Burgerslachtoffers
Er is iets vreemds aan de hand met de berichtgeving over burgerslachtoffers in Irak. In de uitzending van Reporter op 25 maart over de mogelijke betrokkenheid van Nederlandse militairen bij de invasie, werd gesteld: ‘Inmiddels zijn naar schatting ruim vijftigduizend burgers om het leven gekomen.’ Drie dagen later maakte de BBC bekend dat de Britse regering voortaan een andere schatting aanhoudt: zeshonderdvijftigduizend. Tussen die twee uitersten ligt nog een scala aan schattingen. Het Iraakse ministerie van Gezondheid bijvoorbeeld houdt het sinds november 2006 op honderdvijftigduizend. Discussies over de oorlog worden er niet duidelijker op als dodentallen die een factor dertien van elkaar verschillen over tafel gaan.
Volledige zekerheid over het aantal burgerslachtoffers is niet te krijgen. De strijdende partijen doen zelf geen mededelingen over het aantal burgerdoden. De situatie in Irak maakt het voor onpartijdige waarnemers moeilijk te tellen of te schatten. En het begrip burgerslachtoffer is ook niet eenduidig. Strijders dragen niet altijd een uniform in een conflict dat zo diffuus is als dat in Irak. Maar daarin verschilt de oorlog in Irak niet van andere, en toch liggen de schattingen nergens anders zo ver uit elkaar. Hoe kan dat?
Lage schattingen zijn meestal ontleend aan de website Iraq Body Count (iraqbodycount.org). Drijvende kracht achter de site is Hamit Dardagan, een ‘freelance onderzoeker’ in Londen, op internet bekend van anti-oorlogsartikelen als ‘The Unbearable Lightness of Bombing’ (2002). Dardagans wetenschappelijke status mag vaag zijn, zijn methode is helder. Een team van twintig Britse en Amerikaanse vrijwilligers analyseert dagelijks de berichten over Irak in de (westerse) media. Minstens twee bronnen moeten een bepaald dodental hebben genoemd, voordat het wordt opgenomen in de schattingen. Waar mogelijk zoekt IBC zelf bevestiging via contacten met mensen ter plaatse in Irak.
De hoogste schattingen zijn afkomstig uit een onderzoek dat in oktober 2006 in medisch tijdschrift The Lancet is verschenen. In tegenstelling tot de IBC gingen de wetenschappers van de Johns Hopkins University in Baltimore en de Mustansiriya University in Bagdad wel uit van waarnemingen ter plaatse. Lijken tellen deden ze niet. In plaats daarvan werden op zevenenveertig willekeurig gekozen plaatsen Iraakse huishoudens ondervraagd over de sterfgevallen in hun omgeving. De sterfgevallen hoefden niet direct aan geweld gerelateerd te zijn, maar konden ook het gevolg zijn van de ineenstorting van de infrastructuur van het land sinds de invasie. De bevindingen werden geëxtrapoleerd en afgezet tegen het sterftecijfer in Irak vóór de oorlog. Met als resultaat het duizelingwekkend hoge aantal van 654.965 burger
Aanvankelijk was de Britse regering even snel in het verwerpen van dit onderzoek als de Amerikanen en de Irakezen zelf. ‘In de verste verte niet accuraat,’ noemde Tony Blair het onderzoek. ‘Methodologisch afdoende onderuit gehaald,’ oordeelde Bush. ‘Een tikkeltje overdreven,’ vond het Iraakse ministerie van Gezondheid. In januari 2007 publiceerde The Lancet zelf een tegenstuk tegen het onderzoek, waarin op basis van onder meer de cijfers van IBC enkele vraagtekens bij de uitkomsten werden geplaatst.
Daarnaast had The Lancet een verdenking op zich geladen. Het tijdschrift staat onder leiding van Richard Horton, een verklaard tegenstander van de invasie in Irak. Het onderzoek, getiteld Mortality after the 2003 invasion of Iraq, werd uitgevoerd door professor Les Roberts. Roberts is een gerenommeerd wetenschapper (verbonden aan Johns Hopkins University én Columbia University), die politieke ambities koestert. Vorig jaar voerde hij enige tijd als Democraat campagne voor een zetel in het Huis van Afgevaardigden. Het onderzoek verscheen in The Lancet van 21 oktober, vlak voor de verkiezingen.
De hoogte van de schattingen, in combinatie met de politieke stellingnamen van Horton en Roberts, maakte de verleiding groot om het onderzoek af te doen als ‘louter propaganda’, zoals Leon de Winter en Mark van der Laan in Nederland deden. Ook Iraq Body Count nam afstand van het onderzoek.
Naar nu is gebleken, zagen de adviseurs van Blair dat toch anders. Sir Roy Anderson, de hoogste wetenschappelijke adviseur van het Britse ministerie van Defensie, heeft al direct na lezing van het onderzoek gezegd dat er maar het beste ‘terughoudend’ op kon worden gereageerd, omdat het hem wel degelijk goed onderbouwd leek. Aan dat advies hield Blair zich dus niet.
Wat valt er over het onderzoek te zeggen, buiten het politieke steekspel waar dat getal van zeshonderdvijftigduizend meteen inzet van is geworden? De enige wetenschappelijke kritiek die het onderzoek feitelijk gehad heeft, is het artikel in The Lancet van 13 januari. Dat behelst drie argumenten. De onderzoekers hadden allereerst geprobeerd om de cijfers van de Iraq Body Count nog enigszins in hun eigen voordeel te interpreteren. Dat was op ondeugdelijke manier gedaan, in werkelijkheid zou er geen enkele overeenkomst zijn. Ten tweede zijn de bevindingen uit het onderzoek zeer afwijkend van die in andere oorlogsgebieden zoals Darfur. De verhouding tussen geweldsgerelateerde sterfgevallen en doden als gevolg van ondervoeding of ziekte is bijvoorbeeld anders dan ‘normaal’. Het derde en laatste bezwaar is dat geen rekening is gehouden met de spreiding van het geweld over de diverse districten in Irak. Een beter onderscheid ‘zou de studie hebben versterkt’.
Dat er geen overeenkomsten met de cijfers van Iraq Body Count zijn is logisch, gezien de nadrukkelijke terughoudendheid van die laatste. Afwijkende resultaten zijn nog geen onmogelijke resultaten. Onmogelijk is alleen wat wetenschappelijk is weerlegd. Exacte duidelijkheid over het aantal burgerslachtoffers zal nooit bestaan, in Irak net zomin als elders. Maar in de discussie zullen we ons helaas moeten houden aan de schatting van meer dan zeshonderdvijftigduizend burgerslachtoffers tot nu toe.

Pieter van den Blink

Hoe hoog staat de teller in Irak?

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots