Lesje begroten van Wennink

Verhaal van de Week

Prinsjesdag

Essay

Gooi die nazi-omroep uit het bestel!

Teun van de Keuken

Brommers in zee

Kort verhaal Rob van Essen

Elke tijd kent zijn splijtzwam

Niet wolf, wel wolf

Mikpunt van de twijfelbrigade

Hans against the machine

We legde de vraag voor aan vijf deskundigen

Is een kiesdrempel een goed idee?

De nieuwe Connie Palmen

Cultuurtip

Beschouwing / De verborgen geschiedenis van Parijs
Wat werd het volk weer gevleid tijdens de afgelopen Franse verkiezingscampagne. De kandidaten knielden voor de gewone man, zijn angsten en verlangens werden bespeeld als violen. La France d’en bas, de kleine luyden waar de geschiedenis zo vaak overheen kijkt, liet zich kietelen en kwam in groten getale stemmen – waarna het nu weer vijf jaar zijn bek moet houden natuurlijk.
Niet de kiezers, maar de gekozenen krijgen doorgaans een plaats in de annalen. De geschiedenis walst, mensen kruipen. Om die twee bewegingen tegelijkertijd te vatten, is een wijde en scherpe blik nodig, en om van die waarneming een verhaal van te maken, veel talent. Andrew Hussey, een Engelsman die sinds jaren tussen de Parijzenaars woont, beschikt over beide. Daar bovenop heeft hij lef. Met die drie eigenschappen schreef hij de ‘verborgen geschiedenis’ van Parijs. Het lef is nodig om te besluiten, zoals Hussey deed, de hele geschiedenis te vertellen. Niet die van één periode, of van één arrondissement, of van één ontwikkeling, nee: vanaf de pre-Romeinse nederzettingen tot de banlieue-rellen van 2005, stap voor stap en bijna straat voor straat. Met verborgen bedoelt hij dat daarbij de nadruk ligt op het lage deel van de geschiedenis, l’en bas, waar de generaties elkaar roemloos en anoniem opvolgen in een zoektocht naar beschutting, eten en seksuele bevrediging. Vooral dat laatste fascineert de auteur, wat zijn boek des te aangenamer maakt om te lezen.
Geschiedenis voor Hussey is niet iets dat zich langs de jaartallen voortsleept van staatsvorm naar staatsvorm, van oorlog naar oorlog of van troonsopvolging naar revolutie, maar een geil dier dat door de goten van de straten krioelt, zich bij nacht en ontij bezat en ondertussen, onbewust, vorm geeft aan de stad. Een vorm die uiteindelijk permanenter is dan alle paleizen en triomf­bogen van de grote geschiedenis bij elkaar.
Deze benadering is niet nieuw. Hussey noemt eerbiedig Céline als ‘wellicht de grootste chroniqueur van de verborgen geschiedenis van de stad’, en er zijn anderen. Maar Céline kende elke porie en elk orgaan van de gewone Fransman. Hussey is een buitenstaander, en al moet hij voor of door het schrijven van dit boek een ingewijde zijn geworden, dat onderscheidt hem. Met Britse subtiliteit beschrijft hij het Parijse fenomeen van ‘een exclusief café waar het niet per se aangenaam toeven is’. En met de zelotische liefde van de ware francofiel bewijst hij zelfs voor iets Angelsaksisch als de punkrock een Parijse oorsprong. Wat hij haat is ‘Parisiana – de kitscherige toeristenversie van de stad’. Al in zijn beschrijving van het in 1605 gereed gekomen Place des Vosges, dat koning Henri IV in overeenstemming wenste met de klassieke maatstaven die hij in Italië had gezien, klinkt zijn achterdocht jegens frisse façades. Hij is pas tevreden als hij kan constateren dat het beeldschone, vierkante plein al snel in bezit wordt genomen door hoeren en duellerende heren.
Maar een Céline is hij zeker niet. Daarvoor is zijn stijl te beschaafd en bovendien heeft Hussey een moraal. In de eerste tweehonderd pagina’s van Parijs, de verborgen geschiedenis ligt het er zelfs nogal dik bovenop: leve de multiculturaliteit die van alle tijden is. ‘Gemeenschappen uit Algerije en Marokko’ zouden zich al in de protohistorie, nog voordat de Kelten zich aan de oevers van de Seine nederzetten, hebben opgehouden in wat tegenwoordig Parijs heet, schrijft hij. Het gebruik van de moderne namen van die twee landen in een passage die eeuwen voor het begin van onze jaartelling is gesitueerd, doet geforceerd aan. Alsof de auteur wil duidelijk maken dat de immigranten uit Algerije en Marokko die zich sinds de tweede helft van de twintigste eeuw in Parijs vestigen, niet als nieuwkomers mogen worden beschouwd. De eerste figuur die sprekend wordt opgevoerd in dit boek is bovendien Tariq Ramadan (zie VN 16, 21-04-2007), van wie Hussey leert: ‘Het is geen kwestie van een botsing van beschavingen, (…) maar dat moslims zich weren tegen wantrouwen en vooroordelen.’ En dat dan in het hoofdstuk over de vroege Middeleeuwen.
Gelukkig lijkt Hussey naarmate zijn verhaal vordert beter te beseffen dat het vertellen van de integrale geschiedenis van Parijs een zo ambitieuze onderneming is dat hij de botsing der beschavingen beter voor een volgend boek kan bewaren. Hussey is op zijn best als hij gewoon feiten etaleert, zonder te trachten historische verbanden te leggen. Evenmin als een Céline is hij een Huizinga, al citeert hij ook die met instemming. Hij is meer van de weetjes dan van het grote begrijpen, maar daar is niets mis mee. Zijn feitenkennis over Parijs is verbluffend, duizelingwekkend en levert vijfhonderd pagina’s leesplezier op, te lezen met het stratenboekje onder handbereik. Zo leert men niet alleen alle plaatsen kennen waar in Parijs de duivel is verschenen, maar ook dat La Samaritaine zijn naam dankt aan een beeld van Christus en de samaritaan dat vroeger op de plaats van het warenhuis stond, dat het woord boulevard komt van het Duitse Bollwerk, en dat de eerste Parijse beschermheilige, Saint Denis, nadat hij onthoofd was (‘daar waar nu de Rue Yvonne-le-Tac ligt’), zijn eigen hoofd oppakte en nog een tijd door Montmartre liep onder het reciteren van gebeden. Verspreid over de betere toeristengidsen is deze informatie ook wel te vinden – en Hussey wil ook dat zijn boek zo gebruikt wordt – maar hier staat het mooi, allemaal bij elkaar.
Tussen die feiten door kruipt overal dat geile beest. Waar Saint Denis zijn laatste stappen zette, bevindt zich nu het hart van de Parijse seksindustrie. De Samaritaine staat aan de Pont Neuf, die vanaf zijn voltooiing in 1607 een aantrekkingskracht had op de Parijzenaars die er ‘doelloos of op zoek naar seks of geld’ kwamen rondwandelen. En de boulevards, door andere stadshistorici meestal beschouwd als verkeersaders, zijn bij Hussey het jachtterrein van flaneurs en hoeren. Waarom de Parijzenaars juist van de Pont Neuf zo opgewonden raakten, maakt Hussey overigens niet duidelijk. Ook zijn lezing van de Franse Revolutie is vrijwel geheel seksueel. ‘Op het hoogtepunt van de Terreur was de drang naar seks in de stad zo groot dat zelfs de minst teer uitgevallen hoeren vertelden dat ze uitgeput waren en klanten moesten teleurstellen,’ weet hij. Het mist iedere historische onderbouwing, maar je ziet het wel voor je. De geschiedenis van Parijs als een ‘panseksueel carnaval’, dat geeft toch zin om er weer eens heen te gaan.
Parijs is zo vaak beschreven als hoofdstad van de Verlichting, of juist hoofdstad van het christendom, hoofdstad van de democratie, hoofdstad van de kunst, hoofdstad van de spektakelmaatschappij (Hussey, historicus, schreef eerder een biografie van de situationist Guy Débord, de bedenker van die term), dat het een verrijking is om naast al die elitaire geschiedenissen van de stad nu ook over deze complete kroniek uit de onderbuik te beschikken. Tegelijkertijd maakt Hussey’s bewonderenswaardige onderneming wel duidelijk dat het gewone moeilijker is te inventariseren dan het bijzondere.
Want dat Parijs Parijs is doordat er daar zoveel grote geesten geboren werden, bijzondere gebouwen verrezen en belangrijke daden werden verricht, dat is duidelijk. Maar dat Parijs ook Parijs is doordat er eeuw na eeuw gegeild en gekwijld is, lijkt moeilijker te beargumenteren. Waren er in andere steden dan geen kleine luyden met grote lusten? Kookte het bloed in Parijs sneller dan elders? Hebben de Parijzenaars iets in hun genen dat hen in dit soort zaken onderscheidt van de rest van de wereld? Daarop moet Hussey juist weer ontkennend antwoorden, om niet in conflict te komen met zijn multiculturele adagium. De Parijse identiteit is voor hem een kwestie van stijl, en aan constante verandering onderhevig. Dat is zo ongerijmd als het leven zelf, maar in het licht van zijn monumentale werk moet het Hussey vergeven worden. Net als het uitvoerige verslag van zijn ontmoeting met porno-onderneemster Ovidie. Met al zijn sympathie voor de zelfkanters en seksbelusten maakt Hussey juist haar belachelijk. ‘Ovidie was een kleine vrouw met bodypiercings, gehuld in een zwarte pyjama en keek me aan met de harde blik van een jonge maoïst.’ Desalniettemin bespreekt hij juist met haar de vraag waar het volgens hem allemaal om draait, in Parijs en daarbuiten: ‘Met wie neuken we en waarom.’
Andrew Hussey, ‘Parijs, de verborgen geschiedenis’. Arbeiderspers, 548 pagina’s, € 34,95. Verschijnt 12 mei.

