Rellen in Frankrijk
Op alle muren van de Ehess is graffiti gespoten. ‘Weg met het werk’, ‘Mijn stembiljet is een baksteen’. De meeste verbijstering wekt de slogan ‘Mort à la démocratie’, dood aan de democratie. Wat kan het doel zijn van een beweging die zoiets opschrijft? Filosoof en historicus Marcel Gauchet is decaan van de Ehess. Daarnaast is hij hoofdredacteur van het toonaangevende tijdschrift Le Débat en auteur van diverse boeken over democratie. Gauchets werkkamer, op de derde verdieping van de Ehess, ontsnapte niet aan de plunderaars. ‘Ach, we ruimen het wel weer op, misschien laat ik de scheldwoorden wel op de muren staan. Voor de momenten van zelfreflectie,’ zegt Gauchet (60). Gelukkig heeft hij thuis een back-up van zijn computer op het instituut, die is gestolen.
De bezetting begon toen een groep studenten aan de directie van de Ehess (École des Hautes Études en Sciences Sociales) vroeg of zij in het grote amfitheater, waar Derrida, Bourdieu en andere grootheden uit de sociologie college hebben gegeven, een assemblée générale mocht beleggen, een algemene vergadering. Volgens Gauchet is de directrice van de Ehess ‘gezwicht voor de demagogie’ van die aanvraag – het begrip ‘assemblée générale’ is rechtstreeks afkomstig uit de Franse revolutie. ‘Het werd al snel duidelijk dat de demonstranten niet van plan waren om weer weg te gaan. In plaats daarvan hebben ze anderen opgeroepen om te komen. Een klein aantal links radicalen arriveerde en zei dat ze waren uitgenodigd om bij ons verder te komen “debatteren”, zoals zij het noemen. Er waren maar weinig studenten van de Ehess zelf.’
Heeft u de indruk dat er een debat heeft plaatsgevonden?
‘In het geheel niet. Ze weigerden een voorzitter te kiezen, al was het maar om de spreektijd te verdelen. Wij hebben hun gevraagd om een afgevaardigde aan te wijzen met wie we in gesprek konden gaan. Dat kon niet, kregen we te horen, want elk individu vertegenwoordigt zichzelf. Het is echt vergevorderd anarchisme, dat moeten we hun nageven.’
Wat kan de bedoeling zijn van de slogan ‘Dood aan de democratie’?
‘Voor deze mensen is democratie iets van de bourgeoisie. Ze maken geen verschil tussen “democratie”, “gevestigde orde” en “bureaucratie”. Waarschijnlijk bedoelen ze: “Dood aan het gezag”. Een deel van de Fransen verkiest vernietiging en geweld boven de hervormingen die de regering tracht door te voeren. Die neiging tot zelfdestructie is een typisch Frans verschijnsel, dergelijke excessen zitten ons in het bloed. Nimmer is er in Frankrijk een poging tot hervorming geweest zonder dat dit soort kleine drama’s zich voordeed.’
Om wat voor hervorming gaat het nu?
‘Om een versoepeling van het ontslagrecht. Ik heb allerlei bedenkingen bij de wet, al is de achterliggende gedachte ervan waarschijnlijk goed. Hij is gemaakt in reactie op de rellen in de banlieue, november vorig jaar, en gericht op laag opgeleide jongeren onder de zesentwintig, in praktijk: de immigrantenkinderen uit de banlieue. Bedrijven zouden erdoor worden aangemoedigd om die jongeren gemakkelijker aan te nemen.
Eén ding is zeker: voor studenten heeft de wet geen enkel gevolg. Ik betwijfel dan ook of de studentenprotesten zouden ophouden als de wet zou worden ingetrokken. De bezetters van de Ehess zeiden dat ze door zouden gaan tot de afschaffing van het systeem werkgever-werknemer. Nou, dat kan nog even duren, denk ik. Als je niet goed weet waar je voor of tegen bent in Frankrijk, kun je altijd zeggen dat je strijdt tegen de précarité. Dat wil ongeveer zeggen ‘het verschrikkelijke leven’, ‘de hel’. De studenten doen op dit moment alsof het enige alternatief voor totale arbeidszekerheid de précarité is.’
