Frankrijk
Een automobiliste stapt uit haar auto op de ringweg van Nantes. Gelakt kapsel, blauwe sjaal, netjes in elk detail. Maar tegenover de als stadsguerrilla’s uitgedoste studenten die haar de weg versperren, doet ze allerminst uit de hoogte. Het blokkeren van spoor- en autowegen is een nieuw actiemiddel van de Franse jongeren, om tussen de grote demonstraties door de druk op de ketel te houden. De automobiliste blijft gelaten onder het oponthoud. Ze staat tegenover een halve cirkel jongeren, en de woordenwisseling die ze vervolgens met hen heeft, is in al zijn eenvoud tekenend voor het conflict dat Frankrijk in zijn greep houdt. Terwijl ze haar blik laat rondgaan, spreidt ze haar armen en somt op: ‘Jullie zijn tegen de nieuwe arbeidswet, jullie kunnen geen vaste baan vinden, jullie willen geen tijdelijke contracten en ook geen stage, want dat vinden jullie précarité, maar wat willen jullie dan?’ Het antwoord komt uit verschillende kelen tegelijk: ‘Wij willen een stabiele toekomst mevrouw!’
Het toverwoord is weer gevallen. Précarité. Sinds maanden beheerst het de Franse media. Maar wat betekent het? Het moet in elk geval het tegengestelde zijn van een stabiele toekomst. Tegenover stabiel kan ook staan: flexibel, maar dat lijkt het niet te zijn.
‘De précarité wordt ons voorgesteld als een vaststaand gegeven, die nu in een wet vastgelegd moet worden zodat het recht niet achterloopt bij de economie. Denkt dan niemand meer dat politiek en wetgeving er juist zijn om het tij te keren in plaats van het te bekrachtigen? Vanwaar deze omkering in het land van de verlichting? Want, het kan niet vaak genoeg gezegd zijn, wie in de précarité leeft, dat wil in de meeste gevallen zeggen: de arme werknemer, ziet gewoon hoe het recht op geluk hem ontnomen wordt.’ Dat schreef Bruno Julliard een paar dagen geleden in het linkse Franse dagblad Libération. Julliard is een vijfentwintigjarige rechtenstudent uit Lyon die zich opwerpt als leider van de studentenprotesten tegen de nieuwe arbeidswet. Die protesten hebben succes, want de komende week zit Julliard met een aantal parlementariërs rond de tafel om aanpassingen aan de wet te bespreken.
Artikel 8 van die wet beschrijft een nieuw arbeidscontract, het zogenaamde Contrat Premier Embauche (CPE). Dag in dag uit gonst Frankrijk van de slogan ‘CPE = précarité’.
Wat is précarité? Nu de spanningen in Frankrijk zo hoog oplopen is duidelijkheid over de inzet cruciaal. Vreemd genoeg mogen de regering en de jongeren dan lijnrecht tegenover elkaar staan, over één ding lijken ze het eens: précarité is iets verschrikkelijks, staatsvijand nummer één.
‘Natuurlijk begrijp ik het afwijzen van de précarité dat we zo krachtig gehoord hebben,’ zei president Chirac in zijn televisietoespraak over de CPE. In zijn nieuwjaarsspeeches gaat het er ook altijd even over: ‘Te veel Fransen worden getroffen door de précarité,’ zei hij dit jaar, zoals eigenlijk elk jaar, en hij keek er ernstig bij zoals alleen hij dat kan. En toen hij zich vorig jaar in een debat begaf met jongeren die hem voor de voeten wierpen dat niet minder dan zeven miljoen Fransen (van de drieënzestig miljoen) in précarité leefden, antwoordde hij: ‘Ik ontken natuurlijk niet het bestaan van deze précarité, waartegen wij permanent moeten strijden.’
Het lijkt een beetje op het normen- en waardendebat in Nederland: iedereen heeft het erover op zijn eigen manier.
De afgelopen maand stond het woord précarité 156 keer in de Franse krant Le Monde. Ook in de andere media is geen enkel artikel over de crisis tussen de regering en ‘de jongeren’ te vinden waarin het woord niet voorkomt. Maar nergens wordt een definitie van het begrip gegeven. De historicus en filosoof Marcel Gauchet zei vorige week tegen Vrij Nederland: ‘Als je niet goed weet waar je voor of tegen bent in Frankrijk, kun je altijd zeggen dat je strijdt tegen de précarité.’
Nederlandse media vertalen précarité meestal als ‘bestaansonzekerheid’. Dat is een ruim en vaag begrip en om die reden is het een goeie vondst. Ook goed is de referentie aan de discussie hier over de ‘afbraak van de sociale zekerheid’ want daar heeft précarité zeker mee te maken. Maar als vertaling is ‘bestaansonzekerheid’ onbevredigend als we bedenken dat in Frankrijk bijvoorbeeld een speciale staatssecretaris voor de strijd tegen de précarité bestaat. Een staatssecretariaat van bestaansonzekerheid, dat lijkt in Nederland moeilijk voorstelbaar.
Van Dale noemt ‘onzekerheid’ pas als tweede betekenis van précarité, na ‘broosheid’. Maar helpt dat ons bij het interpreteren van de woorden van studentenleider Bruno Julliard, die précarité gelijkstelt aan roof van ‘het recht op geluk’?
Het belangrijkste instrument van de Franse overheid voor communicatie met de burger, naast de abacadabra-toespraken van president Chirac op televisie, is een verzameling websites met de naam ‘gouv.fr’ (van gouvernement). Op de pagina voor bejaarden is een vocabulaire opgenomen (www.personnes-agees.gouv.fr/renseignements/vocabulaire.htm). Bij précarité lezen we: ‘Het ontbreken van elementaire voorwaarden waaronder individuen en families op normale wijze hun verantwoordelijkheid kunnen nemen en hun fundamentele rechten kunnen uitoefenen.’ Had gouv het hierbij gelaten, dan zouden de Nederlandse correspondenten in Frankrijk hun bestaansonzekerheid kunnen laten varen en het p-woord voortaan gewoon kunnen vertalen met ‘kommer en kwel’. Maar de definitie wordt gevolgd door een noot. ‘De situaties van economische en sociale précarité zijn divers en vaak cumulatief. Ze houden overwegend verband met de verslechtering van de arbeidsmarkt. Ze kunnen ook het gevolg zijn van of in verband staan met andere factoren die, als ze zich in combinatie voordoen, ertoe kunnen leiden dat de précarité leidt tot extreme armoede, en in het ergste geval tot uitsluiting.’
De ambtenaar die dit uit zijn pen heeft gekregen, moet wel heel erg zeker van zijn eigen vaste contract zijn geweest. Maar het maakt duidelijk dat précarité moeilijk is te omschrijven.
De demonstraties van jongeren die zich verzetten tegen de CPE zijn gericht op behoud van het huidige Franse model. Maar dat model, dat de demonstrerende jongeren verdedigen, is volgens de econoom Jean-Philippe Cotis juist een ‘brenger van précarité’. Die waarschuwing plaatste Le Monde boven een interview met hem. Cotis schetst de situatie van de Franse werknemers: ‘Sommige groepen, zoals de jongeren, genieten weinig bescherming en de vijfendertig- tot vijfenvijftigjarigen juist veel te veel. Dat leidt tot précarité.’ En hij voegt daaraan toe: ‘De prijs van laaggeschoolde arbeid is in Frankrijk bijzonder hoog. Sinds 1998 is die prijs zelfs sneller gestegen dan het gemiddelde salaris, ondanks een verlaging van de lasten voor werkgevers. Frankrijk heeft tegelijkertijd een aantal laaggeschoolde arbeidskrachten dat hoger ligt dan in de meeste geïndustrialiseerde landen en een bijzonder hoge prijs voor dit soort werk.’
Deze analyse van de situatie op de Franse arbeidsmarkt is niet nieuw. Interessant is dat Cotis zich van het woord précarité bedient om het gevaar van níet hervormen te benadrukken, hetzelfde woord dat het verzet gebruikt om de hervormingen tegen te houden.
Maar hoe zit het dan met ons ‘recht op ge-luk’? Studentenleider Bruno Julliard is bijna dagelijks te gast in de Franse televisiejournaals, meestal live vanuit het kantoor van de Unef, de studentenvakbond waarvan hij voorzitter is. Hij heeft de uitstraling van een zondagskind, grote bruine ogen, haar dat niet in de war wil, en een nette stem. Alle tumult van de afgelopen weken, inclusief ministers die hem persoonlijk bellen, lijkt hem geenszins van de wijs te brengen. Even kalm als intelligent beantwoordt hij de vragen. Twee minuten nadat president Chirac vrijdag had aangekondigd de nieuwe arbeidswet, zij het in afgezwakte vorm, te zullen invoeren, verscheen Julliard in beeld: ‘Wij verwerpen de legalisering van de précarité,’ zei hij.
Het eerste wat hij zal moeten doen in de komende onderhandelingen met het parlement is vaststellen wat eenieder precies bedoelt met précarité. De discussie over het woord die de afgelopen weken heeft gewoed, kan hem daarbij van dienst zijn.
‘Het nemen van risico’s is in Frankrijk altijd ervaren als iets zeer gevaarlijks,’ antwoordde de Franse socioloog François Dubet op een internetforum toen hij de vraag kreeg voorgelegd of Fransen ‘het verschil weten tussen risico en précarité’. Om eraan toe te voegen: ‘Het lijkt erop dat onze samenleving ten prooi is gevallen aan het waanidee dat elke verandering decadentie of verval met zich meebrengt. Dat leidt ertoe dat we tegelijkertijd een heftige opleving van het conservatisme zien en vlammende oproepen tot de revolutie. In werkelijkheid hebben alle partijen gemeen dat ze niet willen hervormen. En die houding leidt tot een ernstige verslechtering van het sociale klimaat en een verlies van vertrouwen in de toekomst.

Pieter van den Blink

Tegen de onzekerheid

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots