarom houden partijen er dan aan vast? En is er ook een alternatief?
‘Populisme vraagt niks van mensen’, zei Sylvana Simons treffend in talkshow Bar Laat rond de laatste Amerikaanse verkiezingen. Andere partijen doen dat wel. Zeker bij thema’s als verduurzaming, racisme en solidariteit met mensen uit andere landen vraagt de oplossing iets van de héle samenleving.
<blockquote>Gebrek aan ‘erkenning’ een grote rol speelt bij het succes van populisme.</blockquote>
Maar daar ligt ook een kans. Politicoloog Catherine de Vries toont in haar dit jaar verschenen boek Symfonie van de onvrede. De opmars van radicaal-rechts in Europa aan dat gebrek aan ‘erkenning’ een grote rol speelt bij het succes van populisme. Die erkenning kan een populist alleen in negatieve zin geven: door het vertolken van ongenoegen en de schuld voor alle angst en ellende bij anderen te leggen. Veel sterker is positieve erkenning: als politici mensen laten voelen dat ze ertoe doen door hen júist aan te spreken op wat redelijkerwijs van hen kan worden gevraagd. Door hen onderdeel te laten zijn van een beweging die zijn kop niet in het zand steekt voor de grote problemen van onze tijd, maar die trots kan zijn omdat ze die het hoofd probeert te bieden.
Dat kan alleen door het populistische beest in de bek te kijken en niet langer met het populisme mee te praten. Het populisme biedt namelijk niks: het heeft geen oplossingen, geen mensen om ze uit te voeren en het heeft al helemaal geen visie voor de toekomst. Het is in essentie een beweging die de veranderingen in de wereld eng vindt, bang is dat het Westen niet langer de toekomst naar zijn hand kan zetten en de ogen daarvoor wil sluiten. De politiek dus van de vlucht.
Na decennia meebuigen doen politici er daarom beter aan om op te staan tegen de populist. Te vertellen dat de populistische keizer geen kleren draagt, te staan voor standpunten die de werkelijkheid niet miskennen, maar een oplossing zijn voor de echte problemen van onze tijd.
Je zou bijna denken: het kan wel.

Joost Bekendam

Het politieke midden moet nu echt de strijd aangaan met het populisme

Arabische Lente

Renée Boskaljon

Hoe social media veranderden van medium van de revolutie in middel van repressie

Column

Soms sta ik in een lege huiskamer te schreeuwen als een populist: ‘Waar zijn die hoge heren in Den Haag nu helemaal mee bezig?’
Dan bedoel ik niet eens dat die lui er niet in slagen om een degelijke begroting op te stellen die kan rekenen op een meerderheid in de Tweede en Eerste Kamer. Hoe frustrerend het ook allemaal is, en hoezeer ik net als de meeste Nederlanders na de periode van absolute stilstand en wanbeleid onder Dick Schoof (weet u nog?) snak naar betrouwbaar bestuur dat het land weer in beweging krijgt, toch is dat niet de kern van mijn woede.
Niet dat het niet zou helpen. Als dit kabinet eindelijk aan de slag zou gaan, dan zouden ze het allergrootste probleem waar de wereld mee te kampen heeft – naast de geopolitieke chaos en constante dreiging van (meer) oorlog, die er deels mee samenhangen – kunnen aanpakken: de totale klimaatcatastrofe waar we middenin zitten en die alleen maar erger wordt.
Dáár zit mijn woede.
Dit jaar wordt hitterecord na hitterecord verbroken. Het nieuws staat in het teken van overstromingen, bosbranden, droogte, watertekort, mislukte oogsten en nog veel meer ellende.
Enkele jaren geleden verscheen de film Don’t Look Up. De plot: twee astronomen gaan op een mediatour om de mensheid te waarschuwen voor een komeet die op het punt staat om de aarde te vernietigen. Helaas luistert helemaal niemand naar ze.
<blockquote>Investeer in duurzame energie en zorg met andere Europese landen voor een betaalbaar en snel spoornetwerk dat concurreert met de luchtvaart</blockquote>
Al vond ik de film qua vertelling behoorlijk kinderachtig, is aan de onderliggende boodschap niets af te dingen: grote petrochemische bedrijven zien hun winsten tijdens al deze rampen alleen maar verder stijgen en zullen niet ophouden met oliepompen tot iemand ze tegenhoudt. Tegelijkertijd doen we, zelfs als we middenin de klimaatramp zitten, alsof er niets aan de hand is. In nieuwsuitzendingen over bosbranden in Limburg wordt nog steeds niet of nauwelijks over de diepere oorzaak gesproken. Ook onze premier durfde in zijn reactie op de bosbranden niet over het klimaat te spreken.
Zou ChatGPT hem hebben afgeraden dit heikele thema aan te snijden, omdat het hem kiezers zou kunnen kosten?
De aangekondigde aanpak van de veestapel is, als het ook daadwerkelijk gaat gebeuren, een goed begin. Maar verdomme, we moeten veel meer doen. Investeer ook veel meer in duurzame energie, zorg samen met andere Europese landen voor een betaalbaar en snel spoornetwerk dat concurreert met de luchtvaart. Maak vliegen en vlees duurder en stimuleer het eten van gezonde en plantaardige voeding. Als we meer zonne- en windenergie opwekken met panelen en molens, worden we ook minder afhankelijk van verderfelijke en onbetrouwbare regimes. Dat dit soort ingrepen in het Nederlandse landschap als ‘lelijk’ worden bestempeld, is absurd – op dit ogenblik stikt het van de megastallen, distributiecentra en foeilelijke ‘zichtlocaties’. Klimaatbeleid voorkomt ook klimaatvluchtelingen. Daar moet de VVD, die alles van buiten onze landsgrenzen vreest, toch blij mee zijn?
Het is het klimaat, sukkel. Ook voor rechtse mensen.

Teun van de Keuken

Klimaatactie is winst voor iedereen (yes, zelfs voor de VVD)

Extreemrechts

Over het hoe en waarom van de winst van de AfD in de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt is deze week genoeg gezegd. De partij van Ulrich Siegmund kreeg 43,8 procent van de stemmen, een verdubbeling ten opzichte van vijf jaar geleden. De CDU van minister-president Sven Schulze zakte naar 17,2 procent. Waarom werd een regionale verkiezing in een deelstaat met minder inwoners dan Gelderland tot in het Witte Huis gevolgd?
Een van de antwoorden is dat je Saksen-Anhalt als een miniatuur van Europa kunt zien. Leegloop, vergrijzing, dichtgetimmerde winkelstraten, werkloosheid boven het landelijk gemiddelde, relatief weinig migranten en heel veel mensen die niet meer geloven dat het beter wordt. De populisten van de AfD verkopen een knop waarmee alles beter wordt en de rekening bij de ander komt te liggen. Een tactiek die je inmiddels bijna een Europese norm zou kunnen noemen.
<h5>Nicht erwartet</h5>
Bondskanselier Friedrich Merz had de verkiezingsuitslag ‘in deze vorm niet verwacht’. In het partijbestuur sprak hij volgens dagblad Bild van een tektonische verschuiving die de CDU tot op haar fundamenten laat schudden. Een klein mea culpa volgde: zijn hervormingen gaan te traag, de Duitsers merken er nog niets van. Of Merz de herfst haalt is een open vraag. Deelstaten Mecklenburg-Vorpommern en Berlijn gaan op 20 september naar de stembus, en een desastreus resultaat voor de CDU daar zou het lot van de bondskanselier kunnen bezegelen.
Maar was de winst van de AfD dan echt ‘niet verwacht’ zoals Merz zei?
<blockquote>Het populistische fenomeen is in Europa dus verre van marginaal</blockquote>
Wie af en toe het nieuws volgde, zag het al een kwart eeuw aankomen. Vandaag is het op de kop af 25 jaar geleden dat twee vliegtuigen de Twin Towers binnenvlogen. Het einde van de geschiedenis, alleen niet zoals Francis Fukuyama het tien jaar eerder had bedoeld.
Le Monde kopte die week ‘Nous sommes tous Américains’. Op 14 september 2001 hield heel Europa drie minuten stilte. Drie minuten, driemaal het gebruikelijke tarief voor medeleven. Een halfjaar later stond Jean-Marie Le Pen in de tweede ronde van de Franse presidentsverkiezingen en haalde de LPF van de net vermoorde Pim Fortuyn 26 zetels. De oude Le Pen was in 1956 voor het eerst in het parlement gekozen. Zijn dochter wordt mogelijk komend jaar het staatshoofd van een atoommacht en van de op een na grootste economie van de EU. Het populistische fenomeen is in Europa dus verre van marginaal en ouder dan de huidige bondskanselier. Zijn verbazing afgelopen maandag is nogal… verbazend.
Van de ontroerende en eensgezinde Europese broederliefde met de Amerikanen van september 2001 is weinig over. Washington probeert Europa uit elkaar te spelen, met een agenda die verdacht veel lijkt op die van Moskou en Beijing.
<h5>Het nieuwe normaal</h5>
Van een populistische opmars kunnen we niet meer spreken. Radicaal-rechts zit inmiddels in vrijwel elk parlement in Europa, regeert in Rome, gedoogt in Stockholm, wint in Magdeburg en zat tot voor kort in de regering in Den Haag. Het komende jaar wordt er in Europa nog flink gestemd, en het is best mogelijk dat Nederland ook weer meedoet. Van wat er dinsdag op Prinsjesdag ligt, zal na de Kamerdebatten immers weinig overblijven. En dan rest waarschijnlijk niets anders dan de zoveelste stembusgang.
Het is net de Processie van Echternach: twee stappen vooruit, één stap terug. Toch is normaal niet hetzelfde als onafwendbaar.
<h5>Zorg in plaats van grenzen</h5>
Zondag kiezen de Zweden hun gemeenteraden, regio&#8217;s en parlement. Wie de campagne volgt door een Nederlandse bril, ziet dat asiel en migratie laag op de agenda staan. In augustus noemde 64 procent van de kiezers gezondheidszorg een van de belangrijkste kwesties, tegen 55 procent in mei. Daarna volgen onderwijs, criminaliteit en pas dan immigratie.
De Stockholmse politicoloog Jan Teorell verklaart het droogjes aan het persbureau AFP: de rechtse coalitie kwam in 2022 aan de macht met beloftes over criminaliteit en energieprijzen. Beide namen af, dus verdwenen de onderwerpen van de agenda. Succes als politiek probleem.
Een Nederlandse arts die al jaren in Zweden werkt, vertelde me waar het bij hem om draait: personeelstekorten in de ziekenhuizen en het feit dat de zorg is gedecentraliseerd naar de regio&#8217;s, zodat Stockholm er weinig over te zeggen heeft. Precies daarom willen de christendemocraten de zorg nationaliseren, gesteund door de radicaal-rechtse Zweedse Democraten. De Moderaten van premier Ulf Kristersson zijn kritisch. Een scheurtje in het rechtse blok. Links wil hetzelfde probleem oplossen met hogere belastingen voor banken en topinkomens. Oud-premier Magdalena Andersson noemt de verkiezing een keuze over wat voor land Zweden wil zijn: een Zweden dat op Zweden lijkt, of een regering die wordt gedomineerd door een partij met neonazistische wortels.
<blockquote>In Zweden bepalen de Zweedse Democraten niet langer de agenda</blockquote>
De race is spannend. Het verschil tussen de blokken is klein en de Zweedse Democraten staan in de peilingen tweede, al bepaalt de radicaal-rechtse partij niet langer de agenda. Een campagne over ziekenhuizen en scholen is een campagne over het welvaartsmodel. Zouden Europeanen langzaam beseffen dat hun sociale vangnet iets is wat je moet verdedigen, en niet iets wat vanzelf blijft bestaan?
De Nederlandse ov-staking van woensdag hoort in dezelfde categorie: geen loonconflict, maar een protest tegen de kabinetsplannen om de WIA en de WW uit te kleden.
<h5>Verkeerde vrienden</h5>
Friedrich Merz suggereerde het al in zijn eerste reactie, maar radicaal-rechts heeft opvallend vaak onfrisse buitenlandse kennissen. Het Rassemblement National financierde zijn campagne in 2014 met een lening van een Russische bank. De Oostenrijkse FPÖ tekende in 2016 een samenwerkingsverdrag met Poetins partij Verenigd Rusland. De Lega van Matteo Salvini werd betrapt op onderhandelingen in een Moskouse hotel.
Woensdag houdt Ursula von der Leyen in Straatsburg haar jaarlijkse State of the Union, de Europese Prinsjesdag. Zelf heeft ze nog niets gezegd over Saksen-Anhalt, wat opvalt: het is haar eigen CDU die daar van 37 naar 17 procent is gezakt. Een Commissievoorzitter hoort boven de partijen te staan, maar deze nederlaag is ook de hare. Ze zal niet om de radicalisering van het continent heen kunnen. De vraag is of ze meer te bieden heeft dan bezorgdheid.
<h5>Toch optimisime</h5>
Voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog staat een partij die door de binnenlandse veiligheidsdienst als rechts-extremistisch is aangemerkt, op het punt een deelstaatregering te leiden. Kunnen we ons een beetje optimisme permitteren?
Ja. Niet omdat (neo)nazi’s terug zijn van misschien wel nooit weggeweest, maar onder meer omdat veel beloften van de AfD juridisch of economisch niet uitvoerbaar zijn. Vergrijzing, klimaat, de energietransitie, kunstmatige intelligentie, defensie: geen van die dossiers stopt bij de gemeentegrens van Halle of Magdeburg.
Saksen-Anhalt vergrijst sneller dan bijna elke andere Europese regio en heeft juist mensen van buiten nodig om de economie draaiende te houden. De Britten hebben geprobeerd om zich terug te trekken achter de eigen grenzen, maar tien jaar na het referendum hebben veel Britten spijt van Brexit.
<blockquote>Er is één uitweg voor wie toch de deur dicht wil. Je kunt je aansluiten bij het neo-Sovjetrijk aan de oostgrens</blockquote>
Het populistische programma beroept zich op een natiestaat die in de negentiende eeuw is uitgevonden voor problemen van de negentiende eeuw. De schaal van de 21e eeuw is een andere. Afsluiten betekent een langzame ondergang. Er is één uitweg voor wie toch de deur dicht wil. Je kunt je aansluiten bij het neo-Sovjetrijk aan de oostgrens. Gezien de vriendschappen van de AfD lijkt dat binnen de partij niet als een nachtmerrie te worden ervaren. Voor de kiezers in Saksen-Anhalt is het wel de enige Alternative die het programma echt biedt.
Dus ja, er is nog een Europa na de AfD. Het is alleen groter dan de AfD wil, en dat zal de partij al bij het eerste begrotingsdebat in Magdeburg duidelijk worden. De geschiedenis is niet geëindigd in 2001 en ook niet afgelopen zondag.

Stefan de Vries

De AfD heeft een groot probleem, en het heet Europa

Interview

Het duurde lang voordat in Nederland een publiek debat ontstond over Oost-Aziatische Nederlanders. Over de mythe van de ‘modelminderheid’: stil, hardwerkend, nooit klagend, altijd dankbaar. Pete Wu wil niet claimen dat hij degene was die het zwijgen doorbrak, maar zijn boek De Bananengeneratie met als ondertitel Over het dubbelleven van Chinese Nederlanders van nu (2019), speelde zeker een rol in de zichtbaarheid van een onderbelichte groep.
Ook was het Wu die, samen met activist Sioejeng Tsao, in 2020 tijdens een uitzending van De Wereld Draait Door bij Gordon excuses afdwong voor diens racistische grap tijdens een aflevering van de talentenjacht Holland’s Got Talent, zeven jaar eerder. Toen vroeg hij een Chinese kandidaat: ‘Welk nummer ga je zingen? Nummer 39 met rijst?’ Niet veel later volgde de driedelige VPRO-documentaire Pete en de Bananen over de vooroordelen waar je als Oost-Aziatische Nederlander tegenaan loopt bij het daten.
Het waren projecten waarin hij op zoek was naar zijn plek in de wereld: rolmodellen vinden, stereotypen bevragen, en onderzoeken wat het betekent om als queer Nederlands-Oost-Aziatische man in het leven te staan.
<h3>Een grote mist</h3>
Inmiddels is Wu 40 jaar en rijp voor het ontrafelen van het verhaal van zijn ‘lieve oudertjes’ Lan en Tony Wu. Hun migratieverhaal was tot voor kort ‘een grote mist’ voor hem, ‘en dat zal het tot op zekere hoogte ook blijven’.
<img decoding="async" class="alignnone wp-image-1083264 size-image_1280" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/08/Pete-Wu9_Openingsfoto-1-1280x854.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/08/Pete-Wu9_Openingsfoto-1-640x427.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/08/Pete-Wu9_Openingsfoto-1-1280x854.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="854" />
De zoektocht levert een hattrick aan projecten op. EenVPRO-serie waarin hij met zijn ouders terug reist naar China; Aziatische Sprookjes, een geïllustreerde bundel met de verhalen die zijn moeder hem als kind vertelde, en in september verschijnt zijn nieuwe boek Ik ben zo weer weg: een familiereis. Daarin kijkt Wu voorbij de migratieverhalen van zijn ouders en filosofeert over thema’s als klasse en het feit dat de economische ontwikkeling en scholing in het herkomstland zo’n enorme vlucht hebben genomen.
Want terwijl Wu’s ouders in Nederland uit het niets een nieuw bestaan opbouwden met een eigen snackbar in Tilburg, veranderde het land dat ze achterlieten in razend tempo: van armoede naar een economische wereldmacht en technologische koploper. Waar zijn ouders ooit de geslaagde migranten waren die het beter voor elkaar hadden dan de achterblijvers, moeten ze zich nu, na hun pensioen, verhouden tot een soort niemandsland – Nederlander zijn ze nooit geworden, en het China dat ze verlieten bestaat niet meer. Maar toch vinden ze daar, op hun eigen manier, een weg in. Pete Wu vindt die weg op zijn beurt door er verhalen over te maken.
De generatie van jouw ouders wordt vaak beschreven als schoolvoorbeeld van geslaagde integratie: hardwerkend, slim. Jij noemt dat de mythe van de model-migrant.
‘Oost-Aziatische Nederlanders zitten nog te vaak vast in een bepaald beeld. Ik ken namelijk ook een heleboel domme Oost-Aziatische Nederlanders. Zodra een stereotype je maar één kant op laat bewegen, positief of negatief, heb je een probleem.’
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-1083265" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/08/Pete-Wu5-1-1280x854.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/08/Pete-Wu5-1-640x427.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/08/Pete-Wu5-1-1280x854.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="854" />
Hebben jouw ouders het gevoel dat ze aan dat beeld moeten voldoen?
‘Zeker. Na bijna vijftig jaar hebben ze nog steeds het gevoel dat ze te gast zijn in dit land. Ze willen vooral geen problemen veroorzaken. Terwijl ik als tweede generatie denk: maar ik bén toch ook gewoon Nederlander? Er zijn onderwerpen die binnen de Chinese gemeenschap hier nooit worden besproken. Mentale gezondheid, bijvoorbeeld. Dat past niet in het plaatje 
dat je voor de buitenwereld perfect moet zijn.’
<blockquote>&#8216;In China waren wij een soort supersterren, rijke migranten die even op bezoek kwamen&#8217;</blockquote>
In 1994 reisden je ouders voor het eerst terug in hun geboortestad in Oost-China, Wenzhou. Hoe was dat?
‘Op dat moment waren ze er twaalf, dertien jaar niet geweest. Ze hadden toen eindelijk genoeg geld gespaard om samen met ons de reis te kunnen maken. Ik was nog een kind. Mijn broer, mijn zus en ik liepen ineens door China, sneeuwwit, mollig, goed gevoed. We hadden allemaal nieuwe kleren aan. Je zag de mensen in het dorp opgewonden raken. Ze renden naar mijn tante toe en zeiden: we zagen net op straat drie dikke kinderen, zeker uit het buitenland! En 
dan zei mijn tante trots: “Ja, dat zijn de onze.”
&#8216;We waren een soort supersterren, rijke migranten die even op bezoek kwamen. Mensen zeiden: kijk, ze zijn zo wit als wat, ze hoeven niet in de zon te werken of op de markt te staan. Dat was toen echt een maatstaf voor succes. Wat ik ook pas veel later besefte, is hoe straatarm mijn ouders waren voordat ze vertrokken. Deze mensen komen echt van niks.
&#8216;Als mijn moeder in die eerste jaren vanuit Nederland naar haar zusje in China belde, ging dat via de telefooncel in het dorp. Een muntje erin: twee, tweeënhalve minuut de tijd. Dan zei ze 
natuurlijk niet: ik moet me hier kapot werken, ik versta geen woord Nederlands. Nee, dan zei ze: het is hier prachtig, de wegen zijn van goud. Het was een kwestie van de positieve dingen benadrukken, de schijn van geluk hooghouden.’
Inmiddels is Wenzhou veranderd in een stad met glanzende wolkenkrabbers en brede boulevards. Het is een van China’s rijkste handelsregio’s.
‘Het is niet normaal snel gegaan. Wenzhou is in een aantal decennia van een verzameling kleine dorpjes veranderd in een stad. In 1994 bedroeg het BBP, de belangrijkste maatstaf om de prestaties van de economie te meten, per hoofd van de bevolking ongeveer 475 dollar. In drie 
decennia is dat met een factor 31 gegroeid. Niet te geloven.’
Welk gevoel roept dat op bij je ouders? De plek die ze verlieten, is nu welvarender dan het land waar ze naartoe zijn geëmigreerd.
‘De rollen van wie ‘succesvol’ is, zijn inderdaad omgedraaid. Als ze nu in Wenzhou terugkomen, zoeken ze naar het Chinese woord voor wifi, voor 5G, voor high speed. Ze weten het gewoon niet meer. Dat vind ik op een bepaalde manier tragisch. Want tegen de buitenwereld zeggen mijn ouders nog altijd dat China hun ‘thuisland’ is. Maar van binnen voelen ze dat anders. De wijk waar ze zijn geboren is weg, hun school van vroeger is weg. Ze kennen er bijna niemand meer, de mensen die ze nog wel kennen gaan een voor een dood. Dus waar hoor je dan nog thuis?’
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-1083266" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/08/Pete-Wu-1-1280x854.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/08/Pete-Wu-1-640x427.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/08/Pete-Wu-1-1280x854.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="854" />
En waar is dat? 
 
‘Over die vraag gaat mijn boek. Mijn ouders worstelen, denk ik, met het antwoord. Ook al zeggen ze dat niet met zoveel woorden, je ziet het gewoon. Mijn moeder voelt zich op een bepaalde manier thuis als ze gearmd met haar zusje door de winkelstraat in Wenzhou loopt. En hier in Nederland hebben ze een nieuwe enclave gevonden bij de driehonderd Chinese ouderen op een seniorenclub in Rotterdam. Mensen die óók allemaal van klasse zijn gewisseld in hun leven, en die óók nergens meer helemaal thuishoren. Want zij hebben in Europa allemaal hetzelfde meegemaakt.’
Je bent schrijver en journalist. Heb je die twee ambachten vervlochten in je boek?
‘Ik hou ervan een boek poëtisch op te bouwen. Net als The Crying of Lot 49 van Thomas Pynchon, waar pas uit de laatste zin de betekenis van de titel blijkt. De titel van mijn boek is Ik ben zo weer weg. Dat klinkt alsof het over vertrek gaat, over migratie. Je denkt dat je weet waar het verhaal over gaat, maar dan blijkt het net iets anders te zitten. Ik houd ervan dat je als lezer op het verkeerde been wordt gezet. Dat je denkt: kijk, zie je wel, hij noemt nu de titel. En dat je later merkt dat de titel steeds van betekenis verschuift.
‘Ik ben gek op herhaling, op echo’s. Als lezer reis je eigenlijk steeds opnieuw over dezelfde beelden en zinnen maar in een andere context. Je denkt: dit heb ik al gelezen, maar nu betekent het iets anders. Er zitten bijvoorbeeld meerdere hoofdstukken in het boek die uit één zin bestaan. Thema’s resoneren en komen terug, zoals in een gedicht. Dat werkt bij een boek over migratie. Mijn ouders, die in mijn boek China opnieuw bezoeken, vormen zelf ook een echo. Een echo van het verleden. Zij komen terug op een plek die eigenlijk niet meer van hen is, 
en tegelijkertijd veranderen sommige dingen niet.’
<blockquote>&#8216;Ik heb hartstikke overgecompenseerd. Ik heb vier masters gedaan&#8217;</blockquote>
Het lijkt of je je ouders alleen kunt demystificeren – zoals jij dat noemt – door er creatief werk van te maken. Is dat geen omweg?
‘Nee, voor mij is het de enige weg. Zou ik mijn ouders deze vragen ooit hebben gesteld als ik geen maker was? Zou ik überhaupt maker zijn geworden als ik deze vragen niet had? Het is voor mij niet meer van elkaar te scheiden. Ik ben 40 jaar, mijn ouders worden volgend jaar allebei 70. Hoe lang heb ik nog om dit vast te leggen?’
Waarom voel jij als enige in de familie de behoefte om creatief werk te maken?
‘Ik denk dat het komt doordat ik de enige lhbti+’er ben in het gezin. Dat betekent dat ik me op een andere manier moet verhouden tot de wereld, en ook tot mijn ouders. Mijn broer heeft gewoon een gezinnetje. Daar zou ik ook voor kunnen kiezen, maar je kijkt als queer man toch op een andere manier naar je leven.’
Heeft dat ‘anders zijn’ in het gezin invloed gehad op de keuzes die je hebt gemaakt?
‘Zeker. Ik heb hartstikke overgecompenseerd. Ik heb vier masters gedaan: film- en televisiewetenschappen, journalistiek, mediafilosofie en Amerikanistiek. Dat was natuurlijk een manier om door mijn ouders gezien te worden als iemand die goed kan studeren, in plaats 
van als ‘de zoon die gay is’. Ik denk dat veel lhbti+’ers daar op de een of andere manier mee worstelen. Je compenseert zodat er in ieder geval íets is dat je kunt laten zien.’
Hebben die vier masters geholpen bij hoe je ouders jou zien?
‘Vast. Maar ik heb ook het geluk dat ik gewoon heel erg leuk ben, haha. Ik ben echt de gezelligheidsmens van het gezin. Vroeger, toen mijn ouders de snackbar nog hadden, hielp ik – in tegenstelling tot mijn broer en zus – niet mee achter de toonbank; ik kletste gezellig 
met de klanten. Het voelde alsof ik op bezoek kwam. Volgens mij vonden mijn 
ouders dat ook leuk. Ze hebben weleens gezegd dat ze dat nu soms missen, dat hun kinderen gewoon dingen komen vertellen. Dus ik denk dat ze mij ook zien als een leuk persoon. We hoeven mijn band met mijn ouders niet alleen op te hangen aan mijn diploma’s.’
Heb je ooit overwogen sinologie te studeren?
‘Dat is werkelijk nooit in me opgekomen. Het is een stereotyperende aan- name dat ik Chinese taal en cultuur zou willen studeren. Ik ben opgegroeid in Nederland. Mijn culturele identiteit is westers. Ik keek Amerikaanse fictie en film. Ik heb film- en televisiewetenschappen, journalistiek, mediafilosofie en Amerikanistiek gestudeerd omdat dat mijn interesse daar lag.’
Denk je dat je ouders, juist omdat jij niet ‘de norm’ bent, denken: Pete is wie hij is? 
 
