Verkiezingen Israël

‘Ik hoop echt dat Hezbollah hierna vrede wil en geen oorlogen meer met ons begint’, zegt een Israëlische kennis begin mei – nadat Israël en Amerika een aantal maanden eerder een oorlog begonnen. Die oorlog richt zich tegen Iran, maar wanneer Hezbollah projectielen op Israël afvuurt in reactie op de dood van Khamenei, begint Israël ook met grootschalige bombardementen op Libanon. Op het moment dat ik in Tel Aviv deze kennis spreek, zijn er bijna 3.000 mensen gedood in Libanon. Aan Israëlische zijde zijn dat er achttien.
De progressieve dertigers bij wie ik aan tafel zit, maken plannen om morgen naar het strand te gaan. Tussendoor bespreken we de Israëlische politiek. Ze spreken vloeiend Engels, een aantal heeft in Europa gestudeerd en twee wonen zelfs nog in Berlijn. Ze omschrijven zichzelf als progressief en staan niet achter de huidige Israëlische regering, wel steunen ze de oorlog tegen Iran en hoewel de oorlog in Gaza misschien ‘iets te ver’ ging, noemen ze het ook zeker geen genocide. ‘Het is echt belachelijk dat Nederland niet meedoet aan het Songfestival’, willen ze er vooral over kwijt. Een zorg die de NPO inmiddels heeft weggenomen.
Deze linkse Israëliërs willen een sociaal beleid met goede gezondheidszorg, toegankelijk onderwijs, betaalbare huren en ze willen niet dat het hele juridische systeem wordt ontmanteld, zoals Netanyahu probeert. Volgende week stemmen ze op Netanyahu’s grootste tegenstander: Gadi Eisenkot, leider van de gematigdere Yashar-partij, of zelfs op Yair Golan, de leider van het kleinere, veel linksere HaDemokratim. Ze zijn klaar met Netanyahu en voorzichtig hoopvol over de aankomende verkiezingen. Net als in Nederland draait de Israëlische politiek om coalities: een kleinere partij als HaDemokratim kan straks zomaar meeregeren.
<blockquote>Niemand lijkt te geloven dat het disproportionele geweld in Gaza onnodig was, laat staan genocidaal</blockquote>
Maar als het aankomt op de Palestijnse kwestie, houden zowel links als rechts er extreme standpunten op na. Waar de extreemrechtse flank gelooft dat het uitmoorden en gewelddadig verdrijven van Palestijnen de beste optie is, wil een groot deel van links eerder terug naar het systeem van Gaza als openluchtgevangenis; een hek eromheen en dat accepteren als permanente oplossing, want zoiets als 7 oktober ‘mag nooit meer gebeuren’. Niemand lijkt te geloven dat het disproportionele geweld in Gaza onnodig was, laat staan genocidaal. En zo is een samenleving die al jaren steeds minder om de Palestijnen gaf, nog verder geradicaliseerd.
<h5>Juridische hervormingen</h5>
In hoeverre die samenleving precies is geradicaliseerd, zal op 27 oktober blijken, wanneer Israëliërs na vier jaar extreemrechts beleid weer naar de stembus mogen. De huidige regering begon in 2023 met plannen om het juridische systeem op de schop te nemen. Netanyahu wil de macht van het Israëlische hooggerechtshof inperken en zo de invloed van de politiek laten toenemen. Door het ontbreken van een grondwet is het hof een van de weinige instanties die de Israëlische regering kan controleren: hoe zwakker het hof, hoe meer ruimte een regering heeft. Tegelijkertijd staat Netanyahu terecht in een langdurige corruptiezaak. Een zwakke rechterlijke macht is daarom ook voor hem persoonlijk een aantrekkelijk idee.
Maar Israëliërs leggen zich niet zomaar neer bij de hervormingen en honderdduizenden demonstranten gaan wekelijks de straat op. Een van de voortrekkers is filmregisseur en (stem)acteur Bobby Lax. Hij kwam in de jaren negentig vanuit Engeland naar Israël. ‘De afgelopen tien jaar, maar met name de laatste drie jaar, is het land enorm veranderd’, zegt Lax. Na 7 oktober 2023 namen haat en wraak de overhand, en terwijl de regering stilletjes onderdelen van de juridische hervorming doorvoerde, maakten protesten tegen het beleid plaats voor protesten tegen de Gaza-oorlog. Uit peilingen van het Israel Democracy Institute blijkt dat voor slechts 2 procent van de Joodse Israëliërs het Palestijnse leed een reden was om de oorlog te willen beëindigen. De belangrijkste reden was de vrijlating van de gijzelaars.
Lax geloofde lange tijd, en gelooft eigenlijk nog steeds, in vrede met de Palestijnen: een tweestatenoplossing met volledige terugtrekking van Israël uit de Palestijnse gebieden. Maar Lax weet ook dat die boodschap binnen Israël inmiddels aan dovemansoren is gericht. Hij vertelt aan de telefoon zelfs te overwegen Israël te verlaten als Netanyahu opnieuw premier wordt. ‘Ik weet niet waar ik heen zou willen, want terug naar Engeland trekt me ook niet. Ik ben een zionist volgens de echte betekenis van het woord: ik geloof in de noodzaak van een Joodse staat. Het zou onwijs verdrietig zijn voor mij persoonlijk als ik moet vertrekken.’
Zelf gaat Lax op het linkse HaDemokratim stemmen. De partij kan volgens de peilingen negen zetels halen, maar het blijft een kleine partij. Lax zou daarom tevreden zijn met een regering onder leiding van Gadi Eisenkot.
<h5>De tegenstander van Netanyahu</h5>
Eisenkot is dus de man die het voor elkaar moet krijgen: Netanyahu ‘verslaan’. Op dit moment lijkt dat te lukken, Yashar staat iets voor op Likud in de peilingen met 22 tot 25 zetels tegenover 20 tot 22 zetels. Hij is precies wat een groot deel van de Israëliërs wil: een voormalig opperbevelhebber uit het leger, die zich net als Netanyahu richt op nationale veiligheid, maar ondertussen ook een onderzoek wil naar het falen van de Israëlische overheid op 7 oktober en de democratische normen en waarden van Israël wil herstellen.
<blockquote>Het aantrekkelijkste aan Eisenkot is voor veel kiezers toch vooral dat hij niet Netanyahu is</blockquote>
Ook zijn achtergrond spreekt aan: hij groeide op in een Marokkaans-joods gezin en is dus niet van Asjkenazische (Midden-Europese) afkomst. Als kind woonde hij in Eilat, een geïsoleerde arbeidersstad in het zuiden van het land. Zijn vader werkte in de kopermijnen. Eisenkot studeerde niet aan pretentieuze universiteiten, maar behaalde zijn diploma’s tijdens zijn militaire loopbaan. Zo is hij op veel – voor Israëliërs – belangrijke vlakken het tegenovergestelde van Netanyahu. Al is het de vraag of zijn achtergrond werkelijk doorslaggevend is; het aantrekkelijkste aan Eisenkot is voor veel kiezers toch vooral dat hij niet Netanyahu is.
Voor het lot van de Palestijnen zal het allemaal niet veel uitmaken. Ook Eisenkot is tegen de oprichting van een Palestijnse staat en steunt de uitbreiding van illegale nederzettingen op de bezette Westelijke Jordaanoever. Ook is hij de bedenker van de omstreden Dahiya-doctrine, waarbij massaal geweld, grootschalige vernietiging van infrastructuur en aanvallen op burgerdoelen centraal staan. De doctrine werd voor het eerst in 2006 ingezet in Dahiya, een wijk in Beiroet waar Hezbollah zit.
Van wie kunnen Palestijnen dan wel steun verwachten?
Er zijn vier Palestijnse partijen die meedoen, samen vormen ze twee kieslijsten. Ze lijken belangrijk, want Netanyahu zal volgens de peilingen geen meerderheid halen, maar de kans dat Netanyahu – of Eisenkot – met een Arabische partij een coalitie zal vormen, is klein.
Bij kleinere, linkse partijen valt ook weinig te winnen. Het linkse HaDemokratim heeft zich na 7 oktober niet uitgesproken voor een tweestatenoplossing. De partij ontstond in 2024 als een fusie van de Arbeiderspartij en Meretz, met name die laatste was vroeger een uitgesproken voorstander van een Palestijnse staat. De partij spreekt zich nog steeds uit tegen annexatie, maar laat haar standpunt over Palestijnse zelfbeschikking in het midden. Leider Yair Golan noemde het vorig jaar ‘schadelijk voor Israël’ om na 7 oktober over een Palestijnse staat te praten.
<h5>De erfenis van Netanyahu</h5>
Netanyahu’s reputatie heeft de afgelopen jaren flinke klappen gehad. 7 oktober was een gigantisch falen voor een premier met de bijnaam ‘Mr. Security’ en ook het lang uitblijven van een akkoord om de gijzelaars vrij te krijgen, werd hem niet in dank afgenomen. ‘Maar hij is politiek hersteld’, zegt Mazal Mualem, politiek analist en auteur van The Netanyahu Paradox. ‘Hij heeft zijn hele termijn volgemaakt. Oppositieleider Lapid van Yesh Atid was ervan overtuigd dat Netanyahu binnen een paar maanden uit het premierschap zou worden ontheven. Lapid zat er volledig naast.’
Likud heeft een grote, vaste achterban die ondanks alles nog trouw is aan Netanyahu. Deels komt dat door het gebrek aan een goed alternatief, maar ook door Netanyahu’s vaste trucs, zoals oorlog voeren. ‘De Iranoorlog heeft Netanyahu’s imago zeker geholpen, omdat hij heeft laten zien dat hij niet langer terughoudend optreedt bij veiligheidskwesties’, zegt Mualem. Daarnaast wordt Netanyahu binnen Israël gezien als een charmante, sterke leider. Ook internationaal werd hij zo gezien; zijn vlekkeloze Engels en Europese uitstraling droegen lange tijd bij aan de vergevingsgezindheid van zowel de nationale als (westerse) internationale gemeenschap.
Ook zou het niet de eerste keer zijn dat Netanyahu ondanks lage populariteit en teleurstellende peilingen toch bovenaan eindigt. In 2015 leek hij aan de vooravond van een nederlaag te staan, maar eindigde vervolgens met veel meer zetels dan de peilingen hadden voorspeld. En in 1996 ging Shimon Peres van de Arbeiderspartij maandenlang aan kop in de peilingen. Uiteindelijk won Netanyahu met 50,5 procent van de stemmen voor het premierschap.
<blockquote>‘Als Eisenkot premier wordt, zal Netanyahu de oppositie ingaan en proberen een politieke comeback te maken.’</blockquote>
Maar zelfs als Netanyahu deze verkiezingen niet wint en Eisenkot premier wordt, is het nog maar de vraag of dat echt het einde is van Netanyahu. In 2021 was Netanyahu even geen premier toen Naftali Bennett en Yair Lapid het stokje overnamen. Hun coalitie viel eind 2022 uiteen waarna Netanyahu weer won, samen met zijn ultrarechtse bondgenoten. Na zijn regeerperiode in de jaren negentig was Netanyahu zelfs tien jaar lang geen premier, tot hij in 2009 weer terugkeerde. ‘Als Eisenkot premier wordt, zal Netanyahu niet opgeven’, zegt politiek analist Mualem. ‘Hij zal de oppositie ingaan en proberen een politieke comeback te maken.’
Zelfs als Netanyahu de verkiezingen komende week verliest, blijft het dus de vraag of Israëliërs definitief afscheid hebben genomen van Netanyahu als hun premier. Ondertussen zal de uitkomst van de stembusgang voor de Palestijnen weinig verschil maken. Na twee decennia aan de macht, is geweld tegen Palestijnen de norm geworden. Dat is de blijvende politieke erfenis van Mr. Security, Benjamin Netanyahu.

Kaja Bouman

De politieke erfenis van Netanyahu: geweld tegen Palestijnen is nu de norm

Progressief migratiebeleid Spanje

De Spaanse premier Pedro Sánchez haalde deze zomer de kritiek van zowat heel Europa op zijn hals nadat dik 72 duizend migranten via de stranden van de Spaanse enclave Ceuta Europees grondgebied wisten te bereiken.
Rechts-populistische politici in binnen- en buitenland zagen in de beelden de bevestiging van hun verhaal van een oncontroleerbare asielcrisis waarbij Europa letterlijk wordt overlopen door migranten. 22 Europese regeringsleiders, onder wie Rob Jetten, spraken hun zorgen uit over ‘oncontroleerbare massale oversteken’ zoals die in Ceuta. In een brief wezen ze direct met de beschuldigende vinger naar Pedro Sánchez.
Specifiek mikpunt in de brief was het generaal pardon van de regering-Sánchez van februari dit jaar, waardoor honderdduizenden migranten van een verblijfs- en werkvergunning werden voorzien. Zo’n generaal pardon, zo vreesden de regeringsleiders, zou illegale oversteken in de toekomst kunnen aanmoedigen.
<figure id="attachment_1087285" aria-describedby="caption-attachment-1087285" style="width: 1280px" class="wp-caption alignnone"><img decoding="async" class="wp-image-1087285 size-image_1280" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/09/ANP-568473910-1280x811.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/09/ANP-568473910-640x405.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/09/ANP-568473910-1280x811.jpg 1280w" alt="Opvangkamp Los Rosales in Cueta. Foto: AFP / Antonio Sempere" width="1280" height="811" /><figcaption id="caption-attachment-1087285" class="wp-caption-text">Opvangkamp Los Rosales in Cueta. Foto: AFP / Antonio Sempere</figcaption></figure>
In een door de Spaanse premier aangevraagd spoeddebat in Brussel reageerde Sánchez fel op de aantijgingen. Hij noemde de houding van de Europese leiders ‘gedreven door vooroordelen, nepnieuws, onwetendheid of politiek belang’.
Volgens hem was de brede Europese scepsis ongegrond. De vergunning na ‘regularisatie’ geeft namelijk één jaar lang (met optie tot overgang naar reguliere procedure) recht op verblijf en werk binnen Spanje, en expliciet niet in overige EU-landen. Wel mag je je gedurende drie maanden in andere EU-lidstaten begeven, zolang je je daar niet vestigt.
Daar komt bij dat het overgrote deel van de irreguliere migranten in Spanje afkomstig is uit Latijns-Amerika; van alle 1.174.978 personen die tussen 16 april en 30 juni een aanvraag voor een werk- en verblijfvergunning indienden, kwam 67 procent uit deze regio, die op linguïstisch, cultureel en religieus vlak erg lijkt op Spanje. Door deze onderlinge verbondenheid willen veel latino’s in het land blijven en zijn zij niet uit op een vertrek naar het noorden.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-oktober-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new">Bestel 'm hierDit verhaal komt uit ons nieuwe nummer, met als thema ‘boycot met ons mee’! Heb jij hem aƒl in huis?1 oktober 2026</a>
<h5>burgerinitiatief</h5>
Toch is het waar dat Spanjes immigratiebeleid flink afwijkt van dat van de rest van Europa. Niet alleen uit humane of progressieve overwegingen, maar ook omdat de Spaanse economie wel degelijk profijt heeft van het ruimhartige migratiebeleid. En niet alleen nu, maar al jaren.
Het generaal pardon van begin dit jaar komt dan ook niet zomaar uit de lucht vallen. Het is het resultaat van jarenlange inspanning van verschillende maatschappelijke organisaties die zich hard maken voor de legalisering van migranten.
De lobby begon in 2020, zo vertelt Blanca Garcés, migratieonderzoeker aan het Barcelona Centre for International Affairs (CIDOB). ‘Terwijl veel Spanjaarden tijdens de pandemie thuiszaten, gingen veel illegale arbeidsmigranten door met het schoonmaken van de straten en het plukken van fruit op de velden. Zij hadden een essentieel beroep, maar verkeerden tegelijkertijd in een kwetsbare, illegale situatie.’
Uiteindelijk leidde de lobby voor een generaal pardon tot een burgerinitiatief dat openlijk gesteund werd door negenhonderd ngo’s, bijna zevenhonderdduizend handtekeningen en de conservatieve Spaanse kerk. De beweging kreeg in 2024 zelfs bijna het gehele Spaanse parlement – op het ultrarechtse Vox na – zover om een generaal pardon op de parlementaire agenda te zetten. Zelfs de grootste conservatieve oppositiepartij, de Partido Popular, stemde voor de behandeling van het burgerinitiatief; hun leider Alberto Núñez Feijóo zei in een interview dat zijn partij migranten zonder papieren zal helpen met ‘een correcte en legale sociale integratie’.
<blockquote>Er is nog nooit een burgerinitiatief in het parlement geweest dat op zo&#8217;n brede maatschappelijke steun kon rekenen als dit pardon</blockquote>
Toch zou het nog tot 2026 duren voordat het pardon er daadwerklijk kwam. Dat kwam doordat diezelfde Partido Popular onder druk van het extreemrechtse Vox op het laatst alsnog een draai maakte waardoor het burgerinitiatief een tijd lang op de plank bleef liggen; diezelfde Feijóo verklaarde tegenover het Spaanse Congres dat zijn partij ‘absoluut tegen de massale, onverantwoordelijke legalisatie van een miljoen illegale migranten’ is. Hij waarschuwde voor een ‘aanzuigende werking’.
‘Na twee jaar had bijna niemand nog verwacht dat het generaal pardon er zou komen’, zegt Garcés. Om een patstelling te omzeilen, en omdat er volgens de regering sprake was van urgentie, kwam het besluit voor een generaal pardon uiteindelijk per decreet tot stand. Zonder meerderheid in het parlement.
‘Sinds het begin van onze democratie is er nog nooit een volksinitiatief in het parlement geweest dat op zo’n brede en diverse maatschappelijke steun kon rekenen als dit generaal pardon’, zegt Garcés. ‘Tegelijkertijd moeten we erkennen dat er geen meerderheid voor is geweest in het Spaanse parlement.’
<figure id="attachment_1087286" aria-describedby="caption-attachment-1087286" style="width: 1280px" class="wp-caption alignnone"><img decoding="async" class="wp-image-1087286 size-image_1280" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/09/ANP-531069559-1280x853.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/09/ANP-531069559-640x427.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/09/ANP-531069559-1280x853.jpg 1280w" alt="De Spaanse NGO's Proem-Aid en Accem helpen migranten met zwemles en verwerking van het trauma van de bootovertocht. Foto: Epa / Alberto Valdes" width="1280" height="853" /><figcaption id="caption-attachment-1087286" class="wp-caption-text">De Spaanse NGO&#8217;s Proem-Aid en Accem helpen migranten met zwemles en verwerking van het trauma van de bootovertocht. Foto: Epa / Alberto Valdes</figcaption></figure>
<h5>Europese bodem</h5>
Voor de Gambiaanse immigrant Ousmane (32) was de timing van zijn aankomst in Tenerife perfect. Nog in december vorig jaar dobberde hij negen dagen lang met een bootje op zee. Een tocht die hij beschrijft als ‘een beetje moeilijk’, terwijl hij wijst naar de verschroeide plekken op zijn armen en benen die door het zoute zeewater werden aangetast. Daar kwam de mentale uitzichtloosheid bovenop: ‘Zouden we ooit worden gevonden?’
Eerdere pogingen om Spanje te bereiken, strandden in Marokko en Senegal. Maar viermaal bleek scheepsrecht voor Ousmane. Na negen dagen verscheen plots wat hij noemt ‘een held’ (een Spaans reddingsschip) aan de horizon. Deze keer had hij geluk. Ousmane werd samen met zijn broer (17) en neef (16) opgepikt en afgezet op het Spaanse eiland Tenerife. Het was de eerste keer dat Ousmane voet op Europese bodem zette, net op tijd voor het generaal pardon dat slechts geldt voor personen die vóór het begin van 2026 al in Spanje aanwezig waren.
Kort na zijn aankomst op Tenerife werd hij gescheiden van zijn minderjarige broer en neef, en door de Spaanse hulporganisatie Accem overgebracht naar een opvangcentrum in het zuiden van Madrid. Daar mocht hij maximaal zes maanden verblijven en deed hij op 12 mei een aanvraag voor de eenjarige werk- en verblijfsvergunning. Inmiddels woont hij in het appartement van zijn broer in Granada en slijt hij zijn dagen met wachten op een reactie van de autoriteiten. Ousmane zou op dit moment niets liever doen dan werken, zodat hij geld terug kan sturen naar zijn familie in Gambia. ‘We willen onze familie trots kunnen maken.’ Maar vooralsnog stuit de massaliteit van het pardon op vertragingen in de bureaucratie.
<h5>Ruggengraat</h5>
