Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Interview Freek en André
&#8216;Harstikke goeie twitters elke avond!&#8217; zegt André van Duin. Hij staat in het Amsterdamse DeLaMar Theater met zijn show getiteld Ja hoor, daar is ie weer… Freek de Jonge beaamt: &#8216;Goeie twitters, dat is belangrijk.&#8217; Oude generatie, nieuw medium. De terminologie is nog niet helemaal up-to-date, maar dat geeft niet. Dit zijn twee harde werkers. Treffen zij elkaar, dan gaat het over dat werk. Door Twitter weet elke artiest tegenwoordig direct na afloop van een optreden of het publiek het geslaagd vond en het publiek van morgen leest mee. Dat snappen zij uitstekend. Ook de traditionele pers schreef positief over de nieuwe show. Van Duin: &#8216;NRC Handelsblad, vier sterren!&#8217; De Jonge: &#8216;Jammer dat jouw publiek geen kranten leest.&#8217;
Verder vangen zij elkaar weinig vliegen af in het eerste gezamenlijke interview uit hun carrière. Ze willen liever over hun vak praten, horen van de ander hoe die &#8216;t doet, en waarom. De omhelzing waarmee ze elkaar begroeten is een voorbeeld van theorie die praktijk wordt. De theorie is dat we in tijden leven waarin grenzen vervagen, oude criteria niet meer gelden en cultuur gefragmenteerd raakt. De praktijk is dat deze twee collega&#8217;s elk één uiterste van het komische spectrum vertegenwoordigen: onbekommerd lachen versus degelijk engagement. Tien jaar geleden zouden ze er niet over hebben gepeinsd om samen gezien te worden. Nu herkennen ze elkaar in hun vakmanschap. Al het andere is flauwekul.
Freek de Jonge: &#8216;Als André mij vraagt om mee te kijken naar de show die hij in elkaar aan het zetten is, zie ik bepaalde grappen die voor mij niet hoeven. Maar wat geeft dat?&#8217; André van Duin: &#8216;Freek heeft hele stukken waarvan ik denk: waar gaat dit in hemelsnaam over! Maar het volgende moment is het dan weer heel geestig en goed.&#8217;
Variété
Freek de Jonge (67) verschilt in het dagelijks leven weinig van de Freek de Jonge op het podium. Hij komt niet binnen, hij komt op. Zijn jasje en felgekleurde stropdas zijn zeker geen afdragertjes van een oude theatershow, maar zouden daarin ook niet hebben misstaan. Hij is druk, met fladderende armen en een loopje alsof hij steeds bang is dat de hemel op zijn hoofd zal vallen. Alles aan hem vraagt aandacht.
André van Duin (63) heeft zelf niets gemeen met zijn typetjes. Hij is kalm, zijn bewegingen zijn bescheiden. Eigenlijk is er aan zijn verschijning niets wat speciaal aandacht vraagt. Waardoor het des te vreemder lijkt dat hij al bijna vijftig jaar in de meest krankzinnige gedaanten de massa aan het lachen maakt.
De Jonge, zelf door velen als voorbeeld erkend, heeft een vrolijke eerbied voor Van Duins anciënniteit in het vak. Dat komt vooral doordat Van Duin het echte variété nog heeft gedaan, avondvullende programma&#8217;s met een keur aan artiesten uit verschillende disciplines. De Jonge peutert de ene na de andere anekdote bij hem los. &#8216;Het Cocktail Trio, die waren waanzinnig populair, maar konden elkaar niet uitstaan. Ze hadden soms wel vier schnabbels op een dag, maar ze weigerden pertinent om samen in één auto te zitten. Dan scheurden ze zo met drie auto&#8217;s door het land.&#8217;
Zo blij als een kind
Het interview vindt plaats in het DeLaMar Theater in Amsterdam, het legendarische theater dat door Joop van den Ende geheel opnieuw is opgebouwd. Het oude theater (onder de naam: Nieuwe DeLaMar) was een thuishaven voor Freek de Jonge. Nu staat André van Duin hier drie maanden lang.
Ze zitten nog niet of Freek de Jonge neemt de leiding in het gesprek. &#8216;Heb jij nou straks nog de zenuwen als je in de coulissen staat voordat je op moet?&#8217; Het antwoord is een onbevangen &#8216;Jazeker, elke avond opnieuw.&#8217;
Waarna Van Duin vertelt over een ontdekking die hij heeft gedaan na vijfenveertig jaar theater. &#8216;Bij deze show speelt het orkest voordat we beginnen, terwijl het doek nog dicht is, een vrolijk liedje. En wat denk je, vanaf de eerste maat zit de hele zaal mee te klappen. Dan gaat het doek open, hoef je niks meer te doen, is het meteen gezellig.&#8217; Hij kijkt zo blij als een kind dat heeft ontdekt dat je met een schakelaar de lamp kan aandoen.
De Jonge vertelt grijnzend dat ook hij zijn publiek op een vrolijk liedje trakteert aan het begin van de avond. Maar dan anders. Hij zet het onweerstaanbare &#8216;Leven na de dood&#8217; in, maar zodra het publiek gaat meezingen, stopt hij de muziek. &#8216;En dan roep ik: doe dat nou níét, dat vind ik zó vervelend.&#8217;
Wie van jullie zei vijfendertig jaar geleden tegen Vrij Nederland: &#8216;Als je niet ernstig bent, kan je het nooit lang volhouden. Dan ken je de waarde niet van de humor.&#8217;
Unisono klinkt het uit twee kelen: &#8216;Ik hoor het mezelf nog zeggen.&#8217;
Het was Van Duin. Hij staat er nog steeds achter. &#8216;Je zit met die moppen en daar kan je op een gegeven moment zelf niet meer om lachen. Maar je moet er wel de humor van blijven inzien. Alleen als je er serieus mee bezig bent en op het goeie moment dit zegt en dan dat, wordt er &#8216;s avonds weer om gelachen. Dan is de humor een serieuze puzzel geworden.&#8217;
De Jonge: &#8216;Maar toch ook in de zin dat een grap leuker is als er een beetje ernst bij is. Dat de grap de bevrijding is uit een ernstige situatie.&#8217;
Van Duin: &#8216;Nee, dat heb ik toch niet hoor. Ik doe nooit iets met de hedendaagse zorgen van het land. Om de simpele reden dat mijn shows eindeloos worden herhaald op de televisie en dan is iedereen die actualiteit al lang weer vergeten.&#8217;
De Jonge: &#8216;Ik zou jou zo graag eens in een ontroerende rol willen zien. Denk aan Johnny Kraaikamp senior&#8217; (aan wie Van Duin nu in zijn show een hommage brengt, PvdB).
Van Duin, dromerig: &#8216;Ja, zoals in De Sunshine Boys. Dat was fantastisch.&#8217; (De Sunshine Boys is een toneelstuk van Neil Simon over een komisch duo op leeftijd. De twee kunnen elkaar, net als het Cocktail Trio, buiten het theater niet luchten of zien. Kraaikamp sr. speelde in 1993 in de Nederlandse versie van het stuk, onder regie van Berend Boudewijn.)
De Jonge: &#8216;Maar heb jij die ambitie dan helemaal niet?&#8217;
Van Duin: &#8216;Ik vind mezelf nog te jong daarvoor. Kraaikamp had een doorleefde kop, en daar geloofde ik ook in, maar dan kijk ik in de spiegel… ik ben nog niet zo&#8217;n ouwe komiek van wie de mensen meteen denken: die heeft veel meegemaakt.&#8217;
De Jonge: &#8216;Heb je ooit overwogen om helemaal alleen op het toneel te gaan staan?&#8217;
Van Duin: &#8216;Nee, dat lijkt me zo ongezellig. Ik hoor net van Arjan Ederveen dat hij honderd voorstellingen gaat doen, alleen met z&#8217;n hond! Dat lijkt me vreselijk. Ik vind het prettig om op de bühne een klankbord te hebben. Als het publiek niet zo meewerkt heb je het samen nog gezellig. Als je alleen bent, dan ben je veroordeeld tot die mensen.&#8217;
De Jonge: &#8216;Jij bent natuurlijk uit het variété gekomen…&#8217;
Van Duin: &#8216;De schnabbeltoer, ja dat was echt gezellig. Dan had je een dansnummer en een goochelnummer en een buikspreker en dat zat allemaal in één kleedkamer. Met een conferencier als grote regelaar die maar moest zorgen dat iedereen op het goeie moment binnen was. Want iedereen had ook weer ergens anders wat te doen. Jan Blazer heeft wel eens anderhalf uur op mij staan wachten op het podium. Moppen moppen moppen, hij moest blijven praten.&#8217;
Sombere gedachten
Ze kennen elkaar persoonlijk sinds een jaar of twee. Elkaars werk volgen ze al zo lang als ze bezig zijn. Ook dat is een onderdeel van het vakmanschap.
Van Duin vertelt dat hij tijdens het maken van een nieuwe show altijd &#8216;heel sombere gedachten&#8217; heeft dat niemand het leuk zal vinden. Daarom nodigt hij mensen van binnen en buiten het vak uit om in een vroeg stadium reacties te geven.
In het &#8216;oeuvreboek&#8217; Kijk dat is Freek staat dat jullie afgelopen zomer samen in Freeks huis in Frankrijk aan een van Andrés acts hebben gewerkt.
Verbaasde blikken.
De Jonge: &#8216;Staat dat erin?&#8217;
Van Duin: &#8216;Tjee, zo&#8217;n mooi boek Freek en dan meteen al een fout.&#8217;
De Jonge: &#8216;We zijn wel bij elkaar thuis geweest, maar niet daar in Frankrijk.&#8217;
Van Duin: &#8216;Zonde hoor… &#8216;t is een gebonden boek toch?&#8217;
In Ja hoor daar is ie weer zit een act over het afgesneden oor van Vincent van Gogh. Van Duin constateert elke avond dat het publiek er niet om lacht. Hij begrijpt het niet, de act is naar zijn mening geslaagd. &#8216;Vanavond ga ik een ander pak aantrekken bij die act, het moet aan dat pak liggen.&#8217;
De Jonge: &#8216;Ik denk dat het is omdat je de grap niet goed inleidt. Dat verhaal van het oor van Van Gogh is volgens mij bij de helft van jouw publiek niet bekend.&#8217;
Van Duin: &#8216;Maar ik leg het toch uit in die scène?&#8217;
De Jonge: &#8216;Ja, maar dan moeten ze dat allemaal nog verwerken terwijl jij al met je grap bezig bent. Terwijl als je dat van tevoren al hebt verteld, of je hebt het Ron Brandsteder (Van Duins &#8216;aangever&#8217; in de show, samen met Anne-Marie Jung, PvdB) laten aankondigen, dan kan het publiek erop anticiperen.&#8217;
Van Duin: &#8216;Ik zal het vanavond eens vragen aan de zaal: kent u Vincent van Gogh?&#8217;
De Jonge voorspelt de reacties: &#8216;Die was toch vermoord? Wat, een oor? Dat was toch de Mona Lisa, met dat oor?&#8217;
Van Duin: &#8216;Ja, misschien heb ik de lat daar te hoog gelegd.&#8217;
De lach
Zoals zeilers over de wind praten of jagers over het wild, zo praten De Jonge en Van Duin over &#8216;de lach&#8217;.
Van Duin: &#8216;Het oude Luxor Theater in Rotterdam, daar zit de grootste lach in. Nergens wordt harder gelachen dan daar.&#8217;
Bestaat er een architectuur van de lach? Of ligt het gewoon aan het publiek dat er komt?
Van Duin: &#8216;Toen ik nog op de schnabbeltour zat, had je in Rotterdam twee feestzalen: Lommerrijk en Palace. In de Palace ging steevast het dak eraf, echt knallen. Lommerrijk, precies hetzelfde soort zaal, maar daar ging iedereen altijd de zeik in. In Amsterdam had je Kras, altijd knallen knallen knallen. En je had de Marcanti: absolute stilte. Dat moet aan het gebouw liggen.&#8217;
De Jonge: &#8216;De ellende is, als er niet wordt gelachen, ga je tempo maken, om maar zo snel mogelijk bij de volgende grap te zijn. Daarmee duw je alle volgende lachen ook weg, omdat de grappen niet gelanceerd zijn. Je moet een stationair lopende zaal hebben voordat je gas kunt geven. Voor mij ligt dat iets anders dan voor jou, ik wil de motor ook nog wel eens helemaal afzetten. Maar jij hebt een stationair lopende zaal nodig.&#8217;
Van Duin: &#8216;Wat ook raar is, in Heerlen lachen ze goed, ga je naar Sittard, lachen ze niet. Bij niemand. En waar het aan ligt? In België is het weer anders. Daar lacht bijna niemand, doodstille zaal. Maar na afloop hoor je ze tegen mekaar: &#8220;Allee da was lachen, goh wa hebben wij gelachen.&#8221;&#8216;
De Jonge: &#8216;De lach zit in de zaal. Hij moet eerst naar achteren, en dan op een bepaalde manier terugkomen.&#8217;
Van Duin: &#8216;In Luxor zit inderdaad zo&#8217;n rollende lach. Hier in DeLaMar minder, omdat de zaal veel korter is, het publiek zit hier hoog en dichtbij. Maar het is toch een lekkere lach hier.&#8217;
De Jonge: &#8216;Je was al drie jaar uit het theater, maar heb je nu wel weer zin?&#8217;
Van Duin: &#8216;Ja, dat is toch wel weer leuk. Maar Joop is alweer met de volgende show bezig. Terwijl de premièrebloemen nog overeind staan bij mij thuis. Even rustig aan, denk ik dan.&#8217;
Samen uniek
Het woord is gevallen: rustiger aan doen. Van Duin staat sinds zijn zestiende in het theater. Dat is zevenenveertig jaar geleden. De Jonge begon een paar jaar later, maar veel scheelt het niet. Dan mag je gaan nadenken over rustiger aan doen.
Van Duin: &#8216;Ik wil niet meer alles tegelijk, maar je moet altijd een reden hebben om op te staan.&#8217;
Freek de Jonge is niet bang voor ouder worden want: &#8216;Ik ben het al.&#8217; Maar toch.
&#8216;In dat opzicht zijn we samen uniek. Er zijn maar heel weinig mensen die het zo lang volhouden, op niveau en met volle zalen.&#8217;
Zouden jullie ooit iets samen kunnen maken?
Van Duin: &#8216;Twee komieken in de piste, dat is doodnormaal eigenlijk.&#8217;
De Jonge: &#8216;Je zou een formule moeten vinden. Het aangever en afmaker zijn zou elkaar moeten afwisselen.&#8217;
Van Duin: &#8216;Het zou niet een kwestie van aangeven en afmaken moeten zijn. Het moet anders. In De Sunshine Boys zijn de twee rollen gelijkwaardig. Maar ik ben wel benieuwd wat voor publiek je dan krijgt.&#8217;
Dat publiek, daar zorgt Joop wel voor.
De Jonge: &#8216;Het zou zoiets moeten zijn als het oude Snip en Snapwerk.&#8217;
Van Duin: &#8216;Precies!&#8217;
De Jonge: &#8216;Want jij kan natuurlijk Domme August spelen. Dat is voor mij moeilijker. Ik zal de slimme moeten zijn.&#8217;
&#8216;Hoe vaak is er al niet geprobeerd om Wachten op Godot door twee komieken te laten spelen?&#8217; memoreert de een. &#8216;Je moet altijd alle mogelijkheden openhouden,&#8217; peinst de ander. Hier wordt ernstig over humor gepraat.
Net als tussen jong geliefden gaat de flirt gepaard met afstoting. &#8216;Tien jaar geleden had jij nog niet aan zoiets moeten denken, waarschijnlijk,&#8217; probeert Freek. Als Van Duin hem niet tegenspreekt, voegt hij er zelfverzekerd aan toe: &#8216;En ik ook niet.&#8217; Korte stilte. De Sunshine Boys komt weer ter sprake. De een: &#8216;Misschien moeten we nog vijf jaar wachten.&#8217; De ander: &#8216;We hebben het er al eerder over gehad, natuurlijk.&#8217;
Joop van den Ende, hoort u dat!
›vn.nl/mediagids voor meer over André van Duin en Freek de Jonge

Pieter van den Blink

‘Humor is een serieuze puzzel’

Fotojournalist/filmmaker Tim Hetherington is op 20 april gestorven, in het harnas. Hij was het geweld aan het vastleggen in Misurata, een stad die Khadaffi&#8217;s troepen proberen te veroveren op de rebellen. Zijn collega Chris Hondros stierf in dezelfde vuurlinie.
Hetherington was een frontlinie-fotograaf. Meer geïnteresseerd in de frontlinie dan in de fotografie &#8211; elk medium dat geschikt is om de boodschap over te brengen, is goed, zei hij.
Troostrijke beelden maakte hij niet. In de gezichten van burgers, soldaten, rebellen, gevangenen en dictators vond zijn lens de angst, de wanhoop, de zwakte. Vertoont een enkel gezicht op zijn foto&#8217;s een teken van blijdschap, dan is het de blijdschap om een overwinning in de strijd of om het vinden van voedsel. Zulke foto&#8217;s bieden alleen troost in de zin dat iemand die dit werk op zijn naam heeft staan, niet voor niets heeft geleefd. 
vn.nl voor het volledige in memoriam

Tim Hetherington

<div class="wpg-element paragraph">
De beroemde fotograaf en filmmaker Tim Hetherington is op 20 april omgekomen in Libië. Een groot vakman die wilde getuigen van wat hij meemaakte. Journalist Pieter van den Blink was met hem bevriend en schreef onderstaand in memoriam. 
Tim Hetherington is gestorven in het harnas. Hij was het geweld aan het vastleggen in Misurata, een stad die Kadhafi’s troepen proberen te veroveren op de rebellen. Zijn collega Chris Hondros stierf in dezelfde vuurlinie.
Natuurlijk was Hetherington in Libië. Hij was een frontlinie-fotograaf. Meer geïnteresseerd in de frontlinie dan in de fotografie. Elk medium dat geschikt is om de boodschap over te brengen, is goed, zei hij. Maar welke boodschap was het, waar hij nu zijn leven voor heeft gegeven? Nu het internet vol staat met selecties uit zijn werk, begeleid door teksten over Hetherington’s ‘bravery and cameradry’, valt op hoe breed zijn spectrum was. De foto’s op CNN.com zijn heel anders dan de serie die Vanity Fair op zijn site heeft geplaatst. Zo koel kon hij het hoofd dus houden in de frontlinie, dat hij wist voor wie hij aan het werk was.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Troostrijke beelden zijn het niet, die Hetherington nalaat. In de gezichten van burgers, soldaten, rebellen, gevangenen en dictators vond zijn lens de angst, de wanhoop, de zwakte. Vertoont een enkel gezicht op zijn foto’s een teken van blijdschap, dan is het de blijdschap om een overwinning in de strijd of het vinden van voedsel. De foto die hem in 2007 de World Press Photo Award opleverde is van een man van wie alle angst, wanhoop en zwakte even was afgevallen, evenals de gedachte aan winnen of eten: een Amerikaanse soldaat, in volle bepakking maar op de rand van slaap en waak, achteroverleunend in een loopgraaf. Zulke foto’s bieden alleen troost in de zin dat iemand die dit werk op zijn naam heeft staan, niet voor niets heeft geleefd.
</div>
<div class="wpg-element paragraph-quote">
<blockquote>
&#8211; Behalve dat talent moet er dus nog iets zijn geweest. Een gedrevenheid, een zucht.
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Tim Hetherington had zo’n ongelooflijk talent voor beeld dat hij uiteraard als fotojournalist-filmmaker herinnerd zal worden. En, door wie het geluk heeft gehad hem te kennen, als een bijzondere man. Hij was een frontlinie-fotograaf maar geen rauwdauwer. Zelden een zachtmoediger, fijnzinniger mens ontmoet dan hij. Tussen de Amerikaanse soldaten in de loopgraven in Afghanistan moet hij uit de toon zijn gevallen zodra hij met z’n keurige Britse accent begon te spreken. Idem in Liberia, waar hij, net als nu in Libië, optrok met de rebellen. Maar zijn uitstraling van toegewijde vakman zal overal hetzelfde respect hebben afgedwongen.
Wat bezielt iemand om in het door burgeroorlog verscheurde Liberia te gaan wonen, jarenlang? Om in de allergevaarlijkste uithoek van Afghanistan te bivakkeren, tussen de soldaten, net zo lang tot hij een film kon laten zien (Restrepo, waarvoor hij een Oscar-nominatie kreeg) die de kijker het gevoel van een &#8217;90 minuten uitzending&#8217; moest geven. (Uitzending in de militaire zin, van een compagnie die wordt uitgezonden.) Wat bezielde je, Tim, om telkens weer je leven te riskeren? 
Tussen zijn ‘uitzendingen’ door, werkte Hetherington jarenlang door aan een boek over Liberia (Long Story, bit by bit, Liberia Retold), dat behalve een document over dat land een monument van slow journalism is geworden. Frontlinie-journalisten als Hetherington zien per jaar meer dood en ellende dan de meesten van ons in ons hele leven. Toch verzette Tim Hetherington zich tegen elke vorm van fatalisme. Het boek over Liberia moest duidelijk maken dat het land niet zomaar ten prooi was gevallen aan de ellende, maar dat er een concreet menselijk handelen, begaan door personen met namen en gezichten, aan ten grondslag lag. (Dat Vrij Nederland vraagtekens plaatste bij de medeplichtigheid van zakenman Guus Kouwenhoven, vond Hetherington ongelooflijk.) Hetherington verliet het journalistieke pad om over Liberia te rapporteren voor de VN. Een stap die niet elke journalist kon begrijpen, maar die hem als noodzakelijk voorkwam. Elk medium is goed als de boodschap maar overkomt. 
Tim Hetherington was getalenteerd. Maar waarom is hij met dat talent nieuws-fotograaf geworden? Met z’n knappe kop (binnen- en buitenkant) en charmes had hij overal kunnen binnenkomen met z’n camera’s. Behalve dat talent moet er dus nog iets zijn geweest. Een gedrevenheid, een zucht. Hetherington wilde getuigen. Hij bood zijn diensten aan bij de VN als iemand die na een botsing op een agent afstapt en zegt: ik heb het gezien hoor.
Dat moet elk van ons aan het denken zetten. Dat wil niet zeggen dat je om waarlijk ‘journalist’ te zijn per se elke dag aan de frontlinie moet zijn, van brandhaard naar brandhaard trekken. Ook achter een schrijftafel of rondhangend in de wandelgangen van de macht kan een journalist belangrijk werk doen. Niet iedereen heeft bovendien hetzelfde talent. Waar het om gaat is de kracht waarmee we onze talenten inzetten, de focus die we daarbij kiezen en hoe onverstoorbaar we dat blijven doen. Ten koste van alles. 
Tim Hetherington won in 2007 de <a href="http://www.archive.worldpressphoto.org/search/layout/result/indeling/detailwpp/form/wpp/q/ishoofdafbeelding/true/trefwoord/year/2007" class="normal" title="http://www.archive.worldpressphoto.org/search/layout/result/indeling/detailwpp/form/wpp/q/ishoofdafbeelding/true/trefwoord/year/2007">World Press Photo of the Year</a>
</div>

In memoriam Tim Hetherington

Interview / Iraanse filmboycot
Steun ons, kom niet naar onze nieuwe films kijken. Met die boodschap bewerkt de Iraanse regisseur Rafi Pitts de filmwereld. Hij roept op tot een boycot van het filmfestival van Teheran, dat op 5 februari begint. Pitts &#8211; zijn naam dankt hij aan een Engelse vader &#8211; wil aandacht vragen voor de recente veroordeling van zijn vakbroeder Jafar Panahi. &#8216;De filmindustrie beschouwt zichzelf graag als kosmopolitisch. Filmmakers uit alle landen kennen elkaar persoonlijk. Ik doe een beroep op die gemeenschap om solidariteit te tonen. Wat nu in Iran gebeurt, kan zich morgen in een ander land herhalen, zeker als we het Iraanse regime ermee weg laten komen.&#8217;
De veroordeling van Panahi (beroemd geworden met films als De witte ballon en Offside) en diens collega Mohammad Rasoulof is op 20 december vorig jaar uitgesproken, na een slepend proces. Beiden krijgen zes jaar cel plus een verbod om hun beroep uit te oefenen of het land te verlaten gedurende twintig jaar. Hun misdaad bestaat uit het plan voor een film dat zij hadden, er was nog geen meter film geschoten.
&#8216;De McCarthy-processen in de Verenigde Staten gelden tot op heden als het dieptepunt in politieke processen tegen kunstenaars. Maar daarbij ging het nog om werk dat al gemaakt was. In Iran wordt een nieuwe grens overschreden, want nooit eerder is een kunstenaar veroordeeld om louter een plan,&#8217; zegt Pitts in het Amerikaanse Palm Springs. Hij is hier op het jaarlijkse filmfestival om zijn eigen film The Hunter te promoten, een ingetogen verhaal over een man die gek wordt als het geweld in Iran zijn familie treft.
Eén handdruk
Rondom de vertoningen is Pitts op zoek naar iemand die hem in contact kan brengen met regisseurs Paul Haggis (Crash, In the Valley of Elah) en mastodont Martin Scorsese, die de veroordeling van Panahi eveneens kritiseerden. Zo&#8217;n &#8216;grote naam&#8217; is wat het initiatief voor de boycot nodig heeft. Pitts voelt dat hij in de festivallounge één handdruk van de mannen verwijderd is.
Zelf schreef Pitts een open brief aan de Iraanse president Ahmadinejad, waarin hij hem uitdaagt de betekenis van de Iraanse Revolutie uit te leggen. &#8216;Bent u bang voor een kijk op de wereld die tegen de uwe in kan gaan? Als dat zo is, geef dan alstublieft antwoord op de vraag: waartoe hebben wij een Revolutie gehad?&#8217; eindigt het korte pamflet, dat werd gepubliceerd in Die Zeit en Les Cahiers du Cinema (De Filmkrant zette de Engelstalige versie op de website).
Pitts bestelt koffie onder de Californische palmen en legt uit: &#8216;De Revolutie is van iedere Iraniër. De vragen die ik stel gaan over het Iraanse erfgoed. Ik blijf expres uit de buurt van de religie, want zodra je daarover begint, word je van blasfemie beschuldigd. Ahmadinejad beroept zich op de Revolutie. Die kwam er omdat Iran meer vrijheid wilde en genoeg had van de dictatuur. Hoe kan hij een nieuwe dictatuur vestigen op de Revolutie?&#8217;
Ook de boycot van het filmfestival in Teheran waartoe Pitts oproept, verwijst naar de Revolutie. Het festival, georganiseerd door het Iraanse &#8216;ministerie van Cultuur en Islamitische Leiding&#8217;, beleeft zijn hoogtepunt traditiegetrouw op 11 februari, de dag van de Revolutie. Pitts hoopt niet alleen dat de internationale filmscene zal schitteren door afwezigheid, maar beter nog: dat filmcrews en bioscopen overal ter wereld die dag een staking zullen houden tussen 15.00 en 17.00 uur plaatselijke tijd in Teheran (dat is tussen 12.30 en 14.30 uur in Nederland, zegt het voort).
Ogen
Boycot, brief en staking, Rafi Pitts laat het er niet bij zitten. Het vreet aan hem dat hij in de zon loopt terwijl Panahi en Rasoulof &#8216;kapotgemaakt worden&#8217;.
&#8216;Ik heb het gevoel dat ik de dans ben ontsprongen,&#8217; zegt hij.
Behalve zijn naam dankt hij aan zijn vaders herkomst ook een Engels paspoort, hij leeft in Frankrijk. &#8216;Ik ben geen politiek figuur, ik houd meer van praten dan van actie. Maar de omstandigheden maken mij een activist.&#8217; Zijn blik is open en levenslustig, maar in zijn ogen huist ook wanhoop. Je ziet het zoals je soms aan iemands ogen kan zien dat hij ziek is. In The Hunter speelt Pitts zelf de hoofdrol. &#8216;Tijdens de opnamen concentreerde ik me op de agent van de censuur die constant aanwezig was op de set, dat bracht me in de goeie stemming. Hij was mijn regisseur.&#8217;

Geregisseerd door de censuur

Interview / Oud-premier Piet de Jong
Toen Piet de Jong op het verkiezingscongres van het CDA in april Wouter Bos de mantel had uitgeveegd omdat de PvdA-leider het kabinet had laten vallen en aldus &#8216;het schip van staat laten stranden&#8217;, werd de inmiddels vijfennegentigjarige oud-premier prompt belaagd door de media. In zijn Haagse appartement kwamen wel vijftig interviewaanvragen binnen, sommige van zendgemachtigden waar hij nog nooit van had gehoord. De Jong hield alle verzoeken af: &#8216;Ik hou niet van publiciteit.&#8217; Inmiddels is zijn partij bij de verkiezingen bijna de helft van haar zetels kwijtgeraakt, en zitten de christen-democraten toch weer aan de onderhandelingstafel om te praten over de vorming van een nieuw kabinet. Uiteindelijk besloot De Jong &#8211; na enig aandringen &#8211; over één onderwerp te willen praten: het premierschap. Hoe gaf hij als oud-onderzeebootcommandant leiding aan een kabinet in woelige tijden? Hoe hield hij zijn ploeg en het land bij elkaar?
Oude zeerover
In 1967 werd Piet de Jong minister-president van het eerste naoorlogse kabinet dat ongeschonden de vier jaar zou volmaken. De coalitie bestond uit de VVD en de christelijke partijen die later het CDA zouden vormen: ARP, CHU en De Jongs eigen KVP. Aan het eind van die periode was De Jong de populairste politicus in het land. Een verklaring heeft hij daar niet voor, of het zou moeten zijn dat hij bij de marine had geleerd om op een gezaghebbende manier snel beslissingen te nemen. &#8216;In de opleiding tot adelborst werd je geleerd om de leiding te nemen. Als je op een schip zit en er dreigt een aanvaring, ga je ook niet eerst eens even overleggen, dan grijp je in.&#8217;
Hij wordt de meest onderschatte premier sinds de oorlog genoemd, en tijdens de huidige formatie riepen politiek commentatoren om een nieuwe man &#8216;van het kaliber Piet de Jong&#8217;.
Uit welk hout hij gesneden was, liet De Jong al zien toen hij tijdens de Duitse inval in de meidagen van 1940 met een lekkende, onafgebouwde onderzeeboot overstak naar Engeland. Zes jaar lang vocht hij in de onderzeedienst, van de Noorse kust tot de Golf van Bengalen. Vervolgens was hij onder andere adjudant van de minister van Marine, adjudant van koningin Juliana en commandant op een fregat en een onderzeebootjager. Totdat hij in 1959 tot zijn eigen stomme verbazing gevraagd werd als staatssecretaris van de Marine, en in 1963 als minister van Defensie. &#8216;Ik geloof dat men dacht: die oude zeerover heeft misschien geen draad verstand van politiek, maar je moet wel voorzichtig met hem zijn.&#8217;
Je kunt een marineman wel van de zee halen maar de zee niet uit de marineman. Uit alle vergelijkingen met en verwijzingen naar het leven op zee waarmee De Jong zijn verhaal doorspekt, blijkt dat hij zich bevoorrecht voelt ten opzichte van wie het leven alleen vanaf de vaste wal kent. Eigenlijk praat hij liever over zijn onderzeeboot de O-24 of de zeldzame grasgroene flits van de ondergaande zon boven de oceaan dan over zijn leven in de politiek. &#8216;Als u me door zou snijden, vindt u eerst de zee en dan pas de politiek. Ik bén eigenlijk niet van de politiek.&#8217;
Een beetje lawaai
Toen Piet de Jong aan zijn premierschap begon, schreef een van de dagbladen dat er van zo&#8217;n militair op sociaal gebied niets te verwachten viel: daar had-ie geen verstand van. &#8216;Het was duidelijk dat die journalist geen flauw idee had van de echte gang van zaken op zee. Dat is ook niet zo gek: ik heb in al mijn jaren op zee niet één journalist gezien. Op zo&#8217;n schip met honderd tot tweehonderd man heb je een doorsnee van de hele bevolking aan boord, uit stad en land, arm en rijk, uit alle soorten families. Al het nieuws uit Nederland werd uitvoerig besproken op de brug, in de longroom, in de verblijven van de bemanning. Dat heb ik jarenlang meegemaakt. Ik had het gevoel dat ik daardoor beter wist wat er in het land leefde dan menig Kamerlid.&#8217;
U was premier in een tijd van grote maatschappelijke onrust in Nederland: provo, de Maagdenhuisbezetting. Hoe ging u daarmee om?
&#8216;Dat heeft me nooit uit mijn slaap gehouden. De jonge generatie moest zich uiten. Ik dacht: hun vaders konden tijdens de bezetting geen kant op, die lopen rond vol complexen. Die jongens moesten een beetje lawaai maken, dat begreep ik best.&#8217;
De Amsterdamse burgemeester Van Hall had dat begrip niet, en stuurde de politie erop af, terwijl De Jong de zaken liever liet betijen. &#8216;Hij was een uitstekend burgemeester, maar hij begreep de moderne tijd niet meer. Zeker drie, vier keer heb ik tegen hem gezegd: man neem nou ontslag, je bent heel lang burgemeester geweest, je kan met toeters en bellen weg. Geen punt, iedereen zal het begrijpen. Maar hij wou niet. Toen moest ik hem wel ontslaan. Vreselijk vond ik dat.&#8217;
Zelf probeerde De Jong het anders te doen. Na het Maagdenhuis was er nog de bezetting van de Nachtwachtzaal van het Rijksmuseum. &#8216;Iedereen riep: ontruimen! Maar ik dacht: dan krijg je een rel. Ik zei: zorg dat er geen stoelen of banken staan, dan gaan ze vanzelf wel weer weg. Want je kan een tijd staan of op de grond liggen, maar dan word je vanzelf doodmoe. En zo ging het. Dat zijn van die simpele trucs. Ik heb nooit een nacht wakker gelegen van de rellen in Amsterdam.&#8217;
In het kabinet hield De Jong de verhoudingen &#8216;vrij formeel&#8217;. Dat betekende: op tijd beginnen met de ministerraad. &#8216;Cals, mijn voorganger, had een academisch kwartiertje. Maar ik ben vanaf het begin stipt op tijd begonnen. En ik hield niet van drankjes, gewoon koffie, thee en water. Ik wilde een beetje discipline en structuur. Ik hield ook niet van die avondvergaderingen. Ik hield om vijf, zes uur op met vergaderen. Dan moest het klaar zijn. Ik had een vaste methode als een wetsontwerp besproken moest worden. De verantwoordelijke minister kreeg het woord, dan kon hij het inleiden, dan één ronde van opmerkingen en bezwaren, dan kon hij antwoorden, nog een ronde, en dan moest het klaar zijn. Dan dicteerde ik meteen de beslissing.&#8217;
Kronkels
Als premier kreeg De Jong te maken met de groeiende invloed van de media. Hij was degene die de wekelijkse persconferentie na de ministerraad instelde. &#8216;We zaten toch niet in een geheime club?&#8217; En hij was degene die als eerste televisiecamera&#8217;s toeliet tot de Tweede Kamer. &#8216;Als het rode lampje aanging, zag je iedereen gauw zijn krant dichtvouwen en zijn jasje dichttrekken en aandachtig gaan zitten luisteren.&#8217;
Maar zelf heeft hij zich altijd weinig van de media aangetrokken. &#8216;Het kon mij niets schelen wat de kranten schreven. Ik had dezelfde secretaresse als Drees. Die streepte in alle kranten de belangrijke passages aan, dat deed ze heel goed. Maar na een paar maanden dacht ik: tja, ik hoef dat niet te lezen. Het is een enórm voordeel als je de ochtendbladen niet leest. Daardoor had ik tijd om studieboeken over economie te lezen, want daar had ik aanvankelijk weinig verstand van. En de &#8220;Kronkels&#8221; van Carmiggelt. Die ben ik altijd blijven lezen.&#8217;
Vond u het premierschap een zwaar ambt?
&#8216;Eerlijk gezegd vond ik het zwaarder om minister van Defensie te zijn. Als premier heb je te maken met veel beslissingen die eigenlijk al genomen zijn. Je krijgt alleen de dingen op je bord die aangebrand zijn. Daar moet je rustig over nadenken, en vervolgens zeggen: zo doen we het. Je moet niets voor je uit schuiven. Je kunt voors en tegens heel lang tegen elkaar afwegen, maar uiteindelijk komt het toch aan op je geweten. Daar moet je naar luisteren. En je moet zelf voldoende rust nemen. Ik werkte tot &#8216;s avonds een uur of elf, half twaalf. Dan ging ik wandelen en daarna in mijn etui. &#8216;s Ochtends stond ik om acht uur op, met het nieuws. Daartussen sliep ik als een baby. Er waren ministers die nota&#8217;s mee naar bed namen. Ben je gek zeg, dan ga je ervan dromen! Als ik in bed nog iets las dan was het een detectiveroman, iets leuks, maar geen politiek.&#8217;
Een onjuiste vertaling van een Engelse uitdrukking drukt naar de mening van De Jong nog steeds een verkeerd stempel op zijn regeerstijl. Toen de fractievoorzitters van KVP, ARP en CHU begonnen met de toenadering die tot de oprichting van het CDA zou leiden, zei De Jong: ga je gang, I&#8217;ll run the shop in the meantime. &#8216;In zo&#8217;n verband betekent dat: dan bestuur ik het land verder wel. Maar zij maakten ervan: hij past op de winkel. Daar moest ik wel om lachen.&#8217;
Werd het woord &#8216;poldermodel&#8217; in uw tijd al gebruikt?
&#8216;Nee. Dat heb ik pas later gehoord. Ik vind het eigenlijk een verkeerd begrip. Er hangt een sfeer aan van rondmodderen en niet opschieten. Het klinkt verstikkend. Je kunt van alles bedenken, maar niet polder. Noem het dan: overlegmodel.&#8217;
Toch heeft u zo&#8217;n compromiskabinet geleid.
&#8216;Het gaat om de keuze van je mensen. Het belangrijkste vond ik niet dat iemand zijn zaken kent &#8211; dat is natuurlijk een voorwaarde &#8211; maar dat-ie een eerlijke, betrouwbare vent is. Ik had met elk van de ministerskandidaten een diepgaand gesprek, en aan het eind daarvan stelde ik mijzelf de vraag: zou ik deze man in tijd van oorlog aan boord willen hebben? Als het ja was, dan werd hij het en als het nee was dan werd hij het niet. Ik had vier verschillende partijen in mijn kabinet maar ik verloor helemaal uit het oog wie van welke partij was. Zo zou het moeten zijn.&#8217;
Door de versplintering van het politieke landschap lijkt het steeds moeilijker om een stabiel kabinet te formeren. Was het voor u moeilijk om de boel bij elkaar te houden?
&#8216;Omdat publiciteit me helemaal niet interesseerde, was ik er zogezegd immuun voor. Dat scheelt. Als er onenigheid was tussen twee departementen, dan vroeg ik die ministers voor de lunch en luisterde ik aandachtig. Als je eerst de een laat uitpraten en dan de ander, dan tekent zich heel vaak een compromis af. Daartoe besloten we dan. Dat liet ik hén dan naar buiten brengen. Dat had drie grote voordelen. Het is beter voor het gezag van een minister ten opzichte van zijn ambtenaren als hij zélf met een nieuwe beslissing komt. Het is beter voor een minister in de pers. En ikzelf bleef buiten schot. In het kabinet heb ik nooit moeilijkheden gehad. Ik zie met dankbaarheid terug op jarenlange samenwerking met uitstekende ministers en staatssecretarissen en zeer toegewijde ambtenaren. Ons kabinet komt nog steeds elke maand samen met wie er in het land is, om te lunchen. Dat doen we al sinds 1971. We zijn goede vrienden geworden.&#8217;
Hoe was uw omgang met de oppositie?
&#8216;In die tijd was Joop den Uyl oppositieleider. Ik kende hem goed, omdat we samen in het kabinet-Cals hadden gezeten. Het kon hard gaan, als we met zijn tweeën waren. Toen ik mariniers naar Willemstad stuurde bij de rellen in 1969 zei hij: jij verdomde koloniaal. Hij was echt boos, hij had een soort fysieke afkeer van alles wat militair was. Ik antwoordde dat hij een gezegend man was omdat hij aan het hoofd stond van een stel vredelievende socialisten, maar dat ik te maken had met de echte wereld. En het werd weer rustig in Willemstad. Wij gingen met groot respect met elkaar om. Alleen over zulke dingen hadden we flinke onenigheid.&#8217;
Die afkeer voor alles wat militair is, bespeurt Piet de Jong nog steeds bij de sociaal-democraten. &#8216;Ik ben het in veel opzichten best eens met de PvdA. Alleen wat betreft Defensie zitten ze er helemaal naast. Ze willen altijd maar bezuinigen op Defensie. Dat kan tot grote problemen leiden.&#8217;
Wat bedoelt u daarmee?
&#8216;Europa is nu veruit het zwakste continent. Rusland, India, China, Japan, zelfs de Koreanen zijn sterker. Er zijn grote economische belangen aan de orde. Als je de geschiedenis maar een klein beetje hebt bestudeerd, dan weet je dat er moeilijkheden komen.&#8217;
Wat voor moeilijkheden?
&#8216;Militaire conflicten. Dat gaat komen. Een ongewapend land vráágt erom bezet te worden. Sommige partijen, en de PvdA is daar één van, die kunnen niet verder vooruitkijken dan de komende verkiezingen. Maar de veiligheid van het land moet je over tien, vijftien jaar bekijken. Europa is verdeeld en niet gewapend. Dat is vragen om moeilijkheden. Niets is zo gevaarlijk als een ongewapend en onverdedigd land.&#8217;
Bent u het ermee eens dat er nu een gedoogkabinet met de PVV wordt geformeerd?
&#8216;Daar heb ik moeite mee. De godsdienstvrijheid en de rechtsstaat moeten recht overeind staan. Dat is voor mij essentieel. In 1934 ben ik naar de Oost, naar Indië gegaan. Drie jaar heb ik daar gevaren, met alle soorten gelovigen aan boord: mohammedanen, katholieken, protestanten. Mijn Ambonese seiner was streng gereformeerd. We zaten dicht op elkaar in een kleine ruimte, in de hitte. Al die jaren is er nooit één onvertogen woord gevallen. Dat kan alleen als je eerbied hebt voor elkaars overtuiging. Als je zegt: jullie deugen niet, zoals Geert Wilders doet, dan escaleert het, en gaat het van kwaad tot erger. Je moet elkaar respecteren. Daarom zeg ik: zolang de punten van de godsdienstvrijheid en de rechtsstaat niet zeker zijn, moet de PVV wat mij betreft maar in zijn eentje doormarcheren. Daar doe ik niet aan mee.&#8217;
Piet de Jong
1915geboren in Apeldoorn
1931adelborst
1935- 1947 onderzeedienst van de Koninklijke Marine
1948 adjudant van de minister van Marine
1951 commandant van het fregat Hr.Ms. De Zeeuw
1952 stafofficier Allied Commander-in-Chief Channel
1955 adjudant van koningin Juliana
1958 commandant van de onderzeebootjager Hr.Ms. Gelderland
1959 staatssecretaris van de Marine voor de KVP
1963 minister van Defensie
1967 minister-president
1971- 1974 fractievoorzitter in de Eerste Kamer

Thijs Broer

‘Ik heb moeite met zo’n kabinet’

Bericht van de overkant

<div class="wpg-element paragraph">
Oud-premier Wim Kok vindt dat het CDA te makkelijk is weggekomen met haar obstructie tegen de vorming van een rechtse coalitie met VVD en PVV. 
Kok: &#8216;De winst van de PVV is een sterk signaal dat door een grote groep kiezers is afgegeven. Dat is de reden, en dat zeg ik zonder enige vreugde, dat een coalitie over rechts met VVD, PVV en CDA serieuzer onderzocht had moeten worden. De opstelling van het CDA heeft dat in de weg gestaan. Het CDA had daar niet zo makkelijk mee mogen weg komen.&#8217;
Dat zegt hij in een interview deze week in Vrij Nederland.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Over de huidige onderhandelingen over de vorming van een &#8216;Paars Plus&#8217;-kabinet zegt Kok, die zelf premier was van twee Paarse kabinetten: &#8216;Deze poging is zeker niet onlogisch in het licht van de verkiezingsuitslag en de bevindingen van de opeenvolgende informateurs, maar het zal niet eenvoudig zijn deze vier partijen voldoende tot elkaar te brengen.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph-quote">
<blockquote>
&#8211; &#8216;Ik was versuft door de vraag: wat is er met Nederland aan de hand?&#8217;
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
In het interview, een van zijn eerste sinds zijn aftreden als premier in 2002, spreekt Wim Kok over het premierschap, het huidige politieke klimaat en de discussie over staatkundige hervormingen. Over het Torentjesoverleg van premier, vicepremiers en de fractievoorzitters van de coalitiepartijen, dat door critici wordt gehekeld als achterkamertjespolitiek, zegt hij: &#8216;Met achterkamertjespolitiek hoeft niets mis te zijn. Het hoort allemaal bij het in kleine kring bespreken van onderwerpen die vervolgens in alle openheid in de Kamer aan de orde komen.&#8217;
Op de vraag waarom hij zich maar zelden in de openbaarheid met maatschappelijke kwesties bemoeit: &#8216;De eerste jaren na mijn aftreden was ik behoorlijk versuft door alles wat er rond Pim Fortuyn is gebeurd. Ik was echt versuft door de vraag: wat is er met Nederland aan de hand? Ik heb er lang over gedaan mijn zinnen weer bij elkaar te krijgen. Eerlijk gezegd weet ik het nóg niet, wat er met Nederland aan de hand is. Overigens hebben de andere oud-premiers ook een bepaalde overgangsperiode in acht genomen, hoor. Ik ben pas acht jaar weg, Lubbers al zestien jaar, Van Agt nóg langer.&#8217;
</div>

Wim Kok: ‘Coalitie over rechts had serieuzer onderzocht moeten worden’