Degenen voor wie de wet wel bedoeld is, de jongeren uit de voorsteden, lijken zich niet te interesseren voor wat er nu gebeurt.
‘In november waren het de kansarme jongeren uit de voorsteden die auto’s in brand staken en met de politie vochten. Wat we nu zien, is iets volstrekt anders. De studentendemonstraties gaan aan de voorsteden voorbij.
De enige reden voor de banlieusards om naar deze demonstraties te komen, is om de demonstrerende studenten te beroven! In hun ogen zijn alle studenten rijkeluiskinderen, bourgeoisie.’
Hoe verliep de bezetting van de Ehess verder?
‘In het begin leek het nog mee te vallen, omdat ze toen nog niet met zovelen waren. Toen die “versterkingen” kwamen, zijn de grote vernielingen begonnen.’
Onder de omstandigheden maakt u een opgewekte indruk.
‘Als je in Frankrijk aan een universiteit werkt, weet je dat dit altijd kan gebeuren. Het Franse universitaire wereldje is een soort broedkast voor een kinderachtig, maar soms ook gewelddadig soort linksigheid.’
Heeft het nog wel zin om van links of rechts te spreken als het over mensen gaat die de ‘dood van de democratie’ willen?
‘Deze mensen kunnen in elk geval rekenen op de sympathie van linkse politici, dus in die zin kan het. Ik geloof niet dat de democratie in Frankrijk in gevaar is. Maar de continuïteit van het universitaire leven is wel in gevaar, want zulke bezettingen kunnen plaatsvinden zodra er ergens een protestbeweging is.’
Maar is er sprake van een echte protestbeweging?
‘Ach, dat woord “mouvement” is een Franse mythe. De gemoederen zijn verhit ja, maar er is geen beweging zoals je de arbeidersbeweging hebt. Het is ongeorganiseerd protest, dat is alles. Dat de communisten erachter zouden zitten, is onzin. Er is geen doctrine, geen “brein achter de schermen”, alleen maar geweld.’
Vindt u dat op de lange termijn geruststellend of juist verontrustend?
‘Het is verontrustend. Een vernield gebouw is op zichzelf niet dramatisch, maar de slogans en het geweld laten zien dat er in Frankrijk een proces van ‘ontpolitisering’ gaande is.’
Hoe kan het land daaruit komen?
‘Dat weet niemand. Over een jaar, na de verkiezingen, zullen we waarschijnlijk een linkse regering krijgen. Maar die zal gedwongen zijn om vergelijkbare, om niet te zeggen precies dezelfde politiek te voeren als de huidige rechtse regering. Met als gevolg dezelfde vormen van protest. Er is dus geen uitweg. De capaciteiten van het Franse volk om zich aan te passen aan nieuwe tijden zijn werkelijk zeer beperkt. Dat is vreselijk.’
Uzelf bent gevormd door mei 1968. Moet u daar dezer dagen wel eens aan denken?
‘Nee, dit is iets volstrekt anders. In de eerste plaats was het in 1968 een heel grote meerderheidsbeweging met politieke idealen. We wilden de universiteit hervormen. De huidige ambiance is veel armoediger, intellectueel gesproken. Het gaat niet verder dan de eis dat een wetstekst wordt ingetrokken. In 1968 heb ik volop meegedaan. Maar nu hoop ik dat de regering haar rug recht houdt, ondanks alle bedenkingen die ik heb bij de wet. Als de overheid nu door de knieën gaat, zou het zieke mechanisme van een minderheid die de macht neemt, een overwinning boeken. Dat zou een vloek voor het land zijn.’

Pieter van den Blink

‘Het is echt vergevorderd anarchisme’

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots