Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots

<div class="lead">Piet de Jong is 100 geworden vandaag. In 2010 spraken we de oud-premier en -onderzeebootcommandant over diens premierschap in woelige tijden. ‘Ik had vier verschillende partijen in mijn kabinet maar ik verloor helemaal uit het oog wie van welke partij was. Zo zou het moeten zijn.&#8217;</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Toen Piet de Jong op het verkiezingscongres van het CDA in april Wouter Bos de mantel had uitgeveegd omdat de PvdA-leider het kabinet had laten vallen en aldus &#8216;het schip van staat laten stranden&#8217;, werd de inmiddels vijfennegentigjarige oud-premier prompt belaagd door de media. In zijn Haagse appartement kwamen wel vijftig interviewaanvragen binnen, sommige van zendgemachtigden waar hij nog nooit van had gehoord. De Jong hield alle verzoeken af: &#8216;Ik hou niet van publiciteit.&#8217; Inmiddels is zijn partij bij de verkiezingen bijna de helft van haar zetels kwijtgeraakt, en zitten de christen-democraten toch weer aan de onderhandelingstafel om te praten over de vorming van een nieuw kabinet. Uiteindelijk besloot De Jong &#8211; na enig aandringen &#8211; over één onderwerp te willen praten: het premierschap. Hoe gaf hij als oud-onderzeebootcommandant leiding aan een kabinet in woelige tijden? Hoe hield hij zijn ploeg en het land bij elkaar?
Oude zeerover In 1967 werd Piet de Jong minister-president van het eerste naoorlogse kabinet dat ongeschonden de vier jaar zou volmaken. De coalitie bestond uit de VVD en de christelijke partijen die later het CDA zouden vormen: ARP, CHU en De Jongs eigen KVP. Aan het eind van die periode was De Jong de populairste politicus in het land. Een verklaring heeft hij daar niet voor, of het zou moeten zijn dat hij bij de marine had geleerd om op een gezaghebbende manier snel beslissingen te nemen. &#8216;In de opleiding tot adelborst werd je geleerd om de leiding te nemen. Als je op een schip zit en er dreigt een aanvaring, ga je ook niet eerst eens even overleggen, dan grijp je in.&#8217;
Hij wordt de meest onderschatte premier sinds de oorlog genoemd, en tijdens de huidige formatie riepen politiek commentatoren om een nieuwe man &#8216;van het kaliber Piet de Jong&#8217;.
Uit welk hout hij gesneden was, liet De Jong al zien toen hij tijdens de Duitse inval in de meidagen van 1940 met een lekkende, onafgebouwde onderzeeboot overstak naar Engeland. Zes jaar lang vocht hij in de onderzeedienst, van de Noorse kust tot de Golf van Bengalen. Vervolgens was hij onder andere adjudant van de minister van Marine, adjudant van koningin Juliana en commandant op een fregat en een onderzeebootjager. Totdat hij in 1959 tot zijn eigen stomme verbazing gevraagd werd als staatssecretaris van de Marine, en in 1963 als minister van Defensie. &#8216;Ik geloof dat men dacht: die oude zeerover heeft misschien geen draad verstand van politiek, maar je moet wel voorzichtig met hem zijn.&#8217;
Je kunt een marineman wel van de zee halen maar de zee niet uit de marineman. Uit alle vergelijkingen met en verwijzingen naar het leven op zee waarmee De Jong zijn verhaal doorspekt, blijkt dat hij zich bevoorrecht voelt ten opzichte van wie het leven alleen vanaf de vaste wal kent. Eigenlijk praat hij liever over zijn onderzeeboot de O-24 of de zeldzame grasgroene flits van de ondergaande zon boven de oceaan dan over zijn leven in de politiek. &#8216;Als u me door zou snijden, vindt u eerst de zee en dan pas de politiek. Ik bén eigenlijk niet van de politiek.&#8217;
Een beetje lawaai Toen Piet de Jong aan zijn premierschap begon, schreef een van de dagbladen dat er van zo&#8217;n militair op sociaal gebied niets te verwachten viel: daar had-ie geen verstand van. &#8216;Het was duidelijk dat die journalist geen flauw idee had van de echte gang van zaken op zee. Dat is ook niet zo gek: ik heb in al mijn jaren op zee niet één journalist gezien. Op zo&#8217;n schip met honderd tot tweehonderd man heb je een doorsnee van de hele bevolking aan boord, uit stad en land, arm en rijk, uit alle soorten families. Al het nieuws uit Nederland werd uitvoerig besproken op de brug, in de longroom, in de verblijven van de bemanning. Dat heb ik jarenlang meegemaakt. Ik had het gevoel dat ik daardoor beter wist wat er in het land leefde dan menig Kamerlid.&#8217;
U was premier in een tijd van grote maatschappelijke onrust in Nederland: provo, de Maagdenhuisbezetting. Hoe ging u daarmee om? &#8216;Dat heeft me nooit uit mijn slaap gehouden. De jonge generatie moest zich uiten. Ik dacht: hun vaders konden tijdens de bezetting geen kant op, die lopen rond vol complexen. Die jongens moesten een beetje lawaai maken, dat begreep ik best.&#8217;
De Amsterdamse burgemeester Van Hall had dat begrip niet, en stuurde de politie erop af, terwijl De Jong de zaken liever liet betijen. &#8216;Hij was een uitstekend burgemeester, maar hij begreep de moderne tijd niet meer. Zeker drie, vier keer heb ik tegen hem gezegd: man neem nou ontslag, je bent heel lang burgemeester geweest, je kan met toeters en bellen weg. Geen punt, iedereen zal het begrijpen. Maar hij wou niet. Toen moest ik hem wel ontslaan. Vreselijk vond ik dat.&#8217;
Zelf probeerde De Jong het anders te doen. Na het Maagdenhuis was er nog de bezetting van de Nachtwachtzaal van het Rijksmuseum. &#8216;Iedereen riep: ontruimen! Maar ik dacht: dan krijg je een rel. Ik zei: zorg dat er geen stoelen of banken staan, dan gaan ze vanzelf wel weer weg. Want je kan een tijd staan of op de grond liggen, maar dan word je vanzelf doodmoe. En zo ging het. Dat zijn van die simpele trucs. Ik heb nooit een nacht wakker gelegen van de rellen in Amsterdam.&#8217;
In het kabinet hield De Jong de verhoudingen &#8216;vrij formeel&#8217;. Dat betekende: op tijd beginnen met de ministerraad. &#8216;Cals, mijn voorganger, had een academisch kwartiertje. Maar ik ben vanaf het begin stipt op tijd begonnen. En ik hield niet van drankjes, gewoon koffie, thee en water. Ik wilde een beetje discipline en structuur. Ik hield ook niet van die avondvergaderingen. Ik hield om vijf, zes uur op met vergaderen. Dan moest het klaar zijn. Ik had een vaste methode als een wetsontwerp besproken moest worden. De verantwoordelijke minister kreeg het woord, dan kon hij het inleiden, dan één ronde van opmerkingen en bezwaren, dan kon hij antwoorden, nog een ronde, en dan moest het klaar zijn. Dan dicteerde ik meteen de beslissing.&#8217;
Kronkels Als premier kreeg De Jong te maken met de groeiende invloed van de media. Hij was degene die de wekelijkse persconferentie na de ministerraad instelde. &#8216;We zaten toch niet in een geheime club?&#8217; En hij was degene die als eerste televisiecamera&#8217;s toeliet tot de Tweede Kamer. &#8216;Als het rode lampje aanging, zag je iedereen gauw zijn krant dichtvouwen en zijn jasje dichttrekken en aandachtig gaan zitten luisteren.&#8217;
Maar zelf heeft hij zich altijd weinig van de media aangetrokken. &#8216;Het kon mij niets schelen wat de kranten schreven. Ik had dezelfde secretaresse als Drees. Die streepte in alle kranten de belangrijke passages aan, dat deed ze heel goed. Maar na een paar maanden dacht ik: tja, ik hoef dat niet te lezen. Het is een enórm voordeel als je de ochtendbladen niet leest. Daardoor had ik tijd om studieboeken over economie te lezen, want daar had ik aanvankelijk weinig verstand van. En de &#8220;Kronkels&#8221; van Carmiggelt. Die ben ik altijd blijven lezen.&#8217;
Vond u het premierschap een zwaar ambt? &#8216;Eerlijk gezegd vond ik het zwaarder om minister van Defensie te zijn. Als premier heb je te maken met veel beslissingen die eigenlijk al genomen zijn. Je krijgt alleen de dingen op je bord die aangebrand zijn. Daar moet je rustig over nadenken, en vervolgens zeggen: zo doen we het. Je moet niets voor je uit schuiven. Je kunt voors en tegens heel lang tegen elkaar afwegen, maar uiteindelijk komt het toch aan op je geweten. Daar moet je naar luisteren. En je moet zelf voldoende rust nemen. Ik werkte tot &#8217;s avonds een uur of elf, half twaalf. Dan ging ik wandelen en daarna in mijn etui. &#8217;s Ochtends stond ik om acht uur op, met het nieuws. Daartussen sliep ik als een baby. Er waren ministers die nota&#8217;s mee naar bed namen. Ben je gek zeg, dan ga je ervan dromen! Als ik in bed nog iets las dan was het een detectiveroman, iets leuks, maar geen politiek.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
&#8221;Poldermodel&#8217; klinkt verstikkend. Je kunt van alles bedenken, maar niet polder. Noem het dan: overlegmodel&#8217;
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Een onjuiste vertaling van een Engelse uitdrukking drukt naar de mening van De Jong nog steeds een verkeerd stempel op zijn regeerstijl. Toen de fractievoorzitters van KVP, ARP en CHU begonnen met de toenadering die tot de oprichting van het CDA zou leiden, zei De Jong: ga je gang, I&#8217;ll run the shop in the meantime. &#8216;In zo&#8217;n verband betekent dat: dan bestuur ik het land verder wel. Maar zij maakten ervan: hij past op de winkel. Daar moest ik wel om lachen.&#8217;
Werd het woord &#8216;poldermodel&#8217; in uw tijd al gebruikt? &#8216;Nee. Dat heb ik pas later gehoord. Ik vind het eigenlijk een verkeerd begrip. Er hangt een sfeer aan van rondmodderen en niet opschieten. Het klinkt verstikkend. Je kunt van alles bedenken, maar niet polder. Noem het dan: overlegmodel.&#8217;
Toch heeft u zo&#8217;n compromiskabinet geleid. &#8216;Het gaat om de keuze van je mensen. Het belangrijkste vond ik niet dat iemand zijn zaken kent &#8211; dat is natuurlijk een voorwaarde &#8211; maar dat-ie een eerlijke, betrouwbare vent is. Ik had met elk van de ministerskandidaten een diepgaand gesprek, en aan het eind daarvan stelde ik mijzelf de vraag: zou ik deze man in tijd van oorlog aan boord willen hebben? Als het ja was, dan werd hij het en als het nee was dan werd hij het niet. Ik had vier verschillende partijen in mijn kabinet maar ik verloor helemaal uit het oog wie van welke partij was. Zo zou het moeten zijn.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
&#8216;Ons kabinet komt nog steeds elke maand samen met wie er in het land is, om te lunchen. Dat doen we al sinds 1971. We zijn goede vrienden geworden&#8217;
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Door de versplintering van het politieke landschap lijkt het steeds moeilijker om een stabiel kabinet te formeren. Was het voor u moeilijk om de boel bij elkaar te houden? &#8216;Omdat publiciteit me helemaal niet interesseerde, was ik er zogezegd immuun voor. Dat scheelt. Als er onenigheid was tussen twee departementen, dan vroeg ik die ministers voor de lunch en luisterde ik aandachtig. Als je eerst de een laat uitpraten en dan de ander, dan tekent zich heel vaak een compromis af. Daartoe besloten we dan. Dat liet ik hén dan naar buiten brengen. Dat had drie grote voordelen. Het is beter voor het gezag van een minister ten opzichte van zijn ambtenaren als hij zélf met een nieuwe beslissing komt. Het is beter voor een minister in de pers. En ikzelf bleef buiten schot. In het kabinet heb ik nooit moeilijkheden gehad. Ik zie met dankbaarheid terug op jarenlange samenwerking met uitstekende ministers en staatssecretarissen en zeer toegewijde ambtenaren. Ons kabinet komt nog steeds elke maand samen met wie er in het land is, om te lunchen. Dat doen we al sinds 1971. We zijn goede vrienden geworden.&#8217;
Hoe was uw omgang met de oppositie? &#8216;In die tijd was Joop den Uyl oppositieleider. Ik kende hem goed, omdat we samen in het kabinet-Cals hadden gezeten. Het kon hard gaan, als we met zijn tweeën waren. Toen ik mariniers naar Willemstad stuurde bij de rellen in 1969 zei hij: jij verdomde koloniaal. Hij was echt boos, hij had een soort fysieke afkeer van alles wat militair was. Ik antwoordde dat hij een gezegend man was omdat hij aan het hoofd stond van een stel vredelievende socialisten, maar dat ik te maken had met de echte wereld. En het werd weer rustig in Willemstad. Wij gingen met groot respect met elkaar om. Alleen over zulke dingen hadden we flinke onenigheid.&#8217;
Die afkeer voor alles wat militair is, bespeurt Piet de Jong nog steeds bij de sociaal-democraten. &#8216;Ik ben het in veel opzichten best eens met de PvdA. Alleen wat betreft Defensie zitten ze er helemaal naast. Ze willen altijd maar bezuinigen op Defensie. Dat kan tot grote problemen leiden.&#8217;
Wat bedoelt u daarmee? &#8216;Europa is nu veruit het zwakste continent. Rusland, India, China, Japan, zelfs de Koreanen zijn sterker. Er zijn grote economische belangen aan de orde. Als je de geschiedenis maar een klein beetje hebt bestudeerd, dan weet je dat er moeilijkheden komen.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
&#8216;Als je zegt: jullie deugen niet, zoals Geert Wilders doet, dan escaleert het, en gaat het van kwaad tot erger&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Wat voor moeilijkheden? &#8216;Militaire conflicten. Dat gaat komen. Een ongewapend land vráágt erom bezet te worden. Sommige partijen, en de PvdA is daar één van, die kunnen niet verder vooruitkijken dan de komende verkiezingen. Maar de veiligheid van het land moet je over tien, vijftien jaar bekijken. Europa is verdeeld en niet gewapend. Dat is vragen om moeilijkheden. Niets is zo gevaarlijk als een ongewapend en onverdedigd land.&#8217;
Bent u het ermee eens dat er nu een gedoogkabinet met de PVV wordt geformeerd? &#8216;Daar heb ik moeite mee. De godsdienstvrijheid en de rechtsstaat moeten recht overeind staan. Dat is voor mij essentieel. In 1934 ben ik naar de Oost, naar Indië gegaan. Drie jaar heb ik daar gevaren, met alle soorten gelovigen aan boord: mohammedanen, katholieken, protestanten. Mijn Ambonese seiner was streng gereformeerd. We zaten dicht op elkaar in een kleine ruimte, in de hitte. Al die jaren is er nooit één onvertogen woord gevallen. Dat kan alleen als je eerbied hebt voor elkaars overtuiging. Als je zegt: jullie deugen niet, zoals Geert Wilders doet, dan escaleert het, en gaat het van kwaad tot erger. Je moet elkaar respecteren. Daarom zeg ik: zolang de punten van de godsdienstvrijheid en de rechtsstaat niet zeker zijn, moet de PVV wat mij betreft maar in zijn eentje doormarcheren. Daar doe ik niet aan mee.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element kader">
Piet de Jong
1915 geboren in Apeldoorn
1931 adelborst
1935 &#8211; 1947 onderzeedienst van de Koninklijke Marine
1948 adjudant van de minister van Marine
1951 commandant van het fregat Hr.Ms. De Zeeuw
1952 stafofficier Allied Commander-in-Chief Channel
1955 adjudant van koningin Juliana
1958 commandant van de onderzeebootjager Hr.Ms. Gelderland
1959 staatssecretaris van de Marine voor de KVP
1963 minister van Defensie
1967 minister-president
1971 &#8211; 1974 fractievoorzitter in de Eerste Kamer
</div>