Het recente generaal pardon mag dan omstreden en veelbeproken zijn, maar in feite heeft Spanje al jaren een dergelijk beleid waarbij ongedocumenteerden naar verloop van tijd een legale status kunnen krijgen. Volgens Garcés vormt ‘regularisering’ zelfs ‘de ruggengraat’ van het Spaanse migratiebeleid. Omdat het land er ook van profiteert.
Zo is de Spaanse economie voor een groot deel afhankelijk van buitenlandse arbeiders. In de huishoudelijke dienstverlening is 72 procent van de werkenden immigrant, en ook de horeca (45 procent), bouw (32 procent) en landbouw (31 procent) leunt voor een groot deel op migranten.
<blockquote>Voor Spanje is het generaal pardon een &#8216;verstandig economisch besluit&#8217;</blockquote>
Het punt is alleen dat er vooralsnog geen legale manier is waarop zij het land binnen kunnen komen. Gebruikelijk is sinds 2005 dat werkers binnenkomen als toerist, vervolgens blijven en werk vinden, waarna ze na twee jaar van illegaliteit een verblijfsstatus krijgen op basis van arraigo (worteling). De laatste jaren werden via deze juridische weg jaarlijks meer dan tweehonderdduizend arbeidsmigranten in Spanje gelegaliseerd.
Deze juridische procedure is enigszins vergelijkbaar met die van de gastarbeiders in de jaren zestig, toen de Nederlandse regering probeerde een arbeidstekort op te vullen door arbeidskrachten uit onder meer Turkije, Marokko, Spanje en Portugal aan te trekken. Ook hun verblijfsvergunning was gekoppeld aan een arbeidscontract. Het nadeel van de arraigo-procedure is alleen dat deze in de praktijk nogal traag verloopt. Zeker in een periode met een grote instroom van migranten kan het systeem dit niet bijbenen. Dan biedt een buitengewone of massale ‘regularisering’, zoals die van begin dit jaar, uitkomst.
<figure id="attachment_1087287" aria-describedby="caption-attachment-1087287" style="width: 1280px" class="wp-caption alignnone"><img decoding="async" class="wp-image-1087287 size-image_1280" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/09/ANP-563578388-1280x853.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/09/ANP-563578388-640x427.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/09/ANP-563578388-1280x853.jpg 1280w" alt="Bezoek van Pedro Sánchez aan de Spaanse grens bij Gibraltar, samen met de verantwoordelijke minister voor Gibraltar Fabian Picardo. Foto AFP / Jorge Guerrero." width="1280" height="853" /><figcaption id="caption-attachment-1087287" class="wp-caption-text">Bezoek van Pedro Sánchez aan de Spaanse grens bij Gibraltar, samen met de verantwoordelijke minister voor Gibraltar Fabian Picardo. Foto AFP / Jorge Guerrero.</figcaption></figure>
Het is ook niet de eerste keer dat Spanje zo’n generaal pardon verleent. Sinds de jaren tachtig hebben zes van dit soort processen plaatsgevonden onder zowel linkse als rechtse regeringen, waarbij in totaal ruim 1,2 miljoen mensen een verblijfsvergunning kregen. De laatste en tot dan toe meest omvangrijke procedure vond plaats in 2005, tijdens de ambtsperiode van PSOE-premier José Luis Rodríguez Zapatero. Toen werd aan 576.506 mensen een legale verblijfsvergunning verleend.
Een groot verschil met de huidige maatregel is dat de aanvrager destijds aantoonbaar werk moest hebben, terwijl dat bij dit laatste generaal pardon geen voorwaarde is. ‘De eisen zijn dit keer minder streng’, zegt Garcés. ‘Dat is omdat deze maatregel gericht is op hen die bij de reguliere regeling buiten de boot zijn gevallen.’ Dit gaat met name over de kwetsbaarste groep mensen, zoals arbeidsmigranten zonder contract en vaste verblijfplaats, factoren die eerdere legalisering voor hen bemoeilijkten. Garcés: ‘Denk aan de gastarbeiders die op de landbouwvelden in Almería werken, geen contract hebben en per dag of per uur worden betaald. Sommigen van hen wonen in sloppenwijken en werken al jarenlang in precaire omstandigheden.’
Sánchez mag zich in Europese kringen dan niet bepaald populair maken, voor Spanje is het generaal pardon ook een ‘economisch verstandig’ besluit. Het pardon levert de Spaanse schatkist namelijk extra belastinginkomsten op, zegt Joan Monras, directeur aan de Barcelona School of Economics en hoogleraar economie aan de Universitat Pompeu Fabra. Uit zijn onderzoek naar het generaal pardon van 2005 blijkt dat er destijds sprake was van een aanzienlijke toename van de formele werkgelegenheid. Daardoor steeg de belastingopbrengst met zo’n vierduizend euro per werknemer per jaar.
‘Mensen zonder verblijfsvergunning zijn vaak al aan het werk en dragen dus bij aan de economie, maar niet aan de overheidsfinanciën’, zegt Monras. Behalve extra inkomsten voor de overheid levert de legalisering ook een verbetering van de arbeidspositie van de migranten op. ‘Werknemers hebben door hun legale status meer keuzes op de arbeidsmarkt, wat het moeilijker maakt voor werkgevers om misbruik te maken van hun kwetsbare positie.’
<h5>Aanzuigende werking</h5>
Hoewel de Spaanse oppositie – net als de Europese leiders na de kwestie Ceuta – blijven waarschuwen voor het efecto llamada, de aanzuigende werking op andere, toekomstige niet-Europese migranten, is daarvoor geen bewijs te vinden bij eerdere generaal pardons, zegt Monras, die onder meer de effecten van het vorige generaal pardon uit 2005 bestudeerde voor ESADE, een onderzoeksinstituut voor Economie en Politiek.
‘Er heerst bij rechtse politici het idee dat als een land zijn immigranten beter behandelt, dit meer immigranten aanmoedigt om te komen’, zegt hij. ‘Maar bij het laatste generaal pardon was er in de periode erna geen sprake van een significante stijging van het aantal niet-Europese migranten dat ons land binnenkwam.’
Dit wil volgens Monras niet zeggen dat er dit keer geen sprake kan zijn van zo’n lokeffect. ‘Ons onderzoek biedt geen garantie dat dit nooit zal gebeuren, maar het laat ook zien dat een generaal pardon mogelijk is zonder efecto llamada.’
In de ogen van migratieonderzoeker Garcés is het niet het migratiebeleid van een land dat zijn aantrekkingskracht op migranten beïnvloedt, maar de economische kansen die er liggen. ‘Hoe meer economische groei, hoe meer werk, hoe meer immigratie’, zegt Garcés, die hiervoor naar haar eigen land wijst ter illustratie. ‘Toen hier in 2008 de economische crisis toesloeg, vertrok men massaal.’
<blockquote>‘Regularisatie is en blijft een nationale bevoegdheid, waardoor Spanje dit juridisch gezien gewoon kan doen’</blockquote>
Een ander voorbeeld zijn de Verenigde Staten, waar maar liefst 12 miljoen immigranten zonder verblijfsvergunning werken en verblijven, ondanks dat hun kansen op legalisatie uiterst klein zijn.
Toch blijft het Spaanse migratiebeleid mikpunt van kritiek vanuit Europa. Rechts-populistische regeringsleiders, onder aanvoering van de Italiaanse premier Giorgia Meloni, klagen dat Spanje met het generaal pardon de deur openzet naar de rest van Europa. En de Europees Commissaris voor Migratie Magnus Brunner noemde het Spaanse generaal pardon ‘geen goed signaal’, omdat het zou indruisen tegen het gezamenlijke Europese migratiebeleid om het aantal migranten dat illegaal de EU binnenkomt omlaag te brengen. 
Het Europese Asiel- en Migratiepact, dat in juni dit jaar in werking trad, zet in op meer strengere controles aan de buitengrenzen en kortere asielprocedures.
Maar volgens migratieonderzoeker Garcés worden ook hier de feiten enigszins verdraaid. Ja, het Spaanse migratiebeleid lijkt haaks te staan op het Migratiepact, maar daarmee is Spanjes aanpak nog niet illegaal. ‘Regularisatie is en blijft een nationale bevoegdheid, waardoor Spanje dit juridisch gezien gewoon kan doen, zij het onder de voorwaarden van het nieuwe pact.’ Ook het Spaanse hooggerechtshof is het daarmee eens en besloot het generaal pardon niet voor te leggen aan het Hof van Justitie van de Europese Unie.
Tijdens de spoedvergadering van 4 augustus met alle Europese ministers van Binnenlandse Zaken, hekelde Sánchez het gebrek aan solidariteit bij zijn collega’s.
In diezelfde vergadering sloeg de kritiek van de Europese collega’s deels om in lof; Sánchez kreeg complimenten voor zijn snelle en effectieve handelen, waardoor de integriteit van de Schengenzone niet in gevaar is gekomen.
Ook achtte de Europees Commissaris voor Migratie Magnus Brunner het verband tussen de plotselinge toestroom naar Ceuta – die zou in gang zijn gezet door desinformatie op sociale media – en het generaal pardon van Spanje onbewezen.
<div class="info-box">
<h5>Over de auteur</h5>
Sebas van Aert (1997) is journalist, gevestigd in Madrid. Hij schrijft over politiek, sport en media in Spanje, Portugal en Latijns-Amerika.
</div>

Sebas van Aert

Het migratiebeleid van Pedro Sánchez helpt de mensen én economie

Hans Against the Machine

Hans Stegeman

Waarom ons economische systeem crises blijft veroorzaken

Interview

Els Quaegebeur

Adriaan van Dis: ‘Ik spreek mezelf voortdurend hardop moed in’

Column

De herfst is definitief ingetreden. En dan niet de mooie herfst met de laaghangende zon die door de bladeren piept en fris-maar-niet-koud is. Ik heb het over die kloteherfst van regen, snijdende wind en duisternis.
Er is minder voor nodig om mijn gemoed de afgrond in te duwen.
Ook de toestand van de wereld wakkert eerder zwartgalligheid dan euforie aan. Maar vandaag heb ik besloten er niet in mee te gaan. Zoals ik afgelopen jaar een boek schreef over het eten van dieren om mezelf ervan te overtuigen dat ik geen dieren meer moet eten, schrijf ik nu over de schoonheid van het leven om mezelf ervan te overtuigen dat het bestaan de moeite waard is.
Ook in de donkere, koude en natte herfst.
De drie mooiste dingen in het leven zijn de liefde, de natuur en de cultuur. En dan de liefde in brede zin. Niet alleen de zinderende band tussen minnaars of de onvoorwaardelijke liefde van ouders voor kinderen, maar ook de diep vertrouwde en goudeerlijke liefde die tussen vrienden bestaat.
<blockquote>De liefde tussen vreemden is misschien wel de mooiste soort</blockquote>
Laatst raakte ik in een café in gesprek met twee lieve oudere mensen die elkaar hadden gevonden na een moeilijke periode in hun leven. Ze vertelden over hun geluk en het geheim ervan. Zij bestelden drankjes voor ons en wij voor hen. Als ik ooit een slaapplek nodig heb in Midden-Frankrijk, dan ben ik bij hen welkom. De sleutel ligt onder de mat. De tijdelijke, met drank overgoten band die ik met hen opbouwde is óók een geval van liefde. Misschien wel de mooiste soort. Van vreemden even bekenden maken, intieme details over je leven delen die je met niemand anders deelt, met elkaar lachen.
Over de natuur kan ik niet schrijven. Te overweldigend en elk woord hierover is al snel cliché. Maar als ik door het groen wandel, de bemoste bomen zie en soms even aanraak, of van een bergtop over het dal kijk, dan voel ik me gelukkig. De frisse lucht en het geruststellende gevoel van de eigen nietigheid. Die bomen waren hier al veel langer en die bergmassieven zijn lang voor mijn bestaan gevormd. Ze zullen er ook na mijn dood nog zijn.
Enkele maanden geleden lag ik op de boot van mijn broer op open zee naar de sterren te staren. Alles en iedereen was ver weg. Het was nacht, de maan stond aan de hemel en de Melkweg hing als een koepel over me heen. Ik werd er rustig van. Rust kan ook geluk zijn.
Kunst en cultuur vangen de liefde en de natuur. Ook cultuursubsidiehaters houden ervan. Ze gaan soms naar een concert of een musical of een festival, lezen een boek. Ze peinzen over de zinnen, raken in vervoering, ervaren schoonheid en leren hoe andere mensen denken en hoe de wereld in elkaar zit. Even helemaal weg door er even helemaal te zijn.
Ik kan hier iedere keer weer schrijven waarom het slecht is wat slechte mensen doen, maar soms is het goed om te overdenken wat we wél moeten koesteren: liefde, natuur en de kunsten.

Teun van de Keuken

Teun van de Keuken schreef een liefdesbrief

Theatergezelschap de Warme Winkel

Er zijn theatergezelschappen die je een avondje vermaken, en er is De Warme Winkel. Sinds de oprichting in 2003 werkt het Amsterdamse collectief, opgericht door acteurs Vincent Rietveld, Ward Weemhoff, Mara van Vlijmen en Jeroen de Man, aan een oeuvre dat het domein van het theater ver overstijgt.
De laatste jaren was De Warme Winkel vaak in het nieuws. Bijvoorbeeld tijdens de lockdown in 2020 met Peepshow Palace, de eerste ‘corona-proof theatervoorstelling’. Dat gebeurde ook met de voorstelling Een oprechte ode aan de ironie, toen acteurs van De Warme Winkel het podium deelden met realitysterren uit televisieprogramma’s als Ex on the Beach en Temptation Island. En vorige zomer was het gezelschap voorpaginanieuws met Het Zomeroffer, een voorstelling in het Amsterdamse Bostheater waarin 35 avonden achter elkaar de auto van iemand uit het publiek werd ‘geofferd’ (lees: gewassen en weggetakeld) in de strijd tegen de fossiele industrie.
‘Onze geheime missie is om niet op de kunstpagina van de krant te belanden’, zegt artistiek leider Vincent Rietveld (49), ‘maar juist op de voorpagina.’ In het Dijktheater aan de Amsterdamse Da Costakade zit hij achter een houten tafeltje met een interruptiemicrofoon en heeft hij de interviewer tegenover hem aan eenzelfde tafel neergezet. Het zijn requisieten uit hun nieuwste voorstelling Britt for president die hier wordt gerepeteerd. Op dit moment studeren de acteurs in de keuken van het theater hun teksten in, over een uurtje gaan ze hier weer aan de slag.
<div class="gallery gallery-columns-2 clearfix gallery-size-"><div class="gallery-inner clearfix"><div class="gallery__expand pulse"><div class="gallery__plus"></div></div><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="0"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/ww1-1280x853.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1280" height="853"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center">Vincent Rietveld, acteur en artistiek leider van de Warme Winkel</figcaption></figure><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="1"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/ww2-1280x1792.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1280" height="1792"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center"></figcaption></figure></div></div>
Theatercritici noemen jullie de spannendste theatergroep van Nederland, het interessantste gezelschap denkbaar en ook het eigenzinnigst. Hoe lukt het om opvallend en relevant te blijven? 
‘Wij staan nooit stil. We willen ons doorlopend op een theatrale manier bemoeien met de tijd waarin we leven en daar commentaar op geven. We zijn wendbaar, nieuwsgierig en staan principieel wantrouwend tegenover elke modieuze mening. Kijk, je kunt elke avond De Meeuw van Tsjechov opvoeren. Dan hebben de mensen een fantastische avond want dat is een ontzettend goed stuk. Of je zet een acteur met een geweldige reputatie op je poster, dan komt het ook min of meer vanzelf in orde. Dat vinden wij saai want met die keuzes verleg je de koers van het podiumkunstenlandschap niet.’
Wat doen jullie dan wel?
‘Doorgaans zit het experimentele in de kleine zalen van een theater. Wij draaien het om: wij experimenteren in de grote zaal, en daarmee onderscheiden we ons, want nog maar heel weinig gesubsidieerde gezelschappen doen dat. Dan wordt dus vijf weken lang elke dag een auto geofferd in dat gigantische Amsterdamse Bostheater. Je kunt zeggen: dat is zo simplistisch dat het me tegen de borst stuit, maar je kunt ook denken: opzienbarend. Wij blijven zoeken naar het punt waar urgentie, lichtvoetigheid en het hier en nu elkaar raken. De basis is: geen angst hebben. Jonge mensen met wie ik werk, hebben nog weleens de neiging om iets in een stuk beter uit te leggen omdat ze bang zijn dat het publiek het anders niet begrijpt. Maar daarmee veeg je dingen te schoon. De lat van originaliteit ligt bij ons heel hoog; zo gauw we ook maar enigszins het gevoel krijgen dat iets eerder is gedaan, schieten we het af.
<blockquote>Zo gauw we ook maar enigzins het gevoel krijgen dat iets eerder is gedaan, schieten we het af</blockquote>
‘Vooraf bespreken we het thema van een voorstelling; zeg maar een met potlood getekende vorm. Vervolgens bereiden de acteurs zich voor op een repetitie. De opdracht luidt: verzin een act bij het thema. Dat kan van alles zijn – een improvisatie, een lied, een scène, een tekst, een beeld, wat dan ook. Vervolgens werken we op de vloer, we inspireren elkaar tot weer een nieuwe act. Uiteindelijk hangt de muur vol briefjes met dingen die we rond een onderwerp hebben bedacht. We hebben nooit een vooropgezet concept dat moet worden ingevuld. We bouwen een huis met allemaal zelfgebakken steentjes. Om in de metafoor te blijven: op het laatst halen we er een regisseur bij om de boel te plamuren. Die moet de verhaallijnen bij elkaar brengen en er een geheel van smeden.
‘Wat ook helpt is dat we een bepaalde meerstemmigheid nastreven. We zijn bang dat het afgelopen is als we die niet meer hebben. We waren altijd jong, experimenteel en stout, maar zie: hier zit een kalende man van 49. Ons nieuwe codewoord is daarom: intergenerationeel. Het is niet zo dat je alleen maar brave dingen maakt als je ouder bent, maar als je stoute dingen wil blijven doen en als je wilt appelleren aan de belevingswereld van jonge mensen, dan moet je die er gewoon bij hebben. Veel Nederlandse collectieven bestaan uit maar een generatie. Daar is op een gegeven moment de lol gewoon af.’
 Voor de nieuwste voorstelling Britt for president liet je je inspireren door de Provinciale Staten. Hoe kom je op zo’n idee? 
‘Elke maand stap ik op de racefiets met een vriend die ambtenaar is bij Provinciale Staten. Hij vertelde me na de vorige Statenverkiezingen hoe het was om te worden geconfronteerd met een heleboel BBB’ers die amper bestuurlijke ervaring hebben. Ben je als ambtenaar vijf jaar bezig geweest om ergens een windmolen geplaatst te krijgen, wat miljoenen aan belastinggeld heeft gekost, heb je alleen nog de handtekening van de gedeputeerde nodig, en die zegt dan doodleuk: ‘‘Nee, dat doe ik niet, want ik ben van de BBB en wij zijn tegen windmolens.’’
‘Met de statenverkiezingen van komende maart in het vooruitzicht, wilde ik een klucht schrijven over democratie en disruptie. Ambtenaren hebben natuurlijk veel meer dossierkennis dan Statenleden die zomaar komen aanwaaien omdat hun partij toevallig heeft gewonnen. Ambtenaren proberen ondanks alles het democratische, bestuurlijke werk te laten doorgaan, los van hun eigen politieke kleur. Niemand heeft oog voor die duizenden mensen die zich dag in dag uit met hart en ziel inzetten voor onze democratie.’
<figure id="attachment_1087381" aria-describedby="caption-attachment-1087381" style="width: 1280px" class="wp-caption alignnone"><img decoding="async" class="wp-image-1087381 size-image_1280" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/ww5-1280x853.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/ww5-640x427.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/ww5-1280x853.jpg 1280w" alt="Repetitie voor 'Britt voor president'" width="1280" height="853" /><figcaption id="caption-attachment-1087381" class="wp-caption-text">Repetitie voor &#8216;Britt voor president&#8217;</figcaption></figure>
In 2009 maakten jullie ook al een voorstelling over de politiek: Villa Europa, naar aanleiding van de verkiezingswinst van de PVV.
‘Destijds stond iedereen op zijn achterste benen. And look at us now. Een kwart van Nederland stemt extreemrechts. De vraag hoe je daarmee moet omgaan, speelt overal. Als ik Tweede Kamerdebatten kijk, en ik zie Wilders weer supergevat zijn, dan denk ik: godverdomme Klaver, verzin nou ook eens iets snedigs! Of: verdomme Jetten, kom ook eens leuk uit de hoek! Zeg gewoon een keer wat je denkt! Laat die linkse onderbuik eens spreken! In dit stuk gebeurt dat allemaal. Dat is het heerlijke aan theater: je wordt nergens op afgerekend en toch kun je mensen een nieuwe blik geven.’
In voorbereiding op Britt for president bezochten jullie met een paar acteurs meerdere Provinciale Statenvergaderingen? Wat viel jou daar het meest op?