Interview Pieter Boskma
Het duinpad slingert richting zee. Een stuk van het pad voert tussen de bomen door, duineikjes en berken die op een paar meter hoogte naar elkaar toe groeien. Het pad lijkt een tunneltje. &#8216;Hier was het,&#8217; zegt Pieter Boskma. Met wijde armen doet hij voor hoe hier vorig jaar een havik op hem af kwam vliegen. &#8216;Een havik, dat is groot hoor! Hij vloog precies op ooghoogte. Hij kon niet weg, vanwege die bomen. Ik was verrast dat hij hier terecht was gekomen, meestal zie je hem hoger in de lucht.&#8217;
Dagelijks loopt de dichter door het Noordhollands Duinreservaat, al jaren. Vroeger vaak met Monique, zijn vrouw, sinds haar dood meestal alleen. Veel van dit landschap en de fauna die je er kan tegenkomen, is doorgedrongen in Boskma&#8217;s gedichten. De havik zal zijn opwachting maken in het op stapel staande Doodsbloei, een verzameling van niet minder dan 253 gedichten, geschreven nadat de borstkanker het van Monique had gewonnen, in augustus 2008. Boskma noemt de nieuwe bundel een samenwerking tussen hem en de overledene. Hij noemt het een epos in sonnetten, een rouwdagboek in verzen. Vaak noemt hij het maar gewoon het Ding. En het besef dat hij het Ding nu af heeft, lijkt voor hem geen onverdeeld genoegen.
Boskma&#8217;s blik in de duinen is scherp, hij ontwaart dieren en dierensporen die voor argeloze wandelaars onzichtbaar blijven. Een paar ossen op een duin in de verte, ze lijken niet meer dan een bruin vlekje. Boskma ziet dat het er vier zijn. Over deze beesten, die hier vrij rondlopen en af en toe een jogger aanvallen, schreef hij in het slotgedicht van zijn laatste bundel: Ik schrik ervan hoezeer zij lijken / op een mens die al zijn dromen / plots is kwijtgeraakt en weet / er niks voor in de plaats te krijgen. Monique was al ongeneeslijk ziek toen hij dit schreef, haar dood onafwendbaar.
&#8216;Tot mijn vijftigste heb ik een perfect leven gehad. Monique en ik zeiden wel eens: het gaat té goed. Maar wat verwacht je dan? Een kleine bijstelling, niet dat het allemaal knarsend tot stilstand zou komen. 2006 was het rampjaar. Het begon precies op mijn vijftigste verjaardag. Die dag moest mijn broer een zware operatie ondergaan. Later dat jaar is mijn vader overleden. En toen werd Monique ziek, meteen ongeneeslijk verklaard. Twee jaar lang zijn we in een vrije val geweest.&#8217;
De close encounter met de havik vond plaats toen Boskma over het verlies van zijn vrouw aan het schrijven was. Haar ziekbed en haar dood hadden hem aanvankelijk tot zwijgen gebracht, hij was al zijn dromen kwijtgeraakt. Van een zorgzame echtgenoot die nog &#8216;van alles wilde doen&#8217; met zijn zieke geliefde was hij verworden tot een rouwende, kinderloze weduwnaar. Twee maanden waren in volstrekte ledigheid voorbijgegaan nadat hij haar as hier over de duinen had uitgestrooid. (In gezelschap van zijn neefje, opdat een jong iemand de precieze plek zou kennen. Want na zijn dood wil hij hier zelf ook worden uitgestrooid.)
Boskma bleef alleen in het huis in Heiloo waar ze tijdens Moniques ziekte naartoe waren verhuisd omdat zij niet wilde &#8216;creperen in een appartementje&#8217;. Na haar dood kon Boskma niet schrijven, hij kon niets meer. &#8216;Op een dag kwam er ineens een gedicht. Boem. De volgende dag kwam er nog een. Toen wist ik dat het was begonnen. Ik ga er honderd schrijven, besloot ik. Maar dat aantal was ik voor de Kerst al voorbij.&#8217;
Fragiele schouders
Voor zijn debuut in 1987 kreeg Boskma de Aanmoedigingsprijs voor literair talent van Stichting De Avonden. Kort daarna was hij de lefgozer tussen de lefgozers van Maximaal, de laatste poëtische beweging die Nederland heeft gekend. Niet een ivoren toren maar een Amsterdamse discotheek was hun thuishaven. De reputatie van de Maximalen leverde Boskma nog een contract op bij de Playboy. &#8216;Dat waren journalistieke verhalen over kunst, trends, seksdingen in de stad. Ik verzon ook wel eens een trend. Christofilie!&#8217; Maar zijn bestemming lag in de poëzie. Vanuit zijn toen verworven plaats aan het literaire firmament schreef Boskma sindsdien tien dichtbundels (waarvan één onder een vrouwelijk pseudoniem), een romangedicht, een novelle, een verhalenbundel en enkele niet van echt te onderscheiden Achterberg-imitaties. Daarnaast verschenen bibliofiele uitgaven, met beeldend werk van kunstenaar Pieter Bijwaard. Ooit had Boskma van het legendarische blad Avenue duizend gulden betaald gekregen voor een voorpublicatie uit zijn eerste bundel. Veel geld in die dagen. &#8216;Ik heb het altijd normaal gevonden om van de poëzie te kunnen leven.&#8217; Zijn werk is vertaald in vele talen, zelfs in het Chinees.
In literair Nederland weet hij zich omringd &#8216;door een kleine kring van grote bewonderaars&#8217; zoals zijn vriend Joost Zwagerman het zegt. Boskma zou de aangewezen persoon zijn om het Dichterschap des Vaderlands weer van allure te voorzien, wordt vaak gezegd.
Na de dood van Monique maakte iedereen zich zorgen om &#8216;Bosk&#8217;. De rouw leek te veel voor zijn fragiele schouders. Men zei dat hij ook weer was gaan drinken, na drie jaar van geheelonthouding. Het ging ook slecht, ziet Boskma nu zelf in. &#8216;Ik was ver heen. Op vrijdag dacht ik goh, weer de hele week niemand gezien. Het krijgt iets verleidelijks, je wilt niet verder met het leven.&#8217;
Maar na die eerste twee maanden werd er in zijn zombieachtige bestaan wel degelijk hard gewerkt. Toen dat eerste gedicht zich aankondigde &#8211; &#8216;want zo is het hè, ik heb niks verzonnen, het kwam gewoon&#8217; &#8211; en daarna het tweede, kreeg Boskma het gevoel dat hij een plek had gevonden waar hij zich met zijn overleden vrouw kon verstaan. &#8216;Ben jij het, liefste, dacht ik toen dat eerste gedicht kwam aanzetten. Dat zullen ook de eerste woorden zijn van de nieuwe bundel.&#8217; Het lukte hem om &#8216;de druk erop te houden&#8217;, dat wil zeggen gedisciplineerd te blijven luisteren naar die innerlijke stem. Maar het was zwaar. &#8216;Ergens halverwege dacht ik: of ik word gek, of ik ga dood.&#8217;
Toen de havik in de duinen op hem af kwam vliegen, was Boskma al een eind op weg in zijn rouwroes. Hij had allerlei ontdekkingen gedaan. &#8216;Rouw kent vele kanten. Rouw is ook geestig, rouw kan sensueel zijn. Ja, ik heb mijn antenne diep in de dood gestoken, en ik wilde steeds verder gaan.&#8217; In die toestand was de langsscherende havik voor Boskma meer dan een bijzondere belevenis in de natuur. &#8216;Eindelijk oog in oog, Hemelbroeder, schreef ik toen ik thuiskwam.&#8217;
Guitig
In de loop van de dag schakelt Boskma vaker spontaan over op de toon die hij heeft voor het citeren uit zijn gedichten. Eerder guitig dan plechtstatig, bijna swingend zou je die toon kunnen noemen, hoe zwaar het onderwerp ook is. Alsof de dichter je wil laten zien: kijk eens, in deze taal heb ik mijn lot gegoten. Hij zegt: &#8216;Ik zie het als muziek, die gedichten.&#8217;
Tot nu toe is er van Doodsbloei niets bekend behalve een handvol gedichten die Boskma publiceerde in De Gids en in Awater. Hartverscheurende rouwklachten van een &#8216;ik&#8217; die is ingekapseld door jouw dood. Maar als Boskma vertelt, is hem er veel aan gelegen om duidelijk te maken dat niet de hele bundel zo inktzwart getoonzet zal zijn. Hijzelf is door een aantal gemoedstoestanden gegaan, en daar zal de bundel de weerslag van zijn. De lezer dient er op voorbereid te zijn dat de bundel van a tot z gelezen dient te worden. &#8216;Dus niet zo maar ergens openslaan, hier eens een gedicht lezen, dan daar. Zo lees je een roman toch ook niet!&#8217;
Al zijn bundels zijn langs epische lijnen opgebouwd, waarin elk gedicht een stap langs het pad vormt. Om die reden is Boskma achteraf niet gelukkig met de bloemlezing uit zijn werk die in 2006 verscheen onder de titel Altijd weer dit leven. &#8216;Het is een eer om zo&#8217;n bloemlezing te hebben en het afsluitend essay van Joost Zwagerman is goed, maar het werkt bij mijn bundels gewoon niet om er een aantal uit weg te laten.&#8217;
Boskma&#8217;s Friese stemgeluid, de opgeruimde doorzonwoning in het brave Heiloo van waaruit hij zijn Facebook-contacten onderhoudt, en dat &#8216;geen flauwekul&#8217;, de openingswoorden van zijn laatste &#8211; juichend ontvangen &#8211; bundel Het violette uur: het ademt allemaal een soort Hollandse nuchterheid. Maar dat blijkt maar één kant te zijn van de man die anderhalf jaar geleden zijn werktafel precies daar neerzette waar het sterfbed van zijn vrouw had gestaan. (Hij wijst de plaats aan, bij de tuindeuren. &#8216;Het bleef maar een donkere plek, tot ik begreep dat het dáár moest gebeuren. Het nieuwe werk is echt een coproductie tussen haar en mij.&#8217;)
Collega-dichter Victor Schiferli vergeleek hem naar aanleiding van Het violette uur met singer/songwriter Van Morrison (&#8216;onvoorspelbaar, nu eens in hoger sferen en dan weer een ongecompliceerd deuntje zingend&#8217;). De zoektocht naar het bovennatuurlijke in de natuur, door Van Morrison veel bezongen, maakt de andere helft uit van &#8216;Bosk&#8217;. Hij heeft zijn periodes van hevige Mariaverering gekend, en wat er verder nog over te zeggen valt, vat hij samen op weer die guitige toon: &#8216;Het leven gaat door, ook als het ophoudt.&#8217;
Zeggen dat iemand twee kanten heeft, is natuurlijk een zwaktebod. Het is optie twee nadat het niet is gelukt om die persoon als geheel in een hokje te stoppen. Maar bij Pieter Boskma is het onvermijdelijk. Licht en donker, naar buiten en naar binnen, fel en zacht, één stap verder en je noemt hem manisch-depressief. Maar dat suggereert iemand die in twee helften uiteen valt. Bij Boskma is het eerder alsof hij is opgetrokken uit tweecomponentenlijm: beide helften versterken elkaar tot een solide geheel.
Nieuwe seks
Manisch, nou ja, opgetogen is hij zeker. &#8216;Ik ben wakker gekust! Ja jongen, ik ben echt wakker gekust, door een lief meisje, zo&#8217;n ontzettend lief meisje.&#8217; Hij is haar dankbaar omdat ze hem heeft teruggehaald uit zijn &#8216;diepe dommel aan de oevers van de dood&#8217;. De ene na de andere lyrisch-romantische omschrijving van het nieuwe geluk rolt uit Boskma&#8217;s mond en vloeit hem uit de pen. Meisjes zijn voor hem muzen, leven en werk zijn één.
&#8216;Meisje&#8217; is ook het woord dat hij nog steeds voor Monique gebruikt. &#8216;Mijn dode meisje.&#8217; Ze zijn vierendertig jaar samen geweest, samen volwassen geworden. Toen zij achttien was en hij twintig kochten ze samen een enkele reis Sumatra. Ze hebben door India gereisd. &#8216;Daar heb ik mensen gezien, zó mismaakt. Een jongen die zich als een spin voortbewoog over de grond.&#8217; Na thuiskomst, zegt Boskma, is hij een halfjaar op een stoel gaan zitten. &#8216;Monique was ook de ideale schrijversvrouw. Zij begreep dat een dichtertje veel tijd voor zijn werk nodig heeft en ook voor kroegbezoek met zijn &#8220;dichtermaten&#8221;, zo noemde zij dat.&#8217;
Hoe vreemd moet het zijn om na zo&#8217;n lange relatie &#8211; van een huwelijk kwam het pas toen Monique al ziek was, want &#8216;je gaat niet ongetrouwd de dood in&#8217; vindt Boskma &#8211; een nieuwe liefde te ontmoeten. &#8216;De nieuwe seks voelde als een erger overspel dan ooit. Maar ik weet dat het oké is, Monique is het ermee eens. En ik ben blij dat ik nog verliefd kan worden.&#8217;
De muze die hem heeft wakker gekust blijkt niet alleen te zijn. Facebook is een rijke bron, voor oude en nieuwe contacten. Zijn door het leven getekende kop verandert in zijn geheel in een grijns: &#8216;Once you go Bosk, you never go back!&#8217;
In de openhartige briefwisseling die ontstaat na het interview, vertelt hij over een weerzien met een andere schoonheid, zijn &#8216;oude Hoofdmuze&#8217;, inmiddels voorzien van baby en echtgenoot. Hij heeft haar &#8216;langdurig op de mond gekust waar haar man en haar moeder bij stonden. niemand zei iets, of vond het gek, het was gewoon vanzelfsprekend. zo zie je maar wat of een fijn vak dit is, je ken alles make (in de twee betekenissen van die woorden).&#8217;
Niet lang na de wandeling door de duinen waar de havik vliegt en de as is uitgestrooid, komt de brand in het Noordhollands Duinreservaat. Aangestoken waarschijnlijk. Boskma ziet de blushelikopter af en aan vliegen. Hij is furieus maar monter. Hij mailt: &#8216;als ik die fucking pyromaan te pakken krijg, die een van mijn favoriete duingebieden heeft platgebrand, vlieg ik hem naar de strot, en bijt net zo lang door, tot ie levenloos in de nasmeulende brandhaard kan worden gesmeten. weg met dat demonentuig, wat jij. geen halfzachte maatregelen. grom. kom ik schenk nog eens een bescheiden glaasje in, na zeer vruchtbare werkdag, soms denk ik: waar heb ik het allemaal aan te danken?&#8217;
Het eerder genoemde slotgedicht van zijn laatste bundel, over de ossen die lijken op een mens die al zijn dromen plots is kwijtgeraakt, eindigt zo: dus ik maak me niet meer druk / om wat oprukt tussen de bomen / de tanden blinkend in de gesperde bek. De lezer die het beeld van die ossen van twee strofes eerder nog voor ogen heeft, betrekt die blinkende tanden meteen op die beesten. &#8216;Nee,&#8217; zei Boskma die dag in Heiloo, terwijl hij de harde kaft van het boekenweekgeschenk gebruikte om een jointje op te draaien, &#8216;die laatste regel kan ook op de &#8220;ik&#8221; slaan.&#8217;
‘Doodsbloei’ verschijnt in september bij uitgeverij Prometheus

‘Rouw kan sensueel zijn’

Boek &#038; site
Leon de Winter heeft Job Cohen vorige week vergeleken met een &#8216;onderduikjood&#8217;. Vijfenzestig jaar na de bevrijding beseft misschien niet iedereen meer wat dat betekent: onderduiken. Ja, beroemdheden duiken nog wel eens onder met een nieuwe geliefde. Maar het onderduiken van de Joden in de oorlog was van een andere orde, en dat moet ook de generatie die op 9 juni voor het eerst mag stemmen weten. Gezegend is het land waar het nodig is om de betekenis van onderduiken opnieuw uit te leggen, maar het mag toch niet worden vergeten.
&#8216;Andere Achterhuizen&#8217;, een project dat bestaat uit een boek en een website, is een schitterende manier om dat vergeten te voorkomen. &#8216;Verhalen van Joodse onderduikers&#8217; luidt de ondertitel; kennelijk vroegen de makers zich ook af of iedereen nog dezelfde associatie heeft bij het woord achterhuis. Wie naar www.andereachterhuizen.nl gaat, ziet een simpel getekende kaart van Nederland met daarin een aantal stippen. Als je een van de stippen aanwijst met de cursor, verschijnt een dun stippellijntje dat die stip verbindt met een of meer andere, en langs de stippellijn verschijnt hier en daar een klein, expressief tekeningetje. Een kind dat een boek leest, een schreeuwende man, een gewond been. Eén muisklik en de betekenis van de stippellijn en de tekening wordt duidelijk. De stem van een oude man of vrouw begint te vertellen over de onderduik. Wat de stem zegt, wordt verbeeld in een animatiefilmpje. Het stippellijntje blijkt de route die de onderduiker tijdens de oorlog heeft afgelegd, de tekeningetjes langs de lijn staan voor de meest memorabele momenten. &#8216;In die tijd kwam een van de kinderen van de familie waar we ondergedoken waren ons vertellen dat onze ouders waren weggehaald, en dat we geen brieven meer kregen.&#8217;
Krachtig is het grijze verleden gevangen in deze zwart-witbeelden plus fragiele stem. De fragmenten duren maar kort, een paar minuten hooguit. Het cliché wil dat je na afloop het gevoel hebt dat het veel langer was, omdat je telkens zo veel gedetailleerde informatie krijgt. Maar tegelijkertijd lijkt het ook korter dan een paar minuten, en heeft elk fragment de snelheid van een klap voor je kop. Als dit nu even op alle scholen op intranet kan worden gezet, is het straks op 4 mei weer ouderwets stil.
Langere versies van de vijftien onderduikverhalen staan in het gelijknamige boek van Peter Henk Steenhuis en Marcel Prins. Zonder poespas, in de eerste persoon enkelvoud. De dreun van het boek komt nog harder aan. &#8216;Ik was een kameleon, paste me aan. Want als ik opviel, pakten ze me,&#8217; vertelt een vrouw, een ex-onderduikjood. Ze vertelt ook dat ze na de oorlog niet meer kon knuffelen. Luidt het verwijt aan Job Cohen niet dat hij dat juist te veel doet?
Peter Henk Steenhuis en Marcel Prins, ‘Andere Achterhuizen. Verhalen van Joodse onderduikers’, Athenaeum, 280 p., € 16,95
www.andereachterhuizen.nl

Onderduikjoden

Fotodocument / Jan Lenferink
Daar komt Jan Lenferink. Hij maakt een wolk van indrukken tegelijk. Branie. Moe. Vrolijk. Druk. In zichzelf gekeerd. Nieuwsgierig. Te midden van die tegenstrijdigheden is er één constante, telkens als je hem ziet: de man is in stijl gekleed. Strak in het pak, of strak in iets anders. Een verademing zo dun als een potloodstreep in het Hollandse straatbeeld. Niet extravagant, wel bijzonder. Dank u, zal hij zeggen als je hem met zijn kleding complimenteert. En dan, grijnzend: het is vooral om de aandacht van mijn kop af te leiden, hoor.
IJdelheid is hem niet vreemd, en ijdelheid werkt twee kanten op. Het geeft de energie om altijd het best gekleed te gaan, maar vergroot ook in de spiegel ieder rimpeltje tot een afgrond uit. IJdelheid heeft weinig op met de stelling dat ouderdom ook mooi kan zijn.
Jan Lenferink is nu eenenzestig. Zijn laatste comeback op televisie was acht jaar geleden. Maar een &#8216;rots in de branding der conversatie&#8217; zal hij altijd blijven &#8211; iedereen die er oud genoeg voor is, kent nu nog die aankondiging van Lenferinks nimmer geëvenaarde late-night-show RUR, &#8216;een programma over kunst, cultuurrrr, seks en wetenschap!&#8217;
Bij gebrek aan een eigen programma is Lenferink tegenwoordig niet alleen de rots, maar ook de branding. The show must go on. Zo&#8217;n complimentje over zijn pak is voldoende aanleiding voor een flinke monoloog. &#8216;Kostuum! Nooit pak zeggen. Een pak, dat kan ook een pak melk zijn.&#8217; Zijn moeder zei al: Jan, je kan vanmiddag wel onder de tram komen en dan moet je er toch verzorgd uitzien. En, zo luidt de Lenferink-theorie, wat zou iemand je over zijn leven kunnen vertellen, wat je aan zijn schoenen niet af kan zien?
&#8216;Mooi hoeft niet duur te zijn, maar duur is wel mooi. En je hoeft ook niet veel te hebben, als je maar weet te combineren. Ik heb misschien zes complete outfits, daar haal ik het allemaal uit,&#8217; zegt Lenferink. De trui waarin hij in 2002 voor het tijdschrift Carp poseerde, staat hem nog steeds uitstekend.
Als RUR-presentator was Lenferink het troeteldier der kijkers. Toen hij later een paar dramatisch mislukte programma&#8217;s op zijn naam schreef (Tévépuré; Lenferink!), verlustigde hetzelfde publiek zich aan zijn vermeende ondergang. De knipselmap uit die tijd bevat veel stukken waarin je vooral tussen de regels door de boodschap kunt lezen dat Jan Lenferink niet meer de oude was. Het soort stukken waarmee de journalist eigenlijk tegen de lezer zegt: u en ik hebben onze zaakjes keurig op orde, we voelen dezelfde huiver en hetzelfde medelijden bij de aanblik van deze gevallen engel. &#8216;Caligula in Hilversum&#8217; werd hij genoemd, al werden zijn programma&#8217;s zelden daar opgenomen.
Er heeft in het glas van Lenferink inderdaad niet altijd melk gezeten. Vast en zeker heeft hij wel eens drugs gebruikt. Ook met een streepjeshemd aan kun je natuurlijk een ruig leven leiden. In zijn boekje Ben in de stad (2005) heeft hij er zelf over geschreven. Maar de aantijgingen gingen zo ver dat de Carp-interviewster het destijds nodig vond om te vragen: &#8216;Voor alle duidelijkheid: je hebt geen aids?&#8217;
Een imago van roem en verloedering dus, hardnekkig als de ziekte. Maar wie of wat is Jan Lenferink je als je verder kijkt dan de eendimensionale grafiek van hoogte- en dieptepunten? Wat zit er nog meer in dat pak, herstel: kostuum, en in die onstuimige kop?
Geen uitsteeksels
Lenferinks soms wat stotterende spraakwaterval, ruisend van Oost-Nederlandse tongval, bevat allerlei onverwachte diepten. Dan blijkt hij de dagboeken van de gebroeders Goncourt te verslinden, waarin de negentiende-eeuwse beau monde van Parijs meedogenloos wordt besproken. Of is er ineens aanleiding om over Francis Bacon te beginnen. Natuurlijk kan dan de anekdote van de inbreker die in het atelier van de schilder door het glazen dak viel, niet onvermeld blijven. &#8216;Bacon en die inbreker hebben een verhouding gekregen, wist je dat niet?&#8217; Terwijl hij het zegt, struint hij al door zijn huis om een van zijn kunstboeken erbij te pakken. Hij kent niet alleen de anekdotes, maar ook het werk van de schilder. &#8216;Allemaal zelfstudie, want time is money en money is geld.&#8217; Aan zijn muur hangt werk van Jeroen Henneman, Marte Röling en Andy Warhol. Gekregen van de meester, ter plaatse in diens Factory.
Hij vertelt aanstekelijk over mooie woorden die hij heeft opgezocht in het woordenboek. &#8216;Karmozijn, of wat dacht je van mauve! Heel precieze aanduidingen voor kleuren, die tegenwoordig bijna niemand meer kent. Valentinorood, dat is moderner.&#8217; (De Italiaanse modeontwerper Valentino heeft zijn naam weten te verbinden aan een rood met een tintje oranje erdoor &#8211; PvdB.)
Een waterval kun je niet in een bakje opvangen, dan spettert al het water in je gezicht. Idem bij Jan Lenferink. &#8216;Ik heb adsl, weet je wel,&#8217; luidt de verontschuldiging als je probeert zijn woordenstroom te onderbreken met een vraag. En als je het nog eens probeert: &#8216;Vertel jij het dan als je het beter weet, homo!&#8217; Van Bacon met zijn drieluiken springt hij naar het televisieaanbod van vandaag. &#8216;Ik zapte langs Nederland 1, 2 en 3. Op elke zender zag ik een tafel met pratende mensen erachter. Niemand in Nederland heeft nog gevoel voor het mediamieke. Het beeld moet altijd grafisch zijn. Presentatoren moeten ook grafisch zijn, er mogen geen uitsteeksels aan zitten. Een dame mag de mooiste krullenbos hebben, maar dan moet ze een damesprogramma presenteren, geen journaal. Eva Jinek, die is mooi grafisch, goed voor het journaal. Ceterum censeo dat de publieke omroep aan twee netten genoeg heeft.&#8217;
Het volk moet zich niet alleen afvragen welke leiders het wil voor de uitdagingen in de toekomst, zo parafraseert Lenferink een slogan uit de Amerikaanse presidentsverkiezingen, maar ook welke presentatoren het wil om die toekomst op het scherm te brengen. En die presentatoren moeten goed advies krijgen over hun kleding. &#8216;Zelf meegebrachte campingkleding moet verboden worden op de Nederlandse televisie. Het moet chic en strak zijn. Kennedy droeg op tv pakken die een maat te klein waren, op advies van Jacky, want tv maakt breed. Nixon zat erbij in Henny Huisman-pakken. Gevolg: in de peilingen stond Kennedy na een tv-optreden steeds voor, na een radiodebat steeds achter. Zulke dingen moet je weten als je op televisie wilt.&#8217;
Fluweel, bisschoppen, koningen
Lenferink wil best over zichzelf praten, maar &#8216;er moeten ook veel beroemde namen in het verhaal, daar trek je lezers mee, echt. Als mensen hun oog over een pagina laten gaan en ze zien &#8220;Kennedy&#8221; of &#8220;prinses Diana&#8221; staan, dan gaan ze lezen.&#8217; Zie daar het mediamieke denken in praktijk: ook in een geschreven tekst is het (woord-)beeld belangrijker dan het woord zelf.
De waterval klatert ondertussen verder. &#8216;Schrijf even op: fluweel, bisschoppen, koningen. Kom ik zo op terug.&#8217; Hij wil eerst vertellen wie hem de liefde voor kleding heeft bijgebracht. Dat was de man die in het café van Jans moeder, in Dalfsen, maandelijks de gedestilleerde dranken kwam aanprijzen. &#8216;Alles aan hem was mooi, mooi, mooi. De juiste sokken, elk detail klopte. Die man heette Gé Wolderink en hij was vertegenwoordiger in jenever, maar je kunt hem vergelijken met Karl Lagerfeld. Bij Lagerfeld zie je een eigen signatuur in alles wat hij maakt. Dat geldt overigens ook voor Angela Merkel. Je hoeft haar maar een halve seconde te zien, desnoods van achteren of van opzij, en je weet dat zij het is. Thatcher had dat ook, natuurlijk. Maar Hillary Clinton, die heeft er jaren over gedaan om een eigen stijl te vinden.&#8217;
De bisschoppen en de koningen moeten nog even wachten, want nu we toch bij het Witte Huis zijn aangeland, wil Lenferink iets kwijt over president Obama. &#8216;Hij gaf een persconferentie over Haïti, met onder zijn kostuum een poloshirt. Dat kán niet.&#8217;
Kleding is behalve mooi ook functioneel. &#8216;Je moet je kleden als de wolven waar je je tussen gaat begeven,&#8217; weet Lenferink. Hij toont een foto van Wouter Bos naast Eurocommissaris Peter Mandelson. Alleen de Engelsman draagt een stropdas. &#8216;Resultaat: de meester en de leerling, een andere interpretatie van dit beeld is er niet.&#8217;
Die signaalfunctie van kleding is vervat in de dresscode voor elk beroep en elke gelegenheid. En dat was nou precies wat hij over de bisschoppen en de koningen wilde vertellen. &#8216;De paus draagt wit, de kardinaal paars en de bisschop rood. Bisschopsrood, geen Valentinorood! Koningen dragen blauw, bepaalde kleuren waren lange tijd gewoon verboden om te dragen voor de lagere klassen. Fluweel was ook verboden, maar dat konden ze toch niet betalen.&#8217; Kleding als identiteit, dat is wat hem fascineert. &#8216;Wij onderscheiden ons van de dieren doordat wij elke dag onze huid kunnen kiezen, elke dag een andere.&#8217;
Grijstinten vóór de pauze
In zijn garderobe, die bij nadere inspectie toch aanmerkelijk meer dan zes outfits blijkt te bevatten, zouden wat kleur betreft zowel de koning als de bisschop aan hun trekken komen. Felle kleuren overheersen, het gekke is bovendien dat zelfs een kalme kleur als grijs nog fel wordt als Lenferink hem aantrekt. De streepjesoverhemden uit de RUR-tijd zijn nu in de minderheid, al blijven ze &#8216;geil&#8217;, volgens Lenferink. Als hij zijn zwarte bril opzet, lijkt hij ineens op Yves Saint Laurent, de Franse modekoning die naar verluidt &#8216;was geboren met een zenuwinzinking&#8217;. Lenferink laat het zich aanleunen, zowel de vergelijking als de zenuwinzinking. &#8216;Kleren steunen mij.&#8217;
Een favoriete ontwerper heeft hij niet. Zijn bouw en uitstraling lijken hem voor te bestemmen tot de Londense ontwerpers, maar hij koopt zijn kleren over de hele wereld. &#8216;Misschien nog het liefst in Buenos Aires, bij van die oude mannetjes die Evita Perron nog hebben afgespeld.&#8217;
Wat hij zal dragen in zijn nieuwe show &#8211; eerst in zaaltjes, later wellicht op televisie &#8211; weet hij al precies. &#8216;Voor de pauze de grijstinten, na de pauze het Paul Smith-pak.&#8217; De show wordt een Art Party, vanuit de gedachte dat Lenferink &#8216;iedereen enthousiast kan maken voor kunst&#8217;.
Te gast op RTV-Oost gaf hij laatst een voorproefje van wat dat zou kunnen worden, live vanuit &#8216;Zwollywood&#8217;. Lenferink, gehuld in een fuchsiakleurige coltrui, zet de twee presentatoren van de talkshow En dan nog even dit volkomen buitenspel. Eerst door met medegast Wolter Kroes een lang en diepgaand gesprek over Theun de Winter (ook tekstschrijver van het lied &#8216;Terug naar de kust&#8217;) op te zetten, overgaand in een met gezongen voorbeelden onderbouwd betoog over de invloed van het Duitse levenslied op het Nederlandstalige repertoire. Dan breekt hij een lans voor homo&#8217;s die uit de kast moeten kunnen komen wanneer ze dat willen. Een voormalige prins carnaval die eveneens aan tafel zit, krijgt van Lenferink college over het feest van de omkering der waarden, dat ook ten tijde van de wrede Borgia&#8217;s al werd gevierd. En passant collecteert hij voor het goede doel, op zo&#8217;n manier dat zowel Kroes als prins carnaval grijnzend hun portemonnee trekken. Commentaar van Lenferink op de onnavolgbare uitzending, zoals altijd: &#8216;Si, claro!&#8217;
En dan is daar ook ineens de Partij voor de Bingo, met een berijmd beginselprogramma: Bedenk: het is niet de bingo waar het om gaat / maar waar het verbod op de bingo voor staat. De lijstrekker zelf draagt wederom Paul Smith. Want ook in de gemeentepolitiek kunnen ze een rots in de branding goed gebruiken.
Jan Lenferink is geen persoonlijkheid die zich laat ontrafelen. Maar het loont de moeite om hem te ontRURren. Misschien moet hij ook zijn laatste streepjesoverhemden maar uit de garderobe doen. RUR blijft een memorabele show, aber das war einmal. Tijd voor nieuwe dingen. Naast de Art Party speelt hij ook met het idee voor &#8216;een boekenprogramma voor de gewone man&#8217;. Wie de gewone man enthousiast kan maken voor boeken, kan waarschijnlijk inderdaad iedereen enthousiast maken voor kunst. Er zit in elk geval genoeg enthousiasme, en genoeg kunst, in hemzelf. Of en hoe het eruit komt, moeten we afwachten.

‘Kleren steunen mij’

Interview John Appel
Met kennis van zaken spreekt John Appel over het onderwerp van zijn nieuwe film: gokken. Appel: &#8216;Gokkers zijn nieuwsgierig naar wat er gebeurt als het misgaat. Eigenlijk lijden ze niet aan gokverslaving, maar aan risicodrang. Het beperkt zich niet tot het casino. De meeste mensen proberen risico&#8217;s te vermijden, zij zoeken ze op.&#8217;
Het leven is geen sprookje, dus zie je in Appels achtste grote documentaire mensen die de bodem van het bestaan hard hebben geraakt. The Player gaat over drie gokkers. Nee, vier. Of eigenlijk vijf. De eerste drie zijn na grondige research (onder meer via de verslavingszorg en pokerwebsites) gevonden figuren, de een nog karakteristieker dan de ander. Zij vormen de basis voor een documentaire zoals we die van vakman Appel mogen verwachten.
Een is een mooiweerspeler met vlinderdasje, de tweede is een oplichter die zelfs John Appel &#8211; zo blijkt in de film &#8211; nog belazert waar hij bij staat, de derde een destructieveling op weg naar de afgrond. Die met het vlinderdasje, een bookmaker op renbaan Duindigt, maakt de film bij vlagen tot eenzelfde genot om naar te kijken als Appels beroemde film over André Hazes, Zij gelooft in mij (1999). De tragiek van de bookmaker is dat vrouwen juist niet in hem geloven. &#8216;Weet je waar ik het meeste geld aan heb verloren? Langzame paarden en snelle vrouwen,&#8217; zegt hij. Maar hij zegt het grijnzend.
De vierde gokker waar de film over gaat, is John Appels dertig jaar geleden overleden vader. Die deed zoveel spelletjes met zijn kinderen dat zij zich afvroegen &#8216;of hij het leven eigenlijk wel serieus nam&#8217;, zo horen we John Appel in de voice-over zeggen. Door de inbreng van dat persoonlijke element, en door die uitvoerige voice-over, onderscheidt The Player zich van de rest van Appels oeuvre. De film wordt een melange van documentaire en egodocument.
Een van de spelletjes waar Appel senior, een geslaagde makelaar, van hield, was het plokjagen op huizenveilingen. De plok is de beloning voor de op één na hoogste bieder, die ervoor heeft gezorgd dat de prijs omhoog werd gestuwd. De gok die de plokjager neemt, is dat hij overboden zal worden, anders zit hij vast aan de koop. Risicodrang dus, waarmee veel geld in huize Appel binnenkwam. Tot het mis ging.
Via de kinderspelletjes en de huizenveilingen vertrok Appel senior naar de paardenrenbaan en het casino. Zoals veel gokkers meende ook hij een onfeilbaar systeem aan de roulettetafel te hebben gevonden. Maar zijn &#8216;ei van Columbus&#8217; bleek een windei, waarmee hij zich ruïneerde. Op de dag van zijn dood gaf hij zijn zoon John een stapeltje cheques en de opdracht om naar het casino te gaan. De kosten van zijn ziekenhuisopname liepen op, de roulette moest uitkomst bieden.
Het verhaal van de vader wordt verweven met dat van de drie gokkers van nu. Appel: &#8216;Ik wilde per se geen biopic maken waarin ik op zoek zou gaan naar de waarheid over mijn vader of zoiets. Ik wilde iets maken in zijn geest, in de geest van de gokker.&#8217;
Appel junior gaf zijn film een motto van Multatuli (ook een groot gokker): &#8216;Misschien is niets geheel waar, en zelfs dát niet.&#8217; Het ging Appel erom dat de geest van de gokker zou spreken uit de combinatie van wat hij in de film over zijn vader vertelt en wat hij toont van de drie anderen. De kijker wordt zo meegezogen in hun eenzame werelden dat je zou kunnen zeggen dat de kracht van deze film zijn treurigheid is. &#8216;Nee,&#8217; zegt Appel, &#8216;ze zijn eenzaam, dolend, maar niet treurig. Het is ook knap om zo te leven. Mijn vader was een kunstenaar op het gebied van het gokken.&#8217;
Inzet verdubbeld
Als de film al een flink eind is gevorderd, komt de vijfde gokker als een aap uit de mouw. In voice-over vertelt John Appel hoe hij zelf op een dag, jaren na zijn vaders dood, wordt bevangen door een grote onrust. Hij neemt al zijn geld op en gaat naar het casino. Een halfuur later is hij alles kwijt.
Aan zijn keukentafel telt Appel, enkele dagen voor de première van zijn film, op zijn vingers na hoeveel rondjes roulette het geweest moeten zijn voordat hij blut was. Met de logica van een echte gokker had hij na elk verloren rondje zijn inzet verdubbeld; het systeem van zijn vader. De eerste inzet was vijfhonderd gulden geweest.
Appel: &#8216;Het totaal was genoeg om een film van te maken of een auto van te kopen. Ik heb er nooit over gepraat maar ik heb me verschrikkelijk gevoeld, een zombie. Dat ik daartoe in staat was. Maar het is me overkomen.&#8217;
Is hij zelf ook drager van het gok-gen? &#8216;Ik heb nog wel grotere bedragen verloren dan toen, maar het gebeurt me niet meer. Dat is meer dan twintig jaar geleden. Ik gok nog wel eens, ook tijdens het maken van The Player, maar bescheiden. Nee, ik geloof niet dat zoiets me nog zou kunnen gebeuren.&#8217;
Maar met gokkers weet je het nooit. Vandaar, zegt Appel, het motto van Multatuli.
Refereert hij daarmee ook aan de aantijgingen van manipulatie naar aanleiding van Zij gelooft in mij? Appel: &#8216;Nee. Ik manipuleer nooit. Daar distantieer ik me van. Dat motto is om aan te geven dat ik heb geprobeerd in de huid van de gokker te kruipen, terwijl ik weet dat hij ondoorgrondelijk is. Ook slaat het op mijn eigen beeld van mijn vader. Hij overleed toen ik twintig was, ik ben mijn herinneringen aan hem niet gaan checken bij anderen.&#8217;
Apocalypse Now
Bij wijze van hoge uitzondering was Appels camera welkom in de gevangenis waar een van zijn gokkers &#8211; de oplichter &#8211; een detentie (&#8216;mijn zesde&#8217;) uitzit. En zelfs in de rechtszaal waar een rechter tracht te beoordelen of ook hij door deze &#8216;player&#8217; wordt opgelicht, als die plechtig verklaart dat hij is gekomen om &#8216;met de billen bloot te gaan&#8217;. Appel: &#8216;Justitie heeft me vertrouwen gegeven, op basis van mijn eerdere werk en na vele gesprekken. Natuurlijk moest ik alles laten zien van te voren.&#8217;
Minstens zo uitzonderlijk is het dat de camera wist binnen te dringen in het casino. &#8216;In Nederland was dat onmogelijk, maar een van de personen in de film heeft connecties in de directie van het casino van San Remo.&#8217;
De daar opgenomen beelden, voorzien van het commentaar van de gokker in kwestie, hebben een impact vergelijkbaar met die van de monologen van kolonel Kurtz in Apocalypse Now. Schouder aan schouder zitten de spelers aan de roulettetafel, elk in zijn eigen eenzaamheid. Met een traag, dierlijk timbre zegt de stem van de gokker: &#8216;Als je het casino binnengaat, heb je geen verleden meer, alleen nog maar een toekomst… als je wint, kan je een goddelijke uitverkorenheid voelen… het is goed om te gokken, je bent op een goeie plek.&#8217; En hij zingt een huiveringwekkende lofzang op het interieur van het casino, waar nooit daglicht binnenkomt, en waar heerlijke vilten tafels zacht zijn om aan te raken.
Enige tijd later keert de camera terug naar dat casino en gaat de stem verder, nog donkerder dan eerst: &#8216;En toch blijf je komen. Waar ligt dat aan, wat neemt dan de overhand in je? Is dat een blinde passie, kan je daar niet van loskomen? Of is er een dieper motief, van: ik wil verliezen, en dat zal gebeuren ook?&#8217;
John Appel luistert naar het citaat en zegt dat hij het gevoel herkent: &#8216;Iedereen wil winnen, natuurlijk. Maar daarachter ligt nog iets.&#8217;
Iets wat misschien niet valt uit te leggen aan wie niet door het gokbeest is gebeten, maar daardoor een des te mooiere film kan opleveren.
John Appel, ‘The Player’. Te zien zaterdag 21 november, 21 uur, Tuschinski 1; dinsdag ?24 november, 11.30 uur, Tuschinski 2; donderdag 26 november, 15.45 uur, Munt 9

‘Gokkers zijn niet treurig’; IDFA

Fotodocument / Het grootste verlies
Iedere ouder heeft, in angstvisioenen en nachtmerries, wel eens een kind verloren. Kijken naar ouders die werkelijk een kind moeten missen, is om die reden doodeng, in de meest letterlijke zin des woords. Wie die gedachte wil verdringen, moet vooral niet op het kerkhof van Volendam komen: daar zijn, dicht bij de kerk, een paar vakken met alleen maar kindergraven. Iets verder op het kerkhof staat een klein monument dat lijkt te waken over een aparte groep graven. Daar liggen de slachtoffers van de ramp: de brand op Nieuwjaarsnacht 2001 in een stampvol cafeetje aan de dijk. Veertien jongeren in de leeftijd van dertien tot drieëntwintig jaar overleefden het niet.
De kindergraven bij de ingang van het kerkhof en de veertien graven van de brandslachtoffers liggen daar voor eeuwig. Zij zijn uitgezonderd van de regel die wegens ruimtegebrek op dit kerkhof voor alle andere graven geldt: dat een graf na twintig jaar al weer wordt geruimd.
Maakt het verschil als je kind een van de veertien slachtoffers van dezelfde ramp was? En hoe eenzaam ben je als je kind in diezelfde periode, maar onder andere omstandigheden kwam te overlijden? De cafébrand is nu bijna tien jaar geleden. De inwerking ervan op de fundamenten van de dorpsgemeenschap zal nooit volledig te peilen zijn. Maar het stof is neergedwarreld. De toeristen zijn vertrokken van het kerkhof. Er fietsen nu kinderen door het dorp die de brand niet hebben meegemaakt. De verhoudingen hebben zich kunnen bestendigen. Dat maakt Volendam tot een geschikte plaats om, na het verzamelen van alle moed, te luisteren naar de antwoorden op de vraag hoe het is om te leven met een kind dat er niet meer is.
&#8216;Je kan ons alles vragen.&#8217; &#8216;Ik zou er een boek over kunnen schrijven, maar ik heb liever dat jullie het doen.&#8217; Dat zeiden de hier geportretteerde ouders, die allen leven met een overleden kind. Op zijn Volendams maakten ze er verder weinig woorden aan vuil, ze trokken gewoon hun agenda en hielden zich aan hun afspraak. Ze stelden hun huis open, poseerden voor de camera, schonken koffie in, haalden foto&#8217;s te voorschijn, lieten stille kinderkamers zien, lieten hun tranen de vrije loop. Rondom de dood van hun kind ontstond het verhaal van hun leven. Wie waren zij voordat het noodlot toesloeg? Hoe kwamen ze erdoorheen? Kwamen ze er wel doorheen? Hoe is hun leven sindsdien? Dat waren de vragen. De foto&#8217;s en de teksten vormen een antwoord. Vierentwintig vaders en moeders van overleden kinderen deden hun verhaal, zo volledig mogelijk vastgelegd in het boek Voor het oog van Job. De fragmenten hieronder zijn afkomstig uit de verhalen van zes van hen.
&#8216;Af en toe zakte ze even weg. Dan stond ik voor het raam en dan zag ik al die auto&#8217;s en fietsers. Dan dacht ik iedereen leeft en ik sta hier met mijn verdriet. De mensen in het ziekenhuis zijn ontzettend lief voor haar geweest. Maar ik waste haar zelf. En dan zei ze mam je gelooft het niet maar als jij me vasthoudt, heb ik geen pijn. We hebben nog veel schik gehad ook, die laatste week. Ze mocht zichzelf morfine geven. Op een gegeven moment zat ik naast haar, met mijn been op haar bed, en toen prikte ze zo die spuit erin. Zegt ze moet je eens voelen hoe lekker dat is. Ik zeg lelijkerd, straks donder ik hier van die stoel af. Ja, we hebben nog zoveel schik gehad, dat kan je je niet voorstellen.
Er zijn dagen dan ruik ik haar gewoon, dan voel ik haar en dan weet ik dat ze om me heen is. Dat is fijn, het maakt me dankbaar en tevreden. Het is ook heftig, maar je leert ermee om te gaan. Kijk, je bent samen een ketting. Als er één schakel wegvalt, pakken de anderen elkaar wel weer vast, maar je mist toch die schakel.&#8217;
Hij: &#8216;De eerste keer dat ik weer naar de kermis ging, had ik het gevoel dat ik door een mangel werd gehaald, maar goed, ik ben gebleven. Maar de volgende dag kreeg ik naweeën, een depressief gevoel. Ook doordat je dan een beetje katerig bent, weet je wel. Dan denk je wat een nep allemaal.&#8217;
Zij: &#8216;We hebben ook geprobeerd om op Jaaps verjaardag weer iets te doen met zijn familie erbij. We hebben ons de hele avond aardig staande gehouden, maar de volgende ochtend was er dat katerige gevoel dat de anderen zouden denken van o, het gaat wel weer met ze, nu kunnen we ze weer op elke verjaardag vragen. Terwijl wij ons op een andere manier hadden voorgedaan dan hoe wij nu werkelijk in het leven staan.&#8217;
Hij: &#8216;Het is een sociaal iets dat hier heerst. Ze geven allemaal een avondje, en daar moet je dus gewoon lekker en gezellig heen… maar dat was helemaal kapot. Dat kon niet meer. Dat is nog steeds niet echt terug. We hebben laatst wel weer ergens gezeten, maar de laatste twee uur dacht ik, hoe kom ik hier weg.&#8217;
&#8216;Toen ze vier jaar was, werd een speciale vorm van reuma geconstateerd, de ziekte van Still. Daar waren toen maar veertig gevallen van in Nederland. Ze moest haar hele leven Prednison slikken. Er waren ook jaren dat het goed ging. Toen ze haar man ontmoette, heeft ze met haar reumatoloog overlegd of ze kinderen kon krijgen. Die zag daar geen bezwaar in. Haar eerste kind heeft ze vliegend gekregen, heel voorspoedig. Toen wilde ze een tweede. Die kwam nog sneller. Ik was die ochtend bij haar, want ze deed elke week even mijn haar. Elk moment moest ze even stoppen, dan kreeg ze weer een wee. Toen mijn haar gedaan was, is ze naar het ziekenhuis gegaan. Een paar uur later was haar dochter geboren. Die heeft ze nog aan de borst gehad. En dat heeft een hoop kwaad gedaan, want zolang ze borstvoeding gaf, kon ze geen medicijnen nemen. Ze is met ontstekingen in het ziekenhuis terechtgekomen. Daar heeft ze een bloeding in haar dunne darm gekregen. Ik was zelf erg ziek op dat moment, ik had longontsteking. De dokter wilde niet dat ik naar de kerkdienst voor Els zou gaan. Ik zei: al moet ik erheen kruipen, al is het het laatste wat ik doe.&#8217;
&#8216;Op een nacht, ik voelde al dat mijn man lag te woelen, ging hij ineens rechtop zitten in bed. Zulke ogen had hij. En hij begon te praten. Kom hier dan, zei hij, kom hier dan. En hij deed zijn armen uitstrekken. Ik dacht, dat is mijn dochter. Hij zei je vader en moeder zijn allebei ziek &#8211; want ik had het aan mijn rug gekregen, en hij aan zijn prostaat. Ik dacht hij ziet haar gewoon, en ik keek naar de hoek waar hij naar keek, maar ik zag niks. Hoor jij hier niet meer, zei hij, waarom hoor jij hier niet meer? En je man en je kinderen dan, jij hoort wel hier.
De volgende dag vertelde hij dat hij haar toen zo, achteruit, had zien verdwijnen. Ik vroeg hem wat had ze nou aan. Want ik denk dan aan Maria, weet je. Had ze een kleed aan? Welnee, zegt hij, gewoon een broek en een trui. Het was net alsof mijn man zich die nacht heeft overgegeven. Daarna is hij rustig geworden. Dat hij dat contact met haar heeft gehad, heeft mijn man ook de kracht gegeven om tegen zijn prostaatkanker te vechten. In het begin zei hij laat mij maar gaan, dan ben ik tenminste weer bij haar.&#8217;
&#8216;Hij was de helft van een tweeling. Zijn tweelingbroer is ook een ander mens geworden door wat er is gebeurd. Hij is erg boos. Boos op alles. Als er weer een blauwe envelop in de bus ligt bijvoorbeeld, zegt hij hebben ze nou nog niet genoeg van ons gepakt, weet je wel. Hij gaat ook niet naar de kerk, want wat heeft dat voor zin. Hij had toen ook het verkeerde meisje getroffen. Die had alleen maar belangstelling voor zichzelf. Zij had in de brand gezeten en hij niet. Hij had niks. Ook weer zoiets: hij hád niks, zij was het slachtoffer. Terwijl hij wel zijn broer kwijt was. Ze hadden samen een huis gekocht, mooi aangekleed, ze woonden twee weken samen en toen is het uit geraakt. Nu is hij wel getrouwd, hij heeft twee kinderen. We hebben het met hem heel zelden over de ramp. Het zit er wel natuurlijk. Maar we doen het op internet, daar schrijven we dan dingetjes in het &#8220;boek&#8221; van onze zoon.&#8217;
&#8216;Voor het oog van Job&#8217; van Koos Breukel en Pieter van den Blink verschijnt op 31 oktober bij uitgeverij Augustus. De gelijknamige tentoonstelling is te zien op 31 oktober en 1 november in de Posthoornkerk te Amsterdam en vanaf 27 november in het Zuiderzeemuseum te Enkhuizen.