Pieter van den Blink

De geschiedenis is een geil dier

Beschouwing / Het hart van Ségolène Royal
In de laatste fase van de campagne raakte Ségolène Royal bevangen door euforie. In Brest, waar zij vorige week haar laatste grote bijeenkomst hield, sprak zij ineens bevlogen over ‘tederheid’ en ‘van elkaar houden’. Ze wilde een tedere president zijn voor een land ‘dat zoveel tederheid tekort is gekomen’. Haar woorden klonken niet alsof ze van tevoren waren ingestudeerd, hoewel haar leermeester Mitterrand ook de gewoonte had om met het volk over liefde te spreken.
De cynici die haar de avond tevoren hadden beticht van gespeelde woede tijdens een tv-debat met Nicolas Sarkozy, beoordeelden het optreden in Brest als gespeelde ontroering. Royal zou het laatste grote mediamoment hebben willen benutten om haar imago van afstandelijke tante te compenseren. Misschien hadden ze gelijk, misschien niet.
Toen Ségolène Royal me, nu bijna een jaar geleden, een hand gaf, had ik niet de neiging om na te tellen of ik al mijn vingers nog had. Na een handdruk van Jacques Chirac had ik dat wel, terwijl diens imago juist dat van de gezellige oom was. Hoewel het, net als met Ségolène Royal, de eerste en enige keer was, omklemde Chirac met beide handen de mijne, wat de onaangename sensatie gaf dat ik even niet meer voelde waar ik zelf ophield en hij begon. De hand van Royal daarentegen was koel en ferm. Des te koeler wellicht doordat we elkaar ontmoetten in een drassig veldje in de Poitou-Charentes.
Dat was in tijd dat ze haar kandidatuur voor de PS nog moest bevechten op de ‘olifanten’ in de partij. De voortekenen waren gunstig. Zoals ze het zelf zei: ze was al populair voordat ze iets had gezegd. Voor haar tegenstanders was het nog prijsschieten op de vage ideeën waarmee zij zich kandidaat wilde stellen. Het enige plan dat ze al wel doordacht had was dat van de participerende democratie. ‘Regeren met het volk’ zoals ze het later in een boek formuleerde, met referenda via internet. Regeren met klinkt gezelliger dan regeren over het volk, al is dat laatste wel de bedoeling in een representatieve democratie. Maar als strategie om de Fransen weer te interesseren voor de politiek en tegelijkertijd een paar ideeën op te doen, was het geen gek plan.
Het was toen nog te vroeg voor euforie, maar ze droeg de belofte ervan in zich. Afgezien van die proefballon van participatieve democratie, hing er geen aura van vernieuwing om haar heen, maar van normalisering. Ze had er geen moeite mee om op meerdere vragen te antwoorden: daar ben ik nog over aan het nadenken, in plaats van zich achter holle frasen te verschuilen. Dat is haar verweten, maar het maakte een eerlijke indruk. En eerlijkheid is op zich al vernieuwend in een land waar de opsporingsinstanties letterlijk aan de poorten van het Elysée staan om de vertrekkende president op te wachten.
Later die dag toonde zij ook haar koude kant. Ze vernederde een medewerker in wat een voorproefje bleek van de toorn die over haar vaardig werd in het tv-debat. ‘Sommige woede is heel gezond’ beet zij daarin Sarkozy toe, toen hij haar vroeg te kalmeren.
Dat zulke krachten in haar ontketend konden worden, maakte haar tot een normale, maar toch ook niet helemaal normale vrouw. Des te fascinerender, natuurlijk.
Haar handdruk had toch een gevaar in zich geborgen, want ik bleek ontvankelijk te zijn geworden voor haar sprookje. De gedachte dat een betere samenleving misschien toch mogelijk zou zijn, bleef steeds langer hangen. Het is zeker niet denigrerend of misogyn om van deze sterke vrouw, die haar vrouwelijkheid nadrukkelijk gebruikte tijdens de campagne, te zeggen dat ze een sprookjesprinses werd. Met de toverfeeën Jane Birkin en Emmanuelle Béart aan haar zijde, werd het helemaal onweerstaanbaar.
Het is zo verleidelijk om mee te gaan in schematische voorstellingen. Zij de sprookjesprinses, Sarkozy de boze wolf. Aan hem kleeft hetzelfde bezwaar als aan Rita Verdonk: ze kunnen wel zeggen dat zij ook een hart hebben, maar je gelooft het niet. Ségolène Royal, ondertussen, droeg steeds vaker witte kleren.
De keuze voor Frankrijk werd duidelijk: wie stemt er met zijn hoofd, lees: zijn portemonnee, en wie stemt er met zijn hart. Pragmatisme versus idealisme. En dat leverde nu eens echt een titanenstrijd op, van een niveau waar de Nederlandse politici in geen honderd jaar aan kunnen tippen.
Tederheid. Gezonde woede. Het was nodig dat een vrouw doordrong tot de tweede ronde van de Franse presidentsverkiezingen voordat die toch normale onderdelen van het menselijk bestaan weer benoemd mochten worden. En dat was mooi.
Waarschijnlijk heeft Sarkozy een beter plan om de staatshervormingen aan te pakken, en zal hij ‘Frankrijk terugbrengen in Europa’. Misschien is zelfs zijn idee voor een ministerie van ‘Immigratie en Nationale Identiteit’ niet zo griezelig als het klinkt. In elk geval had Ségolène Royal geen duidelijke alternatieven voor deze voornemens. Maar! Het leek voor de duur van een campagne denkbaar dat een normaal mens ging regeren. Geen poppetje met een masker, geen ultra­liberaal of ultra­socialist, maar een op consensus gerichte vrouw van vlees en bloed die niet dacht dat zij de wijsheid in pacht had. Zover is het ge­komen met de politiek dat een normaal mens als zij direct de allure van een sprookjesprinses krijgt