‘Ik denk niet dat het zo werkt. Ik denk dat zij nog steeds heel erg nadenken over, bijvoorbeeld, reputatie. Terwijl ik daar zelf veel minder mee bezig ben.’
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-augustus-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new">Bestel 'm hierDit verhaal komt uit ons nieuwe nummer, met als thema ‘de Noordzee’! Heb jij hem al in huis?5 augustus 2026</a>
Hoe merk je dat?
‘Mijn ouders hebben mij bijvoorbeeld opgevoed met het idee dat je zuinig moet zijn. Dat hebben ze er echt in gehamerd. Maar zodra ze zien dat ik een paar oude sokken met gaten draag, moet ik nieuwe kopen. Ik zeg dan: “Maar mam, dit heb ik juist van jou geleerd.” Maar nee, dan weegt trots toch zwaarder dan hun originele principes.’
Hoe gaan ze dan om met alle aandacht die ze krijgen door jouw projecten? 
 
‘Eerst moesten ze er niks van hebben. Maar sinds hun pensioen zeggen ze tegen de buren: die camera’s zijn er voor ons, hoor! Ik schrijf nu over mijn ouders omdat zij in een heel specifieke 
situatie zitten. Zij zijn niet ‘de Chinese Nederlander’, maar mijn ouders. Ik heb het over hun karakters binnen hun specifieke omstandigheden, die niet één op één van toepassing zijn op alle andere Nederlanders van Chinese afkomst. Mensen hebben vaak de neiging om daar één grote blob van te maken.’ 

<blockquote>&#8216;Mijn ouders zijn samen naar een onbekend land geëmigreerd, waar ze de taal niet spraken en meteen keihard moesten werken. Dat zou ik echt de hel hebben gevonden&#8217;</blockquote>
Ben je door het schrijven meer van je ouders gaan houden?
‘Niet meer of minder dan ik deed. Ik word er wel meer aan herinnerd dat zij elkaar na vijftig jaar samen heel goed kennen. Als ik ze samen in het vliegtuig een sudokuutje zie maken, denk ik: wow, jullie zijn echt mensen met een eigen leven en een eigen geschiedenis. Jullie zijn samen naar een onbekend land geëmigreerd, waar jullie de taal niet spraken en meteen keihard moesten werken. Dat zou ik echt de hel hebben gevonden. Dat besef ontroert me.’
Ben je klaar met het ontrafelen van je ouders?
‘Nee, zeker niet. Mijn ouders gaan nu de laatste fase van hun leven in, en hoewel ze goed geconserveerd zijn gebleven, begin ik nu wel te merken dat ze ouder worden. Mijn vader hield jarenlang stil dat hij diabetes had, daar kwam ik pas achter toen ik merkte dat hij geen rijst meer at. Bij mijn moeder zag ik laatst voor het eerst de grijze haren door de verf heen komen. Ik hoop natuurlijk dat ze 120 worden. En tot die tijd wil ik ze blijven vastleggen.’
<div class="info-box">
Aziatische Sprookjes (Gottmer) verschijnt op 16 september. Geïllustreerd door Enzo Pérès-Labourdette, voor kinderen vanaf 6 jaar;
Ik ben zo weer weg: een familiereis (Uitgeverij Das Mag) verschijnt op 18 september;
De VPRO-documentaireserie De sleutel van Pete is op het 30 september, 7 en 14 oktober te zien om 21.20 uur op NPO3.
</div>
<div class="info-box">
<h5>Over de auteur</h5>
Laura Kemp (1988) is antropoloog en redacteur bij Vrij Nederland. Ze schrijft over cultuur, sociale bewegingen en de toekomst van het verzet.
</div>

Laura Kemp

Pete Wu: ‘Mijn ouders horen helemaal nergens meer thuis’

Hans Against the Machine

We staan op de stoep van een nieuwe padelhal, ergens in een middelgrote Nederlandse stad. Scan de QR-code, betaal het bedrag en je kunt de baan op. Zestig minuten kosten hier meer dan een heel weekend bij de tennisvereniging die tien jaar geleden op precies deze plek stond. Niemand vraagt zich af waarom. De baan is nieuw, het gras van plastic en de app werkt vlekkeloos. Dat was bij de tennisclub wel anders.
Het ministerie van VWS bezuinigt ondertussen fors op de zogeheten BOSA-regeling, de belangrijkste subsidiepot voor onderhoud en verduurzaming van sportaccommodaties: van 80 miljoen euro in 2022 naar 43,5 miljoen dit jaar en 23 miljoen in 2028. Gemeenten hebben het financieel zwaar en sport is geen wettelijke taak. Dus wordt erop bezuinigd. Al weten ambtenaren dat de maatschappelijke kosten uiteindelijk hoger zijn dan de besparing.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/auteur/hans-stegeman/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new article-embed--author">hans against the machineHans Stegeman neemt het wekelijks op tegen de vastgeroeste ideeën die systeemverandering in de weg staan.30 april 2024</a>
Tegelijkertijd groeide het aantal verenigingssporters vorig jaar met 47 duizend. De vraag neemt toe, maar bij een op de tien clubs kunnen nieuwe leden niet meer terecht. In grote steden heeft zelfs een op de vijf clubs een ledenstop.
<blockquote>Padel is behalve een sport ook een manier geworden om grond, hallen en vrije tijd te gelde te maken</blockquote>
Zo ontstaat een bekend patroon: de overheid trekt zich terug, verenigingen kunnen het aanbod niet uitbreiden door geldgebrek en schaarste ontstaat. Vervolgens lossen commerciële partijen die schaarste op. Maar alleen voor mensen die de marktprijs kunnen betalen.
Padel is daarvan het zichtbaarste voorbeeld. Private investeerders en vastgoedpartijen kopen locaties, bouwen hallen en verhuren banen per uur of via een abonnement. Nederland telt inmiddels meer dan 2800 banen op ruim zeshonderd locaties. Wereldwijd kwamen er vorig jaar bijna vijfduizend clubs bij; gemiddeld veertien per dag, blijkt uit het Global Padel Report 2026. Leveranciers spiegelen investeerders jaarlijkse rendementen voor van 8 tot 10 procent.
Daarmee is padel behalve een sport ook een manier geworden om grond, hallen en vrije tijd te gelde te maken.
Bij fitness werkt hetzelfde mechanisme subtieler. Basic-Fit groeide in 2025 naar 1660 eigen clubs, nam daarnaast branchegenoot Clever Fit over en behaalde een omzet van ruim 1,4 miljard euro. Hier geen investeringsfonds dat de keten na een paar jaar weer verkoopt, maar wel dezelfde nadruk op schaal, groei en opbrengst per lid.
Het verdienmodel rust deels op menselijke zwakte. Twintig jaar geleden lieten economen al zien dat sportschoolleden hun discipline stelselmatig overschatten. Mensen met een vast abonnement kwamen gemiddeld 4,3 keer per maand. Met losse bezoeken waren zij veel goedkoper uit geweest. Gemiddeld lieten ze tijdens hun lidmaatschap 600 dollar aan mogelijke besparingen liggen. Sportscholen verdienen dus vooral aan mensen die ‘van plan zijn’ te sporten.
Dat het grote geld de topsport beheerst, weten we wel. Nieuw is dat dezelfde rendementslogica nu ook de recreatiesport reorganiseert. Is dat erg? Ja. En wel om twee redenen.
Ten eerste is geld vooral makkelijk te verdienen aan sporten die in afzonderlijke uren, banen en abonnementen zijn op te knippen. Een voetbalcompetitie, jeugdopleiding of vrijwilligersclub laat zich veel moeilijker per gebruiker afrekenen. Juist die collectieve vormen worden kwetsbaar als de overheid zich terugtrekt.
Ten tweede wordt sporten duurder en daarmee exclusiever. Wie genoeg geld heeft, boekt een baan op het gewenste tijdstip. Wie dat niet heeft, wacht tot de vereniging plaats heeft. Of stopt ermee. Wat als extra aanbod wordt gepresenteerd, draait uit op een tweedeling tussen goedkope sport met wachtlijsten en dure sport zonder.
<blockquote>Gemeenten moeten sportaccommodaties behandelen als sociale infrastructuur, niet als een vrijblijvende begrotingspost</blockquote>
Noem het ‘omheiningskapitaal’: geld dat rendeert door ergens een hek omheen te zetten en tol te heffen bij de ingang. De sport zelf verandert nauwelijks. Wat verandert, is wie de toegang beheert, de prijs bepaalt en over de opbrengsten beschikt.
Dat is niet overal het geval. Het klassieke amateurvoetbal is nog grotendeels georganiseerd in verenigingen zonder aandeelhouders. Daardoor is zo’n club moeilijk als geheel over te nemen. De leden zijn niet alleen klant, maar ook gezamenlijk eigenaar van de club.
Daar zou de oplossing moeten beginnen. Publieke grond en subsidies mogen alleen beschikbaar komen onder voorwaarden: betaalbare toegang, transparante tarieven en zeggenschap voor gebruikers. Gemeenten moeten sportaccommodaties behandelen als sociale infrastructuur, niet als een vrijblijvende begrotingspost. Want elke bezuiniging op het publieke aanbod is ook een uitnodiging aan een commerciële partij om in dat gat te springen.
Wereldleed voelt vaak als iets waaraan we niets kunnen doen. Hieraan wel. Privaat geld kan best helpen een sporthal te bouwen. Maar wie er kan sporten, moet van meer afhangen dan de opbrengst per vierkante meter. Anders houden we een sportlandschap over waarin iedereen klant kan worden, maar steeds minder mensen ergens lid van zijn.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-september-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new">Bestel 'm hierDit verhaal komt uit ons nieuwe nummer, met als thema ‘De oorlog om de waarheid’! Heb jij hem al in huis?2 september 2026</a>

Hans Stegeman

‘Het grote geld ondermijnt nu ook de amateursport’

Israëlische krachtpatserij

Sinds deze week streamt Netflix het vijfde seizoen van Fauda, een politieke thrillerserie van Israëlische makers die een groot, globaal kijkerspubliek trekt. Centraal in de serie staan de mista&#8217;arvim, ‘zij die onder de Arabieren leven’. Dit is een speciale eenheid binnen het IDF, kameleons die getraind zijn in het opgaan in de Palestijnse samenleving. Om de haverklap schakelen ze Hamas-agenten uit en moeten ze zichzelf al schietend in veiligheid brengen.
Fauda is Arabisch voor ‘chaos’ of ‘puinhoop’. Of voor ‘clusterfuck’, als je wil.
Die terminologie schiet ook te binnen als je kritisch naar de keuze van Netflix kijkt om het nieuwe seizoen van deze serie aan te bieden. Hoe koosjer is het om elf afleveringen aan krachtpatserij door Israëlische commando’s te presenteren in een tijd van genocide in Gaza?
Niet heel koosjer, is het antwoord. Dat wil zeggen: als je de serie voor lief neemt en zwelgt in het geweld. Als je Fauda met een bijsluiter bekijkt – als fictie die de zeitgeist vangt, een beeld geeft van het trauma waar Israël mee dealt, en waar het al die agressie op baseert – biedt het een onbedoeld inkijkje in de radicalisering van een land.
Hoe nauw de serie verwant is aan de werkelijkheid, blijkt wel uit de lotgevallen van de cast en crew sinds de Hamas-aanval op 7 oktober 2023. Lid van het productieteam Matan Meir verloor zijn leven bij een explosie in een tunnel in Gaza. Acteur Idan Amedi moest zijn deelname aan de serie staken omdat hij als reservist verwondingen aan zijn nek en gezicht opliep in de strijd met Hamas.
<h5>Schieten en huilen</h5>
Het actiegenre biedt bij uitstek een venster op de onzekerheden van een maatschappij. Pijn en trauma laten zich het best met actie verdrijven – een opdracht die de popcultuur graag op zich neemt. Neem Godzilla. In de oorspronkelijke film (1954) was het gigamonster boven alles een metafoor voor de bommen op Hiroshima en Nagasaki en de pogingen om dat trauma te bedwingen. En de commando Rambo uit First Blood (1982), waarin Sylvester Stallone slaags raakt met een politiekorps in een Amerikaans stadje, is een gespierde verwerking van het trauma van Vietnamveteranen: ten oorlog gestuurd door dezelfde samenleving die hen verguisde bij terugkeer.
<blockquote>Ook de Israëlische krant Haaretz noemde de serie ‘moreel dubieus’</blockquote>
In dit licht is ook Fauda te bekijken. In 2015 werd het eerste seizoen van de serie bejubeld. Zo schreef de Volkskrant: ‘Een felrealistische serie, waarin het perspectief steeds kantelt’. Met die perspectiefwisseling werd óók de Palestijnse kant bedoeld. Ex-commando Doron Kavillio (acteur Lior Raz is tevens showrunner, en in het echt zelf oud-commando) zat in dit seizoen op de hielen van Hamasleider Abu Ahmed (Hisham Suliman). Ahmed was niet plat, maar een man van vlees en bloed die redenen had om ten strijde te trekken. De Volkskrant: ‘De serie is diepgrijs, de werkelijkheid van de Israëlisch-Palestijnse verhoudingen.’
De werkelijkheid? Niet echt. Ook in 2015 waren de showrunners van Fauda uitsluitend Israëlisch en was elke benadering van de Palestijnse kant per definitie een schets. Al in 2018 riep de BDS-beweging (die oproept tot verzet tegen Israël) op tot een boycot van de serie. ‘Het is een anti-Arabisch en racistisch propagandamiddel dat Israëlisch oorlogsgeweld tegen Palestijnen verheerlijkt’, schreef BDS. Ook de Israëlische krant Haaretz noemde de serie ‘moreel dubieus’.
Gebreken waren er vanaf het begin. Niettemin deden de showrunners in 2015 een poging om de Palestijnse kant te begrijpen en vervolgens te integreren in het narratief. Door de (relatieve) dubbelzinnigheid van de eerste seizoenen paste Fauda naadloos in een genre dat in Israël bekendstaat als shooting and crying. Dit betreft boeken, series en films met soldaten die rouwig zijn over de gewelddadige acties die ze tijdens hun diensttijd moesten uitvoeren. Zo van: sorry, maar we konden niet anders. Zie het als een coping mechanism: een omkaderde, culturele vorm van zelfkritiek die zowel ruimte biedt aan de menselijkheid van de tegenstander als de legitimering van het eigen geweld.
<h5>Vijanden van karton</h5>
Anno 2026 is daar niet veel van over. Of beter: shooting and crying is in het geval van Fauda geëvolueerd tot iets anders. Het huilen slaat niet meer op de schaduwkant van de eigen acties, maar zuiver op het leed dat de Israëli’s is aangedaan. Het seizoen draait volledig om 7 oktober. Doron Kavillio heeft zijn herinneringen aan die dag verdrongen en probeert ze met behulp van een therapeut boven te halen. Tegen aflevering zeven lukt dat. De kijker krijgt een trigger warning: je kunt de afschuwelijke scènes overslaan en het verhaal nog steeds volgen.
Tegelijkertijd blijft het seizoen ver, ver weg van Gaza en de Gazanen. Geografisch, allereerst – waar seizoen drie nog volledig in de Gazastrook afspeelde, komt nummer vijf er niet in de buurt. Ten tweede inhoudelijk. De serie staat niet stil bij wat er op 7 oktober volgde. Bij de dood, de honger, de genocide.
<blockquote>Hamasleider Saeed el Hatib rekruteert in Marseille jonge, witte Europeanen voor een aanslag op Israël</blockquote>
Het past in een bredere trend. In seizoen vijf zijn de vijanden van karton geworden. Fanatici zonder grenzen, zonder diepgang. Veelzeggend is ook dat ze worden bijgestaan door westerlingen. Saeed el Hatib, Hamasleider de la saison, rekruteert in Marseille jonge, witte Europeanen voor een nieuwe aanslag op Israël. De vergelijking met (en dus afkeer van) pro-Palestina demonstranten ligt er dik bovenop.
Fauda is een stukje fictie uit een land dat verhardt, dat de tegenstander tot karikatuur reduceert en in alle kritiek vijandigheid ziet. Als het iets zegt, is het dit: kijk wat ons is aangedaan en zie ons nu terugslaan. Als makkelijk vermaak smaakt het nergens naar. Als diagnose van een geradicaliseerde samenleving is het onbedoeld interessant.

Samuel Peperkamp

Thrillerserie ‘Fauda’ is vooral een inkijkje in de radicalisering van Israël

Debat op dinsdag

De Nederlandse werknemer staat niet bepaald te boek als de meest strijdlustige staker. Toch kondigden vakbonden recent massale stakingen aan tegen de voorgenomen bezuinigingen op de sociale zekerheid. Alhoewel, massaal? De geplande 24-uursstaking in het openbaar vervoer van morgen verbleekt bij de staking van het Franse spoorwegpersoneel eind 2019, die destijds twee maanden duurde.
Terwijl de havenmedewerkers in België deze zomer gerust meerdere dagen achter elkaar het werk neerlegden, werden Nederlandse haveneconomen al zenuwachtig van een werkonderbreking van één dagdeel (op 4 september van 11:15 en 19:00 uur). Ook de mini-stakingen op Schiphol vorige week van zes keer vijftien minuten, verspreid over twee dagen, gingen aan de meeste reizigers ongemerkt voorbij.
Doordat de Nederlandse stakingen steeds korter duren, neemt de impact, gemeten in aantal verloren werkuren, ook af. Zelfs in 2019, toen een recordaantal van 319 duizend werknemers het werk neerlegde, leidde dat tot een totaal van 391 duizend niet-gewerkte dagen in dat jaar. Ter vergelijking: in 1995 leidde stakingen tot het dubbele aantal niet-gewerkte dagen en in 1924 werden er zelfs ruim 3 miljoen dagen niet gewerkt, terwijl het aantal werkenden toen aanzienlijk kleiner was.
Stakingen verstoren de uitvoering van het werk dus steeds minder, en internationaal gezien stelt ons staken ook al weinig voor. Oftewel: we zijn laffe stakers. En de vraag is nu: is dit het gevolg van een goed functionerende poldercultuur? Of levert een ouderwets stevig potje staken werknemers onderaan de streep meer op?
<h5>burgerlijke ongehooorzaamheid</h5>
‘Ik ben meer van de Belgische en Franse manier van staken zegt Sooi van Weegberg, buschauffeur in Tilburg. Hij heeft in de 41 jaar dat hij op de bus zit,  al zo’n 25 staakacties deelgenomen. ‘Daar stralen ze echt uit: kom nu niet aan mij, want bij mij krijg je niets voor elkaar. In Nederland sluiten we te snel een compromis. Tijdens deze stakingen eisen we dat alle bezuinigingen van tafel gaan. Je ziet nu al dat de regering een terugtrekkende houding heeft, zonder dat ze echt duidelijkheid geven, in de hoop dat de vakbonden aan tafel komen. Stakers moeten eisen dat álles van tafel gaat.’
‘Klein beginnen is wel slim. Dan heb je nog escalatiemogelijkheden. In juni staakten we een ochtend, en nu 24 uur. Ik hoop dat dit voldoende is, maar zo niet, dan loopt het richting een landelijke actie.’
Burgerlijke ongehoorzaamheid hoort er volgens Van Weegberg ook bij. ‘Als er toch bussen worden uitgestuurd terwijl de meerderheid staakt, hang ik een ketting aan de poort. Niet om staken af te dwingen, maar omdat je geen passagiers kunt laten stranden. Dat roept alleen maar agressie op.’
<h5>Mensen mobiliseren</h5>
De kracht van ons poldermodel ligt juist besloten in ‘lafjes staken’, zegt emeritus hoogleraar arbeidsverhoudingen Paul de Beer ‘Lange stakingen in het buitenland zijn soms juist een teken van zwakte van vakbonden, omdat ze niet in staat zijn om resultaten te boeken. In de Nederlandse overlegcultuur weten we dat vakbonden en werkgevers bereid zijn om te onderhandelen; het stakingswapen is dan een alternatief om druk uit te oefenen. Je kunt het laf noemen, maar het is toch het teken van een goede overlegcultuur.’
Volgens hem zijn de ultrakorte stakingen op Schiphol een strategische waarschuwing. ‘Je laat zien dat de vakbonden er nog zijn, en in staat zijn om mensen te mobiliseren. De meest effectieve staking is de staking die uiteindelijk niet doorgaat, omdat de dreiging alleen al genoeg is om concessies af te dwingen.’
‘Een staking waarvan niemand iets merkt heeft geen enkel effect, maar bij te veel overlast keert het publiek zich tegen je’, vult De Beer aan. Dat vakbonden juist het openbaar vervoer vaak uitkiezen is geen toeval: ‘In het ov heb je relatief weinig mensen nodig om de boel logistiek volledig plat te leggen.’
<h5>Hoge stakingsbereidheid</h5>
De Nederlandse stakingscultuur is dan ook niet lafjes, vindt Daan Zieren, directeur van Reizigersvereniging Rover. ‘Vakbonden hebben van oudsher een sterke positie op het spoor en in het openbaar vervoer, en de stakingsbereidheid is daar ook hoog.’ Maar volgens hem wordt het platleggen van het openbaar vervoer disproportioneel vaak ingezet. ‘OV-stakingen worden steeds vaker gebruikt als instrument om burgers te treffen.  Dat is extra wrang, want de reiziger is vaak al zelf de dupe van bijvoorbeeld bezuinigingen en tariefstijgingen.’
Zieren pleit voor een staaksysteem waarbij personen voor wie openbaar vervoer van essentieel belang is niet gedupeerd worden. ‘In België wordt vooraf uitgevraagd hoeveel werknemers wel bereid zijn te werken, en op basis daarvan wordt een basisdienstregeling opgesteld.’ Zijn voorkeur gaat eveneens uit naar kortdurende stakingen. ‘Stakingen zouden weer zoals vroeger meer gericht moeten zijn op de werkgever. Door kort te staken, twee uurtjes de treinen niet laten rijden bijvoorbeeld, raak je de werkgever wel – het kost veel geld – maar in veel mindere mate de reiziger. Dat is wat ons betreft ideaal. Wel economische impact, maar geen ontwrichting voor de burger.’
Maar volgens Erik Kroeze van NS is dat helaas niet mogelijk in Nederland: staken zonder de reizigers te treffen. ‘Onze werknemers zijn wettelijk niet verplicht om vooraf te melden of ze gaan staken. Daardoor weten we woensdag pas wie er werkt, en kun je vooraf simpelweg geen betrouwbare dienstregeling maken. Als de wetgever een minimale dienstregeling wil, zal dat dus eerst wettelijk vastgelegd moeten worden.’
<h5>solidariteit</h5>
‘‘Staken is echt geen doel op zich, het is een middel. Wij zijn geen laffe stakers, maar strategische stakers’, zegt FNV-voorzitter Hans Spekman.  ‘In Nederland wordt veel al in de polder opgelost. Maar het kabinet is op dit moment vooral met zichzelf bezig, en de buitenwereld boeit hen niet. Dan werkt overleggen niet meer.’
Korte stakingen hebben volgens hem juist wel zin. ‘Door 15 minuten het werk neer te leggen gebeurt er al heel veel op Schiphol.’ Volgens Spekman, is de overlast voor de reiziger juist van nut.
‘Solidariteit hebben met de stakers, omdat het het belang van de ander dient, zit niet voldoende in onze cultuur. Solidariteit is accepteren dat er een hoger doel is. Je kunt niet staken zonder er zelf last van te hebben, overlast is een middel om mensen in beweging te brengen. Deze staking is van politieke aard. Word niet boos op de bonden of stakers als je vervoer niet rijdt, maar kom in beweging tegen de kabinetsplannen.’