Pieter van den Blink

‘Je moet elkaar respecteren’

‘Ik zie mezelf als een soort klimop’

<div class="wpg-element paragraph">
Drie talen spelen een rol in het leven van Jhumpa Lahiri. Het Bengaals is de taal van haar moeder (zij vermijdt het woord moedertaal), het Engels is de &#8220;stiefmoedertaal&#8221; (een goede stiefmoeder, die haar wereldfaam bezorgde) en het Italiaans is haar geliefde taal (een moeilijk bereikbare geliefde, dat wel). In deze drie filmpjes spreekt zij elk van die talen. Het eerste, Engelstalige, geeft ook veel informatie over haar schrijverschap voor wie zich niet stoort aan het door The New Yorker schaamteloos toegevoegde Indiase achtergrondmuzakje.
Hoe goed is het Italiaans van Jhumpa Lahiri? 
<iframe width="640" height="360" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/jLBylb7dvFs?feature=player_detailpage" frameborder="0" allowfullscreen></iframe>
Het videoportret door The New Yorker 
<iframe width="640" height="360" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/bru9oipYg18?feature=player_detailpage" frameborder="0" allowfullscreen></iframe>
</div>

Video: de drie talen

Schrijver die blijft schuren

<div class="wpg-element paragraph">
Voor wie niet bekend is met Frans Kellendonk is het hieronder weergegeven korte filmpje van het Letterkundig Museum een mooie introductie. Niet dat Kellendonk zelf in beeld te zien is, hij overleed helaas (1990) voordat schrijvers regelmatig in talkshows verschenen. 
In dit filmpje vertelt Aad Meinderts, de directeur van het museum, kort wie Kellendonk was en waarom zijn eerste boeken zoveel indruk maakten. Daarna wordt er voorgelezen uit zijn roman Mystiek lichaam. Dat alles voor zijn graf op begraafplaats Zorgvlied, wrang genoeg het decor van bijna al het online beeld van Frans Kellendonk. 
<iframe width="560" height="315" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/mjCOOIDAqaQ" frameborder="0" allowfullscreen></iframe>
</div>

Video: introductie tot Frans Kellendonk

<div class="lead">Bij de gemeenteraadsverkiezingen won het Front National, en in de Franse banlieues is níks opgelost. Twee boeken over xenofobie: ‘Fuck Frankrijk.’</div>
<div class="wpg-element paragraph">
De president hield een beteuterde toespraak en heel Frank­rijk ligt op z’n rug zichzelf te analyseren naar aanleiding van de gemeenteraadsverkiezingen die op 30 maart een nochtans voorspelbare winst voor het extreemrechtse Front National opleverden, in combinatie met een zware afstraffing voor links.
</div>
Die analyse speelt zich af in holle frasen van politici, cynische tweets uit alle windstreken en veel van het hoogdravende gehakketak waar de Fransen zo goed in zijn. Een paar dagen vóór de verkiezingen herdacht Frankrijk de moordpartij in Toulouse door Mohammed Merah, een Franse jongen met een Algerijnse achtergrond, die in maart 2012 zeven slachtoffers maakte: drie moslims die in het Franse leger dienden, een rabbijn en drie joodse kinderen. Voordat de politie hem na een lang vuurgevecht doodschoot, verklaarde Merah dat hij in contact stond met Al-Qaida en dat hij ‘Frankrijk op de knieën’ wilde brengen.
Op verzoek van de nabestaanden, die niet wilden dat er in de verkiezingscampagne politieke munt zou worden geslagen uit hun rouw, was de herdenking ingetogen. Waarschijnlijk een wijs besluit. Maar volgens Andrew Hussey zou het een goede zaak zijn als de moorden van Merah in een breder verband zouden worden gezien en als dat verband juist wel politiek gethematiseerd zou worden. Dat schrijft hij in The French Intifada. The Long War between France and its Arabs. Die stelling en de titel van het boek zouden de indruk kunnen geven dat Hussey een klap van de xenofobe molen heeft gehad en het toch al oververhitte Frankrijk trakteert op een hitsig pamflet. Maar het tegenovergestelde is het geval. Inderdaad is Hussey van mening dat er in Frankrijk een ‘burgeroorlog die niet zo mag heten’ gaande is, maar zijn betoog is eerder lichtvoetig dan zwaar op de hand. Een auteur die zelf zijn onderwerp wil begrijpen, leest altijd prettiger dan iemand die zijn lezer wil tonen hoe goed hij het allemaal al begrepen heeft. Andrew Hussey, hoofd van de London University in Paris en schrijver voor de Times Literary Supplement, de London Review of Books en andere Britse kranten, neemt de lezer mee in zijn gretig willen weten, net als in zijn vorige boek, De verborgen geschiedenis van Parijs. 
<figure id="post-23127 media-23127" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/04/ff1f7bed-73a0-455a-94e6-a9c59ecd9162_Frontnational.jpg" alt="Het Front National heeft beloofd om het vertrek van Roma-zigeuners &#039;te gaan regelen&#039;, op z&#039;n Wilders&#039; gezegd. Foto: Pascal Rossignol/Reuters" /><figcaption>Het Front National heeft beloofd om het vertrek van Roma-zigeuners &#8217;te gaan regelen&#8217;, op z&#8217;n Wilders&#8217; gezegd. Foto: Pascal Rossignol/Reuters</figcaption></figure>
De Barbaren
Het extreemrechtse Front National heeft in veertien gemeenten de macht gekregen. De vorige keer dat Franse binnenlandse aangelegenheden wereldwijd voorpagina’s haalden, was met Dieudonné, de ooit hilarische maar nu alleen nog rabiaat antisemitische komiek wiens optredens een gevaar voor de openbare orde begonnen te vormen, niet omdat ze protest opriepen maar omdat er zulke grote massa’s op af kwamen. De keer daarvoor was het Mohammed Merah en dáárvoor, tja dan zit je al bijna in de banlieue-rellen van 2005, toen president Chirac de noodtoestand moest afkondigen om de boel weer in het gareel te krijgen.
Hussey noemt nog een huiveringwekkend moment in de tijdlijn: het doodmartelen van een joodse telefoonverkoper, Ilan Halimi, door een bende die zich ‘de Barbaren’ noemde. Drie weken lang, in januari 2006, hielden zij de jongen vast in een flat in Bagneux, een banlieue ten zuiden van Parijs, en het kan niet anders, schrijft Hussey, of omwonenden moeten zijn gegil hebben gehoord. Toen de politie hem vond, naakt en vastgebonden, leefde hij nog, maar hij stierf op weg naar het ziekenhuis. Ook de leider van ‘de Barbaren’ beriep zich op Al-Qaida en zei dat hij trots was op wat hij had gedaan. Professor Hussey begeeft zich naar Bagneux, passeert een poort met het opschrift Fuck da police. Mighty Ghetto en vraagt waarom er in Bagneux geen joden wonen. ‘Die kunnen hier niet leven,’ luidt het antwoord.

Folklore van de rebellie
Het antisemitisme is slechts één aspect van het ‘pure, rauwe geweld’ in Frankrijk dat Hus­sey inspireerde tot dit boek. Hoe kan het dan toch iets lichts hebben?
Dat heeft misschien te maken met een ervaring die hij beschrijft aan het begin van zijn verhaal. In gedachten verzonken en van de buitenwereld afgesloten door de koptelefoon op zijn hoofd, liep hij door het Gare du Nord. Van het Gare du Nord kennen de meeste Neder­lan­ders alleen het stukje tussen perron 8 waar de Thalys stopt en de uitgang, met aan de overkant van de straat de rode luifel van Brasserie Terminus die de reiziger vertelt: u bent in Parijs. In werkelijkheid is het gigantische station een soort Checkpoint Charlie in de scheidslijn tussen de stad en de noordelijke banlieues.
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
Ze voelen zich geen slachtoffer maar vijand van de staat
</blockquote>
</div>
Diep onder het treinenplatform dendert de RER en daartussenin de gewone metro. Hussey bevond zich ergens op zijn vaste overstaproute in deze catacomben toen plotseling een ondergrondse veldslag uitbrak tussen politie en een grote groep jongeren. Hoe plotseling, dat is niet helemaal zeker, schrijft Hussey, het kan ook zijn dat hij niet helemaal alert was. Hoe dan ook, ineens staat hij er middenin. En dan ervaart hij, behalve serieuze angst, ook een ‘strangely festive’ atmosfeer. ‘It was exhilarating to watch kids hopping over metro barriers, smoking weed and shouting, walking wherever they wanted.’ Hussey omschrijft het moment als een moment van transgressie, een totaalervaring.
In de dagen daarop ziet hij tot zijn verbazing hoe de Franse media de veldslag in het Gare du Nord (die in totaal acht uur had geduurd) wegzetten als een nieuwe episode in de Franse traditie van volksopstandjes, de ‘folklore van de rebellie’. Zodoende incorporeren de media de relschoppers in het Franse systeem. Maar in Husseys ervaring plaatsen de banlieuesards zich daar volkomen buiten. De slogan die hij in het station het vaakst en het hardst heeft gehoord, ziet hij in de media niet terug: Na’al abouk la France, Arabisch voor: fuck Frankrijk.
In de ‘folklore van de rebellie’ komt de burger in opstand tegen de staat. Dat suggereert een beeld van ongelijkheid, David tegen Goliath. Maar de ‘kids hopping over metro barriers’ haten niet de staat, zij haten de natie. Niet de overheid willen zij treffen, maar het land. Zij voelen zich op geen enkele manier burger en dus ook geen slachtoffer maar een vijand van de staat. Geen wonder, schrijft Hussey, dat deze kids in hun Amerikaanse hiphopkleren zo vaak Engelse namen hebben: ook de Franse taal haten zij.

Abu Graïb
Hussey signaleert de aanwezigheid van een ‘Franse Louis Farrakhan’ en een ‘Franse Osama’ die samen met anderen de intifada aanvoeren, dat wil zeggen een op wraakgevoelens gebaseerde, gewelddadige strijd tegen het land waar zij wonen en dat zij haten. Worden zij veroordeeld, dan riskeren zij opsluiting in ‘de Abu Graïb’ van Parijs, de Fres­nes-gevangenis met zijn lange geschiedenis van marteling en executie.
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
 ‘Wie denkt u wel dat u bent om hier zo maar naar binnen te lopen?’
</blockquote>
</div>
De Franse Louis Farrakhan is Kémi Séba (geboren Stellio Gilles Robert Capo Chichi in Straatsburg uit West-Afrikaanse ouders). Tien jaar geleden richtte hij Tribu Ka op, geïnspireerd op de Nation of Islam van Farrakhan. Die organisatie is inmiddels verboden maar leeft onder een andere naam voort. Kémi Séba prees en verdedigde de Barbaren-bende en recentelijker Dieudonné. Tijdens een gevangenisstraf bekeerde hij zich tot de islam. Hussey wil hem interviewen, maar krijgt uit Kémi’s entourage te horen: ‘Kémi zal binnenkort spreken. Maar hij weigert de blanke media te ontvangen waar jij toe behoort. Zijn tijd zal later komen, als er geen blanke media meer zijn.’ Een zwarte vriendin van Hussey (hij vermeldt er even bij: ‘met een diploma, een goeie baan bij een uitgeverij en een blanke vriend die advocaat is’) zegt hem dat ze Kémi wel begrijpt. ‘Alleen als je zwart of Arabier bent in Frankrijk kan je bevatten hoe de mensen je minachten, en de haat en het verlangen naar wraak dat dit bij je oproept. Kémi is nasty, maar ik begrijp zijn houding. Hij denkt in termen van oorlog en geweld. Welke boze jongere in de banlieue doet dat niet op een gegeven moment?’

Kom je banaan halen
‘Haat is toch nog een vorm van afhankelijkheid’ luidt het motto van een ander boek dat even nuttig zou kunnen zijn als dat van Hussey voor de huidige Franse zelfanalyse na de gemeenteraadsverkiezingen. Christiane Taubira, minister van Justitie en boegbeeld van links, schreef de woede en frustratie van zich af over een leven lang racistisch bejegend te worden, het juk van de minachting waar Husseys vriendin op doelde. Als klein meisje in Cayenne, als studente in Parijs, en zelfs als minister overkwam het haar een keer, bij een plechtigheid in de Dôme des Invalides waar zij de regering vertegenwoordigde, dat een beveiliger vroeg: ‘Wie denkt u wel dat u bent om hier zo maar naar binnen te lopen?’ Haar boek Paroles de liberté beschrijft verschillende van zulke het-zou-om-te-lachen-zijn-als-het-niet-om-te-huilen-was momenten. Een journalist die pienter vraagt: ‘Mevrouw Taubira, u bent afkomstig uit Guyana, u moet ervaring hebben met polygamie?’
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
De haat is niet voorbehouden aan de banlieue­sards. Het is wederzijds, of liever gezegd overal
</blockquote>
</div>
Maar erger dan alles was het meisje dat afgelopen november met haar ouders langs een straat in Angers stond waar de minister langs zou lopen, en die met een bananenschil in haar hand riep: ‘Hier aap, kom je banaan halen.’ Op internet was ze al talloze keren met een aap vergeleken en een gemeenteraadskandidaat voor het Front National had onomwonden op televisie verklaard dat Taubira een ‘wilde’ was die ‘beter in de takken van een boom dan in de regering’ zou kunnen zitten (de kandidaat werd daarop door het FN geschorst). Maar dit was de druppel. ‘Wat zal zij van de wereld, en dus van zichzelf, kunnen leren kennen als volwassenen, onder wie haar ouders, misbruik blijven maken van de onschuld van haar jeugd en de doorgaans aangeboren bronnen van nieuwsgierigheid, van honger en dorst naar de ander en het onbekende, droogleggen?’
De haat is niet voorbehouden aan de banlieue­sards. Het is wederzijds, of liever gezegd overal. Behalve antisemitisme is ook racisme een dagelijkse realiteit in Frankrijk. Een chapiter dat Hussey niet aanroert, maar Taubira wel, is dat van de Roma-zigeuners, die het bucolische Franse landschap maar ontsieren met hun karavanen van witte caravans. Enfin, meestal staan ze op verlaten industrieterreinen of in de berm tussen twee snelwegen, maar ook daar zijn ze velen een doorn in het oog. Het Front National heeft beloofd om dat ‘te gaan regelen’, op z’n Wilders’ gezegd.

Vierde Wereldoorlog
Het verschil tussen Hussey en Taubira is dat zij wel meent dat de relschoppende banlieuesards ‘met veel lawaai op de poort van de Republiek bonken in de hoop te worden binnengelaten’ en niet, wat Hussey zegt, de hele republiek een anathema vinden. Maar zowel Hussey als Taubira meent dat de sleutel voor de toekomst in het verleden ligt. Meer in het bijzonder in het koloniale verleden. En op dat punt onderneemt Hussey zijn tour de force. Hij zet koers naar Algerije, Marokko en Tunesië en beschrijft in extenso de contacten tussen kolonisator en gekoloniseerde. Ook hier klinkt zijn enthousiasme voor de materie, hoe onheilspellend die ook mag zijn, op elke pagina mee. ‘Ondanks alle horrorverhalen was mijn opwinding in eerste instantie groter dan mijn angst. Ik had er lang op gewacht om hier te kunnen zijn,’ schrijft hij over zijn aankomst in Algiers. Hij spreekt zo veel mogelijk mensen, van voetballer Zinedine Zidane tot de dochter van Albert Camus.
In de theorie die hij gaandeweg ontvouwt, is het niet de vleugelslag van een vlinder die aan de andere kant van de wereld een orkaan teweegbrengt, maar een tik met een vliegenmepper die tot een intifada of zelfs een ‘Vierde Wereldoorlog’ leidt (Hussey schuwt ook die term niet). Die vliegenmepper was van de dey van Algiers, die er de Franse consul mee sloeg in een dispuut over geld. Frankrijk, dat al lang van plan was om Algiers binnen te vallen, had met de tik een casus belli. Zo begon in 1830 de Franse tijd in Algerije, die 130 jaar later met de afschuwelijk wrede onafhankelijkheidsoorlog formeel zou eindigen. Maar staande op de kade van Algiers, ‘probably the most-known unvisited capital in the world’ constateert Hussey dat de Fransen misschien wel zijn vertrokken, maar nog steeds gelden als de vijand. ‘En tegelijkertijd is Frankrijk ook het beloofde land’.
Daar klinkt hij even als Taubira. Maar waar Taubira, ondanks haar persoonlijke aanleiding, een politiek discours heeft dat eindigt in een bevlogen waarschuwing tegen een sinistere kracht die zij voelt opdoemen en waar zonder veel moeite het Front National in valt te herkennen, kiest Hussey voor een veel klinischer benadering, die hij zelf ‘psychoanalytisch’ noemt. Het verleden is een trauma voor de gekoloniseerde zowel als voor de kolonisator van weleer. Door die klinische herschrijving van de feiten uit de koloniale tijd geeft Hussey de lezer een inzicht dat je uit een standaardwerk als H.L. Wesselings geschiedenis van Afrika (Verdeel en heers) niet krijgt. Beter gezegd: de lezer doorvoelt wat een ongelooflijke wantoestand dat hele kolonialisme is geweest. Ook Hussey weet dat er geen psychotherapeut bestaat die de hele geschiedenis op zijn sofa kan nemen, en in een plotselinge sombere wending op de laatste bladzijde van zijn boek verzucht hij dat Frankrijk bij gebrek aan een therapeut misschien een exorcist nodig heeft.
Te hopen valt dat de Fransen niet per ongeluk Marine Le Pen aanzien als zodanig. 
 
<div class="wpg-element bladwijzer">
<h3>De banlieues van Lyon</h3>
Might is right ‘Meisjes willen niet met ons trouwen omdat we geen baan hebben en geen toekomst, we leven in de kelders, we leven als ratten. Onze Nikes, dat is alles wat we hebben.’
‘Probleemjongeren’, dat lijkt een eufemisme voor de bendes in de banlieues, waar auto’s in vlammen opgaan en politie niet wordt geduld. In de documentaire Might is right wordt zichtbaar hoe boos de jongeren in de banlieues van Lyon zijn dat ‘de stad’ ze buitensluit en hoe bang en gefrustreerd ze zijn over hun eigen toekomst. Hoe onoverbrugbaar de kloof tussen stad en banlieue ook mag lijken, de wens is doodnormaal: erbij horen. Maar helaas: ‘Je bent pas Frans als je twee keer voor het nationale elftal hebt gescoord.’
<iframe width="640" height="360" src="//www.youtube-nocookie.com/embed/LMM-3uU8TSA" frameborder="0" allowfullscreen></iframe>
<iframe width="560" height="315" src="//www.youtube-nocookie.com/embed/AVQkOW5PXPI" frameborder="0" allowfullscreen></iframe>
</div>
<div class="figure--left">
<figure id="post-23127 media-23127" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/04/47c0db48-75b9-4cad-b40b-75b876d72b32_hussey.jpg" alt="" border=" /></figure>
</div>
Andrew Hussey, ‘The French Intifada. The Long War between France and its Arabs’, Granta Books, 464 p.

<div class="figure--left">
<figure id="post-23127 media-23127" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/04/e3b1b239-dc9f-4526-8303-4a897c2cebde_taubira.jpg" alt="" border=" /></figure>
</div>
Christiane Taubira, ‘Paroles de Liberté’, Flamma­rion (Café Voltaire), 138 p.

Frankrijk heeft een exorcist nodig

Syrische dichter over de Arabische lente
Noem het een voorbeeld van hoe oorlog de mens kan ontregelen: een dichter publiceert een bundel politieke opstellen. Die dichter, Adonis, geldt als de grootste levende dichter in de Arabische taal, overal waar hij gaat fluistert men over de Nobelprijs. Zijn bundel heet Printemps Arabes, religion et revolution (Arabische lentes, religie en revolutie). De stukken in de bundel zijn vertaald maar het geheel verschijnt niet in het Arabisch, alleen in het Frans. Adonis (een pseudoniem) werd in 1930 geboren in Syrië maar woont al dertig jaar in Parijs. De ‘Nietszche van het oosten’, die God vele malen heeft doodverklaard en die kernachtig beargumenteert waarom religie en democratie onverenigbaar zijn, zou zijn leven in de Arabische wereld niet zeker zijn.
Een nieuw uitzicht
Als een oude dichter zich uitspreekt over een prille revolutie (of revoluties), hoop je dat hij de feiten een beetje zal laten zingen, dat hij de spijker van de kille werkelijkheid niet op de kop maar krom zal slaan, met een dreun waardoor je weer een tijdje de neiging zal weerstaan om weg te kijken bij alle berichten uit of analyses van de hel op aarde in het Midden-Oosten. Niemand verwacht van een dichter dat hij een roadmap to peace zal presenteren. Maar kan die dichter je het gevoel geven dat toch nog niet alles al is gezegd, kan zijn bundel bovenop alle inzichten in de Arabische lente, de religie en de revolutie nog een nieuw uitzicht bieden?
Als iemand dat kan, dan Adonis: geboren in Syrië is hij betrokken bij wat daar gebeurt, als vrijwillige balling in Parijs is hij behept met de nodige afstandelijke blik.
In Frankrijk, Duitsland of Groot-Brittannië heeft elke boekhandel wel een plank Adonis-vertalingen, maar in het Nederlands is vrijwel niets van hem verkrijgbaar. Zelfs het gedicht dat in november 2013 op een muur aan de Leidse Papengracht werd gekalligrafeerd (een gebaar van de hier gevestigde Saoedische oliemaatschappij Aramco) staat daar behalve in het Arabisch slechts in Engelse vertaling.
Toch is Adonis hier niet onbekend of onbemind. Ahmed Aboutaleb is waarschijnlijk zijn krachtigste pleitbezorger in Nederland. Toen de dichter vorig jaar te gast was op Poetry International, droeg de burgemeester enkele zelfgemaakte vertalingen voor. Dat is mooi, maar tot uitgave van een bundel heeft het niet geleid. Ter compensatie van die gênante Neder­landse omissie mag wel de prachtige documentaire gelden die John Albert Jansen over Adonis maakte: Het afwezige land. Die biedt de luxe om Adonis’ zangerige voordracht te horen en tegelijk de vertalingen (door Kees Nijland en Assad Jaber) daarbij te lezen in de ondertitels. Het is zwaar romantische, maar toegankelijke poëzie: ‘Denk je dat jouw dood van God komt, of God van jouw dood?’ En: ‘Van mij houden sterke armen, die met zin of tegenzin zwoegen op aarde/ Verspreide resten van mijn broer, van zijn gehavende borst/ verborgen door aren en tijd/ een granaatsteen waarvoor bloed zich schaamt.’
Wolven
Adonis’ levensloop, van het Syrische akkerland tot de hoogste literaire kringen in Parijs en elders, is als een rivier met twee oevers, één in het Oosten en één in het Westen. Zijn schrijverschap, in poëzie of in beschouwingen, krijgt daardoor al snel het aura van een brug tussen die twee extremen. Maar de vraag is of die conclusie is gerechtvaardigd.
In die documentaire zegt Adonis kalm: ‘Ik heb altijd gezegd dat de Arabieren zullen uitsterven en ze sterven ook uit. Ik ken geen volk dat zo in staat is elkaar te doden en elkaar uit te roeien en te vernietigen als de Arabieren. (…) voor anderen buigen ze altijd, zijn het slaven. Maar onder elkaar zijn het wolven.’
In het openingsstuk van Printemps Arabes lijkt hij zelf zo’n wolf, die met een gulzige bek vol taal tekeer gaat tegen het ‘permanent open graf’ van de Arabische wereld, die ‘geen samen leven kent, alleen samen sterven’, waar elk individu ‘dood geboren wordt’, gedoemd tot een vreselijke Sisyfusarbeid die eruit bestaat dat in een eeuwige wederkeer van bloedige revoluties het ene regime wordt vervangen door het andere zonder dat er iets wezenlijks in de samenleving verandert.
Kijk eens aan, denkt de westerse lezer die dacht dat wij hier cynisch waren over wat daar gebeurt, zo zout heb ik het nog niet gegeten. Des te verrassender dat het vervolg van de bundel nog heel andere smaken te bieden heeft.
De twee langste stukken zijn de open brieven aan president Assad en aan de Syrische oppositie die Adonis in de zomer van 2011 publiceerde in een Libanees tijdschrift. Tegen het Syri­sche regime ageert Adonis al sinds de jaren vijftig – in 1956 werd hij een jaar lang zonder aanklacht gevangen gezet, de reden dat hij uit zijn vaderland vertrok. Maar dat maakt hem nog geen aanhanger van de oppositie. In zijn brief bevraagt hij de revolutionairen: willen zij een wisseling van de macht of een totaal nieuwe samenleving? Zijn zij van mening dat het nieuwe Syrië een democratie kan zijn als zij de identiteit van de ‘umma’, de (geloofs-)gemeenschap, boven die van het individu blijven stellen? Zullen zij de rechten van de vrouw expliciet in de nieuwe grondwet verankeren? De twijfel wint het van Adonis’ enthousiasme voor de Syrische revolutie, en tweeënhalf jaar verder weten we hoe terecht dat was.
Pacifisme
Maar behalve wolf en twijfelaar kan Adonis ook wel degelijk inspirator zijn. Dan betoont hij zich een humanist pur sang, die gelooft in de ‘praktische energie, de energie van de mens’, en schrijft hij het Leven met een hoofdletter. Dat maakt zijn constatering van de afwezigheid van individualiteit in de Arabische wereld des te schrijnender, maar des te krachtiger wordt daardoor zijn lofzang op Mohammed Bouazizi, de Tunesische straatverkoper wiens zelfverbranding op 17 december 2010 geldt als de startvonk van de Arabische lente. Voor Adonis belichaamt Bouazizi ‘de belofte dat de mens in deze streken, ondanks alles, het Arabische leven in zijn eigen bestaan van een grotere glans kan voorzien, intenser kan maken door zijn eigen humanisme.’
Met het humanisme komt voor Adonis een totaal pacifisme. Hij wil, schrijft hij in een ander stuk in de bundel, ‘de revolutie door de non-revolutie’. Ook toen het Syrische regime al volop bezig was de eigen bevolking te bombarderen, bepleitte Adonis een geweldloze oppositie. ‘Ik ben met Ghandi, niet met Guevara,’ zei hij omstreeks dezelfde tijd in een interview in The Guardian. Want: ‘Een scheppend kunstenaar moet altijd de kant van het revolutionaire kiezen, maar hij moet nooit zijn als de revolutionairen. Hij kan niet dezelfde taal spreken als zij of in hetzelfde politieke veld opereren.’
In de Arabische wereld, waar zowel de dichtkunst als de bereidheid van een man om ten strijde te trekken in hoog aanzien staan, leidden deze uitspraken tot ontsteltenis. Op Aljazeera.com verscheen een vernietigend stuk van de Iraaks-Amerikaanse schrijver en wetenschapper Sinan Antoon, die vond dat Adonis hierdoor volkomen had afgedaan. Dat Adonis niet zij aan zij stond met de revolutionairen van de Arabische Lente was één ding, maar dat hij in zijn open brief aan Assad dezelfde stelling van de andere kant had benaderd – als alleen een wisseling van de macht onvoldoende is, betekent dat ook dat de huidige machthebber dus niet de schuld van alles kan zijn – dat ging te ver.
Innerlijke vulkanen
Je kan je afvragen of zelfverbranding zoals die van Mohammed Bouazizi niet ook een vorm van geweld is die de pacifist zou moeten veroordelen. Maar wie zou met dergelijke casuïstiek de vreugde willen bederven die hoorbaar is in Adonis’ stem wanneer hij Bouazizi neerzet als de hoop voor de Arabische wereld. ‘Bouazizi openbaart, door het levenseinde dat hij heeft verkozen, de betekenis van onze aanwezigheid als mensen. (…) Bouazizi heeft ons gebracht tot aan de rand van onze innerlijke vulkanen.’ De eerste de beste existentialist van de Parijse linkeroever zou het niet beter hebben kunnen zeggen.
Door de hele bundel heen klinkt trouwens een westers geluid mee in de stem van Adonis, het perspectief is dat van het individu en ‘het Arabische leven’ wordt van een afstand bezien. Democratie, individualiteit en humanisme zijn begrippen die hem niet op de Koranschool in zijn geboortedorp Quassabin (ten noorden van Latakia) zullen zijn bijgebracht. Het enige wat hij daar opdeed, vertelde hij in een eveneens Franstalig interview-in-boekvorm uit 2009, was een haat tegen het lezen en schrijven, omdat die louter instrumenteel werden gebruikt voor het religieuze onderwijs.
Baudelaire
Adonis geldt als een groot verteller, ook als het om zijn eigen lotgevallen gaat. Zijn moeder was ‘analfabeet, maar erg mooi’, zijn vader was een landarbeider met een passie voor literatuur. Dat hij ten slotte naar een betere school is gegaan dan die Koranschool in Quassabin kwam doordat de Syrische president, op bezoek in de buurt, onder de indruk raakte van een gedicht dat de kleine Adonis, die toen nog Ali Ahmad Said Esber heette, voordroeg. Hij vroeg hem wat zijn diepste wens was. Waarop de dichter-in-spe antwoordde dat hij naar ‘de allerbeste school’ wilde, hetgeen de president prompt voor hem in orde maakte. Die school was een Franse school, nog uit de tijd dat Syrië onder Frans mandaat viel, waar godsdienst als een privéaangelegenheid werd beschouwd (een standpunt dat Adonis onmiddellijk en voor altijd tot het zijne maakte).
Als het er werkelijk van komt dat Adonis de Nobelprijs krijgt, zullen media wereldwijd zijn levensverhaal willen publiceren en misschien moeten deze en andere anekdotes dan nader onderzocht worden. Vast staat wel dat Adonis al op jonge leeftijd politiek bewust werd en zich verzette tegen de pan-Arabische gedachte van de Ba’ath-partij. Hij studeerde eventjes rechten en toen letteren, maar raakte gefrustreerd door ‘het ontbreken van een methode’ en stapte over op filosofie. Gedichten schreef hij dus al sinds zijn prille tienerjaren maar de kennismaking met Les Fleurs du Mal van Baude­laire was bepalend voor zijn definitieve keuze voor een leven als dichter. Onder zijn handen veranderde de dichtbundel in een uniek tweetalig exemplaar, zoveel woorden zocht hij op en krabbelde hij in vertaling in de kantlijn. ‘Ik ervoer op zeer intense wijze het verschil tussen de twee culturen, en ik begon op een andere manier te schrijven, ik werd anders,’ vertelde hij later in een interview.
Adonis benadrukt die vroege kennismaking met de Franse cultuur (de seculiere school, Baudelaire) herhaaldelijk. Het begrip ‘vaderland’ zegt hem weinig, hij beschouwt zichzelf als iemand die altijd op doortocht is, geografisch maar ook in de tijd en in zijn handelingen.
Ideologische kwestie
Hoewel de Ba’ath-ideologie het universitaire leven in Damascus beheerste, kwam Adonis behalve met Arabische denkers ook met Griekse en moderne westerse werken in aanraking. Na zijn gevangenschap week hij uit naar Beiroet, waar hij de kost verdiende door traditionele islamitische filosofie te onderwijzen op een meisjesschool. Daarnaast richtte hij twee belangrijke tijdschriften op. Het eerste, Shi’r (Poëzie), bracht naast poëzie ook stukken over de positie van de vrouw en de verhouding oost-west. In de kolommen van Shi’r vond Adonis ook zijn vorm van het prozagedicht (die hij ook in Printemps Arabes herhaaldelijk gebruikt). Zowel uit conservatieve hoek als vanuit de Ba’ath-partij kreeg hij de kritiek dat die nieuwe vorm de Arabische traditie verkwanselde.
In 1963 stopte Adonis met Shi’r uit angst ‘dat de poëzie een ideologische kwestie zou worden’. Toch leek Libanon nog een veilige plek om door te werken aan zijn proefschrift over Arabische literatuur. Dat verscheen in 1973 en verschafte Adonis in wetenschappelijke kringen evenveel gezag als zijn gedichten onder poëzieliefhebbers. ‘Maar de conservatieve krachten begonnen zich te roeren,’ zo vatte Adonis de veranderende situatie samen, reden dat hij, hoewel inmiddels Libanees staatsburger, opnieuw uitweek, ditmaal naar Parijs.
Nobel
Al op de eerste pagina van Printemps Arabes valt de naam van een Franse filosoof, Jean-François Lyotard, en door de bundel heen volgen er velen.
Hoewel grensfiguren en geesten die in meer dan één cultuur zijn gevormd over het algemeen bewondering afdwingen, ligt hier behalve de kracht van de bundel ook een nadeel. Adonis spreekt soms maar niet altijd van ‘wij’ als hij het over ‘de Arabieren’ heeft. De lezer die aanvankelijk meende dat Printemps Arabes een inkijkje zou bieden in het Arabische discours over Arabische kwesties, zit ten slotte te twijfelen.
Nergens in de bundel wordt duidelijk gemaakt of de teksten behalve vertaald ook zijn geredigeerd en zo ja, door wie. In de brief aan de Syrische oppositie verwijst Adonis naar een artikel van iemand anders, dat pas later dan die brief zelf is verschenen, dus er is iets mee gedaan. Maar wat? In poëzie mag een dichter zich altijd achter zijn taal verstoppen, maar in een bundel politieke opstellen is dat onwenselijk. Het maakt de levensloop van Adonis niet mind er fascinerend maar de ‘brug’ die zijn beschouwingen zouden kunnen zijn, iets minder betrouwbaar.
Critici zoals Sinan Antoon beweren dat Adonis is geobsedeerd door die felbegeerde Nobelprijs en daarom zijn woordkeuze afstemt op het oor van de jury. Dat zou de kans dat Printemps Arabes de westerse lezer een proeve biedt van het Arabische discours nog kleiner maken. Maar er zijn minder eervolle ambities dan de wens om de Nobelprijs in de wacht te slepen en zelfs al zou Adonis zijn teksten hebben geredigeerd voor de Franse vertaling, dan blijft het resultaat een uniek document bij de Arabische Lente. n
Bladwijzer
Online bron
Het afwezige land
Leven in ballingschap
John Albert Jansen maakte vorig jaar een documentaire over Adonis die in beeld brengt hoe de dichter op veel fronten tussen wal en schip is beland. Hij is niet thuis in Syrië, niet in Libanon, niet in Frankrijk. Hij is geen aanhanger van het regime van Assad maar ook geen revolutionair. In de film, Het afwezige land, vertelt Adonis met enige weemoed over zijn jeugd en zijn leven in ballingschap, maar houdt hij vol dat hij een dichter is, en dichters zijn niet aan een plaats gebonden, zoals hij in het gedicht ‘Dichters’ schreef. Dichers ‘Warmen het lijf aan de wereld/ Voor het heelal maken ze sleutels
Ze planten geen stambomen/ Stichten geen huizen voor legenden,/Ze schrijven ze,
Zoals de zon haar geschiedenis schrijft.
Geen plaats.’
Ga naar VN.nl/adonis
Nee
Adonis, ‘Printemps Arabes, Religion et révolution’, Editions de la différence, 187 p., € 18,-

Tegen Assad, maar niet voor de oppositie

‘Ik ben harder dan de PVV, hoor’

<div class="wpg-element paragraph">
Opgehemeld, uitgekotst en weer opgekrabbeld: als stadsdeelvoorzitter van Amsterdam-Oost heeft Fatima Elatik een roerige tijd achter de rug.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Amsterdams/Marokkaans &#8211; <a href="http://www.youtube.com/watch?v=FZ8_B26oOVY" class="normal" title="http://www.youtube.com/watch?v=FZ8_B26oOVY">YouTube</a> Op Youtube zijn sterke voorbeelden te zien van hoe Elatik tegelijkertijd Marokkaanser dan Marokkaans en Amsterdamser dan Amsterdams kan zijn. Waar je als kijker niet goed uitkomt is of zijn nou Marokkaanser dan Amsterdams is of andersom.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<iframe width="420" height="315" src="http://www.youtube-nocookie.com/embed/FZ8_B26oOVY" frameborder="0" allowfullscreen></iframe>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
MuzyQ-operette &#8211; <a href="http://www.oost.amsterdam.nl/actueel/nieuws_stadsdeelraad/2011/onderzoekscommissie-0/" class="normal" title="http://www.oost.amsterdam.nl/actueel/nieuws_stadsdeelraad/2011/onderzoekscommissie-0/">Stadsdeel Oost</a> Stof voor een hoofdstelijke operette is te vinden in het onderzoeksrapport van de stadsdeelraad over de garantstelling van de gemeente voor MuzyQ.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Deze bladwijzer hoort bij het artikel &#8216;Ik ben harder dan de PVV, hoor&#8217;. Fatima Elatik, stadsdeelvoorzitter van Amsterdam-Oost, zal aan het eind van haar termijn opstappen. Samen met Pieter van den Blink blikt ze terug op de roerige tijden die ze als eerste Marokkaanse bestuurder in Nederland meemaakte. Over het felle Marokkanendebat, haar harde aanpak en haar veiligheidsgevoel, dat na de moord op Theo van Gogh nooit meer helemaal hetzelfde werd: u leest het deze week in Vrij Nederland.
</div>

Marokkaanser dan Marokkaans, Amsterdamser dan Amsterdams

Wolkers’ zwarte wolk
Toen Jan Wolkers op 24 oktober 2007 na een lang en bewogen leven werd gecremeerd, met achterlating van een oeuvre dat bol staat van levenslust en doodsdrift, ging met hem mee in de oven een klein doosje met daarin de haarlok van een meisje. Neem jij dat maar mee, had Eric Wolkers, Jans oudste zoon, gedacht toen hij het doosje in zijn vaders doodskist legde. De haarlok was van Erics overleden zusje geweest, Eva Wolkers.
Eric Wolkers haalt rustig adem als hij over de doden spreekt. De knellende astma die zijn vader zijn leven lang parten speelde, heeft hij niet. De zware shag dampt bij Eric lekker door. Geboren in 1948 in Leiden (zijn vader was 22) nadert hij nu zelf de pensioengerechtigde leeftijd. Eric is fotograaf, kunstenaar en vrije geest, en woont met vrouw in Enk­hui­zen. Hem voor het eerst ontmoeten is ontregelend, zo sterk lijkt hij in uiterlijk, woord en gebaar op zijn beroemde vader. Een vader met wie Eric het niet altijd makkelijk heeft gehad.
Jan Wolkers was een overheersende man (‘Hij kon zo tetteren, hè,’ zegt Eric, maar het klinkt als Jan), een vader die een wandeling door de natuur tot een overhoring kon maken, waarbij de zoon de namen moest noemen van elk plantje en diertje dat onderweg werd aangetroffen. Een vader die achter hem stond toen Eric aan de tekentafel zijn eerste schetsen maakte, en elke pennenstreek van kritisch commentaar voorzag. Zie daar maar eens onderuit te groeien als zoon. Dat is Eric gelukt. Hij zegt dat hij nu kan schilderen en fotograferen zonder dat hij Jans adem nog in zijn nek voelt.
Ook dat zijn moeder en hijzelf het geregeld moesten ontgelden onder Jans losse handen, is Eric bereid weg te strepen als een deels door de moraal van die dagen ingegeven zwakte. En er stond veel tegenover: Jan was inspirerend, zorgzaam en toen het hem voor de wind begon te gaan ook gewoon gul.
Wat voor deze ‘zoon van’ veel moeilijker blijkt te zijn, is het afschudden van de schaduw die boven het gezin Wolkers heeft gehangen sinds die noodlottige dag, 10 juni 1951, toen zijn zusje is omgekomen.
Eva, twee jaar oud, zat boven in de wastafel, bij wijze van bad. Ze is daar alleen gelaten en heeft de hete kraan opengedraaid. Pas toen het water beneden langs de muren begon te druipen, begrepen de ouders dat er iets mis was. Jan is niet met zijn vrouw mee naar boven gegaan. Eva heeft nog enkele uren geleefd maar is in het ziekenhuis aan haar brandwonden bezweken.
Eric was toen drie. Of hij zelf thuis was op het moment van het ongeluk, weet hij niet. Of de ruzie die zijn ouders hadden, waardoor ze het meisje alleen hadden gelaten in die wastafel, misschien over hem ging, is een vraag die soms nog aan hem knaagt.
Eh-eh-eh
Wat Eric met zich meedraagt, is niet zozeer het trauma van het ongeluk, of het gemis van een zusje dat er maar zo kort is geweest, maar de manier waarop zijn ouders omgingen met hun rouw. Beter gezegd: daar niet mee omgingen. Bovenop de dood van het meisje kwam de dood van hun onderling contact, resulterend in een gefaseerde scheiding, en daar bovenop kwam het anathema, de dood van het onderwerp. ‘Over Eva werd niet meer gesproken. Niet! Nooit! Never!’ zegt Eric op een toon waar de verbazing nog steeds niet uit is verdwenen. Eric kreeg een nieuw broertje, Jeroen, geboren in 1953. Toen de afgrond tussen hun ouders onoverbrugbaar was geworden (beiden hadden intussen ook een andere relatie), verhuisden de jongens met hun moeder naar een woning een paar straten verderop. De contacten bleven, maar het echte contact was weg.
Erics moeder, Maria de Roo, was een dochter van goeden huize. Wolkers’ biograaf Onno Blom vond in het archief een brief uit 1947 waarin Wolkers haar omschrijft als ‘een vrouw, met wie je kunt praten over de dingen die je ziel beroeren, en die de waarde weet van een gedicht van Bloem, gezegd voor het venster openstaande op een lauwe voorjaarsavond’.Voordat zij Jan Wolkers ontmoette, was Maria de geliefde van schrijver Hans Warren. Die bleef zijn leven lang – ook al bekende hij zich tot de herenliefde – een aanbidder van zijn ‘zwijgzame Sybille’. Nog op zeer hoge leeftijd fluisterde hij Eric toe: ‘Jij had mijn zoon kunnen zijn, jongen.’ Met wolkeriaans bulderende lach vertelt Eric het na. ‘Dan zei ik: nou, Hans, rustig aan, hoor.’ Warren kwam ook na het ongeluk bij de familie Wolkers over de vloer, en getuigde in zijn Geheim dagboek van de ruziënde sfeer die er altijd hing. Een dochter van Wolkers’ buurman van destijds, de beeldhouwer Marius van Beek, heeft later aan Eric verteld hoe verstikkend het in zijn ouderlijk huis was, vanwege de ruzies en het beladen zwijgen van Jan en Maria.
De plaats van handeling was nochtans idyllisch. In de jaren dertig was in de Amsterdamse Zomerdijkstraat bij wijze van experiment een serie atelierwoningen gebouwd. Voor 75 gulden per maand konden kunstenaars er wonen (aan de voorkant) en werken (aan de achterkant, onder hoge ramen waardoor het noorderlicht naar binnen viel). Behalve Wolkers en Van Beek woonden er nog veel meer beeldhouwers, toewijzing geschiedde via de Rijksakademie. Nummer 22, waar Wolkers woonde, was het huis van beeldhouwer en verzetsstrijder Gerrit van der Veen geweest.
In het kerstnummer van Vrij Nederland uit 1981 stond een interview van Frits Barend en Henk van Dorp met Jan Wolkers en zijn derde vrouw Karina, over zijn gevoelens toen hij in 1980, na dertig jaar, de Zomerdijkstraat verliet om op Texel te gaan wonen. Daarin zegt Wolkers: ‘“Het was afscheid van veel mensen die me lief en dierbaar zijn geweest, van eh-eh-eh… nou van mijn kat Voske, van Gerrit Jan van der Veen. Ik woonde daar dertig jaar, ik –” Een lange stilte. Zenuwachtig schuifelen op de stoel (…) Wolkers, langzaam en zacht pratend: “Sorry, ik kan niet meer. Laten we even stoppen.” Zijn ogen tekenen rood, hij maakt slikkende geluiden (…) We zitten zwijgend tegenover elkaar. Karina kijkt omhoog. Ze fluistert zonder richting: “In dat huis is een dochtertje van Jan omgekomen.”’
Eh-eh-eh, verder dan de eerste letter van haar naam komt hij niet, Karina moet het voor hem oplossen.
Meer Eva’s
Eric Wolkers heeft vaak geprobeerd om een gesprek met zijn vader aan te gaan over wat er precies is gebeurd. ‘Dat stuitte altijd op een betonnen muur. Ik kreeg het er niet uit. Ik vroeg dan: hoe zit het nou echt in elkaar? Wat is er nou precies gebeurd? Want als kind hoor je zus en je hoort zo. En dan heb je ook nog eens een hele periode waarin je rondloopt met de vraag: heb ik er zelf ook een rol in gehad? Was die ruzie niet om mij? Net als Jan kreeg ik schuldgevoel.’ De optelsom van het ongeluk en daarna het zwijgen erover noemt Eric ‘de zwarte wolk’.
Onbeantwoorde vragen en schuldgevoelens laten zich niet verbranden in een crematorium en gaan niet vanzelf weg. Eric heeft niet eerder in het openbaar zijn verhaal willen doen. Maar thuis met zijn vrouw heeft hij er veel over gepraat. ‘Ik heb ook wel eens periodes gehad dat er niks uit mijn vingers kwam. Maar in je huwelijk word je bij de les geroepen, dan moet je vertellen wat je dwarszit.’ Bijvoorbeeld over het gevoel dat Jan nog steeds achter hem stond zodra hij een kwast op het doek wilde zetten. ‘Ik hoor het hem nog zeggen: “Nou, daar maak jij je wel een beetje met een jantjevanleien van af.” Altijd als ik iets doe op die manier, hoor ik mijn vader dat zeggen. Dan zeg ik tegen mijn vrouw: “Jan staat weer tegen me te kletsen.” “O,” zegt zij dan, “Jantjevanleien bedoel je?”’ Ook over de zwarte wolk die sinds het ongeluk met zijn zusje ‘eigenlijk alles verpestte’ sprak Eric met zijn vrouw. Zijn eerste dochter heeft Eric Eva Maria genoemd. ‘Maar dat zegt op zich niks, hoor, er zijn wel meer Eva’s in de familie.’ En dan: ‘Misschien was die naam ook wel weer een poging van mij om het gesprek met Jan open te breken.’
Erics vrouw spoorde hem aan om nog eens met ‘tante Janna’ te gaan praten, een zuster van Jan Wolkers. Die zou hem vast meer kunnen vertellen over hoe de vork in de steel heeft gezeten die dag. ‘Maar tante Janna was al oud en der dagen zat,’ moest Eric constateren toen hij haar opzocht. ‘Ze wilde er niet over praten. En om zo iemand dan het vuur na aan de schenen te gaan leggen, daar had ik geen zin in.’
Rouwverwerking was geen begrip dat erg in zwang was in het naoorlogse Nederland. En zeker niet in huize Wolkers. ‘Nee,’ zegt Eric, ‘dat heb ik niet geleerd. Er was veel om over uit te huilen, maar ja, het gaat zoals het gaat.’ Het idee om professionele hulp te zoeken, kwam in de familie Wolkers bij niemand op. De wolk was zo groot en dicht dat het jaren kostte voordat Eric überhaupt kon zien dat het een wolk was, dat hij er ook onderuit kon.
Voor Jan Wolkers is dat inzicht nooit gekomen. De wolk sloeg naar binnen en veroorzaakte zijn astma. ‘Als er iets gebeurde wat je tegenwoordig stress zou noemen, dan begon Jan te piepen,’ vertelt Eric. ‘Toen ik achttien of negentien was, wilde hij me nog een keer een pak op mijn sodemieter geven. Maar dat heb ik niet laten gebeuren, toen heb ik hem een paar beuken gegeven. Echt hard ook. En toen kon hij meteen de ambulance bellen, want hij werd helemaal paars van benauwdheid.’
Lichamelijk geweld
Zou die gewelddadige kant van Jan Wolkers ook iets te maken gehad kunnen hebben met de onverwerkte rouw om de dood van zijn dochtertje? Dat het meer was dan een incidentele tik is inmiddels gevoeglijk bekend. In een aflevering van Benali boekt begin dit jaar, gebruikte Annemarie Nauta, Wolkers’ tweede vrouw met wie hij in het atelier in de Zomer­dijkstraat ging samenleven terwijl Maria, Eric en Jeroen nog aan de straatkant woonden, het begrip ‘lichamelijk geweld’. Ze keek erbij op een manier die geen ruimte liet voor misverstand. Eric noemt het, vanuit zijn perspectief, ‘kindermishandeling’. Hij vertelt: ‘Jan had zo’n houten lat om de klei mee op het armatuur te rammen, en daar kreeg ik mee op mijn flikker. Echt over de knie en rammen. Niet een tikje, hoor. Echt dat ik een dag niet kon zitten.’ Later heeft Eric van Jan te horen gekregen: ‘Die lijfstraffen, dat moest van je moeder.’ Maar die kreeg er zelf ook van langs. Niet alleen werd ze geslagen, als ze naar Jans zin te lang in bed bleef liggen, kieperde hij zo een pan koud water over haar slapende lijf.
Tegenover de buitenwereld hield Jan Wolkers er een andere opvatting over lijfstraffen op na. Aan de Leeuwarder Courant vertelde hij in 2002 over het schoolhoofd dat in zijn jeugd had beslist dat hij naar de ulo moest. ‘Een klootzak, zeg maar gerust (…) een ploert. Ons mocht hij niet meer slaan, dat was bij de wet verboden, maar zijn eigen kinderen sloeg-ie wel, voor de klas. Op een perverse manier.’
Voor Eric zijn de ‘aframmelingen’ van zijn vader er de oorzaak van ‘dat de liefde voor hem dubbel is. Des te meer daar Jan het later met Tom en Bob (de tweeling die hij met zijn derde vrouw Karina kreeg) zo verschrikkelijk anders heeft gedaan. Dat is wel begrijpelijk natuurlijk, toen had hij zijn fouten al gemaakt. Maar wij dachten wel: godverdomme.’ Maar Eric gelooft niet dat het gewelddadige in zijn vader iets met diens onverwerkte rouw te maken heeft. Dat geldt wel voor de astma. ‘Ja,’ zegt Eric, die zich zijn vader herinnert met steevast een puffertje Ventolin onder handbereik, ‘dat denk ik zeker. Als hij dat eruit had gegooid, was het zeker beter geweest met die astma.’
Geen medelijden
In zijn werk heeft Jan Wolkers het verdriet om zijn verloren dochter er tweemaal ‘uitgegooid’: een keer als beeldhouwer en een keer als schrijver. In 1956 kreeg hij van de gemeente Kruiningen de opdracht een beeld te maken ter nagedachtenis aan de watersnoodramp van 1953. Dat beeld toont een vrouw met een dood kind in de armen, waarvan alleen een handje te zien is, de rest gaat schuil onder een doek. Pas een halve eeuw later trad Wolkers naar buiten met de ontstaansgeschiedenis van het beeld. Bij de vijftigste herdenking van de watersnoodramp vertelde hij aan de Provinciale Zeeuwse Courant dat Maria er model voor had gestaan, met hun zoontje Jeroen, die vlak na de ramp werd geboren, in haar armen: ‘Dat heeft natuurlijk sterk te maken met dat andere kindje. Daarom heeft het zoiets echt triests gekregen. Het kwam echt uit mijzelf, anders had ik wel een vrouw met zo’n Zeeuwse kap op het hoofd gemaakt, zoals ze ook bij de onthulling van het beeld stonden. Ik had dit beeld nooit kunnen maken als dat ongeluk niet gebeurd was.’
Als schrijver heeft hij het lot van ‘dat andere kindje’ beschreven in de roman Een roos van vlees, die in 1963 is verschenen, twaalf jaar na het ongeluk. De hoofdpersoon, Daniël, worstelt even hard met zijn wrok als met zijn astma, sinds hij alleen is achtergebleven in het huis waar zijn dochter in het hete water is verbrand, zijn vrouw en twee zoons zijn verderop gaan wonen. In Erics woorden: ‘Ons eigen verhaal.’
Medelijden met zijn vader heeft hij bij het lezen – en voor dit interview weer herlezen – van het boek nooit gevoeld. De lezer krijgt naar Erics zin te veel de indruk opgedrongen dat de moeder de schuldige is aan het ongeluk, ook al stikt Daniël in het boek bijna van zelfverwijt. Als hij maar geen ruzie had gemaakt, als hij maar mee naar boven was gegaan, als&#8230; Eric kapt de opsomming af: ‘Als, als, als!’ Doordat hij na de scheiding met zijn moeder meeging en niet bij zijn vader bleef, trekt hij misschien intuïtief eerder partij voor haar, denkt Eric. Maar hij weet dat ook zij niet perfect was. ‘In een ander huis, in Leiden, ben ik als klein kind eens in de dakgoot geklommen. Jan kwam aanfietsen en zag me zitten. Mijn moeder had niks in de gaten gehad, die zat waarschijnlijk op de bank een boek te lezen, zonder mij in de gaten te houden. Dat heeft Jan altijd gestoken. Moet ik het mijn moeder kwalijk nemen? Ik weet het niet.’ Maria de Roo is in 1993 gestorven.
Doodsthema
Schrijver Jan Wolkers koos als motto voor zijn prozadebuut, de verhalenbundel Serpentina’s Petticoat (1961), een spelregel van het Ganzenbord: ‘Wie op den dood komt / Moet terug naar af / En betaalt den inzet’.
De schrijver wiens boeken vanaf die allereerste pagina zo doortrokken zijn van het doodsthema, de natuurvorser die, toen hij voor de radio een week in zijn eentje op Rottum­er­plaat verbleef een dode zeehond opensneed om het dode jong eruit te halen, kon niet praten over die ergste verschijning waarin de dood zich in zijn leven had voorgedaan: bij zijn kind.
Wolkers had in zijn jeugd zijn broer verloren, het grote thema van Terug naar Oegstgeest en aanwijsbaar op vele andere plaatsen in zijn werk. (Ook Maria had overigens een broer, Kees, verloren in haar tienerjaren, aan lymfeklierkanker.)
In een interview in 1995 zei Wolkers dat alles wat hij over zijn gestorven broer had geschreven, eigenlijk ook over zijn dochtertje ging. Eric gelooft het niet. ‘Die jongen lag daar dagenlang dood te gaan, terwijl het voor Eva toch vrij snel is gegaan, denk ik… hoop ik.’ En bovendien: ‘Over zijn broer sprak hij ook niet zoveel.’
Eric Wolkers moet ongeveer zes jaar geweest zijn, toen zijn vader hem urenlang model liet staan voor het beeld Jongen met haan (te zien op het schoolplein van de Kadeschool in Sloter­meer). Het poseren was zwaar, want de jongen heft zijn handen boven zijn hoofd. Wie Eric nu hoort praten over zijn vader die achter hem stond en ‘de zwarte wolk’ boven Jan, het gezin en dus ook zijn eigen hoofd, moet wel denken aan dat beeld.
Voor dat andere beeld, in Kruiningen, dat Jan Wolkers maakte in opdracht maar uitvoerde als een persoonlijk in memoriam, koos hij een tekst van A. Roland Holst op de sokkel: Hoort gij de zee achter mijn hart? / Dan zal ik heen zijn / en gij zult met de zee alleen zijn; / de golven zullen breken in uw hart.
Wolkers is heen, het verleden is heen. Eric verstrooide vorig jaar een deel van zijn vaders as op Rottumerplaat.

‘Het verpest eigenlijk alles’

Mali zoals het was
Noord-Mali. Veel straten van Gao, Kidal en Timboektoe zijn verlaten. Een groot gedeelte van de bevolking is gevlucht of houdt zich schuil voor de nieuwe machthebbers in deze contreien: een onduidelijke schakering internationale fundamentalisten die de sharia hebben ingevoerd en hun gezag met middeleeuwse middelen afdwingen. Eerste slachtoffer: het dagelijks leven.
Christien Jaspars, een Nederlandse fotografe die al decennialang in Mali fotografeert, ziet haar eigen foto’s een andere lading krijgen nu zij niet meer naar dit land toe kan. Het gewone leven dat je op haar foto’s ziet, blijkt sinds de staatsgreep van eind maart niet meer zo vanzelfsprekend. De extremisten, waaronder strijders uit Algerije, Pakistan, Afghanistan en het Midden-Oosten, hebben dagelijkse dingen als een sigaretje roken, een potje voetballen, muziek luisteren, televisiekijken en als vrouw ongesluierd door het leven gaan, verboden.
De bezetters beroepen zich op de Koran, maar de Malinese bevolking ziet hen meer als een stel bandieten die zich schuldig maken aan handel in drugs, wapens en immigranten. Ondertussen zijn er trainingskampen van Al-Qaida ontdekt in de Malinese Sahara, een van de redenen waarom er nu ook in het Westen een belletje is gaan rinkelen.
Vermoeid leger
De democratisch gekozen Malinese president Touré werd op 22 maart afgezet door een groep militairen die het niet eens was met Touré’s aanpak van de situatie in het noorden, waar Toearegs in opstand waren gekomen tegen het beleid van de Malinese regering. De Toearegs zijn een nomadisch herdersvolk dat zich aan landsgrenzen weinig gelegen laat. Hun aanspraken op een eigen autonoom gebied zijn al generaties oud, en betreffen niet alleen Mali maar ook stukken van de omringende landen. Khadaffi had altijd sympathie voor de Toearegs, wat maakte dat velen van hen als huurlingen vochten in zijn leger. Na Khadaffi’s val vluchtte een duizendtal Toearegs uit Libië. In Mali pakten ze hun oude strijd om eigen land weer op, dit keer met veel moderne wapens. Er werd zwaar gevochten in het noorden. Er vielen veel doden aan de kant van het zwakke leger dat niet goed bewapend, getraind, betaald en gevoed was. Het leger weigerde om nog langer als kanonnenvlees te dienen en vluchtte vermoeid naar het zuiden. Ze trokken naar het paleis van de president en voordat iemand het doorhad, was er een staatsgreep gepleegd. In het noorden was inmiddels niemand meer van de regering. Iedereen die Noord-Mali (zo groot als anderhalf keer Frankrijk) wilde inpikken, kon nu zijn gang gaan.
Algerijnse moslimradicalen
Vreemd genoeg vond de coup plaats terwijl Touré al aanstalten maakte om het politieke toneel te verlaten: het was een maand voor het einde van zijn tweede ambtstermijn, er waren al verkiezingen uitgeschreven. Zo bracht een knullige staatsgreep een van de meest democratische regimes van Afrika ten val. Touré, die goed werk verrichtte bij het invoeren van de democratie eenentwintig jaar geleden en die de laatste tien jaar een president van de dialoog was, is gevlucht naar Senegal.
De Toearegs richtten de MNLA op, bezetten al plunderend het noorden en riepen hun eigen republiek Azawad uit. Algerijnse moslimradicalen, die al meer dan vijftien jaar in het noorden van Mali verblijven, trokken met de Toearegs op. Deze fundamentalisten staan in de Malinese Sahara bekend als de Aqim (Al-Qaida in de islamitische Maghreb). Ze vormen de belangrijkste schakel in de smokkel van drugs, wapens en immigranten, en hebben ook ontvoeringen van westerse toeristen op hun naam. Samen met nog twee andere fundamentalistische groeperingen, Ansar Dine en Mujao, voerden zij de sharia in. De republiek Azawad hield niet lang stand: de Toearegs werden verjaagd.
Internationale interventie
In april werd in Bamako een interim-regering van nationale eenheid ingesteld onder leiding van president Traoré. Die lijkt niet bij machte om de situatie in het noorden te veranderen. Uit Gao, Kidal en Timboektoe komen aanhoudend berichten over stenigingen, het afhakken van handen en voeten, het vernielen van heilige monumenten en standrechtelijke executies. In Timboektoe werden meerdere graftomben die deel uitmaken van het Unesco Werelderfgoed volledig verwoest.
Meer dan vijfhonderdduizend Malinezen zijn op de vlucht geslagen voor de fundamentalisten. Het Rode Kruis voorziet een humanitaire ramp als er niet op korte termijn twintig miljoen euro beschikbaar komt om deze vluchtelingen te helpen. De voedselvoorraden zijn al schaars door de extreme droogte van vorig jaar en de meeste hulporganisaties hebben het land om veiligheidsredenen verlaten.
Onder de vluchtelingen bevinden zich ook veel Toearegs. Zij worden in Noord-Mali als de aanstichters van de ellende gezien, terwijl de MNLA in werkelijkheid maar een gedeelte van de Toearegs vertegenwoordigt. De rest zit nu in vluchtelingenkampen over de grens bij de buurlanden, want in Mali is geen Toeareg zijn leven nog zeker. Mopti en Bamako zitten bomvol met de rest van de gevluchte en straatarme noordelingen.
De Veiligheidsraad van de VN heeft op 12 oktober een resolutie aangenomen waarmee landen in de regio rondom Mali de opdracht kregen de mogelijkheden voor een internationale interventie te onderzoeken. Frankrijk, tot 1960 heersend over Mali, hamert op de noodzaak van zo’n interventie uit angst voor een Al-Qaida-bolwerk zo dicht bij huis, maar wacht totdat de regerende partijen in Bamako het eens zijn over de aanpak en maakt het liefst zelf de handen niet vuil. De onzekere toekomst resulteert in een uittocht uit het noorden.

Leven vóór de staatsgreep

<div class="lead">Al vijfentwintig jaar is Ally Derks de drijvende kracht achter documentairefestival IDFA. Portret van een vrouw die naar eigen zeggen het ‘barricadengedrag’ nooit heeft afgeleerd.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
IDFA, het grootste documentairefestival ter wereld voor publiek en makers, heeft zich weer genesteld in de Amsterdamse bioscopen.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Het festival staat al een kwarteeuw lang onder leiding van oprichtster Ally Derks (53), een Gelderse boerendochter die zich ontwikkelde tot grande dame van de documentaire cinema wereldwijd. Geen stille hand op de achtergrond, maar een zichtbare persoonlijkheid die filmmakers en publiek confronteert met haar opvatting over wat een goede film is.
IDFA is zozeer háár festival dat die A volgens sommigen – critici en bewonderaars – niet voor ‘Amsterdam’ staat, maar voor ‘Ally’. Met meer dan 250 films is het festival inmiddels zo groot dat de programmering voor elk wat wils biedt. Maar door het aanbod heen loopt altijd een rode draad, zo rood als de lokken op het hoofd van Derks zelf. De rode draad van iemand die vroeger op de barricaden van Dode­waard heeft gestaan, sindsdien naar eigen zeggen ‘wel ouder, maar niet rechtser’ is geworden en die alleen als ze gevraagd zou worden als minister van Ontwikkelingssamenwerking haar positie als ‘Doc Mogul’ zou willen opgeven.
Mitrailleur ‘Documentaire, dat is alles tussen poëzie en propaganda,’ zegt Derks, daarmee de discussie – zeg maar gerust het schisma – samenvattend die het genre van oudsher beheerst. Derks berust erin dat zij en haar festival over het algemeen niet in de poëtische hoek worden ingedeeld. ‘Nadruk op de inhoud wordt altijd als typisch IDFA genoemd en ik geloof inderdaad niet in puur esthetische emoties. Activistisch is een groot woord, maar we gaan het debat niet uit de weg.’
Aan de andere kant van het spectrum staat bijvoorbeeld cineast Jos de Putter (Het is een schone dag geweest). Hij formuleert de tegenstelling zo: ‘Je kan de camera gebruiken als een microscoop of als een mitrailleur. De school waar ik uit voortkom, rondom het tijdschrift Skrien, is van de microscoop, IDFA is van de mitrailleur.’
Ineens is nu boven de jubileumeditie van dit nonfiction film wonderland (de omschrijving komt uit Variety) een zwarte wolk komen te hangen die een bedreiging vormt voor zowel microscoop als mitrailleur, en voor alles daartussenin. Die wolk kwam uit het regeerakkoord, waaruit blijkt dat het Mediafonds wordt bedreigd met opheffing. Het Mediafonds en IDFA zijn nauw met elkaar verbonden, direct en indirect. De IDFA-Mediafondsworkshop, waar jaarlijks uit tien deelnemers een ‘winnaar’ wordt geselecteerd die 125.000 euro krijgt om zijn of haar film te realiseren, heeft Nederland al een aantal mooie films opgeleverd. Er is een vergelijkbare Mediafondsprijs voor jeugdfilms. En de publieke omroep, op haar beurt sterk afhankelijk van het Media-fonds om documentaires te kunnen produceren, is een belangrijke partner van IDFA. ‘Ik schat dat tachtig procent van de Neder­land­se films die op IDFA te zien zijn, mede door het Media­fonds mogelijk zijn gemaakt,’ zegt Derks. Als er geen alternatieve financiering wordt gevonden, zullen een heleboel van die films niet meer kunnen worden gemaakt. Als ze het bericht op zich heeft laten inwerken, verzucht Derks: ‘Dat betekent dat ik het in mijn openingsspeech weer over kaalslag in de Ne­der­land­se culturele sector moet hebben. Dat was vorig jaar ook al zo.’ Toen waren het de plannen van staatssecretaris Zijlstra die Derks het onderwerp van haar speech bezorgden.
Altijd gezeik Die speeches van haar zijn een genre apart. Als Derks het woord neemt, gekleed in haar ‘fashionably laissez-faire style’, zoals filmmaker en IDFA-huisgoeroe Peter Wintonick het omschrijft, dan is het met de luchtigheid meestal gauw gedaan. Dat zij aandacht vraagt voor filmmakers die onder moeilijke omstandigheden, zonder middelen en/of (meestal en) met grote persoonlijke risico’s hun documentaire hebben gemaakt, ligt voor de hand. Maar daar blijft het niet bij. Derks kijkt met die filmmakers mee naar het thema van hun films, dat wil zeggen: de wereld. Een bespiegeling over het afgelopen jaar krijgt dan soms een hoog troon­redegehalte. ‘We live in a time of both fear and empowerment, action and apathy […] there is even a greater need for documentary in this time of change,’ klonk het vorig jaar, maar het had willekeurig welk ander jaar kunnen zijn.
De opening van het festival noemt Derks zonder omhaal van woorden ‘niet mijn favoriete moment van het jaar’ en ze berust er al lang in dat er ‘altijd gezeik’ is over haar speech. Derks is gewoon niet de persoon om het bij een standaard praatje te houden van lof voor de medewerkers en dank aan de geldschieters (voor IDFA vooral het ministerie van OC&#038;W, de gemeente Amsterdam en het hoofdstedelijk bedrijfsleven). ‘Ik wil ook iets zéggen, het moet wel ergens over gaan,’ zegt ze. Daarmee verwoordt ze niet alleen de teneur van haar openingsspeeches maar precies ook de kritiek op haar vanuit het meer poëtisch georiënteerde kamp: bij IDFA moet het altijd ergens over gáán.
Maar onder die zwarte wolk van het regeerakkoord is het misschien beter om de gelederen gesloten te houden en te bedenken dat het altijd nog beter is dat je te zwaar op de hand bent dan dat je de indruk wekt van een iets te grote afstand tot de materie, zoals staatssecretaris Rick van der Ploeg toen hij Johan van der Keu­kens meesterwerk over blinde kinderen mocht aankondigen. Die film heet simpelweg Blind kind, maar Van de Ploeg sprak het op z’n Engels uit, blind kind.
</div>
<figure id="post-45767 media-45767" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2012/11/0611be36-155e-4608-b10b-335fdeda1a77_allyd1.jpg" alt="&#039;Ik zie nog niemand die het beter zou kunnen dan ik.&#039; Foto: Daniel Cohen." /><figcaption>&#8216;Ik zie nog niemand die het beter zou kunnen dan ik.&#8217; Foto: Daniel Cohen.</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
Tranen en kippenvel De rest van het jaar, als Derks niet op het podium staat, is haar diepe, vrolijke lach juist een kenmerk van haar. Reden tot lachen heeft ze genoeg. Haar festival staat als een huis, een Britse weldoener heeft haar onlangs spontaan negen ton toegezegd, vorig jaar kreeg ze de Doc Mogul Award (een soort Nobelprijs voor de documentaire filmwereld, ingesteld door het Hot Docs Festival in Toronto), ze heeft veel plezier in haar werk en niemand zaagt aan haar stoelpoten.
Dat laatste mag opmerkelijk heten. De ‘Mogul’ is een prestigieuze prijs, zo’n status kan ook tegen je gaan werken, zeker voor iemand die al vaak het verwijt heeft gekregen dat zij een alleenheerser is. ‘Vroeger luisterde ik minder goed naar anderen. Tegenwoordig selecteren we met vijftien man. Kijk, als ik het helemaal in mijn eentje mocht doen, dan is het alleen maar tranen en kippenvel wat de klok slaat. Ik ben van de zwaardere dilemma’s. Maar er komen zeker ook films door de selectie waar ik zelf niet kapot van ben. Al heb ik wel het laatste woord.’
Omdat de meeste kritiek uit Nederland komt, stipuleert Derks dat drie van de vijftien ‘viewers’ zich volledig met het Nederlandse aanbod bezighouden. En, voegt ze daaraan toe, ‘we zijn veel coulanter voor de Nederlanders dan voor de rest bij het oprekken van de deadline voor inzendingen. Dat zullen ze wel ontkennen en zeggen: o, ben je voor de buitenlanders dan nog strenger, maar het is zo. Alleen als ik dan veel te laat iets binnenkrijg en het is nog steeds een rough cut van dertig minuten te lang, dan denk ik wel eens…’ Ze maakt de zin niet af, want ze wil voorzichtig zijn. Tien jaar geleden heeft ze gezegd dat het met de Neder­landse documentaire niet goed ging, dat er te veel werd genavelstaard, en die opmerking achtervolgt haar nog steeds. Dus bij deze wil ze het graag gezegd hebben: ‘Nu gaat het goed. Het kan beter, maar het gaat goed.’
Het commerciële belang voor een film om op IDFA te worden vertoond, is groot, bijvoorbeeld om aan het buitenland te worden verkocht. Een afwijzing betekent ook persoonlijke smart voor de maker. Derks heeft daar een beproefde beeldspraak voor: ‘Het is toch alsof je tegen een moeder zegt: jouw baby is niet mooi genoeg.’ Cineast Jos de Putter, die in de loop van zijn carrière zowel het enthousiasme als de afwijzing van IDFA heeft ondergaan, vat samen hoe Derks daarmee omgaat: ‘Als we elkaar treffen terwijl een film van mij in competitie is, dan zoent ze me. Is het een jaar waarin dat niet het geval is, dan weet ze dat ik verbolgen ben en dan houdt ze wat meer afstand.’
Trots op iedereen De spanning tussen festival en makers wordt nog versterkt door de eis van het festival dat films dáár in première moeten gaan, en dus niet eerst op televisie mogen worden vertoond. Dat is goed voor het prestige van het festival, niet per se voor de film. Maar het ongenoegen daarover blijft beperkt tot knarsetanden, leert een rondje langs de velden, echte bonje is er niet. Misschien is IDFA daarvoor te groot en te belangrijk, of Nederland te klein. En de persoonlijkheid van Derks maakt veel goed, zeggen betrokkenen.
Barbara Truyen, hoofd documentaire van de VPRO, noemt dat première-criterium ‘een beetje dom’. Maar zij koestert haar relatie met Derks. ‘Ik houd haar op de hoogte van wat wij doen. In augustus bel ik haar om te praten over de films die de VPRO [tevens partner van IDFA, red.] dat jaar aandraagt. Meestal zijn er dan een paar ja’s, een paar nee’s en een heleboel misschiens. Maar ik ga geen druk proberen uit te oefenen.’
Anne-Marieke Graafmans, die vorig jaar deelnam aan de IDFA-Mediafondsworkshop, ontmoette Derks toen zij haar film Als ik jou niet had werd vertoond. Zij leerde Derks kennen als ‘een open vrouw, die je het gevoel geeft dat ze trots is op iedereen, van gevestigd tot nieuw’.
De Putter waardeert het recht-voor-z’n-raap-karakter van Derks sinds een voorval rondom zijn film Solo, de wet van de Favela, waarmee hij in 1994 de prijs voor de beste documentaire op IDFA won. ‘IDFA wilde die film graag hebben. Maar ik werkte voor de VPRO, in wezen een extreem hiërarchische organisatie, en die was daar om ingewikkelde redenen tegen. IDFA kreeg geen filmkopie. Toen heeft Ally gewoon op eigen kosten en buiten de VPRO om een kopie laten maken en die film vertoond. Dat vind ik wel sterk. En toen won-ie ook nog het festival.’
Zijn Amerikaanse collega Steve James, be-roemd sinds Hoop Dreams en vorig jaar door IDFA als eregast uitgenodigd om zijn eigen top-10 samen te stellen (dit jaar is dat de Rus Victor Kossakovsky) heeft ook de ervaring dat Derks per film oordeelt, en dat een juichende ontvangst van de ene film geen enkele garantie biedt dat je de volgende keer weer welkom bent. ‘Ally verandert nooit. Ze is een intelligente, eigenwijze vrouw, ze weet wat ze wil.’ Dat Derks in 2008 de shock-doc Enjoy Poverty van Renzo Martens als openingsfilm presenteerde, heeft op James diepe indruk gemaakt. ‘Dat zou een Amerikaans festival nooit aandurven. Weet je wat ze vorig jaar op Sundance [het door Robert Redford opgezette filmfestival in de VS, red.] als opening hadden? Sing Your Song, over Harry Belafonte!’
</div>
<figure id="post-45767 media-45767" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2012/11/860a535b-a291-48e4-9f55-df6115748f8a_Scan1.jpg" alt="Het IDFA in 1991 in arthouse Alfa. Foto: Fotoarchief IDFA." /><figcaption>Het IDFA in 1991 in arthouse Alfa. Foto: Fotoarchief IDFA.</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
Waargebeurde sprookjes ‘Ik zie nog niemand die het beter zou kunnen dan ik,’ zegt Derks zelf op de vraag of zij wel eens nadenkt over een leven post-IDFA of een IDFA post-Ally. Ze heeft eigenlijk maar één keer een moeilijke editie gehad; het jaar waarin zij vier dagen voor de opening haar eerste kind kreeg. Uiteraard hield zij ook toen wel gewoon haar openingsspeech. ‘We hadden een openingsfilm over Holocaust-ontkenning. De hele Balie stond vol woedende orthodoxe Joden. Ik moest wel.’
Ze heeft ‘mooie aanbiedingen’ gehad om elders te komen werken, maar nooit de verleiding gevoeld. Er is maar één baan waarvoor ze IDFA zou verruilen: minister van Ont­wik­ke­lings­samenwerking. ‘O ja, zonder meer!’ Zolang ze daar niet voor wordt gebeld, gaat ze door met het festival. ‘En tegenwoordig mag je door tot je zevenenzestigste, dus dat is mooi.’ Is er een plan B op het kantoor van IDFA, voor als de A onder de tram komt? ‘Eh, nee,’ zegt Derks. ‘Kijk, de organisatie draait als een geoliede machine, daar sta ik bij wijze van spreken voor spek en bonen bij. Dus daar maak ik me geen zorgen over.’
Ally Derks maakt plannen voor de edities 26 en verder alsof ze de smaak pas net te pakken krijgt. ‘Misschien moeten we de stap naar fictie toch een keer zetten. Er komen steeds meer cross-overfilms, met re-enactment van de werkelijkheid. Dus waarom niet?’
Is ze bang dat ze de tijdgeest niet meer zou aanvoelen, dat de mogelijkheden van de nieuwe technieken bijvoorbeeld een paradigmawisseling zouden kunnen betekenen die voor haar generatie minder goed in te voelen is dan voor iemand die met die technieken (video, minicamera’s, computerbewerking) is opgegroeid? ‘Er werken veel jonge mensen bij IDFA, en ik luister goed naar hen. Daarom vind ik het argument dat ik te veel macht zou hebben ook onterecht.’
Een vrouw met rode haren die naar eigen zeggen het ‘barricadengedrag’ nooit heeft afgeleerd, de Attilla de Hun van de documentairefestivals. Haar eigen IDFA, met mondiale allure, dat in zijn missie verklaart een huis voor ‘auteurscinema’ te willen zijn en belooft ‘niet alleen films te selecteren op grond van hun maatschappelijke relevantie’ maar dat desalniettemin het imago heeft van een mitrailleur. Jaarlijks tien dagen betovering met waar gebeurde sprookjes, onder de zwarte wolk van een dreigende kaalslag. Gek eigenlijk dat daar nog nooit een documentaire over is gemaakt.
</div>