Ouders van Volendam

<div class="wpg-element paragraph">
Fotograaf Tim Hetherington werkte in Liberia in het geheim ook voor de Verenigde Naties. ‘Ik wil met dit boek duidelijk maken dat Liberia ten prooi was aan meer dan een individuele dictator.’
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
De Afghaanse zon heeft zijn neus verband. Tim Hetherington is net terug uit het oorlogsgebied waar hij in 2007 zijn winnende World Press foto maakte. De jury koos zijn foto van een uitgeputte Amerikaanse soldaat, helm in hand, achterover leunend in een soort greppel. Geen geweldsfoto, wel een oorlogsbeeld.
Sinds vijftien jaar fotografeert en filmt Hetherington (39) de brandhaarden van de wereld. Tijdens zijn jarenlange werk in Liberia deed hij iets uitzonderlijks. Hij ging, in het geheim, voor de Verenigde Naties werken. In het boek over de recente geschiedenis van Liberia dat hij nu heeft gemaakt, met behalve foto&#8217;s ook interviews en toelichtingen van zijn hand, rept hij met geen woord over die dubbelrol. Maar bij het verschijnen van Long Story, Bit by Bit &#8211; Liberia Retold heeft Hetherington besloten om toch opening van zaken te geven. &#8216;To get it off my chest.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Journalisten benadrukken over het algemeen hun rol van getuige, waarnemer, buitenstaander. James Nachtwey bijvoorbeeld, de illustere vakbroeder van Hetherington (ze delen eenzelfde aristocratische jagersuitstraling), heeft als adagium: &#8216;I have been a witness, and these pictures are my testimony.&#8217; Een schending van die code &#8211; denk aan de Nederlandse filmer Vik Franke die drie jaar geleden in Uruzgan ging meevechten met het leger waar hij embedded was &#8211; wordt om meerdere redenen onwenselijk geacht. De onpartijdigheid waar de lezers en kijkers van uit mogen gaan, komt in het geding, de eigen veiligheid van de journalist en diens collega&#8217;s is er niet mee gediend, en het biedt strijdende partijen een argument om media uit conflictgebieden te weren. Op het eerste gezicht is Hetheringtons dienstverband bij de Verenigde Naties niet te vergelijken met een daad als die van Franke. Maar in veel conflicten worden de VN door minstens één partij net zo goed als vijand gezien. Liberia is daarop geen uitzondering. Het had dan ook niet veel gescheeld of Tim Hetherington was om zijn dubbelrol vermoord.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
&#8211; &#8216;Als je alleen doorgeeft wat je ziet, ben je bezig met entertainment. Ik heb een ander doel.&#8217; 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
&#8216;Het was op de begrafenis van Cobra, een belangrijk man in de strijd tegen oud-dictator Charles Taylor. Ik heb lang opgetrokken met zijn volk, de Mandingo. Een van zijn mannen reed me naar de begraafplaats. Terwijl we naast elkaar in de auto zaten, zei hij ineens, zonder me aan te kijken: &#8220;Tim, weet je, hoe lang we elkaar nu ook kennen, als je ons verraadt, dan vermoorden we je. Maar we hopen dat je het goede doet, Tim, dan doen wij ook het goede met jou.&#8221;&#8216; Waren deze cryptische woorden een doodsbedreiging? Ging hij zo dadelijk Cobra achterna? De angst keert terug op Hetheringtons gezicht als hij erover vertelt. &#8216;Ik vroeg me af of ze wisten wat ik deed. Het eindigde ermee dat ze me vroegen om, als enige blanke op die begrafenis, het woord te voeren.&#8217;
Medeplichtig Wist hij zelf wat hij deed, toen de VN hem vroegen om toe te treden tot het Panel of experts on Liberia? &#8216;Het ooggetuige zijn, brengt verantwoordelijkheid mee. Als je alleen doorgeeft wat je ziet, ben je bezig met entertainment. Ik heb een ander doel. Ik wil zo veel mogelijk bijdragen aan de totstandkoming van een transparant, rechtvaardig en vreedzaam Liberia. De impact van mijn foto&#8217;s kon ik niet kwantificeren. Maar binnen de VN werd er naar mij geluisterd omdat ik informatie uit de eerste hand had.&#8217;
Hetherington besloot geen zitting te nemen in het panel, maar schreef als consultant mee aan enkele van de halfjaarlijkse rapporten die het panel uitbrengt aan de Veiligheidsraad, en ging dan naar New York om de rapporten toe te lichten. In Liberia bleef hij werken op zijn eigen manier, zonder gebruik te maken van de infrastructuur van de VN.
&#8216;Die zichtbaarheid wilde ik niet,&#8217; zegt Hetherington, even in Nederland in verband met zijn deelname aan de fotomanifestatie Noorderlicht, &#8216;uit angst om contact met het terrein te verliezen.&#8217; Hij bladert naar een foto in zijn boek waarop een paar blanke VN-medewerkers met gefronste blik rondkijken, vanachter de ramen van een hoge bus. Ze zien eruit als mensen die niet snel hun neus zullen verbranden.
Vandaar Hetheringtons keuze voor een dubbelrol, hoe sterk het hem ook werd afgeraden door zijn naaste omgeving. &#8216;Voor mijn boek wilde ik alle partijen spreken, dus ook het kamp van Taylor.&#8217; Die was sinds 2003 aangeklaagd door het Special Court voor Sierra Leone, de facto door de Verenigde Naties. &#8216;Ik heb ervoor gezorgd de interviews met zijn entourage niet te houden in de periode dat ik voor de VN werkte,&#8217; zegt Hetherington.
Maar achteraf gezien, beaamt hij, is het naïef om te denken dat iemand behalve hijzelf gevoelig zou zijn voor die zorgvuldigheid. Leerzaam was ook de ervaring in het hoofdkwartier van de VN. Hetherington: &#8216;Als fotograaf sta je doorgaans in laag aanzien bij diplomaten. Werk je voor het panel, dan komt ineens iedereen naar je toe. Terwijl de werkelijkheid om ons heen voor zo&#8217;n groot deel wordt bepaald door beelden dat je zou willen dat kinderen op school al enige vorm van visuele educatie kregen. De VN verdienen vooral steun bij gebrek aan een alternatief.&#8217;
Citibank Zijn boek is alleen wat formaat betreft een fotoboek. &#8216;Het is een geschiedenisboek,&#8217; zegt de maker zelf. &#8216;De foto&#8217;s staan er alleen in om de lezer niet af te schrikken door een te grote hoeveelheid tekst. Ik ben niet zo geïnteresseerd in fotografie, in elk geval niet in de stijl. Een fotograaf moet een idee, een opvatting hebben over wat hij doet. Dat idee interesseert me meer dan stijl.&#8217;
Daarom heeft hij geen twijfel aan zijn werkwijze, zijn dubbelrol. Als hij twijfelt, dan aan het boek, waarin &#8216;de mooie dingen die óók bij Liberia horen&#8217; geen plaats hebben gekregen. De beste dienst die hij het land kon bewijzen, was het vastleggen en toelichten van een bijzonder duistere periode. &#8216;Charles Taylor staat nu terecht in Den Haag. Dat is prima. Maar ik wil met dit boek duidelijk maken dat Liberia ten prooi was aan meer dan een individuele dictator. Dat Taylor onbekommerd gigantische bedragen in cash op zijn rekening bij de Citibank kon storten, maakt ook die bank medeplichtig. En wie zit dáár weer achter?&#8217; Hetherington krabt aan zijn neus. Het jeukt nog steeds.
‘Long story bit by bit. Liberia retold’ van Tim Hetherington is verschenen bij Umbrage, New York.
</div>

Tim Hetherington: ‘De VN luisterde naar me’

Interview Tzvetan Todorov
&#8216;Them nazi&#8217;s ain&#8217;t got no humanity&#8217; leert commandant Aldo Raine (Brad Pitt) aan zijn manschappen in de film Inglourious Basterds. Het heeft ook geen zin, zegt hij, om ze humaniteit bij te brengen, beter om ze te scalperen. &#8216;… and I want those scalps!&#8217;
Zie daar exact de problematiek die Tzvetan Todorov in zijn nieuwste boek, Angst voor de barbaren, te lijf gaat. De beschaving houdt op en de barbarij kan beginnen bij de ontkenning van iemands menselijkheid.
Is Todorov de zoveelste zachte sok met een pleidooi voor meer medemenselijkheid in tijden dat angst en wrok de wereld lijken te regeren? Hij waarschuwt zelfs dat het met de hele mensheid afgelopen zal zijn als de wederzijdse ontmenselijking in combinatie met de massavernietigingswapens op zakformaat, niet snel gekeerd wordt. Zeker, hij pleit voor meer medemenselijkheid. Zeker is ook dat hij daarmee niets nieuws beweert. Todorov citeert, parafraseert, herschikt en weegt het recente verleden. Net als Tarantino op zijn terrein. De T-splitsing tussen Tarantino en Todorov is echter dat de een vermaakt en de ander aanzet tot nadenken. De ondertitel van Todorovs nieuwe boek Angst voor de barbaren. De botsende beschavingen voorbij verwijst naar het bekende adagium uit 1993 van Bernard Lewis en Samuel Huntington: The Clash of Civilizations. Het gaat ook Todorov om de misstanden tussen het Westen en de islamitische wereld.
Tzvetan Todorov is op zijn vierentwintigste, dat wil zeggen zesenveertig jaar geleden, uit Bulgarije naar Frankrijk gekomen. Zijn wetenschappelijke carrière is te beschouwen als een beweging van binnen naar buiten. Begonnen als linguïst is hij steeds maatschappelijker gaan schrijven. Zijn fascinatie voor het kwaad in de twintigste eeuw leidde hem weg van de analyse van fictieteksten, en inspireerde hem tot boeken als Facing the Extreme. Eigenlijk strijdt hij altijd tegen het manicheïsme, de simpele zwart-witvoorstelling van goed tegen kwaad. Daarover ging ook zijn dankwoord bij de aanvaarding van de Spinozalens in 2004. Zo hoopvol is hij in zijn boek, dat het onweerstaanbaar wordt. De zachte krachten zullen overwinnen! Als we maar ophouden met de ander als vreemd te beschouwen. Op weg naar een ontmoeting met Todorov bekruipt je de angst dat hij zelf iets van twijfel zal tonen over zijn optimisme, dat hij op bepaalde vragen geen antwoord zal weten.
Grijze krullen, enorme bril, een exemplaar van Le Monde half uit de zak van zijn leren jas. Als hij naderbij komt, zie je de blik in zijn ogen: mild, maar fel. Hij luistert aandachtig als hem wordt verteld dat de vertaling van zijn boek verschijnt op het moment dat in Nederland de xenofobe PVV onrustbarende scores in de opiniepeilingen behaalt, een islamitische geleerde op verkeerde gronden wordt aangenomen en op verkeerde gronden weer wordt ontslagen door een universiteit, en de regering in politiek correcte verkramping liever geen inzage wil geven in de kosten van immigratie.
&#8216;Internationaal geldt Nederland nog steeds als een voorbeeld van tolerantie,&#8217; wil Todorov om te beginnen vaststellen. Over de Rotterdamse lotgevallen van Tariq Ramadan: &#8216;Ik denk dat het Westen er aan zal moeten wennen om met zo iemand in gesprek te blijven. Hem te diaboliseren is verkeerd, hij roept toch niet op tot geweld? Ramadan heeft in elk geval de aandacht van een belangrijke doelgroep, de jonge moslims in het Westen.&#8217;
En wat die discussie over de kosten en baten van immigratie betreft: &#8216;Het is toch normaal dat het volk wil weten wat er met de belastinginkomsten wordt gedaan? Misschien moet de regering de kosten voor de oorlog in Afghanistan er ter vergelijking naast zetten.&#8217;
De oorlog, &#8216;dat militaire avontuur waar onze beide landen zich in hebben begeven&#8217;, beschouwt hij als een absurd voorbeeld van waar het in zijn boek over gaat: het onvermogen of de onwil om ons in de ander te verplaatsen.
&#8216;De westerse landen beseffen onvoldoende dat het niet hun principes en hun waarden zijn die worden verworpen, maar de manier waarop ze worden verdedigd, uitgedragen, opgelegd. Die manier is zo kwetsend, dat de principes en waarden zelf in een kwaad daglicht komen te staan als de uiterlijke kenmerken van een imperialistische, arrogante houding. We zeggen wel dat we handelen in naam van de democratie, in naam van de mensenrechten, en al die mooie dingen. Maar de bevolking van de landen waar we dat komen verkondigen, merkt daar niets van. Die ervaart alleen de inval in hun land, het geweld, de blinde bombardementen. Want dat is wat er nu gebeurt in Afghanistan. Onze soldaten zijn niet welkom, dus durven ze zich niet onder de bevolking te begeven. Ze zijn gedwongen om dag en nacht in hun bases te blijven. Als ze worden aangevallen kunnen ze alleen via een bombardement reageren. Dan worden er, zoals onlangs de Duitsers is overkomen, vijftig taliban en vijftig burgers gedood. Dat is een catastrofe. En het levert de beelden op waarmee het internationale terrorisme nieuwe aanhangers kan rekruteren. Dus precies het tegenovergestelde van wat men wilde.&#8217;
Wat moeten we doen?
&#8216;Er blijven omdat we er nu eenmaal zitten is geen goede reden. Het zou zeker geen gezichtsverlies betekenen als we terugtrokken, integendeel, we zouden weer met opgeheven hoofd kunnen lopen als we de moraal die we prediken in praktijk brengen: democratie, de wil van het volk. We zouden moeten zeggen: wij gaan weg want u wilt ons niet in uw land. Maar u wilt ook geen nieuwe bloedbaden, dus zie hier onze suggestie voor een andere oplossing. De VN zou een leger kunnen sturen van soldaten die de taal van het land spreken, uit andere islamitische landen. Een leger waarvan de Afghaanse bevolking ziet dat het in haar belang is om er mee samen te werken. Dat belang zien ze nu niet. Dat zou ons trouwens ook minder kosten, financieel en in termen van risico op nieuwe aanslagen.&#8217;
Zijn benadering van de oorlog in Afghanistan is een voorbeeld van zijn manier van denken. Zijn methode is aldoor dezelfde. Hij begint met wat ogenschijnlijk niet meer is dan een resumé van bepaalde gebeurtenissen of redenaties. Vervolgens wijst hij de momenten aan waarop die gebeurtenissen voor verschillende interpretaties vatbaar zijn, of waar de redenaties voorbij gaan aan alternatieven. Waarna hij een eigen interpretatie of een andere redenatie presenteert, die doorgaans een hoopvollere kijk op de toestand in de wereld biedt.
Zo zitten Lewis en Huntington volgens hem gevangen in hun perceptie van beschavingen als strijdlustige jongens. Maar als je dan menselijke symbolen wil zoeken, schrijft Todorov, waarom zou je beschavingen dan niet zien als aarzelende geliefden? De geschiedenis zal je net zoveel argumenten geven.
Geweld komt voort uit wrok, ressentiment, een belangrijk begrip in Angst voor de barbaren. Todorov citeert Primo Levi, die schreef: &#8216;Van geweld komt niets anders dan geweld, in een slingerbeweging die mettertijd heviger wordt in plaats van tot rust te komen.&#8217;
Kan die pendule van de wrok ooit tot stilstand worden gebracht?
&#8216;Zeker, daar zijn ook voorbeelden van in de geschiedenis. Indonesië had aan het einde van de koloniale periode redenen genoeg om wrok tegen Nederland te koesteren. Toch is daar nu niets meer van te merken. Hetzelfde zou je kunnen zeggen van China ten aanzien van Japan. Beide landen, Indonesië en China, hebben zich nu geschaard in de groep landen die zin hebben om zich op andere dan militaire manieren te doen gelden.&#8217;
U citeert ook de waarschuwing van Romain Gary, dat het grootste gevaar voor de wereld de Amerikaanse onmacht zou zijn. Op 11 september 2001 hebben de VS zich eventjes machteloos gevoeld.
&#8216;En vervolgens zijn ze de war on terror begonnen. Misschien hadden ze zich beter kunnen verdiepen in de motieven van degenen die de aanslagen hebben gepleegd. Ik verzet mij tegen de beweringen zoals van Oriana Fallaci en Élie Barnavi dat die aanslagen religieus geïnspireerd waren en uitgevoerd door fanaten die moorden voor het plezier. De ratio achter de aanslagen is zeker te begrijpen. Als ik dat niet zou geloven, zou ik de terroristen buiten de mensheid plaatsen, en daar zie ik geen argumenten voor. We zijn allemaal schepsels die deel uitmaken van dezelfde gemeenschap.
We moeten net zo met terrorisme omgaan als met gewone misdaad. Natuurlijk is de eerste reactie dat de daders in de gevangenis moeten, omdat ze crimineel zijn. Maar als we het daarbij laten, doen we niets om te voorkomen dat het weer gebeurt. Dat de doodstraf niet voorkomt dat er nieuwe moorden worden gepleegd, is immers ook voldoende vast komen te staan.&#8217;
U schrijft dat godsdienstoorlogen niet bestaan of hooguit als binnenlandse oorlogen. Wilt u daarmee zeggen dat u het Midden-Oostenconflict op geen enkele manier als een godsdienstoorlog ziet?
&#8216;Inderdaad. Het is een politiek conflict waarin een religieus discours wordt gebruikt: ik ben moslim, ik ben in een conflict met u, u bent geen moslim, dus ik strijd tegen u als moslim. Maar als je kijkt naar de ware oorzaken van dit conflict, zie je vernedering, wanhoop, armoede.&#8217;
De analyses die Todorov maakt van een aantal gebeurtenissen in de recente geschiedenis, zoals de Deense cartoonrellen, brengen hem tot de constatering dat de vrijheid van meningsuiting nooit onbeperkt kan zijn. Zoals beschaving en barbarij twee horizonten zijn, of twee uiteinden van een as waartussen wij ons bewegen, zo is ook de politieke correctheid het ene uiterste van een as. Politieke correctheid is verwerpelijk, maar wie zich er te ver van distantieert met het argument dat alles maar gezegd moet kunnen worden, eindigt in de woorden van Todorov in het politiek abjecte.
Hij wijst in zijn boek op een aantal politieke partijen in diverse Europese landen voor wie &#8216;de eis van totale vrijheid van meningsuiting de gebruikelijke façade van xenofobie&#8217; is geworden, zoals de Partij van het Deense volk, Vlaams Belang in België en de FPÖ in Oostenrijk. Om ons vervolgens te helpen herinneren dat Het vrije woord reeds de naam was van het felste antisemitische blaadje ten tijde van de Dreyfus-affaire.
&#8216;De waarheid moet altijd gesproken worden, en zal uiteindelijk ook altijd gesproken worden,&#8217; licht hij toe. &#8216;Maar in sommige gevallen hoeft dat niet onmiddellijk. Soms is het beter om iets eventjes niet te zeggen, ook al is het waar. Dat je het recht hebt om je mening te uiten, wil nog niet zeggen dat je dat te allen tijden moet doen. Sommige woorden zijn eigenlijk daden. En daden hebben altijd gevolgen. De goden mag je beledigen, die kunnen er wel tegen, maar de gelovigen moet je niet beledigen. En dan nog is er het verschil of het in een satirisch weekblad gebeurt of dat een politicus het zegt.&#8217;
Niet alleen de politicus moet zich afvragen wat de gevolgen van zijn woorden zullen zijn. Hetzelfde geldt voor de media. Todorov plaatst vraagtekens bij de enorme macht die media in de moderne maatschappij hebben, zonder dat daar een democratische legitimatie voor is.
Hoe zou de macht van de media dan moeten worden gelegitimeerd?
&#8216;In de beste traditie van het politieke liberalisme. Het gaat er niet om hoe je een bepaalde macht hebt verworven, maar hoe je ermee omgaat, zoals Montesquieu zei. De ethiek van de verantwoordelijkheid, noem ik dat. Dat wil zeggen: afzien van openbaarmaking als het enige effect op korte termijn is dat daarmee olie op het vuur wordt gegooid. Ik denk aan een vorm van zelfregulering, er zou een instantie moeten zijn buiten de redacties om, maar wel daar heel dichtbij, die beslist over de opportuniteit van een uitzending of publicatie.&#8217;
Het zijn natuurlijk ook de media geweest die het begrip clash of civilizations tot zo&#8217;n gevleugeld begrip hebben gemaakt. Todorov merkt het overal waar hij over zijn nieuwe boek praat. &#8216;Dan zegt men: &#8220;O, dus u gelooft niet in de botsing der beschavingen, goh!&#8221; Het is een idée reçue geworden, en dat kan niet alleen de verdienste van Lewis of Huntington zijn. Het is meer tegen de verspreiding van dat idee dan tegen de artikelen van die twee, dat ik heb willen schrijven.&#8217;
Maar hij maakt zich geen illusies: &#8216;Ik bekeer alleen degenen die al bekeerd zijn.&#8217;
Tzvetan Todorov, ‘Angst voor de barbaren’, Atlas, 288 p., € 24,90

‘De gelovigen moet je niet beledigen’

Interview Tim Hetherington
De Afghaanse zon heeft zijn neus verband. Tim Hetherington is net terug uit het oorlogsgebied waar hij in 2007 zijn winnende World Press foto maakte. De jury koos zijn foto van een uitgeputte Amerikaanse soldaat, helm in hand, achterover leunend in een soort greppel. Geen geweldsfoto, wel een oorlogsbeeld.
Sinds vijftien jaar fotografeert en filmt Hetherington (39) de brandhaarden van de wereld. Tijdens zijn jarenlange werk in Liberia deed hij iets uitzonderlijks. Hij ging, in het geheim, voor de Verenigde Naties werken. In het boek over de recente geschiedenis van Liberia dat hij nu heeft gemaakt, met behalve foto&#8217;s ook interviews en toelichtingen van zijn hand, rept hij met geen woord over die dubbelrol. Maar bij het verschijnen van Long Story, Bit by Bit &#8211; Liberia Retold heeft Hetherington besloten om toch opening van zaken te geven. &#8216;To get it off my chest.&#8217;
Journalisten benadrukken over het algemeen hun rol van getuige, waarnemer, buitenstaander. James Nachtwey bijvoorbeeld, de illustere vakbroeder van Hetherington (ze delen eenzelfde aristocratische jagersuitstraling), heeft als adagium: &#8216;I have been a witness, and these pictures are my testimony.&#8217; Een schending van die code &#8211; denk aan de Nederlandse filmer Vik Franke die drie jaar geleden in Uruzgan ging meevechten met het leger waar hij embedded was &#8211; wordt om meerdere redenen onwenselijk geacht. De onpartijdigheid waar de lezers en kijkers van uit mogen gaan, komt in het geding, de eigen veiligheid van de journalist en diens collega&#8217;s is er niet mee gediend, en het biedt strijdende partijen een argument om media uit conflictgebieden te weren. Op het eerste gezicht is Hetheringtons dienstverband bij de Verenigde Naties niet te vergelijken met een daad als die van Franke. Maar in veel conflicten worden de VN door minstens één partij net zo goed als vijand gezien. Liberia is daarop geen uitzondering. Het had dan ook niet veel gescheeld of Tim Hetherington was om zijn dubbelrol vermoord.
&#8216;Het was op de begrafenis van Cobra, een belangrijk man in de strijd tegen oud-dictator Charles Taylor. Ik heb lang opgetrokken met zijn volk, de Mandingo. Een van zijn mannen reed me naar de begraafplaats. Terwijl we naast elkaar in de auto zaten, zei hij ineens, zonder me aan te kijken: &#8220;Tim, weet je, hoe lang we elkaar nu ook kennen, als je ons verraadt, dan vermoorden we je. Maar we hopen dat je het goede doet, Tim, dan doen wij ook het goede met jou.&#8221;&#8216; Waren deze cryptische woorden een doodsbedreiging? Ging hij zo dadelijk Cobra achterna? De angst keert terug op Hetheringtons gezicht als hij erover vertelt. &#8216;Ik vroeg me af of ze wisten wat ik deed. Het eindigde ermee dat ze me vroegen om, als enige blanke op die begrafenis, het woord te voeren.&#8217;
Medeplichtig
Wist hij zelf wat hij deed, toen de VN hem vroegen om toe te treden tot het Panel of experts on Liberia? &#8216;Het ooggetuige zijn, brengt verantwoordelijkheid mee. Als je alleen doorgeeft wat je ziet, ben je bezig met entertainment. Ik heb een ander doel. Ik wil zo veel mogelijk bijdragen aan de totstandkoming van een transparant, rechtvaardig en vreedzaam Liberia. De impact van mijn foto&#8217;s kon ik niet kwantificeren. Maar binnen de VN werd er naar mij geluisterd omdat ik informatie uit de eerste hand had.&#8217;
Hetherington besloot geen zitting te nemen in het panel, maar schreef als consultant mee aan enkele van de halfjaarlijkse rapporten die het panel uitbrengt aan de Veiligheidsraad, en ging dan naar New York om de rapporten toe te lichten. In Liberia bleef hij werken op zijn eigen manier, zonder gebruik te maken van de infrastructuur van de VN.
&#8216;Die zichtbaarheid wilde ik niet,&#8217; zegt Hetherington, even in Nederland in verband met zijn deelname aan de fotomanifestatie Noorderlicht, &#8216;uit angst om contact met het terrein te verliezen.&#8217; Hij bladert naar een foto in zijn boek waarop een paar blanke VN-medewerkers met gefronste blik rondkijken, vanachter de ramen van een hoge bus. Ze zien eruit als mensen die niet snel hun neus zullen verbranden.
Vandaar Hetheringtons keuze voor een dubbelrol, hoe sterk het hem ook werd afgeraden door zijn naaste omgeving. &#8216;Voor mijn boek wilde ik alle partijen spreken, dus ook het kamp van Taylor.&#8217; Die was sinds 2003 aangeklaagd door het Special Court voor Sierra Leone, de facto door de Verenigde Naties. &#8216;Ik heb ervoor gezorgd de interviews met zijn entourage niet te houden in de periode dat ik voor de VN werkte,&#8217; zegt Hetherington.
Maar achteraf gezien, beaamt hij, is het naïef om te denken dat iemand behalve hijzelf gevoelig zou zijn voor die zorgvuldigheid. Leerzaam was ook de ervaring in het hoofdkwartier van de VN. Hetherington: &#8216;Als fotograaf sta je doorgaans in laag aanzien bij diplomaten. Werk je voor het panel, dan komt ineens iedereen naar je toe. Terwijl de werkelijkheid om ons heen voor zo&#8217;n groot deel wordt bepaald door beelden dat je zou willen dat kinderen op school al enige vorm van visuele educatie kregen. De VN verdienen vooral steun bij gebrek aan een alternatief.&#8217;
Citibank
Zijn boek is alleen wat formaat betreft een fotoboek. &#8216;Het is een geschiedenisboek,&#8217; zegt de maker zelf. &#8216;De foto&#8217;s staan er alleen in om de lezer niet af te schrikken door een te grote hoeveelheid tekst. Ik ben niet zo geïnteresseerd in fotografie, in elk geval niet in de stijl. Een fotograaf moet een idee, een opvatting hebben over wat hij doet. Dat idee interesseert me meer dan stijl.&#8217;
Daarom heeft hij geen twijfel aan zijn werkwijze, zijn dubbelrol. Als hij twijfelt, dan aan het boek, waarin &#8216;de mooie dingen die óók bij Liberia horen&#8217; geen plaats hebben gekregen. De beste dienst die hij het land kon bewijzen, was het vastleggen en toelichten van een bijzonder duistere periode. &#8216;Charles Taylor staat nu terecht in Den Haag. Dat is prima. Maar ik wil met dit boek duidelijk maken dat Liberia ten prooi was aan meer dan een individuele dictator. Dat Taylor onbekommerd gigantische bedragen in cash op zijn rekening bij de Citibank kon storten, maakt ook die bank medeplichtig. En wie zit dáár weer achter?&#8217; Hetherington krabt aan zijn neus. Het jeukt nog steeds.
‘Long story bit by bit. Liberia retold’ van Tim Hetherington is verschenen bij Umbrage, New York.

‘De VN luisterde naar me’

E-loze roman
Lange tijd kon ik niet geloven dat er werkelijk een roman zou bestaan waarin de letter e niet één keer voorkwam. Er is een punt waar bewondering omslaat in huiver. Van de schrijver, Georges Perec, had ik toen nog niets gelezen. Ik voelde mij als een kleine jongen die net de regels van het schaakspel onder de knie heeft en dan ontdekt dat een grootmeester een toernooi heeft gewonnen zonder één maal zijn koningin te verplaatsen. De naam Perec begon mij aan te trekken en stootte me af tegelijkertijd.
Dat werd nog erger toen ik een foto van Perec te zien kreeg: uiterlijk leek hij een voorzaat van de Nederlandse schrijver Frans Thomése, voor wie ik toen ook al zo&#8217;n bewondering koesterde. De man op de foto had nóg woester haar langs de slapen, op een verder even kaal hoofd. In zijn ogen stonden genialiteit en waanzin nog dichter bij elkaar. Een kat, symbool van mysterie &#8211; die op foto&#8217;s van Thomése meestal soezend op diens schoot lag &#8211; stond bij Perec op zijn schouder, recht overeind, en keek met wijd opengesperde ogen in de lens, net als de grootmeester zelf.
Van deze man wilde ik alles weten, van deze man wilde ik niets weten.
In die staat van verwarring nam ik uiteindelijk La Disparition ter hand, het boek zonder e.
De e is in veel talen de adembrengende letter, het equivalent van de Hebreeuwse hé, in het proto-Semitische schrift naar verluidt afgebeeld als een biddende figuur. In La Disparition, constateerde ik ademloos, stond er werkelijk niet één.
Toen ik het dus wel moest geloven, wilde ik het niet. Dat had niet meer te maken met de ontgoocheling van de jonge schaker, maar met het besef waarom Perec (1936-1982) zich aan deze schier bovenmenselijke taak had gezet.
Zeker, hij was een experimentalist, La Disparition was zijn eerste boek als lid van het Atelier voor potentiële literatuur OuLiPo waartoe ook Raymond Queneau behoorde, maar daarom was La Disparition nog geen experiment om het experiment (zoals de eveneens e-loze novelle Gadsby van de Engelsman Wright, uit 1939). La Disparition was geen stunt, maar een statement.
Door de cruciale klinker, de klankbrenger, te bannen uit zijn boek, wilde Perec van de taal op de pagina&#8217;s zelf een &#8216;schuldig landschap&#8217; maken, om de aanduiding te gebruiken die de kunstenaar Armando gebruikte voor de natuur na de Tweede Wereldoorlog.
Perec heeft het aangezicht van de taal willens en wetens verminkt. Waarom? Hij leed zelf aan een gemis dat zo groot was dat het geen heelheid meer verdroeg. Dat van zijn moeder, la mère, die in 1943 in een concentratiekamp was gestorven nadat Perec haar op zijn vijfde voor het laatst had gezien.
Laat ik ter vergroting van de onrust nog zeggen dat het boek ook veel humor bevat.
Wie nog nooit een tekstpagina heeft gezien waarop de letter e geen enkele keer voorkomt, weet het niet, maar zoiets valt meteen op. Er mist iets. De tekst lijkt op het eerste gezicht al geschonden. Het visuele effect is vergelijkbaar met, maar krachtiger dan dat van de drie puntjes van Céline. Vorm wordt inhoud, meer dan ooit. Bij Céline is het een toevoeging, bij Perec een weglating.
Het heeft me tijd gekost om van die huiveringwekkende bewondering voor bepaalde literatuur af te komen. Nu kan ik Perec gewoon lezen als ik dat wil, en daarbij mijn ogen geloven. Dat wens ik iedereen toe.
Echter, er is een stadium toegevoegd, waar ik toch weer mee zit. Want &#8211; nu komt de mededeling waarop u zich sinds het begin van dit stukje heeft kunnen voorbereiden &#8211; er is een Nederlandse vertaling van La Disparition verschenen.
Guido van de Wiel schaart zich in het vooralsnog korte rijtje gladiatoren die met dit boek in de taal-arena traden en er levend uit zijn gekomen. Dat is toch weer huiveringwekkend knap. Welbeschouwd staat de vertaler voor een nog zwaardere taak dan die waarvoor Perec zich had gesteld. De oorspronkelijke auteur kon zijn verhaal voegen naar de zelf opgelegde vormbeperking (en ik zou niet durven beweren dat dat nergens in La Disparition het geval is). Een vertaler moet zich aan diezelfde vormbeperking houden en ook nog het oorspronkelijke verhaal recht doen.
Tot slot nog een mededeling waarop u zich niet heeft kunnen voorbereiden: na La Disparition schreef Perec een boek waarin de e de enige klinker is.
Georges Perec, ‘’t Manco’, uit het Frans vertaald door Guido van de Wiel. De Arbeiderspers, 309 pagina’s, € 34,95