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
 <div class="teaser__content__container">
 <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
 
 <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
 </div>

 <div class="teaser__btn__container">
 <div class="teaser__btn">
 <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
 href="/service/nieuwsbrieven"
 data-ga-category="banner-newsletter-button" 
 data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
 data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
 </div>
 </div>
</div>

Barbara Knoote

Moeten vakbonden minder lafjes staken?

Londen

Wie tijdens deze zinderende zomer een zwembad in Londen bezocht, zal misschien hebben gemerkt dat het er opvallend rustig was. Sinds de coronapandemie werken de openbare zwembaden in de stad met reserveringssystemen die vooral gunstig zijn voor mensen die dagen van tevoren kunnen plannen, vooraf kunnen betalen en ’s middags tijd kunnen vrijmaken om met hun kinderen naar het zwembad te gaan. Voor veel Londenaren is dat niet haalbaar. Maar de Londense burgemeester Sadiq Khan heeft zich voorgenomen van Londen een stad te maken waar iedereen makkelijk kan zwemmen.
Khan lanceerde in juli het Clean Rivers and Waterways Plan, dat ertoe moet leiden dat tegen 2036 op tien strategische locaties meer mensen toegang krijgen tot schoon en veilig zwemwater. De betrokken partners hebben toegezegd hiervoor tot 2030 ongeveer 1,8 miljard pond (2,4 miljard dollar) te investeren. Of het plan slaagt, hangt er echter van af of de 48 afzonderlijke projecten worden beschouwd en aangestuurd als één samenhangend geheel met één gezamenlijk doel, in plaats van als 48 losse projecten met ieder een eigen verantwoordelijke. Precies daarin ligt het verschil tussen een programma en een missie.
<div class="info-box">
Mariana Mazzucato is hoogleraar aan University College London en oprichter en directeur van het UCL Institute for Innovation and Public Purpose. Ze schreef talrijke boeken, waaronder The Big Con: How the Consulting Industry Weakens Our Businesses, Infantilizes Our Governments and Warps Our Economies (Penguin Press, 2023) en The Common Good Economy: A New Compass (Allen Lane, 2026).
</div>
Steden over de hele wereld zien zwemwater en andere ‘blauwe ruimtes’ steeds vaker als een essentieel onderdeel van hun infrastructuur om zich aan te passen aan klimaatverandering. Nadat Kopenhagen in de jaren negentig zijn riolering en waterzuiveringsinstallaties had gemoderniseerd, opende de stad in 2002 bij Islands Brygge haar eerste havenbad. Daarmee ontstond een model dat later navolging kreeg in onder meer Oslo en New York.
Parijs heeft 1,4 miljard euro geïnvesteerd in het schoonmaken van de Seine. Inmiddels zijn daar voor het publiek toegankelijke zwemlocaties met strandwachten geopend; voor het eerst sinds 1923 kan er weer legaal in de rivier worden gezwommen. Deze steden delen dezelfde hoge ambities en hebben nu de kans om gezamenlijk een aanpak te ontwikkelen.
Dat zou zowel sociale als economische voordelen opleveren. Uit het Active Lives-onderzoek van Sport England blijkt dat 82 procent van de kinderen uit welgestelde gezinnen zelfstandig 25 meter kan zwemmen, tegenover slechts 39 procent van de kinderen uit gezinnen met een lager inkomen. Ook geografisch zijn de verschillen groot: in de meest achtergestelde gebieden kan 47 procent van de schoolgaande kinderen die afstand zwemmen, tegenover 69 procent in de minst achtergestelde gebieden.
<blockquote>Het herstel van een rivier levert ook economische bedrijvigheid en werkgelegenheid op</blockquote>
Volgens de Black Swimming Association zwemt 96 procent van de zwarte volwassenen in Engeland niet regelmatig, tegenover 90 procent van de witte Britse volwassenen. De kinderen die door hoge kosten en ontoegankelijke reserveringssystemen moeilijk gebruik kunnen maken van zwemvoorzieningen, hebben vooral twee dingen gemeen: een laag gezinsinkomen en een postcode in een achtergestelde buurt.
Maar toegang tot zwemwater is niet alleen een maatschappelijke kwestie. Het herstel van een rivier levert ook economische bedrijvigheid en werkgelegenheid op. Er zijn mensen nodig om wetlands te ontwerpen, duurzame afwateringssystemen aan te leggen, installaties voor waterzuivering en -hergebruik te bouwen en te beheren, de waterkwaliteit te controleren, de oevers te onderhouden, toezicht te houden bij zwemlocaties en kinderen te leren zwemmen. Overheidsinvesteringen van deze omvang vragen om een goed georganiseerde reeks aanbestedingen. De manier waarop de overheid die aanbestedingen vormgeeft, bepaalt mede hoe de betreffende markten zich ontwikkelen.
Het is essentieel om het plan als een gezamenlijke missie te organiseren. Het doel om Londenaar in 2035 binnen vijftien minuten van huis toegang te geven tot veilig zwemwater, is concreet en meetbaar en kent een duidelijke deadline. Om dat doel te bereiken, moeten de ministeries van Volksgezondheid, Milieu, Onderwijs en Vervoer nauw samenwerken met lokale overheden en toezichthouders op de watersector.
Om zo’n missie te laten slagen, zijn vijf elementen nodig.
Het eerste is goed bestuur, met name een interministeriële raad die daadwerkelijk bevoegd is om de volgorde van besluiten te bepalen en budgetten op elkaar af te stemmen. Het moet dus niet slechts een overlegorgaan zijn waar informatie wordt uitgewisseld en beslissingen vervolgens naar een hoger niveau worden doorgeschoven. Uiteindelijk moet iemand verantwoordelijk zijn voor het behalen van het beoogde resultaat. Melbourne begon bijvoorbeeld met het in kaart brengen van de werkzaamheden waarover het stadsbestuur daadwerkelijk zeggenschap had. Vervolgens bouwde de stad een coalitie van partners op om ook voor de overige onderdelen de benodigde toezeggingen en steun te verkrijgen.
<blockquote>In New York heeft burgemeester Zohran Mamdani hetzelfde principe toegepast op de voedselvoorziening</blockquote>
Het tweede element is aanbesteding. De koopkracht van de overheid is nog altijd een van de meest onderbenutte instrumenten om markten te beïnvloeden en vorm te geven. Samen met de gemeenteraad van Camden heeft mijn team aan University College London aangetoond dat resultaatgericht inkopen een groot verschil kan maken. Daarbij worden contracten niet alleen beoordeeld op de kostenbesparingen die ze opleveren, maar vooral op de maatschappelijke waarde die ermee wordt gecreëerd.
Zo’n aanpak kan de manier veranderen waarop overheden allerlei diensten uitbesteden, van huisvesting tot recreatievoorzieningen. In New York heeft burgemeester Zohran Mamdani hetzelfde principe toegepast op de voedselvoorziening: door de koopkracht van de overheid in te zetten, stimuleerde hij aanbod op plekken waar de markt daar zelf niet in voorzag.
Het derde element is financiering. Groen-blauwe obligaties die op nationaal niveau worden uitgegeven, kunnen voorkomen dat gemeenten met elkaar moeten concurreren om kleine, kortlopende subsidies. Ambtenaren kunnen zich dan richten op de uitvoering van projecten in plaats van voortdurend tijd te moeten besteden aan subsidieaanvragen en ander papierwerk. Er bestaan al voorbeelden van zo’n aanpak. In 2019 haalde de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling 700 miljoen dollar op met ’s werelds eerste obligatie die gericht is op klimaatbestendigheid. Ook het Britse programma voor groene staatsobligaties heeft een aanzienlijk deel van de investeringen van het Environment Agency in de bescherming tegen overstromingen gefinancierd.
Het vierde element is het stellen van strenge voorwaarden. Wanneer waterbedrijven en aannemers overheidsgeld, concessies of lozingsvergunningen ontvangen, moeten daar duidelijke verplichtingen tegenover staan. Die kunnen bijvoorbeeld betrekking hebben op het terugdringen van de vervuiling, het hergebruik van water, het aanbieden van leerwerkplekken en het herinvesteren van opbrengsten. Uit de onafhankelijke evaluatie van de watersector onder leiding van Jon Cunliffe bleek dat jarenlange onderinvesteringen en hoge uitkeringen aan aandeelhouders belangrijke oorzaken zijn van de problemen in de sector. Overheidssteun mag daarom nooit vrijblijvend zijn, maar moet altijd aan duidelijke voorwaarden worden gekoppeld.
Het vijfde en laatste element is co-creatie. Die wordt vaak gereduceerd tot inspraak achteraf, wanneer de belangrijkste onderdelen van een plan al vaststaan. Maar als bewoners vanaf het begin daadwerkelijk bij het proces worden betrokken, kan dat zowel bepalen wat er wordt gebouwd als wie vervolgens verantwoordelijk is voor het beheer en onderhoud. Mexico-Stad laat zien hoe dat kan. Daar werden samen met bewoners grote openbare centra met zwembaden en sportvoorzieningen ontwikkeld in wijken die lange tijd waren verwaarloosd.
De Global Commission on the Economics of Water, waarvan ik medevoorzitter was, schatte dat gebrekkig en niet-duurzaam waterbeheer hoge-inkomenslanden tegen 2050 tot acht procent van hun bbp kan kosten. In lage-inkomenslanden kan dat verlies zelfs oplopen tot vijftien procent. Omdat water zich niets aantrekt van stroomgebieden, landsgrenzen of economische sectoren, pleitten wij ervoor het niet te behandelen als een lokaal verhandelbaar product, maar als een gemeenschappelijk goed. Dat vraagt om een samenhangende aanpak waarin onder meer landbouw, energie, industrie en de klimaatbestendigheid van steden met elkaar worden verbonden.
In dit opzicht lopen steden voor op nationale overheden. Rotterdam en Utrecht ondertekenden in 2024 samen met het Amsterdamse waterbedrijf het Swimmable Cities Charter. Ook het Nederlandse ministerie van Waterstaat ondersteunt een landelijke dialoog over wat ambtenaren ‘zwembaarheid’ noemen: de mogelijkheid om veilig in stedelijk water te zwemmen.
<blockquote>Het doel moet ambitieus genoeg zijn om samenwerking tussen verschillende overheidsdiensten noodzakelijk te maken</blockquote>
Parijs beschouwt zwemmen in de stad inmiddels als een publieke voorziening. Tegelijkertijd is een wereldwijd netwerk ontstaan van 255 organisaties in 121 steden en 39 landen. Dit netwerk ondersteunt meer dan 55 gemeenten en waterbedrijven op vijf continenten. Vorige maand kwamen burgemeesters in Bazel bijeen om te leren hoe die stad de Rijn geschikt heeft gemaakt om in te zwemmen. Zo worden praktische kennis en ervaringen rechtstreeks van stad tot stad uitgewisseld, in plaats van via nationale regeringen.
Missies beginnen niet als een begrotingspost, maar met een doel. Dat doel moet ambitieus genoeg zijn om samenwerking tussen verschillende overheidsdiensten noodzakelijk te maken, en tegelijkertijd concreet genoeg om burgers te laten beoordelen of het daadwerkelijk is bereikt. Een goede toetssteen is de vraag of een kind tegen het einde van dit decennium veilig in de rivier bij haar in de buurt kan zwemmen.
Als Londen daarin slaagt, betekent dit dat de stad haar stroomgebieden heeft hersteld, de bedrijven en vakkennis heeft ontwikkeld om het water schoon te houden, en een antwoord heeft gevonden op de vraag van wie de rivieren, zwembaden en vijvers van de stad eigenlijk zijn. Klimaatbestendigheid blijft meestal onzichtbaar totdat het misgaat. Maar hier gaat het om een vorm van klimaatbestendigheid die mensen met eigen ogen kunnen zien, zelf kunnen gebruiken en gezamenlijk kunnen beschermen.

Mariana Mazzucato

Met de belofte van schoon zwemwater herstelt de burgemeester een heel stroomgebied

Nie wieder is nu

Meebuigen is zinloos

Verhaal van de Week

Van burgerverzet tot dictators

Social media als geheim wapen 

Klimaat, klimaat, klimaat!

Wat gebeurt er nu>

Europa na de AfD

Weg met de model-minderheid

Interview Pete Wu

Sport wordt almaar duurder

Schieten en huilen in Israël

Cultuurtip

Staken is winnen

Debat op Dinsdag

De Avond van Vrij Nederland

Zelden verliep de aanloop naar Prinsjesdag zo rommelig als dit jaar. Bij het opstellen van de begroting miste het kabinet deadline na deadline. Een deal met de oppositie kwam er niet. En hoewel het kabinet de stukken tot Prinsjesdag geheim wilde houden, lagen ze binnen 24 uur op straat.
Op de Avond van Vrij Nederland blikken we vooruit op het nieuwe politieke seizoen.
Hoe stabiel is de coalitie? Waar liggen de breekpunten? Welke politieke thema&#8217;s gaan het debat bepalen? En hoe verhouden de grote plannen van Den Haag zich tot de wereld buiten het Binnenhof?
Dit en meer bespreken we met vier bijzondere gasten:
Michiel Servaes was als directeur van Oxfam-Novib een van de drijvende krachten achter de Rode Lijn Demonstraties. Toen bracht hij meer dan 150.000 mensen op de been tegen de genocide in Gaza. Nu is hij kandidaat-voorzitter van PRO. Hoe wil hij de partij terugbrengen in het centrum van de macht? Welke koers hoort daarbij?
Sarah Bakker gooide hoge ogen met haar documentaire De duistere kant van Forum voor Democratie. Als politiek verslaggever van PowNews spreekt ze dagelijks met de hoofdrolspelers uit de politiek. Met Sarah gaan we in gesprek over haar film, de stand van het debat en de vraag waarom vooral uiterst rechtse partijen lijken te profiteren van het geklungel van de ploeg van Jetten.
Chard van den Berg is journalist en columnist bij Vrij Nederland. Hij schrijft onder meer over de gevolgen die de opmars van extreemrechtse ideeën hebben voor mensen zoals hij. Nu het hem duidelijk is geworden dat remigratie naar zijn geboorteplaats Apeldoorn geen optie is, wil hij graag weten naar welk land wel.
Merel Wielaert is presentator en mediamaker voor BNNVARA op NPO Radio 1. Als co-host van Radio Vrij Nederland praat ze ons wekelijks bij over alles wat haar opvalt in politiek en media. Met Merel zoomen we in over de rol die media hebben te spelen in het verslaan van het experiment van Jetten.
De Avond van Vrij Nederland wordt gemodereerd door hoofdredacteur Sander Heijne en muzikaal omlijst door het legendarische Maarten Hogenhuis Trio.
&nbsp;
De avond van Vrij Nederland vrijdag 18 september, deuren open om 19:30 uur. De avond begint om 20:00 uur.
Aanmelden verplicht!
<script charset="utf-8" type="text/javascript" src="//js-eu1.hsforms.net/forms/embed/v2.js"></script> 
<script>
 hbspt.forms.create({
 portalId: "144844019",
 formId: "289d825a-dd0c-4e33-bfb9-122cc28437f0",
 region: "eu1"
 });
</script>
De Avonden van Vrij Nederland vinden plaats in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam en worden in samenwerking met het VFonds georganiseerd.
<img decoding="async" class="aligncenter wp-image-953382" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/02/v-fonds-logoset-cmyk-640x453.png" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/02/v-fonds-logoset-cmyk-640x453.png 640w" alt="" width="150" height="106" />
<img decoding="async" class="aligncenter wp-image-953383" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/02/pdz-logo-2regels.png" alt="" width="150" height="68" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/02/pdz-logo-2regels.png 886w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/02/pdz-logo-2regels-768x349.png 768w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/02/pdz-logo-2regels-600x273.png 600w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/02/pdz-logo-2regels-640x291.png 640w" sizes="(max-width: 150px) 100vw, 150px" />

De aftrap van het politieke jaar

De data voor de volgende Avonden van Vrij Nederland zijn:
<ul>
<li>vrijdag 9 oktober</li>
<li>vrijdag 20 november</li>
</ul>

Agenda