Verslagen maar onweerstaanbaar

Burgerslachtoffers
Er is iets vreemds aan de hand met de berichtgeving over burgerslachtoffers in Irak. In de uitzending van Reporter op 25 maart over de mogelijke betrokkenheid van Nederlandse militairen bij de invasie, werd gesteld: ‘Inmiddels zijn naar schatting ruim vijftigduizend burgers om het leven gekomen.’ Drie dagen later maakte de BBC bekend dat de Britse regering voortaan een andere schatting aanhoudt: zeshonderdvijftigduizend. Tussen die twee uitersten ligt nog een scala aan schattingen. Het Iraakse ministerie van Gezondheid bijvoorbeeld houdt het sinds november 2006 op honderdvijftigduizend. Discussies over de oorlog worden er niet duidelijker op als dodentallen die een factor dertien van elkaar verschillen over tafel gaan.
Volledige zekerheid over het aantal burgerslachtoffers is niet te krijgen. De strijdende partijen doen zelf geen mededelingen over het aantal burgerdoden. De situatie in Irak maakt het voor onpartijdige waarnemers moeilijk te tellen of te schatten. En het begrip burgerslachtoffer is ook niet eenduidig. Strijders dragen niet altijd een uniform in een conflict dat zo diffuus is als dat in Irak. Maar daarin verschilt de oorlog in Irak niet van andere, en toch liggen de schattingen nergens anders zo ver uit elkaar. Hoe kan dat?
Lage schattingen zijn meestal ontleend aan de website Iraq Body Count (iraqbodycount.org). Drijvende kracht achter de site is Hamit Dardagan, een ‘freelance onderzoeker’ in Londen, op internet bekend van anti-oorlogsartikelen als ‘The Unbearable Lightness of Bombing’ (2002). Dardagans wetenschappelijke status mag vaag zijn, zijn methode is helder. Een team van twintig Britse en Amerikaanse vrijwilligers analyseert dagelijks de berichten over Irak in de (westerse) media. Minstens twee bronnen moeten een bepaald dodental hebben genoemd, voordat het wordt opgenomen in de schattingen. Waar mogelijk zoekt IBC zelf bevestiging via contacten met mensen ter plaatse in Irak.
De hoogste schattingen zijn afkomstig uit een onderzoek dat in oktober 2006 in medisch tijdschrift The Lancet is verschenen. In tegenstelling tot de IBC gingen de wetenschappers van de Johns Hopkins University in Baltimore en de Mustansiriya University in Bagdad wel uit van waarnemingen ter plaatse. Lijken tellen deden ze niet. In plaats daarvan werden op zevenenveertig willekeurig gekozen plaatsen Iraakse huishoudens ondervraagd over de sterfgevallen in hun omgeving. De sterfgevallen hoefden niet direct aan geweld gerelateerd te zijn, maar konden ook het gevolg zijn van de ineenstorting van de infrastructuur van het land sinds de invasie. De bevindingen werden geëxtrapoleerd en afgezet tegen het sterftecijfer in Irak vóór de oorlog. Met als resultaat het duizelingwekkend hoge aantal van 654.965 burger
Aanvankelijk was de Britse regering even snel in het verwerpen van dit onderzoek als de Amerikanen en de Irakezen zelf. ‘In de verste verte niet accuraat,’ noemde Tony Blair het onderzoek. ‘Methodologisch afdoende onderuit gehaald,’ oordeelde Bush. ‘Een tikkeltje overdreven,’ vond het Iraakse ministerie van Gezondheid. In januari 2007 publiceerde The Lancet zelf een tegenstuk tegen het onderzoek, waarin op basis van onder meer de cijfers van IBC enkele vraagtekens bij de uitkomsten werden geplaatst.
Daarnaast had The Lancet een verdenking op zich geladen. Het tijdschrift staat onder leiding van Richard Horton, een verklaard tegenstander van de invasie in Irak. Het onderzoek, getiteld Mortality after the 2003 invasion of Iraq, werd uitgevoerd door professor Les Roberts. Roberts is een gerenommeerd wetenschapper (verbonden aan Johns Hopkins University én Columbia University), die politieke ambities koestert. Vorig jaar voerde hij enige tijd als Democraat campagne voor een zetel in het Huis van Afgevaardigden. Het onderzoek verscheen in The Lancet van 21 oktober, vlak voor de verkiezingen.
De hoogte van de schattingen, in combinatie met de politieke stellingnamen van Horton en Roberts, maakte de verleiding groot om het onderzoek af te doen als ‘louter propaganda’, zoals Leon de Winter en Mark van der Laan in Nederland deden. Ook Iraq Body Count nam afstand van het onderzoek.
Naar nu is gebleken, zagen de adviseurs van Blair dat toch anders. Sir Roy Anderson, de hoogste wetenschappelijke adviseur van het Britse ministerie van Defensie, heeft al direct na lezing van het onderzoek gezegd dat er maar het beste ‘terughoudend’ op kon worden gereageerd, omdat het hem wel degelijk goed onderbouwd leek. Aan dat advies hield Blair zich dus niet.
Wat valt er over het onderzoek te zeggen, buiten het politieke steekspel waar dat getal van zeshonderdvijftigduizend meteen inzet van is geworden? De enige wetenschappelijke kritiek die het onderzoek feitelijk gehad heeft, is het artikel in The Lancet van 13 januari. Dat behelst drie argumenten. De onderzoekers hadden allereerst geprobeerd om de cijfers van de Iraq Body Count nog enigszins in hun eigen voordeel te interpreteren. Dat was op ondeugdelijke manier gedaan, in werkelijkheid zou er geen enkele overeenkomst zijn. Ten tweede zijn de bevindingen uit het onderzoek zeer afwijkend van die in andere oorlogsgebieden zoals Darfur. De verhouding tussen geweldsgerelateerde sterfgevallen en doden als gevolg van ondervoeding of ziekte is bijvoorbeeld anders dan ‘normaal’. Het derde en laatste bezwaar is dat geen rekening is gehouden met de spreiding van het geweld over de diverse districten in Irak. Een beter onderscheid ‘zou de studie hebben versterkt’.
Dat er geen overeenkomsten met de cijfers van Iraq Body Count zijn is logisch, gezien de nadrukkelijke terughoudendheid van die laatste. Afwijkende resultaten zijn nog geen onmogelijke resultaten. Onmogelijk is alleen wat wetenschappelijk is weerlegd. Exacte duidelijkheid over het aantal burgerslachtoffers zal nooit bestaan, in Irak net zomin als elders. Maar in de discussie zullen we ons helaas moeten houden aan de schatting van meer dan zeshonderdvijftigduizend burgerslachtoffers tot nu toe.

Hoe hoog staat de teller in Irak?

<div class="wpg-element paragraph">
Adjunct-hoofdredacteur
Pieter van den Blink (1966) werkt sinds september 2005 bij Vrij Nederland. Hij schrijft over Frankrijk, de Franstalige wereld en literatuur. Hij werkte eerder als redacteur bij dagblad Trouw en was correspondent in Parijs voor diverse media. Van den Blink studeerde Nederlandse letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam. Sinds december 2006 is hij adjunct-hoofdredacteur van VN.
Lees van Pieter van den Blink:
</div>

De redactie

Over Pieter van den Blink

Mexico
Het verzet dat de Mexicaanse stad Oaxaca ruim een halfjaar bezet heeft gehouden, dreigt ondergronds te gaan. Hetzelfde geldt voor de nieuwe president van Mexico, de conservatieve Felipe Calderón. In Oaxaca vielen tot nu toe negen doden, de onopgehelderde verdwijningen niet meegerekend. In het Congres, waar Calderón moest worden ingezworen, bleef het bij vuistslagen en een ruwe stoelendans. De seance kon niet langer dan een paar minuten duren, gejoel overstemde de woorden van Calderón.
Zijn tegenstander in de verkiezingen, oud-burgemeester van Mexico-stad Andrés ‘Amlo’ Obrador had een plechtiger ontvangst gekregen, maar dan buiten, op het plein, waar hij zijn linkse schaduwregering installeerde. Van de eenenveertig miljoen stemgerechtigde Mexicanen stemde net een half procent minder op hem dan op Calderón. Tenzij er fraude in het spel is, zoals de aanhangers van Obrador beweren.
Na een vuile campagne met veel beschuldigingen van corruptie over en weer, vraagt Calderón de Mexicanen om hem nu op zijn daden te beoordelen. De situatie in Oaxaca zal daarin een belangrijke rol spelen. Calderón is zelf afkomstig uit het noorden van Mexico en het is de vraag hoe hij de onlusten in de zuidelijke stad het hoofd zal bieden.
De toerisme-industrie oefent druk op hem uit om zo snel mogelijk tot een oplossing te komen. Maar de opstandelingen in het kleurrijke Indianenstadje lijken dronken van geweld, in reactie op het brute optreden van de verschillende politiediensten.

Een ruwe stoelen dans

Kleine tovenaar op het literaire veld

So long, punks
In het weekend dat punkclub CBGB’s na drieëndertig jaar zijn deuren sloot, was het ’s middags al dringen voor de souvenirsbalie in de aanpalende galerie. Veel New Yorkers wilden op de valreep nog een T-shirt, danwel slabbetje, onderbroek of hondendekje aanschaffen met het logo van deze roemruchte pijpenla in The Bowery. The Ramones schalden op topvolume uit de speakers. In de wanordelijke rij stond een verveelde puber naast zijn ouders een met bandnamen bedrukte damesslip te inspecteren. ‘Mom! Dad!’ kraaide hij plotseling enthousiast, ‘AC/DC played here!’
Ontdaan over zoveel muziekhistorisch onbenul, rolden mam en pap opzichtig met hun ogen. ‘Everybody played here, son.’
En zo was het. The Ramones, The Talking Heads, Blondie, Television, Patti Smith, Living Colour, Bad Brains; talloze punk-, new wave- en hardcore-groepen maakten vanaf 1973 naam in ‘CB’s’. De sluiting, na een slepend conflict met de huisbaas over de huur, was derhalve groot nieuws in de stad. Hier werd geschiedenis verkwanseld, vonden velen, en ze spraken schande van de in rap tempo veryuppende straten in deze buurt, waar het ooit bruiste van de ondergrondse creativiteit. Anderen vonden het feit dat eigenaar Hilly Kristal van zins is de club in originele staat opnieuw op te bouwen in glimmend Las Vegas, juist passend symbolisch voor de verwording van ooit zo rebelse muziekgenres.
Op zaterdagavond liep de rij voor de ingang tot ver om de hoek. Honderden mensen probeerden binnen te komen in het morsige, zwartgeblakerde, met stickers beplakte heiligdom. Want Debbie Harry kwam, samen met haar voormalige vriend en bandgenoot Chris Stein, afscheid nemen met een akoestische set. In de begindagen van Blondie was ze de natte droom van de punkgeneratie, nu een grande dame, gekleed in een kuise nonnenjurk. ‘Waar moeten we voortaan naartoe?’ vroeg ze het publiek, waarna ze een stroom hits zong – ‘Call Me’, ‘The Tide is High’, ‘Hangin’ on the Telephone’, ‘One Way or Another’, ‘Heart of Glass’ – die woordelijk werden meegezongen. Bij wijze van afscheid maakte ze haar vingers nat aan haar tong, en vergastte haar gehoor met superieure arrogantie op een paar druppels van haar spuug. Daarna verdween ze in een kleedkamer waar een stuk landbouwplastic dienst deed als deur. Er werd veel gefotografeerd die avond, vooral bij de toiletten in de kelder. Als deze wc’s toch eens konden praten, mijmerde een jongen hardop. Was het nou de dames of de heren geweest, waar Chris het met Debbie deed terwijl Joey Ramone stond te kotsen? Voor de zekerheid nam hij maar een foto van allebei.
Sander Donkers
Iftar in Amsterdam-West
Het schemert in het oude schoolgebouw aan de Postjesweg in Amsterdam-West, dat tijdelijk dienst doet als moskee van Milli Görüs. Op de verdieping boven de gebedsruimte staan lange tafels opgesteld. Vanavond is hier de jaarlijkse iftar, het gezamenlijk breken van de vasten, een moment van verbroedering. Een gemengd gezelschap zit aan: hoge politiefunctionarissen, gemeente- en deelraadsleden, het Milli Görüs-kader uit Duitsland.
Haci Karacaer, tot voor kort directeur van Milli Görüs en stuwende kracht achter de plannen rond de Westermoskee in de Amsterdamse Baarsjes, organiseerde zeven jaar geleden de eerste iftar. De moskee moest, vond hij, de deuren openen voor niet-moslims. De bijeenkomsten groeiden uit tot sociale happenings waar iedereen bij wilde zijn. Ad Melkert, Paul Scheffer, wie zat er niet aan? Karacaer is er vanavond niet bij. Niet uitgenodigd, zegt hij zelf. De afgelopen weken is de machtsstrijd binnen Milli Görüs in volle hevigheid losgebarsten. Verwijten vliegen over en weer. Karacaer en de sinds kort afgezette voorzitter Uzeyir Kabaktepe zouden te ver voor de troepen zijn uitgelopen, beweren de nieuwe machthebbers. Karacaer en de zijnen wilden zich te onafhankelijk van de moederbeweging in Duitsland opstellen, daar moest de achterban niets van hebben.
De volgende avond, tijdens de prachtig aangeklede iftar in het stadsdeelkantoor van Slotervaart, is Karacaer wél aanwezig. Daar was trouwens ook onenigheid over de viering, vertelt stadsdeelvoorzitter Ahmed Marcouch. Een aantal raadsleden is niet gekomen omdat ze de iftar als een religieuze happening zien. De als altijd strak in het pak gestoken Karacaer krijgt de microfoon na de anti-radicaliseringsspeech van Marcouch, de hart onder de riem-toespraak van hoofdcommissaris Welten en de uitvoerige stem op mij-presentatie van Samira Abbos, nummer 26 op de lijst van de PvdA. Karacaer memoreert bijna nostalgisch hoe dat ging, de eerste iftar met niet-moslims. ‘Ik stelde voor om plastic folie over de vloerbedekking te leggen, zodat iedereen zijn schoenen kon aanhouden. De achterban vond dat maar slijmen met de ongelovigen. Zij wilden dat mannen en vrouwen gescheiden zouden zitten, ik vond dat we onze regels niet aan door ons genodigden konden opleggen.’ Alle strijd die hij de afgelopen jaren heeft geleverd om te moderniseren, lijkt in één klap te niet te zijn gedaan. En het ziet ernaar uit dat ‘zijn’ Westermoskee nooit gebouwd zal worden. ‘Dit wordt de mooiste moskee van Nederland,’ sprak Piet Hein Donner toen hij eind februari de eerste steen legde. Hij had toen niet kunnen bevroeden dat die eerste steen waarschijnlijk ook de laatste zou zijn.
Margalith Kleijwegt
Hermans’ echte oerboek
‘Het oerboek is als het universum kort na de big bang.’ Deze uitspraak van schrijfster Nelleke Noordervliet is het motto van een nieuwe serie ‘oerboeken’ die uitgeverij Atlas uitgeeft. Boeken die nooit werden gepubliceerd, maar vaak de sleutel vormen voor het latere werk van een auteur. Maar is Nelleke Noordervliet wel zo’n groot voorstander van zo’n reeks? Tijdens een symposium in het Letterkundig Museum over het oerboek zei ze dat het uitgeven van dat soort teksten iets eigenaardigs heeft. Zij is achterdochtig als exegeten een zogenaamde oertekst onthullen. ‘De schrijver staat opeens zonder kleren voor iedereen te kijk.’ Zij vergeleek zo’n uitgave met het nieuwste model stofzuiger: ‘Een doorzichtig apparaat, je ziet de motor draaien en voor je ogen zingen de stofdeeltjes rond.’ Zo kan de schrijver ten prooi vallen aan ‘ijverige vazallen die onvermoede betekenisverbanden gaan leggen’.
Toch liggen er in drie vitrines in het Letterkundig Museum, speciaal voor dit symposium ingericht, heel wat oerboeken. Fragmenten uit De Exelse testamenten van Jeroen Brouwers. Cahiers met het typoscript van Vestdijk van Kind tussen vier vrouwen, dat later uitgroeide tot zijn indrukwekkende Anton Wachter-romans. Een doos met vroege handschriften van Gerrit Komrij, waaruit blijkt hoe hij zijn specifieke dichtvorm vond. Daar is ook het handschrift van W.F. Hermans te zien, in een dummy, van Een overgevoelige natuur, de oerversie van De donkere kamer van Damokles. Een harkerig getekend dansend mannetje vrolijkt de opengeslagen bladzijde op.
Wat is een oerboek? Daar ging het tijdens het symposium over, en niemand die het wist. Er zijn zoveel verschillende verschijningsvormen, geen definitie dekt ze allemaal. Deze middag kreeg Jeroen Brouwers het eerste exemplaar van zíjn oerboek uitgereikt: een deel van zijn notities uit een cruciale periode in zijn leven waar talloze boeken uit zijn voortgekomen: In het midden van de reis door mijn leven.
Tijdens zo’n bijeenkomst van liefhebbers en kenners hoop je op een verrassing. Die deed zich ook voor. De onthulling kwam van Frans Janssen, boekhistoricus en lange tijd zaakwaarnemer van W.F. Hermans. In de vitrine ligt niet het ‘oerste’ oerboek van Hermans, zei hij. ‘Dat is de nooit gepubliceerde roman Argelooze terreur, die Hermans in 1944 schreef. Dit manuscript vormde de basis voor een aantal hoogtepunten uit zijn oeuvre. Bij zijn vertrek uit Nederland liet de schrijver een deel van zijn archief achter in het Letterkundig Museum, in acht kisten. Op zijn verzoek bracht ik af en toe materiaal daaruit naar Parijs of Brussel. Zo heb ik ook een keer een deel van Argelooze terreur voor hem meegenomen. Hermans wilde het verbranden. Maar ik heb die pagina’s gekopieerd. Hermans’ biograaf Otterspeer denkt dat alles is vernietigd. Niet dus.’
Martje Breedt Bruyn
Leed-hiërarchie
Koos Breukel staat aan het hek van de Vincentiuskerk van Volendam, een lichtmeter om zijn nek. Voor hij naar binnen gaat om aan de slag te gaan, maakt hij een ommetje over de begraafplaats naast de kerk. Hij wijst op de kleine portretjes die op veel grafstenen voorkomen. ‘In deze dorpsgemeenschap zijn er in elke generatie zoveel mensen met dezelfde naam, je hebt die fotootjes nodig om te weten wie er ligt.’ Dat fascineert hem aan Volendam: de werking van zo’n gemeenschap in tijden van dood en verdriet. En dan die koppen van de mensen hier. ‘Pure Charley Toorop.’
Eén grindperk is voorzien van een glanzend zwart met gouden monument. Daar liggen de slachtoffers van ‘01-01-01’, die nieuwjaarsnacht dat de feestende dorpsjeugd in café ‘t Hemeltje bedolven werd onder brandende kerstversiering die van het plafond viel. Veertien jongens en meisjes kwamen om. Een ander meisje pleegde later zelfmoord. ‘En dan zijn er de littekens,’ zegt Breukel. ‘Er lopen veel mensen in Volendam rond van wie gezicht en lichaam door de brand blijvend verminkt zijn.’
Tijd om aan het werk te gaan. Breukel trekt de kerkdeur open. Binnen heerst een immense stilte, er is niemand. Op de plaats waar je het orgel zou verwachten, boven de ingang, heeft Breukel een tijdelijke fotostudio ingericht. De afspraak is dat hij niet werkt tijdens de missen. Zijn camera, een Deardorff uit de jaren twintig met grootbeeldplaten, kijkt nog scherper naar de wereld dan Breukel zelf. Zelfs ingehouden tranen kan hij ermee fotograferen.
In het verleden richtte Breukel dit grote oog al op de overlevenden van de vliegramp in Faro (1992), op een zieke vriend en op het vredig dode hoofd van zijn eigen vader. Maar Nederlands beste portretfotograaf is geen macabere man. Hij kan, met of zonder camera, ook heel goed naar meisjes kijken bijvoorbeeld. Met de Faro-mensen heeft hij nog steeds contact. En als hij vertelt dat zijn hond dood is, durf je hem niet te vragen of hij die ook heeft gefotografeerd.
Een echtpaar komt de gewijde studio binnen. Acht jaar geleden begroeven zij hun dochter, gestorven aan een ziekte. Sinds de cafébrand staan zij volgens Breukel een trapje lager in de ‘leed-hiërarchie’ die hij in Volendam bestudeert. Hij legt de man en de vrouw uit waar ze moeten staan, dan verdwijnt hij onder een zwarte doek om de Deardorff scherp te stellen. De flitsers maken een ploffend geluid, maar er is verder niemand in de kerk om het te horen.
Pieter van den Blink

Martje Breedt Bruyn

Margalith Kleijwegt

Sander Donkers

De kleine wereld

<div class="wpg-element paragraph">
10-04-2006 Door Pieter van den Blink
Op een door <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Standaard-Media-Pagina/VN-in-actie-tegen-asielbeleid.htm" class="normal" title="VN in actie tegen asielbeleid">Vrij Nederland georganiseerde avond </a>over de bejegening van illegalen deed Banbersta voor het eerst zijn verhaal. Daarna schreef hij een <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Standaard-Media-Pagina/Nog-steeds-in-Nederland-maar-met-andere-prioriteiten.htm" class="normal" title="Nog steeds in Nederland, maar met andere prioriteiten">gastcolumn</a> en verscheen zijn <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Standaard-Media-Pagina/Vreemdelingenbeleid-in-Nederland-goed-bedoeld-slecht-uitgevoerd.htm" class="normal" title="Vreemdelingenbeleid in Nederland, goed bedoeld, slecht uitgevoerd">levensverhaal</a> in Vrij Nederland.
Veel lezers lieten daarna weten dat zij benieuwd waren hoe het Masoud Banbersta verder verging. Welnu, hij is door het dolle heen. ‘Geen angst meer, ik heb geen angst meer, ik kan het niet geloven, niet meer bang voor de geheime dienst.’ schreeuwt hij door de telefoon. Zijn advocaat, Astrid Portier, wil doorprocederen om voor hem een status voor onbepaalde tijd te krijgen. ‘Niet nodig!’ grapt Masoud, ‘over vijf jaar is er allang een grote revolutie in Iran.’
</div>

Masoud mag blijven

Frankrijk
Een automobiliste stapt uit haar auto op de ringweg van Nantes. Gelakt kapsel, blauwe sjaal, netjes in elk detail. Maar tegenover de als stadsguerrilla’s uitgedoste studenten die haar de weg versperren, doet ze allerminst uit de hoogte. Het blokkeren van spoor- en autowegen is een nieuw actiemiddel van de Franse jongeren, om tussen de grote demonstraties door de druk op de ketel te houden. De automobiliste blijft gelaten onder het oponthoud. Ze staat tegenover een halve cirkel jongeren, en de woordenwisseling die ze vervolgens met hen heeft, is in al zijn eenvoud tekenend voor het conflict dat Frankrijk in zijn greep houdt. Terwijl ze haar blik laat rondgaan, spreidt ze haar armen en somt op: ‘Jullie zijn tegen de nieuwe arbeidswet, jullie kunnen geen vaste baan vinden, jullie willen geen tijdelijke contracten en ook geen stage, want dat vinden jullie précarité, maar wat willen jullie dan?’ Het antwoord komt uit verschillende kelen tegelijk: ‘Wij willen een stabiele toekomst mevrouw!’
Het toverwoord is weer gevallen. Précarité. Sinds maanden beheerst het de Franse media. Maar wat betekent het? Het moet in elk geval het tegengestelde zijn van een stabiele toekomst. Tegenover stabiel kan ook staan: flexibel, maar dat lijkt het niet te zijn.
‘De précarité wordt ons voorgesteld als een vaststaand gegeven, die nu in een wet vastgelegd moet worden zodat het recht niet achterloopt bij de economie. Denkt dan niemand meer dat politiek en wetgeving er juist zijn om het tij te keren in plaats van het te bekrachtigen? Vanwaar deze omkering in het land van de verlichting? Want, het kan niet vaak genoeg gezegd zijn, wie in de précarité leeft, dat wil in de meeste gevallen zeggen: de arme werknemer, ziet gewoon hoe het recht op geluk hem ontnomen wordt.’ Dat schreef Bruno Julliard een paar dagen geleden in het linkse Franse dagblad Libération. Julliard is een vijfentwintigjarige rechtenstudent uit Lyon die zich opwerpt als leider van de studentenprotesten tegen de nieuwe arbeidswet. Die protesten hebben succes, want de komende week zit Julliard met een aantal parlementariërs rond de tafel om aanpassingen aan de wet te bespreken.
Artikel 8 van die wet beschrijft een nieuw arbeidscontract, het zogenaamde Contrat Premier Embauche (CPE). Dag in dag uit gonst Frankrijk van de slogan ‘CPE = précarité’.
Wat is précarité? Nu de spanningen in Frankrijk zo hoog oplopen is duidelijkheid over de inzet cruciaal. Vreemd genoeg mogen de regering en de jongeren dan lijnrecht tegenover elkaar staan, over één ding lijken ze het eens: précarité is iets verschrikkelijks, staatsvijand nummer één.
‘Natuurlijk begrijp ik het afwijzen van de précarité dat we zo krachtig gehoord hebben,’ zei president Chirac in zijn televisietoespraak over de CPE. In zijn nieuwjaarsspeeches gaat het er ook altijd even over: ‘Te veel Fransen worden getroffen door de précarité,’ zei hij dit jaar, zoals eigenlijk elk jaar, en hij keek er ernstig bij zoals alleen hij dat kan. En toen hij zich vorig jaar in een debat begaf met jongeren die hem voor de voeten wierpen dat niet minder dan zeven miljoen Fransen (van de drieënzestig miljoen) in précarité leefden, antwoordde hij: ‘Ik ontken natuurlijk niet het bestaan van deze précarité, waartegen wij permanent moeten strijden.’
Het lijkt een beetje op het normen- en waardendebat in Nederland: iedereen heeft het erover op zijn eigen manier.
De afgelopen maand stond het woord précarité 156 keer in de Franse krant Le Monde. Ook in de andere media is geen enkel artikel over de crisis tussen de regering en ‘de jongeren’ te vinden waarin het woord niet voorkomt. Maar nergens wordt een definitie van het begrip gegeven. De historicus en filosoof Marcel Gauchet zei vorige week tegen Vrij Nederland: ‘Als je niet goed weet waar je voor of tegen bent in Frankrijk, kun je altijd zeggen dat je strijdt tegen de précarité.’
Nederlandse media vertalen précarité meestal als ‘bestaansonzekerheid’. Dat is een ruim en vaag begrip en om die reden is het een goeie vondst. Ook goed is de referentie aan de discussie hier over de ‘afbraak van de sociale zekerheid’ want daar heeft précarité zeker mee te maken. Maar als vertaling is ‘bestaansonzekerheid’ onbevredigend als we bedenken dat in Frankrijk bijvoorbeeld een speciale staatssecretaris voor de strijd tegen de précarité bestaat. Een staatssecretariaat van bestaansonzekerheid, dat lijkt in Nederland moeilijk voorstelbaar.
Van Dale noemt ‘onzekerheid’ pas als tweede betekenis van précarité, na ‘broosheid’. Maar helpt dat ons bij het interpreteren van de woorden van studentenleider Bruno Julliard, die précarité gelijkstelt aan roof van ‘het recht op geluk’?
Het belangrijkste instrument van de Franse overheid voor communicatie met de burger, naast de abacadabra-toespraken van president Chirac op televisie, is een verzameling websites met de naam ‘gouv.fr’ (van gouvernement). Op de pagina voor bejaarden is een vocabulaire opgenomen (www.personnes-agees.gouv.fr/renseignements/vocabulaire.htm). Bij précarité lezen we: ‘Het ontbreken van elementaire voorwaarden waaronder individuen en families op normale wijze hun verantwoordelijkheid kunnen nemen en hun fundamentele rechten kunnen uitoefenen.’ Had gouv het hierbij gelaten, dan zouden de Nederlandse correspondenten in Frankrijk hun bestaansonzekerheid kunnen laten varen en het p-woord voortaan gewoon kunnen vertalen met ‘kommer en kwel’. Maar de definitie wordt gevolgd door een noot. ‘De situaties van economische en sociale précarité zijn divers en vaak cumulatief. Ze houden overwegend verband met de verslechtering van de arbeidsmarkt. Ze kunnen ook het gevolg zijn van of in verband staan met andere factoren die, als ze zich in combinatie voordoen, ertoe kunnen leiden dat de précarité leidt tot extreme armoede, en in het ergste geval tot uitsluiting.’
De ambtenaar die dit uit zijn pen heeft gekregen, moet wel heel erg zeker van zijn eigen vaste contract zijn geweest. Maar het maakt duidelijk dat précarité moeilijk is te omschrijven.
De demonstraties van jongeren die zich verzetten tegen de CPE zijn gericht op behoud van het huidige Franse model. Maar dat model, dat de demonstrerende jongeren verdedigen, is volgens de econoom Jean-Philippe Cotis juist een ‘brenger van précarité’. Die waarschuwing plaatste Le Monde boven een interview met hem. Cotis schetst de situatie van de Franse werknemers: ‘Sommige groepen, zoals de jongeren, genieten weinig bescherming en de vijfendertig- tot vijfenvijftigjarigen juist veel te veel. Dat leidt tot précarité.’ En hij voegt daaraan toe: ‘De prijs van laaggeschoolde arbeid is in Frankrijk bijzonder hoog. Sinds 1998 is die prijs zelfs sneller gestegen dan het gemiddelde salaris, ondanks een verlaging van de lasten voor werkgevers. Frankrijk heeft tegelijkertijd een aantal laaggeschoolde arbeidskrachten dat hoger ligt dan in de meeste geïndustrialiseerde landen en een bijzonder hoge prijs voor dit soort werk.’
Deze analyse van de situatie op de Franse arbeidsmarkt is niet nieuw. Interessant is dat Cotis zich van het woord précarité bedient om het gevaar van níet hervormen te benadrukken, hetzelfde woord dat het verzet gebruikt om de hervormingen tegen te houden.
Maar hoe zit het dan met ons ‘recht op ge-luk’? Studentenleider Bruno Julliard is bijna dagelijks te gast in de Franse televisiejournaals, meestal live vanuit het kantoor van de Unef, de studentenvakbond waarvan hij voorzitter is. Hij heeft de uitstraling van een zondagskind, grote bruine ogen, haar dat niet in de war wil, en een nette stem. Alle tumult van de afgelopen weken, inclusief ministers die hem persoonlijk bellen, lijkt hem geenszins van de wijs te brengen. Even kalm als intelligent beantwoordt hij de vragen. Twee minuten nadat president Chirac vrijdag had aangekondigd de nieuwe arbeidswet, zij het in afgezwakte vorm, te zullen invoeren, verscheen Julliard in beeld: ‘Wij verwerpen de legalisering van de précarité,’ zei hij.
Het eerste wat hij zal moeten doen in de komende onderhandelingen met het parlement is vaststellen wat eenieder precies bedoelt met précarité. De discussie over het woord die de afgelopen weken heeft gewoed, kan hem daarbij van dienst zijn.
‘Het nemen van risico’s is in Frankrijk altijd ervaren als iets zeer gevaarlijks,’ antwoordde de Franse socioloog François Dubet op een internetforum toen hij de vraag kreeg voorgelegd of Fransen ‘het verschil weten tussen risico en précarité’. Om eraan toe te voegen: ‘Het lijkt erop dat onze samenleving ten prooi is gevallen aan het waanidee dat elke verandering decadentie of verval met zich meebrengt. Dat leidt ertoe dat we tegelijkertijd een heftige opleving van het conservatisme zien en vlammende oproepen tot de revolutie. In werkelijkheid hebben alle partijen gemeen dat ze niet willen hervormen. En die houding leidt tot een ernstige verslechtering van het sociale klimaat en een verlies van vertrouwen in de toekomst.

Tegen de onzekerheid

Rudie Kagie

Thijs Niemantsverdriet

Chris Keulemans

Rellen in Frankrijk
Op alle muren van de Ehess is graffiti gespoten. ‘Weg met het werk’, ‘Mijn stembiljet is een baksteen’. De meeste verbijstering wekt de slogan ‘Mort à la démocratie’, dood aan de democratie. Wat kan het doel zijn van een beweging die zoiets opschrijft? Filosoof en historicus Marcel Gauchet is decaan van de Ehess. Daarnaast is hij hoofdredacteur van het toonaangevende tijdschrift Le Débat en auteur van diverse boeken over democratie. Gauchets werkkamer, op de derde verdieping van de Ehess, ontsnapte niet aan de plunderaars. ‘Ach, we ruimen het wel weer op, misschien laat ik de scheldwoorden wel op de muren staan. Voor de momenten van zelfreflectie,’ zegt Gauchet (60). Gelukkig heeft hij thuis een back-up van zijn computer op het instituut, die is gestolen.
De bezetting begon toen een groep studenten aan de directie van de Ehess (École des Hautes Études en Sciences Sociales) vroeg of zij in het grote amfitheater, waar Derrida, Bourdieu en andere grootheden uit de sociologie college hebben gegeven, een assemblée générale mocht beleggen, een algemene vergadering. Volgens Gauchet is de directrice van de Ehess ‘gezwicht voor de demagogie’ van die aanvraag – het begrip ‘assemblée générale’ is rechtstreeks afkomstig uit de Franse revolutie. ‘Het werd al snel duidelijk dat de demonstranten niet van plan waren om weer weg te gaan. In plaats daarvan hebben ze anderen opgeroepen om te komen. Een klein aantal links radicalen arriveerde en zei dat ze waren uitgenodigd om bij ons verder te komen “debatteren”, zoals zij het noemen. Er waren maar weinig studenten van de Ehess zelf.’
Heeft u de indruk dat er een debat heeft plaatsgevonden?
‘In het geheel niet. Ze weigerden een voorzitter te kiezen, al was het maar om de spreektijd te verdelen. Wij hebben hun gevraagd om een afgevaardigde aan te wijzen met wie we in gesprek konden gaan. Dat kon niet, kregen we te horen, want elk individu vertegenwoordigt zichzelf. Het is echt vergevorderd anarchisme, dat moeten we hun nageven.’
Wat kan de bedoeling zijn van de slogan ‘Dood aan de democratie’?
‘Voor deze mensen is democratie iets van de bourgeoisie. Ze maken geen verschil tussen “democratie”, “gevestigde orde” en “bureaucratie”. Waarschijnlijk bedoelen ze: “Dood aan het gezag”. Een deel van de Fransen verkiest vernietiging en geweld boven de hervormingen die de regering tracht door te voeren. Die neiging tot zelfdestructie is een typisch Frans verschijnsel, dergelijke excessen zitten ons in het bloed. Nimmer is er in Frankrijk een poging tot hervorming geweest zonder dat dit soort kleine drama’s zich voordeed.’
Om wat voor hervorming gaat het nu?
‘Om een versoepeling van het ontslagrecht. Ik heb allerlei bedenkingen bij de wet, al is de achterliggende gedachte ervan waarschijnlijk goed. Hij is gemaakt in reactie op de rellen in de banlieue, november vorig jaar, en gericht op laag opgeleide jongeren onder de zesentwintig, in praktijk: de immigrantenkinderen uit de banlieue. Bedrijven zouden erdoor worden aangemoedigd om die jongeren gemakkelijker aan te nemen.
Eén ding is zeker: voor studenten heeft de wet geen enkel gevolg. Ik betwijfel dan ook of de studentenprotesten zouden ophouden als de wet zou worden ingetrokken. De bezetters van de Ehess zeiden dat ze door zouden gaan tot de afschaffing van het systeem werkgever-werknemer. Nou, dat kan nog even duren, denk ik. Als je niet goed weet waar je voor of tegen bent in Frankrijk, kun je altijd zeggen dat je strijdt tegen de précarité. Dat wil ongeveer zeggen ‘het verschrikkelijke leven’, ‘de hel’. De studenten doen op dit moment alsof het enige alternatief voor totale arbeidszekerheid de précarité is.’
Degenen voor wie de wet wel bedoeld is, de jongeren uit de voorsteden, lijken zich niet te interesseren voor wat er nu gebeurt.
‘In november waren het de kansarme jongeren uit de voorsteden die auto’s in brand staken en met de politie vochten. Wat we nu zien, is iets volstrekt anders. De studentendemonstraties gaan aan de voorsteden voorbij.
De enige reden voor de banlieusards om naar deze demonstraties te komen, is om de demonstrerende studenten te beroven! In hun ogen zijn alle studenten rijkeluiskinderen, bourgeoisie.’
Hoe verliep de bezetting van de Ehess verder?
‘In het begin leek het nog mee te vallen, omdat ze toen nog niet met zovelen waren. Toen die “versterkingen” kwamen, zijn de grote vernielingen begonnen.’
Onder de omstandigheden maakt u een opgewekte indruk.
‘Als je in Frankrijk aan een universiteit werkt, weet je dat dit altijd kan gebeuren. Het Franse universitaire wereldje is een soort broedkast voor een kinderachtig, maar soms ook gewelddadig soort linksigheid.’
Heeft het nog wel zin om van links of rechts te spreken als het over mensen gaat die de ‘dood van de democratie’ willen?
‘Deze mensen kunnen in elk geval rekenen op de sympathie van linkse politici, dus in die zin kan het. Ik geloof niet dat de democratie in Frankrijk in gevaar is. Maar de continuïteit van het universitaire leven is wel in gevaar, want zulke bezettingen kunnen plaatsvinden zodra er ergens een protestbeweging is.’
Maar is er sprake van een echte protestbeweging?
‘Ach, dat woord “mouvement” is een Franse mythe. De gemoederen zijn verhit ja, maar er is geen beweging zoals je de arbeidersbeweging hebt. Het is ongeorganiseerd protest, dat is alles. Dat de communisten erachter zouden zitten, is onzin. Er is geen doctrine, geen “brein achter de schermen”, alleen maar geweld.’
Vindt u dat op de lange termijn geruststellend of juist verontrustend?
‘Het is verontrustend. Een vernield gebouw is op zichzelf niet dramatisch, maar de slogans en het geweld laten zien dat er in Frankrijk een proces van ‘ontpolitisering’ gaande is.’
Hoe kan het land daaruit komen?
‘Dat weet niemand. Over een jaar, na de verkiezingen, zullen we waarschijnlijk een linkse regering krijgen. Maar die zal gedwongen zijn om vergelijkbare, om niet te zeggen precies dezelfde politiek te voeren als de huidige rechtse regering. Met als gevolg dezelfde vormen van protest. Er is dus geen uitweg. De capaciteiten van het Franse volk om zich aan te passen aan nieuwe tijden zijn werkelijk zeer beperkt. Dat is vreselijk.’
Uzelf bent gevormd door mei 1968. Moet u daar dezer dagen wel eens aan denken?
‘Nee, dit is iets volstrekt anders. In de eerste plaats was het in 1968 een heel grote meerderheidsbeweging met politieke idealen. We wilden de universiteit hervormen. De huidige ambiance is veel armoediger, intellectueel gesproken. Het gaat niet verder dan de eis dat een wetstekst wordt ingetrokken. In 1968 heb ik volop meegedaan. Maar nu hoop ik dat de regering haar rug recht houdt, ondanks alle bedenkingen die ik heb bij de wet. Als de overheid nu door de knieën gaat, zou het zieke mechanisme van een minderheid die de macht neemt, een overwinning boeken. Dat zou een vloek voor het land zijn.’

‘Het is echt vergevorderd anarchisme’

Profiel Ségolène Royal

Carolina Lo Galbo

David Kleijwegt

Guantánamo Bay
Dankzij een juridische procedure van het persbureau Associated Press is het nu voor het eerst mogelijk om de schaarse informatie die uit Guantánamo vrijkomt te relateren aan personen. Verslagen van verhoren waarin de namen voorkomen van 317 mannen die op Guantánamo Bay worden of werden vastgehouden, zijn niet langer geheim. Een van de meest lezenswaardige ‘Summarized un­sworn Detainee Statements’ blijkt die van Feroz Abasi, een Engelsman van Oegandese origine, verdacht van het beramen van een aanslag op de Amerikaanse ambassade in Parijs. Het was in een zaak die was aangespannen door Abasi’s moeder dat de Britse rechter voor het eerst de aanduiding ‘een juridisch zwart gat’ gebruikte voor Guantánamo Bay. Nu kunnen we lezen hoe Abasi’s verhoor verloopt. Als hij de militaire rechters vraagt om de Geneefse conventie te respecteren en hem de status van krijgsgevangene te geven, luidt het antwoord: ‘Internationaal recht geldt hier niet, de Geneefse conventie doet hier niet ter zake.’ En even later: ‘Mister Abasi, ik wil de woorden interna­tionaal recht niet meer horen.’ Abasi en andere gedetineerden maken melding van ernstige misdragingen door degenen die hen vasthielden. Amerikaanse bewaarders zouden voor hun ogen obsceniteiten hebben begaan en hun hebben laten bidden in de richting van de VS in plaats van die van Mekka.
Abasi is een van de velen die de legitimiteit van de militaire rechtbank in twijfel trekken. Maar vele anderen doen geen enkele poging om met de rechters in debat te gaan of zichzelf serieus te verdedigen.
Een man uit Kazachstan die in december 2001 gearresteerd is in Kaboel wordt ondervraagd over zijn banden met de Taliban. De militaire rechtbank wil weten met wie hij naar Afghanistan is gereisd en waarom. De man antwoordt: ‘We waren met z’n tienen, mijn grootmoeder, mijn zusters en mijn broers. In Kazachstan is geen werk, het is moeilijk om er geld te verdienen. We hadden gehoord dat immigranten uit andere landen in Afghanistan eten kregen.’ En was dat ook zo, wil de rechtbank weten. ‘We hoefden niks te betalen. Alle voedsel en spullen waren gratis,’ bevestigt de Kazach. En daar hoefde u niks voor terug te doen? ‘Nee.’ De rechter merkt op dat het ‘hoogst ongebruikelijk is dat de regering zo genereus voor u en uw familie is, zonder daar iets voor terug te vragen’. Antwoord: ‘Ze geven ons dat eten en huisvesting omdat we allemaal moslim zijn.’ De vragen van de rechtbank zijn zeer algemeen, nergens blijkt dat er een concrete verdenking tegen de Kazach is. Heeft hij wel eens militaire training gehad? Heeft hij misschien opium verbouwd in zijn moestuin? De Kazach zwijgt of zegt nee. Op het laatst vraagt de rechter: ‘Kunt u ons iets vertellen wat ons kan helpen te begrijpen waarom u hier bent?’ Geen antwoord. Toch is van deze man de naam niet vrijgegeven.
Uit de verslagen blijkt dat de verdachten inmiddels inzage hebben gehad in een deel van het tegen hen bestaande bewijs, of wat daarvoor door moet gaan. Maar een ander deel is geheim gebleven ‘om redenen van staatsveiligheid’ zoals de militaire rechtbank ergens zegt. De verdachten hebben dus op het moment van het verhoor nog steeds geen volledige toegang tot hun eigen dossier. Bij de verhoren is geen advocaat aanwezig maar een door de rechtbank aangewezen ‘persoonlijke representant’ van de verdachte. Telkens als verdachten de legitimiteit van de militaire rechtbank in twijfel trekken, antwoordt de rechter dat het slechts een administratieve rechtszitting is. En advocaten zijn helaas ‘niet beschikbaar’.
Enkele verdachten geven zonder morren toe dat ze lid waren van de Taliban en gevechtstrainingen hebben gehad in Afghanistan. Maar soms leveren de verhoren ook ronduit hilarische lectuur op. Tegen de Saoediër Mazin Salih Musaid meent de militaire rechtbank een ijzersterke zaak te hebben. Bij zijn arrestatie droeg Mazin een Casio-horloge, model #f-91W, en dat model is ook gebruikt bij aan Al Qaeda toegeschreven bomaanslagen. In uiterst beleefde bewoordingen waagt Mazin tegen deze bewijsvoering bezwaar te maken aangezien ‘miljoenen en miljoenen mensen’ zo’n horloge hebben.
Verdwijnen
Kathalijne Buitenweg, EU-parlementa­riër namens GroenLinks, is rapporteur van de commissie die op dit moment de vermeende CIA-‘special rendition’-flights onderzoekt.
Zij noemt het vrijgeven van de namen door het Pentagon ‘een stap in de goede richting, omdat de VS hiermee gehoor geven aan een oproep van het gerechtshof. Het voordeel voor de betrokken personen is dat het bekend worden van hun naam de kans verkleint dat ze geheel en al verdwijnen. Bijvoorbeeld naar een van de nieuwe gevangenissen die de VS aan het bouwen zijn in Marokko en Libië. Maar verder is er weinig om blij over te zijn. Het zijn niet alle namen, maar slechts 317.’
Het is bekend dat op Guantánamo nog minstens 241 personen vastzitten die niet hebben willen meewerken aan hun verhoor. Over hen is niets bekend.
Daniel Gorevan, onderzoeker bij Amnesty International, wil doorprocederen tot alle namen boven water zijn.
Hij noemt het vrijgeven niet meer dan ‘een doorbraakje’.

Een doorbraakje

CIA-vluchten
In navolging van de Raad van Europa onderzoekt nu ook het Europees Parlement of de CIA terrorismeverdachten via Europa naar geheime gevangenissen heeft vervoerd, waar ze worden gemarteld. Het parlement onderzoekt niet alleen deze zogenaamde rendition flights, maar ook of de Europese lidstaten ervan wisten. En of er speciale CIA-gevangenissen bestaan in Polen, Griekenland, Kosovo en Roemenië.
De waarde van het onderzoek lijkt vooral symbolisch. Net als die van de resolutie waarin het Europees Parlement oproept de gevangenis in Guantánamo Bay onmiddellijk te sluiten.
De oprichting van de onderzoekscommissie, noch deze resolutie heeft de Amerikaanse pers gehaald. Maar de parlementariërs hopen dat deze tekenen van protest elders in de wereld niet onopgemerkt zullen blijven. Leden van de onderzoekscommissie verklaren hun motivatie met hetzelfde argument dat ook in de resolutie over Guantánamo Bay naar voren komt: je kunt terrorisme niet bestrijden door zelf terreur te gaan uitoefenen. Europarlementariër en commissielid Kathalijne Buitenweg (Groenen) is huiverig voor het scenario dat haar commissie wel met bewijzen komt, maar dat daar vervolgens geen politieke gevolgen aan worden verbonden. ‘Want dan heb je zulke praktijken dus in feite gelegitimeerd. Hoe kan de EU nog verontwaardigd zijn over Guantánamo Bay als de eigen lidstaten ongestraft zouden kunnen meewerken aan de CIA-vluchten?’
Transport
De eerste zitting van de onderzoekscommissie, op 13 februari, bracht al meteen iets raars aan het licht, vertelt sociaal-democratisch commissielid Jan Wiersma. Gehoord werd Franco Frattini, eurocommissaris van Justitie en vice-president van de Europese commissie. De onderzoekscommissie besprak met hem het verslag van een beraad tussen de Europese Unie en de Verenigde Staten uit 2003. In de versie van dit verslag op de website van de EU ontbraken destijds bepaalde passages, gecensureerd wegens hun vertrouwelijke karakter. Toen Frattini in januari dit jaar de volledige tekst van het verslag vrijgaf, bleek dat de Amerikanen tijdens het beraad ook een versoepeling van de transit facilities aan de orde hadden gesteld.
Transit facilities is een gemeenschappelijke noemer voor alle rompslomp rondom personen op doorreis. In een eerste toelichting in januari 2006 had Frattini gezegd dat het verzoek van de Amerikanen betrekking had gehad op het transport van uitgewezen illegalen en criminelen. Tegenover de onderzoekscommissie betoonde hij zich daarover ineens minder zeker. Misschien hadden de Amerikanen toch CIA-vluchten op het oog toen ze om ruimere transit facilities vroegen. Als dat waar is, zou dat een indicatie zijn voor de medeplichtigheid van de Europese lidstaten aan wat er op hun luchthavens gebeurde. Of op zijn minst het medeweten. Dick Marty, de onderzoeker van de Raad van Europa, gaat er overigens al vanuit dat de Europese overheden op de hoogte waren, ook al kan hij daarvoor op dit moment nog geen formele bewijzen leveren.
Hoofddader
De plotselinge twijfel van Frattini roept dezelfde vraag op als de passiviteit van de nationale regeringen waarover Dick Marty zich al beklaagde: is Europa nou bij de neus genomen of gewoon medeplichtig? Eind mei zal blijken of de onderzoekscommissie van het Europees Parlement in staat is om op die vraag een antwoord te geven. En vervolgens, of er met dat antwoord politiek ook iets zal gebeuren.
Stel dat komt vast te staan dat Europese lidstaten hun stilzwijgende goedkeuring hebben gegeven aan het vervoer van verdachten naar plaatsen waar ze gemarteld worden. In de wetenschap dat ‘verdachte’ in de geest van de Amerikaanse ‘War on Terror’ een ruimer begrip is dan in het strafrecht gebruikelijk is. Dan zou het Europees Hof in Straatsburg kunnen besluiten tot een zogenaamde Artikel 7-procedure. Dat is een middel tot bestraffing van een lidstaat wegens langdurige schending van het Europese Verdragsrecht, met als uiterste gevolg dat dit lid zijn stemrecht verliest. In de geschiedenis van de EU is het nog nooit zo ver gekomen, en het is zeer de vraag of dat nu wel zal gebeuren.
Dat de verhoudingen met de Verenigde Staten onbeschadigd zouden kunnen blijven op het moment dat de EU (een van) zijn lidstaten bestraft voor medeplichtigheid terwijl de Verenigde Staten hoofddader zijn, is moeilijk voorstelbaar. Zo’n Artikel 7-procedure zou wel dé manier zijn om aan de Verenigde Staten en aan de rest van de wereld in woord en daad duidelijk te maken dat de EU niet meegaat in de het-doel-heiligt-alle-middelenlogica die de Verenigde Staten hanteren in ‘The Long War’ (sinds vorige week de nieuwe aanduiding van de ‘War on Terrorism’). Te vrezen valt echter dat het zo ver niet zal komen. Ten eerste omdat het de Commissie aan middelen ontbreekt om de onderste steen boven te krijgen (evenmin als Dick Marty heeft deze commissie de mogelijkheid om getuigen te dwingen te komen). Ten tweede omdat het Europees Parlement in meerderheid pro-Amerikaans is en mogelijk tegenkrachten zal mobiliseren als de commissie te voortvarend te werk zou gaan.
Ten derde omdat voor een goed onderzoek medewerking van de lidstaten zelf noodzakelijk is. En als er één ding is dat het onderzoek van Dick Marty heeft aangetoond, is het dat die medewerking benedenmaats is. De vice-voorzitter van de onderzoekscommissie, de liberale Britse barones Sarah Ludford, noemt de houding van de lidstaten ‘pathetic’. Zij vestigt haar hoop op de morele kracht van de onderzoekscommissie. ‘Wij zullen bekend maken wie van de door ons opgeroepen getuigen weigert te verschijnen. Dat instrument van naming and shaming is het enige dat we hebben.’
Ten vierde omdat een simpel administratief feit veel opheldering in de weg staat. De reglementen in het luchtverkeer stellen dat als tijdens een tussenlanding alleen brandstof en voedsel wordt ingenomen zonder dat iemand verder het toestel verlaat of betreedt, er geen nieuwe passagierslijst hoeft te worden opgesteld. Dat allerlei vliegtuigen van aan de CIA gelieerde maatschappijtjes Nederland en andere Europese landen hebben aangedaan, valt waarschijnlijk nog wel te bewijzen. Maar de kans is klein dat de Amerikanen inzage in de passagierslijsten zullen geven. Ook minister Bot van Buitenlandse Zaken gaf vorige week toe dat hij geen inzage krijgt. Nederland moet het doen met beloften die Bot van zijn Amerikaanse collega Rice krijgt, dat de Verenigde Staten zich naar de regels gedragen.
Commissielid Jan Wiersma vreest dat de onderzoekscommissie veel aannemelijk zal weten te maken, maar niks hard zal kunnen krijgen. ‘De media en de publieke opinie zullen onze kant kiezen. Ons eigen onderzoek, de pers, en mogelijk ook een aantal klokkenluiders zullen ervoor zorgen dat uiteindelijk iedereen gelooft dat er iets gebeurd is, maar de politiek blijft ontkennen. In het beste geval hebben we er dan voor gezorgd dat het niet nog een keer gebeuren zal. Maar tegelijkertijd zal het permanente wantrouwen jegens de macht weer gevoed zijn.’

De geschiedenis is een geil dier

Verslagen maar onweerstaanbaar

Hoe hoog staat de teller in Irak?

Over Pieter van den Blink

Een ruwe stoelen dans

Kleine tovenaar op het literaire veld

De kleine wereld

Masoud mag blijven

Tegen de onzekerheid

De kleine wereld

‘Het is echt vergevorderd anarchisme’

Profiel Ségolène Royal

De kleine wereld

Een doorbraakje

Europa: bij de neus genomen of medeplichtig?

De kleine wereld