‘Ik was ontroerd. Het is de onbekendste bestuurslaag van Nederland. Op het Journaal zie je wat snippets van debatten waar Kamerleden gratuit wat staan te roepen, of een Donald Trump die alleen maar domme dingen zegt. Daardoor kun je het idee krijgen dat bestuurders niets waard zijn. Maar in de provincie en de gemeente wordt het echte werk gedaan. Daar zie je de meest onwaarschijnlijke coalities tussen bijvoorbeeld de Partij voor de Dieren en de BBB, om voor elkaar te krijgen wat moet gebeuren. Daar zie je oprechte teleurstelling als dat niet lukt. De nauwkeurigheid waarmee protocollen worden uitgevoerd, de manier waarop processen worden begeleid door mensen die nooit in de spotlights staan en die ook niet zoeken; ik was onder de indruk en ik vond het geruststellend.
<blockquote>‘De setting is een Provinciale Statenvergadering, met de Commissaris van de Koning, gedeputeerden en statenleden’</blockquote>
‘Er zit namelijk nooit iemand op de tribune, hooguit wat belanghebbenden. Terwijl het ontzettend leuk is om te zien. Je krijgt koffie, een koekje. Als je geen zin hebt in onze voorstelling: ga daar eens kijken.’
Waar gaat Britt for president over? 
‘De setting is ook een Provinciale Statenvergadering, met de Commissaris van de Koning, gedeputeerden en statenleden. Met humor en scherpte onderzoeken we de hedendaagse politieke uitdagingen. Hoe ga je als bestuurder om met het gegeven dat ook mensen die niet worden gehinderd door feitenkennis zich overal mee mogen bemoeien en hun mening ventileren? Vroeger gold dat alleen voor het Nederlands elftal, maar tegenwoordig geldt dat ook voor het bestuur van ons land.
Een andere vraag is hoe je de ander nog kunt bereiken als argumenten er niet meer toe doen en wetenschap ‘‘ook maar een mening’’ is. We zien de kloven dieper worden en de bubbels sterker, en ondertussen staren we als konijnen in de koplampen en zien we hoe kwetsbaar onze democratie is als disruptieve krachten de regels van het spel overboord zetten.’
Britt Hartog, een amateur-acteur, speelt de hoofdrol.
‘Britt is een bom van een wijf. We werkten ook met haar samen in Een oprechte ode aan de ironie. Ik vond het een mooi symbool om in een stuk over amateuristische politiek een amateur de hoofdrol te geven. Britt is geen opgeleide actrice en ze heeft een achtergrond die je niet op LinkedIn zet – de lezer moet zelf maar bedenken wat dat kan zijn. Ze zei direct ja toen ik vroeg of zij de hoofdrol wilde tussen professionele acteurs. In het stuk gaat ze er met gestrekt been in, zonder bestuurlijke kennis of kunde. Naar haar idee zegt ze waar het op staat.’
Jullie werk wordt ‘onvervalst highbrow’ en tegelijkertijd ‘extreem toegankelijk’ genoemd. Hoe kan dat? 
‘Dat vind ik een compliment. Het is een verborgen missie om grondige inhoudelijke verdieping te serveren met een enorme dosis lichtvoetigheid. Als die Spielerei er niet in zit, wordt het al snel dominee-achtig. We lopen artistiek graag voorop en pulken inhoudelijk aan de grenzen van wat kan, maar tegelijkertijd vinden we het fijn om ook ongetrainde theaterbezoekers die niet op zoek zijn naar de metafoor een mooie avond te bezorgen. Die gelaagdheid zorgt ervoor dat iedereen wel ergens kan aanhaken. Britt denkt dat haar familie de voorstelling hilarisch zal vinden. Anderen vinden de boodschap wellicht verontrustend.’
<figure id="attachment_1087380" aria-describedby="caption-attachment-1087380" style="width: 1280px" class="wp-caption alignnone"><img decoding="async" class="wp-image-1087380 size-image_1280" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/ww6-1280x1792.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/ww6-640x896.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/ww6-1280x1792.jpg 1280w" alt="Britt Hartog." width="1280" height="1792" /><figcaption id="caption-attachment-1087380" class="wp-caption-text">Britt Hartog.</figcaption></figure>
Hebben jullie de plank weleens misgeslagen? 
‘Met onze voorstelling Casting gingen we geweldig de mist in, dat was echt een grandioze mislukking. Florian Myjer, Ward Weemhoff en ik wilden een voorstelling maken naar aanleiding van de uitnodigingen voor castings die acteurs krijgen voor Nederlandse series, publieksfilms, arthouse-projecten en commercials. Het idee was een ongemakkelijke auditie te laten zien waarbij niet alleen de hoofdrolspelers werden beoordeeld maar ook de regisseur, de castingdirector en de netmanager
‘Het moest gaan over macht, aantrekkingskracht en artistieke hoogmoed. Op grond daarvan zouden wij dan een scherpe analyse maken van de Nederlandse cultuur. Maar de regisseur kreeg alle losse eindjes niet aan elkaar geknoopt, er zat geen eenheid in. Het was een onevenwichtige mix van halfbakken improvisaties en onvoldragen ideeën.’
Lachend bij de herinnering: ‘O ja, en de Oekraïne-oorlog was net uitgebroken, dus er zat ook nog een Oekraïense actrice in een kast op het podium. Het was gewoon een moddertje. We hebben de voorstellingen evengoed vijftien keer uitverkocht gespeeld, maar man, wat een chaos. Het was een kleine voorstelling, en financieel geen debacle, maar ja. Ik ben wel blij dat we achteraf kunnen zeggen: het was in elk geval geen braaf toneel.’
In 2022 doopten jullie je om tot Toneelgroep Amsterdam, een naam die dertig jaar toebehoorde aan wat nu Internationaal Theater Amsterdam heet. Was dat een grap?
‘Nee, dat was serieus. Het ging ons erom: wie mag zich het toneelgezelschap van Amsterdam noemen? Want ITA is het gogme natuurlijk wel een beetje verloren door zich vooral te richten op de expat community. In die zin was het ook een aanklacht. Het ging wat ons betreft echt ergens over, en het was heel leuk om die vraag op deze manier te agenderen. Er werd door het hele culturele veld over gesproken. Dat vonden we mooi.
‘Nadat ITA met juridische stappen dreigde, hebben we besloten terug te keren naar onze vertrouwde naam. En het was een leuke aftrap van onze publiciteitscampagne.’
Dus dat was het ook?
‘Het was van alles.’
<blockquote>Het fonds podiumkunsten is niet de sector. De culturele sector, dat zijn wij</blockquote>
Vorig jaar is De Warme Winkel van het ene op het andere moment de rijkssubsidie kwijtgeraakt. Waarom?
‘Het Fonds Podiumkunsten schrapte als donderslag bij heldere hemel de bijdrage van 700 duizend euro per jaar. De subsidieperiode beslaat vier jaar dus het ging over 2,8 miljoen euro – de helft van onze begroting. De rechter oordeelde dat het fonds onzorgvuldig was geweest in de beoordeling van de aanvraag, maar een herbeoordeling leidde opnieuw tot een afwijzing. Ik ben nog steeds bezig met het afronden van dat debacle, en ondertussen zit ik alweer te schrijven aan een nieuwe aanvraag.
‘Als ik eraan terugdenk, overvalt me opnieuw de gedachte: hoe kun je als Fonds voor de Podiumkunsten het theaterveld zo vakkundig om zeep helpen? Als je ziet hoe wij gepresteerd hebben, hoe we een van de succesvolste theatergroepen zijn die door alle hoepels van de subsidiegever springt, dan zakt je broek af als je ineens hoort: nee hoor, jullie krijgen geen geld meer. Absurd. Volkomen absurd.’
Hangt jullie toekomst nu aan een draadje? 
‘Dankzij bijdragen van het Amsterdams Fonds voor de Kunst, – lange leve de gemeente Amsterdam! – private fondsen en particulieren kunnen we doorgaan als kleinere projectorganisatie. Zij vinden dat een spannende club als De Warme Winkel moet blijven bestaan. Daar ben ik ontzettend dankbaar voor. Maar we hebben veel vaste mensen moeten ontslaan. Dat heeft onherstelbare schade aangericht. Op die mensen grijp ik nog altijd mis. Ik heb een dikke huid maar dit is een heel moeilijke periode geweest. Het was een enorme klap, extreem pijnlijk.
‘Ik vind dat zoiets niet moet kunnen. Als je twee of drie keer een structurele subsidie hebt gekregen, een achterban hebt opgebouwd, een infrastructuur van mensen hebt neergezet, dan moet je van tevoren een waarschuwing krijgen. Dan moet het fonds gedurende de subsidieperiode zeggen: jongens, jullie verprutsen het, en als het niet beter wordt, korten we jullie met eenderde van het bedrag. En als het nog een keer gebeurt, krijgen jullie helemaal niets meer. Maar dit? Onvoorstelbaar.’
Het lijkt op het Statenlid dat de stekker uit de windmolens trekt? 
‘Ik heb geleerd het fonds te zien als een overheidsloket waar je geld haalt. Ik dacht altijd dat er heel betrokken mensen werkten, en dat we samen de sector vormden. Maar zij zijn niet de sector. De culturele sector, dat zijn wij.’
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-oktober-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new">Bestel 'm hierDit verhaal komt uit ons nieuwe nummer, met als thema ‘boycot met ons mee’! Heb jij hem al in huis?1 oktober 2026</a>

Anniek van den Brand

Voorstelling Britt for president: ‘Een politieke klucht’

Panda als wapen

Tijdens zijn recente bezoek aan Washington kondigde de Chinese president Xi Jinping aan dat China twee reuzenpanda’s, een mannetje en een vrouwtje, aan de dierentuin van Atlanta zou uitlenen om daar mee te fokken. De dieren, Ping Ping en Fu Shuang, werden gepresenteerd als ‘ambassadeurs van de vriendschap’ en arriveerden enkele dagen later in de Amerikaanse dierentuin.
Het is bepaald niet de eerste keer dat China zijn beroemde reuzenpanda’s inzet als instrument van soft power. Door panda’s aan buitenlandse dierentuinen uit te lenen, probeert China zijn internationale imago te verbeteren. Het land wil niet langer worden gezien als een dreigende draak, maar liever als een sterke, vriendelijke en aaibare reus.
<div class="info-box">
<h5>Experts over de wereldpolitiek</h5>
Elke week publiceren we een opiniestuk over de wereldpolitiek. Met deze week: Brahma Chellaney, emeritus hoogleraar Strategische Studies aan het Center for Policy Research in New Delhi auteur van onder meer Water, Peace, and War: Confronting the Global Water Crisis (2013). 
</div>
<h5>Wolong</h5>
Misschien schuilt de werkelijke betekenis van deze ‘panda-diplomatie’ juist in de manipulatie en uitbuiting die erachter schuilgaan. Om te beginnen presenteert China de bekende zwart-witte beer graag als zijn nationale symbool, terwijl een van de belangrijkste natuurlijke leefgebieden van de reuzenpanda, Wolong, aan de steile rand van het Tibetaanse Plateau ligt. Over een afstand van slechts zo’n 50 kilometer daalt het landschap daar van bergtoppen van meer dan 5.200 meter hoogte naar valleien op minder dan 500 meter. Die enorme hoogteverschillen zorgen voor een vochtig en gematigd microklimaat, waarin de hooggelegen bamboebossen kunnen groeien die voor het voortbestaan van de reuzenpanda onmisbaar zijn.
<blockquote>In het wild leven minder dan tweeduizend reuzenpanda’s, en China beschouwt vrijwel al deze dieren als zijn eigendom</blockquote>
Wolong maakte van oudsher deel uit van Kham, een historische Tibetaanse regio, maar valt tegenwoordig onder het bestuur van de Chinese provincie Sichuan, binnen de autonome Tibetaanse en Qiang prefectuur Aba. China probeert zich niet alleen het gebied, maar ook alles wat het cultureel bijzonder maakt, toe te eigenen. Sinds China het grondstofrijke Tibet in 1950-1951 annexeerde, is de Chinese regering er systematisch op uit de Tibetaanse cultuur en identiteit uit te wissen. Dat gebeurt onder meer door de bijzondere landschappen, wilde dieren en natuurlijke rijkdommen van het Tibetaanse Plateau te presenteren als onderdeel van de Chinese nationale identiteit. Die culturele toe-eigening gaat zelfs zo ver dat China beweert dat de beroemde kersenbloesem niet uit Japan of Korea afkomstig is, maar uit ‘de Chinese hooglanden van de Himalaya’ – waarmee het Tibet bedoelt.
Op het Tibetaanse Plateau leven niet alleen reuzenpanda’s, maar ook de met uitsterven bedreigde rode panda, een zoogdier ter grootte van een huiskat, met een lange, borstelige staart. De reuzenpanda zelf staat te boek als een kwetsbare diersoort. In het wild leven nog minder dan tweeduizend reuzenpanda’s, en China beschouwt vrijwel al deze dieren als zijn eigendom. Daarmee komen we bij een tweede omstreden aspect van de Chinese panda-diplomatie: het lucratieve systeem waarbij buitenlandse dierentuinen tegen betaling een paar reuzenpanda’s kunnen huren.
<h5>Duurste diersoort</h5>
China profiteert niet alleen van de goodwill die het kweekt door zijn geliefde reuzenpanda’s in buitenlandse dierentuinen onder te brengen, maar verdient er ook flink aan. Dierentuinen betalen tot 1,1 miljoen dollar per jaar om een pandapaar te mogen huisvesten, tentoonstellen en ermee te fokken. China blijft eigenaar van de volwassen dieren én van alle jongen die tijdens de huurperiode worden geboren. Toch moet de dierentuin voor iedere geboren welp een eenmalige vergoeding van ongeveer zeshonderdduizend dollar betalen. Daarbovenop komen vaak nog sponsorbijdragen en verplichtingen voor wetenschappelijk onderzoek, die samen kunnen oplopen tot twee miljoen dollar.
Al die bedragen lopen flink op. Tussen 1994 en 2023 verdiende China bijna driehonderd miljoen dollar met de verhuur van reuzenpanda’s aan buitenlandse dierentuinen. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de reuzenpanda volgens Guinness World Records de ‘duurste diersoort is om in gevangenschap te houden’.
<h5>Dalai Lama</h5>
De financiële kant is nog maar het begin. De contracten die de Chinese staatsorganisatie China Wildlife Conservation Association met buitenlandse dierentuinen sluit, worden steeds eenzijdiger. Ze geven China het recht om een overeenkomst voortijdig en zonder instemming van de dierentuin te beëindigen, en de panda’s terug te halen. Dat kan om uiteenlopende redenen, waaronder het ‘zonder toestemming openbaar maken van relevante informatie.’ Zelfs ogenschijnlijk onschuldige informatie valt onder die beperkingen. Zo verbiedt China dierentuinen om woorden als ‘huur,’ ‘verhuur,’ ‘bruikleen’ of ‘contract’ te gebruiken. Daarmee lijkt het land te willen verhullen dat de panda-diplomatie in feite op een commerciële overeenkomst berust.
<blockquote>Dit jaar stuurde Japan zijn laatste twee reuzenpanda’s terug naar China</blockquote>
China gebruikt zijn panda’s ook om politieke signalen af te geven. Zo schonk het land in 1972 twee reuzenpanda’s aan de Smithsonian’s National Zoo in Washington, na het historische bezoek van de Amerikaanse president Richard Nixon aan Peking. In 2010 besloot China echter twee in de Verenigde Staten geboren jonge panda’s eerder terug te halen, nadat het Witte Huis had laten weten dat president Barack Obama zijn ontmoeting met de Dalai Lama zou laten doorgaan. In 2023 werden ook de laatste drie panda’s van de Smithsonian’s National Zoo naar China teruggebracht. Daarmee kwam een einde aan een traditie van meer dan vijftig jaar, waarin de aanwezigheid van reuzenpanda’s in Washington symbool stond voor de betrekkingen tussen China en de Verenigde Staten.
En de Verenigde Staten zijn niet het enige land waar China zijn panda’s inzet als diplomatiek middel. Dit jaar stuurde Japan zijn laatste twee reuzenpanda’s terug naar China. Daardoor heeft het land voor het eerst sinds 1972, toen Japan en China hun diplomatieke betrekkingen normaliseerden, geen panda’s meer. Heel anders verliep het in Qatar, waar China in de aanloop naar het WK voetbal van 2022 een pandapaar naartoe stuurde. Vertegenwoordigers van beide landen prezen dat gebaar als een teken van de ‘diepgaande betrekkingen’ tussen China en Qatar.
<h5>Scherpe tanden</h5>
De kracht van de Chinese panda-diplomatie lijkt inmiddels af te nemen. Hoewel reuzenpanda’s nog altijd geliefd zijn bij het grote publiek, vlakt de belangstelling voor dierentuinen met panda’s doorgaans af zodra de eerste nieuwsgierigheid is verdwenen. Tegelijkertijd laten natuurbeschermers steeds nadrukkelijker van zich horen. Zij bekritiseren het feit dat China een kwetsbare diersoort gebruikt voor commerciële en diplomatieke doeleinden.
Belangrijker voor China is dat politieke analisten en parlementariërs het uitlenen van panda’s steeds vaker beschouwen als een charmant gebaar dat vooral de aandacht afleidt, in plaats van als een serieuze aanwijzing voor de kwaliteit van de betrekkingen tussen twee landen. Dat verklaart mede waarom het recente ‘geschenk’ van Xi Jinping aan Zoo Atlanta nauwelijks aandacht kreeg in de Amerikaanse media. Ook internationaal lijkt de belangstelling terug te lopen. Terwijl in 2019 nog 21 landen deelnamen aan Chinese panda-uitleenprogramma’s, zijn dat er inmiddels nog maar 16. Zelfs Chinese staatsmedia vragen zich daarom af of de panda-diplomatie niet langzaam ‘haar glans heeft verloren’.
Reuzenpanda’s mogen er dan schattig en zachtaardig uitzien, het zijn krachtige beren met lange, scherpe klauwen en bijzonder sterke kaken. Hun bijtkracht bedraagt bijna 1.300 newton, bijna evenveel als die van een leeuw. Panda’s die in gevangenschap zijn geboren en later in het wild worden uitgezet, overleven vaak niet omdat ze belangrijke vaardigheden missen om zelfstandig te kunnen leven. Wilde panda’s kunnen daarentegen agressief en gevaarlijk zijn. In dat opzicht vormen ze misschien wel een treffend symbool voor China: hoe onschuldig en vriendelijk het land zich ook probeert voor te doen, zijn scherpe tanden blijven zichtbaar.

Brahma Chellaney

China’s panda-diplomatie verliest stoom

Debat op dinsdag

Een enquête invullen, misschien op gesprek komen en in het uiterste geval worden opgeroepen. Dit is de essentie van het plan voor de werving van rekruten voor het leger dat staatssecretaris van Defensie Derk Boswijk (CDA) onlangs bekendmaakte. De dienstplicht staat hiermee weer nadrukkelijk op de politieke agenda.
Afgelopen jaar protesteerden duizenden Duitse scholieren tegen de herinvoering van de militaire dienstplicht. En ook in Nederland is het een gevoelig onderwerp. Toen Boswijk in maart een debat voerde met de Tweede Kamer, uitten onder andere PRO en SP bezwaren. PRO-kamerlid Kati Piri stelde toen al de vraag: ‘krijgen ze een gevangenisstraf als ze niet komen opdagen?’
Die vraag leidde recentelijk opnieuw tot een hoop tumult. Stephan van Baarle (DENK) en Sarah Dobbe (SP) dienden een motie in over het uitsluiten dat jongeren een gevangenisstraf kunnen krijgen als ze de Defensie-enquête niet invullen. De coalitiepartijen, waaronder D66 stemden tegen de motie.
Hoe groot is de kans dat jongeren daadwerkelijk worden bestraft of verplicht om in dienst te gaan? En belangrijker: is het überhaupt wenselijk om jongeren onder druk te zetten om zich in te zetten voor de krijgsmacht, of werkt die dwang juist averechts?
<h5>Niet mijn oorlog</h5>
‘Het idee van een dienstplicht stuit heel veel jongeren tegen de borst’, zegt Neele Boelens, voorzitter van FNV Young &amp; United. ‘Wat ik lastig vind is dat er enerzijds wel wordt verwacht dat wij jongeren in het leger gaan dienen, terwijl er anderzijds te weinig voor ons wordt geregeld. Denk aan het minimumjeugdloon wat nog steeds van kracht is en het gebrek aan betaalbare woningen waardoor jongeren echt diep in de problemen zitten.’
<blockquote>Defensie heeft niets aan mensen die niet in dienst willen</blockquote>
‘Oorlog is niet in het belang van jongeren. Stel je wordt geboren in een land als Israël. Daar worden mensen verplicht om het leger in te gaan. Vanaf jongs af aan worden ze gehersenspoeld om andere jongeren, die toevallig een andere etnische achtergrond hebben of op een andere plek geboren zijn, dood te schieten. Uiteindelijk schiet niemand iets op met oorlog, behalve de wapenindustrie of de machthebbers in een staat. Ik denk dat er veel jongeren zijn die denken: waarom moet ik meedoen aan jullie oorlog?’
‘Daarnaast heeft Defensie niets aan mensen die niet in dienst willen. In praktijk denk ik, als er boetes komen als je weigert in dienst te gaan, alleen de mensen die het financieel het moeilijkst hebben het leger in zullen gaan. Jongeren met rijke ouders kunnen het afkopen.’
<h5>Moderniseren dienstwet</h5>
‘De dienstplicht is een appèl op jongeren om zich in te zetten voor de samenleving’, zegt Joanne Sloof, voorzitter van de jongerenpartij van het CDA. ‘Wij zien het als verantwoordelijkheid nemen en ook als een manier om iets terug te doen voor de samenleving.’
‘We zijn voor een dienstplicht naar Zweeds model, waarbij de meest gemotiveerde en geschikte jongeren voor de dienstplicht worden opgeroepen. Daarnaast pleiten we voor een maatschappelijke dienstplicht. Op het moment dat je zegt: ik zou geen militaire dienstplicht willen doen, dus ik wil niet het leger in of het leger ondersteunen, moet je de mogelijkheid hebben als jongere om een maatschappelijke dienstplicht te vervullen, bijvoorbeeld in het onderwijs of de zorg.’
Toch is de jongerentak van het CDA wél degelijk voor het moderniseren van de dienstplichtwet.
‘Stel dat er ooit een oorlog zou uitbreken, dan heb je als bewindspersoon nog maar één knopje waar je aan kunt draaien, namelijk het heractiveren van de opkomstplicht. Ik vind het wenselijker dat je een aantal tussenfases hebt en niet gelijk de noodknop hoeft in te drukken.’
<h5>Status quo</h5>
‘Over het algemeen schieten mensen redelijk snel in de contramine als je ze dwingt om iets te doen’, zegt psycholoog en schrijver Thijs Launspach. ‘Dat is niet uniek voor jongeren. Je zou hooguit kunnen zeggen dat ze zich iets meer afzetten tegen de status quo, al is dat met de huidige generatie niet zo. Die zijn juist een stuk conservatiever en omarmen de status quo meer dan voorheen.’
<blockquote>Ik denk dat jongeren meer bezig zijn met hun eigen precaire positie in de maatschappij</blockquote>
‘Ik denk dat jongeren meer bezig zijn met hun eigen precaire positie in de maatschappij, met het klimaat of met de opkomst van extreemrechts, in plaats van de angst dat ze zomaar het leger in worden gegooid. Dat lijkt ze voor nu een ver-van-hun-bedshow.’
<h5>Niet altijd leuk</h5>
‘Defensie wil werken met militairen die goed gemotiveerd zijn’, zegt defensiewoordvoerder Klaas Meijer. ‘Tegelijkertijd moet de krijgsmacht wel gevuld.’
In het coalitieakkoord is de ambitie om de krijgsmacht uit te breiden al opgenomen. Het streven is om het leger uit te bouwen naar 122 duizend militairen. Dit betekent dat het aantal medewerkers bij Defensie met een slordige 40 procent moet groeien.
‘De krijgsmacht moet groeien want de dreiging in de wereld is toegenomen. De Defensie-enquête is voor ons een manier om mensen te interesseren voor de krijgsmacht. Naarmate de dreiging op ons eigen grondgebied toeneemt, kunnen we meer verplichtende maatregelen nemen, zoals het verplichten van de enquête of het verplichten van een keuring.’
‘In de oude tijd van de dienstplicht waren er ook dienstplichtigen die het minder leuk vonden. Daarentegen was het merendeel goed gemotiveerd en hebben zij tijdens de Koude Oorlog een onmisbare bijdrage geleverd aan onze veiligheid.’

Janneke Ringens

Werkt de herinvoering van de dienstplicht averechts?

Pop-up poëzie

Pop-up poëzie: Verdediging van de herfst ten opzichte van de lente

De erfenis van Bibi

Israël kiest

Verhaal van de Week

Migratie op z'n Spaans

Pedro Sánchez

Hoeze crisis?

Adriaan van Dis

Liefdesbrief

De Warme Winkel

Theater

Panda-diplomatie

China

Herinvoering dienstplicht goed idee?

Debat

Leve de herfst

Poëzie

De Avond van Vrij Nederland

In programma&#8217;s vol journalistieke gesprekken, satire en live-muziek nodigen wij onze lezers en luisteraars eens paar maand uit om de vrijdagavond met ons te vieren. Combineer je vrijmibo met politieke verdieping. Ontmoet redacteuren. Stel je eigen vragen aan landelijke kopstukken uit de politiek. Of kom gezellig langs met je vrienden om te borrelen en luisteren naar inspirerende sprekers.
Nog geen lid? Geen probleem! Iedereen is welkom op de Avonden van Vrij Nederland.

Vier je vrijdagavond bij Vrij Nederland!