Ally in Wonderland

Portret / IDFA-directeur Ally Derks
IDFA, het grootste documentairefestival ter wereld voor publiek en makers, heeft zich weer genesteld in de Amsterdamse bioscopen. Het festival staat al een kwarteeuw lang onder leiding van oprichtster Ally Derks (53), een Gelderse boerendochter die zich ontwikkelde tot grande dame van de documentaire cinema wereldwijd. Geen stille hand op de achtergrond, maar een zichtbare persoonlijkheid die filmmakers en publiek confronteert met haar opvatting over wat een goede film is.
IDFA is zozeer háár festival dat die A volgens sommigen – critici en bewonderaars – niet voor ‘Amsterdam’ staat, maar voor ‘Ally’. Met meer dan 250 films is het festival inmiddels zo groot dat de programmering voor elk wat wils biedt. Maar door het aanbod heen loopt altijd een rode draad, zo rood als de lokken op het hoofd van Derks zelf. De rode draad van iemand die vroeger op de barricaden van Dode­waard heeft gestaan, sindsdien naar eigen zeggen ‘wel ouder, maar niet rechtser’ is geworden en die alleen als ze gevraagd zou worden als minister van Ontwikkelingssamenwerking haar positie als ‘Doc Mogul’ zou willen opgeven.
Mitrailleur
‘Documentaire, dat is alles tussen poëzie en propaganda,’ zegt Derks, daarmee de discussie – zeg maar gerust het schisma – samenvattend die het genre van oudsher beheerst. Derks berust erin dat zij en haar festival over het algemeen niet in de poëtische hoek worden ingedeeld. ‘Nadruk op de inhoud wordt altijd als typisch IDFA genoemd en ik geloof inderdaad niet in puur esthetische emoties. Activistisch is een groot woord, maar we gaan het debat niet uit de weg.’
Aan de andere kant van het spectrum staat bijvoorbeeld cineast Jos de Putter (Het is een schone dag geweest). Hij formuleert de tegenstelling zo: ‘Je kan de camera gebruiken als een microscoop of als een mitrailleur. De school waar ik uit voortkom, rondom het tijdschrift Skrien, is van de microscoop, IDFA is van de mitrailleur.’
Ineens is nu boven de jubileumeditie van dit nonfiction film wonderland (de omschrijving komt uit Variety) een zwarte wolk komen te hangen die een bedreiging vormt voor zowel microscoop als mitrailleur, en voor alles daartussenin. Die wolk kwam uit het regeerakkoord, waaruit blijkt dat het Mediafonds wordt bedreigd met opheffing. Het Mediafonds en IDFA zijn nauw met elkaar verbonden, direct en indirect. De IDFA-Mediafondsworkshop, waar jaarlijks uit tien deelnemers een ‘winnaar’ wordt geselecteerd die 125.000 euro krijgt om zijn of haar film te realiseren, heeft Nederland al een aantal mooie films opgeleverd. Er is een vergelijkbare Mediafondsprijs voor jeugdfilms. En de publieke omroep, op haar beurt sterk afhankelijk van het Media-fonds om documentaires te kunnen produceren, is een belangrijke partner van IDFA. ‘Ik schat dat tachtig procent van de Neder­land­se films die op IDFA te zien zijn, mede door het Media­fonds mogelijk zijn gemaakt,’ zegt Derks. Als er geen alternatieve financiering wordt gevonden, zullen een heleboel van die films niet meer kunnen worden gemaakt. Als ze het bericht op zich heeft laten inwerken, verzucht Derks: ‘Dat betekent dat ik het in mijn openingsspeech weer over kaalslag in de Ne­der­land­se culturele sector moet hebben. Dat was vorig jaar ook al zo.’ Toen waren het de plannen van staatssecretaris Zijlstra die Derks het onderwerp van haar speech bezorgden.
Altijd gezeik
Die speeches van haar zijn een genre apart. Als Derks het woord neemt, gekleed in haar ‘fashionably laissez-faire style’, zoals filmmaker en IDFA-huisgoeroe Peter Wintonick het omschrijft, dan is het met de luchtigheid meestal gauw gedaan. Dat zij aandacht vraagt voor filmmakers die onder moeilijke omstandigheden, zonder middelen en/of (meestal en) met grote persoonlijke risico’s hun documentaire hebben gemaakt, ligt voor de hand. Maar daar blijft het niet bij. Derks kijkt met die filmmakers mee naar het thema van hun films, dat wil zeggen: de wereld. Een bespiegeling over het afgelopen jaar krijgt dan soms een hoog troon­redegehalte. ‘We live in a time of both fear and empowerment, action and apathy […] there is even a greater need for documentary in this time of change,’ klonk het vorig jaar, maar het had willekeurig welk ander jaar kunnen zijn.
De opening van het festival noemt Derks zonder omhaal van woorden ‘niet mijn favoriete moment van het jaar’ en ze berust er al lang in dat er ‘altijd gezeik’ is over haar speech. Derks is gewoon niet de persoon om het bij een standaard praatje te houden van lof voor de medewerkers en dank aan de geldschieters (voor IDFA vooral het ministerie van OC&#038;W, de gemeente Amsterdam en het hoofdstedelijk bedrijfsleven). ‘Ik wil ook iets zéggen, het moet wel ergens over gaan,’ zegt ze. Daarmee verwoordt ze niet alleen de teneur van haar openingsspeeches maar precies ook de kritiek op haar vanuit het meer poëtisch georiënteerde kamp: bij IDFA moet het altijd ergens over gáán.
Maar onder die zwarte wolk van het regeerakkoord is het misschien beter om de gelederen gesloten te houden en te bedenken dat het altijd nog beter is dat je te zwaar op de hand bent dan dat je de indruk wekt van een iets te grote afstand tot de materie, zoals staatssecretaris Rick van der Ploeg toen hij Johan van der Keu­kens meesterwerk over blinde kinderen mocht aankondigen. Die film heet simpelweg Blind kind, maar Van de Ploeg sprak het op z’n Engels uit, blind kind.
Tranen en kippenvel
De rest van het jaar, als Derks niet op het podium staat, is haar diepe, vrolijke lach juist een kenmerk van haar. Reden tot lachen heeft ze genoeg. Haar festival staat als een huis, een Britse weldoener heeft haar onlangs spontaan negen ton toegezegd, vorig jaar kreeg ze de Doc Mogul Award (een soort Nobelprijs voor de documentaire filmwereld, ingesteld door het Hot Docs Festival in Toronto), ze heeft veel plezier in haar werk en niemand zaagt aan haar stoelpoten.
Dat laatste mag opmerkelijk heten. De ‘Mogul’ is een prestigieuze prijs, zo’n status kan ook tegen je gaan werken, zeker voor iemand die al vaak het verwijt heeft gekregen dat zij een alleenheerser is. ‘Vroeger luisterde ik minder goed naar anderen. Tegenwoordig selecteren we met vijftien man. Kijk, als ik het helemaal in mijn eentje mocht doen, dan is het alleen maar tranen en kippenvel wat de klok slaat. Ik ben van de zwaardere dilemma’s. Maar er komen zeker ook films door de selectie waar ik zelf niet kapot van ben. Al heb ik wel het laatste woord.’
Omdat de meeste kritiek uit Nederland komt, stipuleert Derks dat drie van de vijftien ‘viewers’ zich volledig met het Nederlandse aanbod bezighouden. En, voegt ze daaraan toe, ‘we zijn veel coulanter voor de Nederlanders dan voor de rest bij het oprekken van de deadline voor inzendingen. Dat zullen ze wel ontkennen en zeggen: o, ben je voor de buitenlanders dan nog strenger, maar het is zo. Alleen als ik dan veel te laat iets binnenkrijg en het is nog steeds een rough cut van dertig minuten te lang, dan denk ik wel eens…’ Ze maakt de zin niet af, want ze wil voorzichtig zijn. Tien jaar geleden heeft ze gezegd dat het met de Neder­landse documentaire niet goed ging, dat er te veel werd genavelstaard, en die opmerking achtervolgt haar nog steeds. Dus bij deze wil ze het graag gezegd hebben: ‘Nu gaat het goed. Het kan beter, maar het gaat goed.’
Het commerciële belang voor een film om op IDFA te worden vertoond, is groot, bijvoorbeeld om aan het buitenland te worden verkocht. Een afwijzing betekent ook persoonlijke smart voor de maker. Derks heeft daar een beproefde beeldspraak voor: ‘Het is toch alsof je tegen een moeder zegt: jouw baby is niet mooi genoeg.’ Cineast Jos de Putter, die in de loop van zijn carrière zowel het enthousiasme als de afwijzing van IDFA heeft ondergaan, vat samen hoe Derks daarmee omgaat: ‘Als we elkaar treffen terwijl een film van mij in competitie is, dan zoent ze me. Is het een jaar waarin dat niet het geval is, dan weet ze dat ik verbolgen ben en dan houdt ze wat meer afstand.’
Trots op iedereen
De spanning tussen festival en makers wordt nog versterkt door de eis van het festival dat films dáár in première moeten gaan, en dus niet eerst op televisie mogen worden vertoond. Dat is goed voor het prestige van het festival, niet per se voor de film. Maar het ongenoegen daarover blijft beperkt tot knarsetanden, leert een rondje langs de velden, echte bonje is er niet. Misschien is IDFA daarvoor te groot en te belangrijk, of Nederland te klein. En de persoonlijkheid van Derks maakt veel goed, zeggen betrokkenen.
Barbara Truyen, hoofd documentaire van de VPRO, noemt dat première-criterium ‘een beetje dom’. Maar zij koestert haar relatie met Derks. ‘Ik houd haar op de hoogte van wat wij doen. In augustus bel ik haar om te praten over de films die de VPRO [tevens partner van IDFA, red.] dat jaar aandraagt. Meestal zijn er dan een paar ja’s, een paar nee’s en een heleboel misschiens. Maar ik ga geen druk proberen uit te oefenen.’
Anne-Marieke Graafmans, die vorig jaar deelnam aan de IDFA-Mediafondsworkshop, ontmoette Derks toen zij haar film Als ik jou niet had werd vertoond. Zij leerde Derks kennen als ‘een open vrouw, die je het gevoel geeft dat ze trots is op iedereen, van gevestigd tot nieuw’.
De Putter waardeert het recht-voor-z’n-raap-karakter van Derks sinds een voorval rondom zijn film Solo, de wet van de Favela, waarmee hij in 1994 de prijs voor de beste documentaire op IDFA won. ‘IDFA wilde die film graag hebben. Maar ik werkte voor de VPRO, in wezen een extreem hiërarchische organisatie, en die was daar om ingewikkelde redenen tegen. IDFA kreeg geen filmkopie. Toen heeft Ally gewoon op eigen kosten en buiten de VPRO om een kopie laten maken en die film vertoond. Dat vind ik wel sterk. En toen won-ie ook nog het festival.’
Zijn Amerikaanse collega Steve James, be-roemd sinds Hoop Dreams en vorig jaar door IDFA als eregast uitgenodigd om zijn eigen top-10 samen te stellen (dit jaar is dat de Rus Victor Kossakovsky) heeft ook de ervaring dat Derks per film oordeelt, en dat een juichende ontvangst van de ene film geen enkele garantie biedt dat je de volgende keer weer welkom bent. ‘Ally verandert nooit. Ze is een intelligente, eigenwijze vrouw, ze weet wat ze wil.’ Dat Derks in 2008 de shock-doc Enjoy Poverty van Renzo Martens als openingsfilm presenteerde, heeft op James diepe indruk gemaakt. ‘Dat zou een Amerikaans festival nooit aandurven. Weet je wat ze vorig jaar op Sundance [het door Robert Redford opgezette filmfestival in de VS, red.] als opening hadden? Sing Your Song, over Harry Belafonte!’
Waargebeurde sprookjes
‘Ik zie nog niemand die het beter zou kunnen dan ik,’ zegt Derks zelf op de vraag of zij wel eens nadenkt over een leven post-IDFA of een IDFA post-Ally. Ze heeft eigenlijk maar één keer een moeilijke editie gehad; het jaar waarin zij vier dagen voor de opening haar eerste kind kreeg. Uiteraard hield zij ook toen wel gewoon haar openingsspeech. ‘We hadden een openingsfilm over Holocaust-ontkenning. De hele Balie stond vol woedende orthodoxe Joden. Ik moest wel.’
Ze heeft ‘mooie aanbiedingen’ gehad om elders te komen werken, maar nooit de verleiding gevoeld. Er is maar één baan waarvoor ze IDFA zou verruilen: minister van Ont­wik­ke­lings­samenwerking. ‘O ja, zonder meer!’ Zolang ze daar niet voor wordt gebeld, gaat ze door met het festival. ‘En tegenwoordig mag je door tot je zevenenzestigste, dus dat is mooi.’ Is er een plan B op het kantoor van IDFA, voor als de A onder de tram komt? ‘Eh, nee,’ zegt Derks. ‘Kijk, de organisatie draait als een geoliede machine, daar sta ik bij wijze van spreken voor spek en bonen bij. Dus daar maak ik me geen zorgen over.’
Ally Derks maakt plannen voor de edities 26 en verder alsof ze de smaak pas net te pakken krijgt. ‘Misschien moeten we de stap naar fictie toch een keer zetten. Er komen steeds meer cross-overfilms, met re-enactment van de werkelijkheid. Dus waarom niet?’
Is ze bang dat ze de tijdgeest niet meer zou aanvoelen, dat de mogelijkheden van de nieuwe technieken bijvoorbeeld een paradigmawisseling zouden kunnen betekenen die voor haar generatie minder goed in te voelen is dan voor iemand die met die technieken (video, minicamera’s, computerbewerking) is opgegroeid? ‘Er werken veel jonge mensen bij IDFA, en ik luister goed naar hen. Daarom vind ik het argument dat ik te veel macht zou hebben ook onterecht.’
Een vrouw met rode haren die naar eigen zeggen het ‘barricadengedrag’ nooit heeft afgeleerd, de Attilla de Hun van de documentairefestivals. Haar eigen IDFA, met mondiale allure, dat in zijn missie verklaart een huis voor ‘auteurscinema’ te willen zijn en belooft ‘niet alleen films te selecteren op grond van hun maatschappelijke relevantie’ maar dat desalniettemin het imago heeft van een mitrailleur. Jaarlijks tien dagen betovering met waar gebeurde sprookjes, onder de zwarte wolk van een dreigende kaalslag. Gek eigenlijk dat daar nog nooit een documentaire over is gemaakt.

Groentegod Alain Passard

‘Ik ben een musicus met groenten’; SPECIAL (H)EERLIJK ETEN

Fotografie / Dubbelinterview Rineke Dijkstra en Koos Breukel
Eén geweldige aanleiding om Rineke Dijkstra te interviewen staat tegenover drie grote bezwaren. De aanleiding: als eerste Nederlandse fotograaf krijgt Dijkstra een overzichtstentoonstelling in het Guggenheim Museum in New York, tempel der moderne kunsttempels. Dijkstra had al diverse solotentoonstellingen in het buitenland, onder meer in het Jeu de Paume te Parijs. Maar het Guggenheim, met zijn spiraalvorm die rechtstreeks lijkt op te gaan richting de eeuwige roem, is een mijlpaal.
Dat maakt nieuwsgierig naar haar eigen analyse van het succes dat haar portretten (in foto en in video) wereldwijd ten deel valt, met deze tentoonstelling als ultiem bewijs. Maar er zijn hindernissen. &#8216;Er is al zo veel over mij en mijn werk beweerd,&#8217; zegt Dijkstra, &#8216;het klopt nooit echt met wat ik bedoel.&#8217; Achter in de Amerikaanse catalogus, Rineke Dijkstra. A Retrospective, wekt een lange &#8216;Selected bibliography&#8217; inderdaad het vermoeden van een &#8216;onslaught of theory and interpretation&#8217;, zoals de dochter van Diane Arbus het noemde, toen zij na haar moeders dood overzag wat er over haar leven en werk was beweerd. En dan is Rineke Dijkstra nog alive and kicking, net 53 geworden.
De titels in die bibliografie klinken als een reeks pogingen door de jaren heen om het onbenoembare te benoemen: &#8216;Rineke Dijkstra, la fragilité des êtres&#8217; (teder?) , &#8216;Painful exposure: Rineke Dijkstra&#8217; (meedogenloos?), &#8216;Rineke Dijkstra, une communauté de solitudes&#8217; (hoopvol?), &#8216;Inkarnation des Zweifels, Rineke Dijkstras fotografische Portraits&#8217; (intellectualistisch?) of, voor gevorderden: &#8216;Rineke Dijkstra, the Naked Immediacy of Photo­graphy&#8217;.
De tweede hindernis is Rineke Dijkstra zelf, de mens achter de fotograaf. Ze is de laatste om het te ontkennen. &#8216;Ik houd niet van interviews,&#8217; zegt ze onmiddellijk, verontschuldigend maar fel. Tijdens de ontmoeting die na enig aandringen toch plaatsvindt, blijkt daarmee geen woord te veel gezegd. Hartelijk, goedlachs praat ze over portretkunst met passie en intelligentie. Maar alleen zolang het een gesprek blijft. Bij concrete vragen blijft ze vaak stil en laat ze haar hoofd voorover vallen.
Is het toeval dat je zo veel jonge mensen fotografeert?
&#8216;Nee.&#8217;
Wat is het dan?
&#8216;Dat weet ik niet.&#8217;
Hoofd naar voren.
Heb je deze vraag al vaak moeten beantwoorden?
&#8216;Ja!&#8217;
Stilte. De aanblik van haar kruin. Afwerend en koppig tegelijk. En in de stilte doemt de derde hindernis op: echte kunst valt zo moeilijk in woorden te vatten, alle &#8216;fragilité&#8217; en &#8216;naked immediacy&#8217; ten spijt.
Controlfreak
Dijkstra heeft de reputatie van een perfectionist en een &#8216;controlfreak&#8217;, ze noemt zichzelf introvert en laat zich liever niet meeslepen door de rituelen van het succes. De Guggenheim-tentoonstelling (die 29 juni opent) is een partnerschap met het San Francisco Museum of Modern Art (SFMOMA), de feitelijke initiatiefnemer. Daar, aan de westkust van de Verenigde Staten, is de tentoonstelling eerder dit jaar al te zien geweest. Dat betekende voor Dijkstra heen en weer vliegen, interviews geven, bovenop de stress die de productie van de catalogus al had veroorzaakt. De drukkerij, Conti Tipocolor in een voorstad van Florence, heeft ervaring met controlfreaks: ze mogen blijven gedurende het drukproces, dicht bij de persen. Rineke Dijkstra heeft er nachten doorgebracht.
Op het verzoek om een interview heeft Dijkstra gereageerd met een tegenvoorstel. Zij wil het doen in de vorm van een tweegesprek met haar vakgenoot, compagnon de route (Rietveld Academie, galerie Van Zoetendaal) en vriend Koos Breukel.
De ontmoeting vindt plaats in de wonderbaarlijke habitat van Breukel: fotostudio, kantoor, woonruimte, archief en kunstbibliotheek ineen, op een bescheiden oppervlakte die bovendien deels wordt opgeëist door een fors drumstel. Het licht valt er binnen door grote dakramen, met als bijkomend voordeel dat de raamloze muren geheel beschikbaar zijn voor foto&#8217;s en kunstboeken. Het adagium &#8216;Alles voor de kunst&#8217; geldt hier op elke vierkante centimeter, het gezin Breukel laveert er monter tussendoor.
En het werkt. Dijkstra&#8217;s afkeer van interviews wordt verdund doordat de vragen ook aan Breukel gericht zijn, en als er dan toch nog iets moet worden toegevoegd aan alles wat al over haar en haar werk is beweerd, dan gebeurt het op deze manier tenminste in een nieuwe vorm. Zo&#8217;n stilte als na de vraag waarom zij, naast de adolescenten die de kern vormen van haar werk, zo vaak jonge mensen fotografeert, doorbreekt Breukel door te zeggen: &#8216;Zij vindt kinderen aandoenlijk.&#8217;
Waarna Dijkstra de draad van het gesprek weer oppakt. &#8216;Er zit een bepaalde echtheid in kinderen. Alles ligt aan de oppervlakte, het is allemaal zichtbaar.&#8217;
In de verkeerde tijd
Ze is op het afgesproken uur binnen komen wandelen. Simpele maar chique rok boven zwarte schoenen, lange, losse haren en een open blik. De paar keer dat ik haar eerder heb gezien, zag ze er precies zo uit. Vormvast, net als Koos Breukel in zijn spijkerbroek met slangenleren riem.
&#8216;Als ik aan het werk ben mag alles uit de hand lopen, behalve ikzelf.&#8217; De stelregel was van Diane Arbus, maar de twee Nederlandse fotografen lijken zich er goed aan te houden.
Ze kennen elkaar sinds 1984. Breukel liep stage bij het fotografietijdschrift Pf en kreeg de opdracht een portret van Dijkstra te maken voor bij een interview met haar. Ze bleken buurtgenoten te zijn, werden vrienden. Toen Dijkstra door een gebroken heup maandenlang aan huis was gekluisterd, kwam Breukel haar opbeuren. Twin Peaks, de legendarische televisieserie van David Lynch, was in die tijd op televisie. Ze keken samen.
Dijkstra: &#8216;Toen ik op de opleiding zat, was het allemaal geënsceneerde fotografie wat de klok sloeg. Ik kon dat helemaal niet. Ik moet op straat dingen tegenkomen, in plaats van thuis zitten bedenken. Als ik het tegenkom, weet ik wel hoe ik het moet fotograferen. Dus ik had het gevoel dat ik in die opleiding helemaal in de verkeerde tijd zat. Alleen in Koos zag ik iemand die een beetje werkte zoals ik. Ook al dook jij overal veel meer bovenop.&#8217;
Twin Peaks gaat ook over adolescenten, net als veel van jouw werk. Valt daar meer over te zeggen dan een Martin Bril-achtig &#8217;tja&#8217;?
Dijkstra: &#8216;Wij vonden Twin Peaks niet zozeer interessant omdat het over adolescenten ging, maar veel meer omdat de karakters altijd complex waren. Iedereen had een andere kant, mysterieuze kant; een alter ego als het ware, en niets was wat het op eerste gezicht leek.&#8217;
Breitner
In 1992 gingen Dijkstra en Breukel samen naar Polen, waar Dijkstra in Kolobrzeg verder wilde werken aan haar serie &#8216;Beach Portraits&#8217;, die ze eerder dat jaar in Amerika was begonnen. Een foto van Breukel die bij de inleiding in Dijkstra&#8217;s Guggenheim-catalogus is opgenomen, toont haar bezig op het Poolse strand. Dijkstra werkte toen al in kleur, Breukels foto van haar is in zwart-wit. Hij is pas enkele jaren geleden in kleur gaan werken. Met de digitale fototechniek is Breukel inmiddels vertrouwd, terwijl Dijkstra nog een zekere weerstand moet overwinnen. Hoewel ze wel degelijk enthousiast is over de digitale camera&#8217;s die ze gebruikt voor het videodeel van haar oeuvre, is ze toch vooral ongerust dat Kodak de productie staakt van haar favoriete type film.
Breukel: &#8216;Niet alleen die films raken op, het oude ambacht van het ontwikkelen en afdrukken in de laboratoria gaat ook verloren.&#8217;
Dijkstra: &#8216;Ze hebben de routine niet meer. Er gaat steeds vaker iets mis tijdens het ontwikkelen van films.&#8217;
Breukel: &#8216;Zoals schilders tegen de uitvinding van de fotografie aankeken, zo kijken analoge fotografen nu tegen digitaal aan. Het is zo&#8217;n technische verandering dat je er als kunstenaar niet omheen kán. Kijk naar Breitner, de schilder die ging fotograferen. Digitaal werd voor mij interessant toen de inktjetprinters zo goed werden; dat wordt het gewoon voor aan de muur. En op de iPad zie je hoe mooi het in andere toepassingen kan zijn.&#8217;
Dijkstra: &#8216;Dat kan jij zeggen omdat je pas in kleur bent gaan werken toen je digitaal ging fotograferen. Ik werk al twintig jaar in kleur en ik zie gewoon dat het niet zo goed wordt als ik zou willen. Ik heb problemen met de digitalisering van mijn oude beelden. Zolang ik niet zeker weet dat ik digitaal dezelfde kwaliteit kan krijgen die ik had, zie ik geen enkel voordeel. En ik houd van het langzame, ik houd ervan om films weg te brengen. Ik vind die oude camera&#8217;s ook erg mooi.&#8217;
Breukel en Dijkstra hebben beiden gewerkt met platencamera&#8217;s, waarin de negatieven het formaat van een briefkaart hebben. Breukel, liefdevol: &#8216;Het is een spartaanse manier van fotograferen.&#8217;
Dijkstra: &#8216;Dat je het beeld in de zoeker op zijn kop ziet, helpt mij om de vorm te zien. Als je het ondersteboven ziet, word je niet afgeleid door de betekenis van dingen, je ziet alleen de vorm, en ik vind vorm toevallig heel belangrijk. Kijk naar het meisje met het groene badpak. Zij stond daar maar en op een gegeven moment nam ze onbewust de &#8216;contrapposto&#8217; aan, en toen dacht ik als ze nou haar hoofd zó doet, dan zit daar een mooie lijn in. Dat had ik niet gezien als ik het gewoon normaal had gezien.&#8217;
Hollandse portretkunst
Veel van wat er in de loop van de jaren over Rineke Dijkstra en haar werk is beweerd, plaatst haar stevig in de traditie van de Hollandse portretkunst. Zo ook de inleiding in de catalogus. Rembrandt van Rijn wordt nog net niet een verre voorloper van Rineke Dijkstra genoemd, maar veel scheelt het niet. Dijkstra: &#8216;Daar word ik dan wel moe van hoor. Ik ben echt geen Rembrandt. Wel denk ik dat de manier waarop wij in de zeventiende eeuw mensen zijn gaan portretteren, nooit meer is geëvenaard. Daar is een traditie uit voortgekomen van heel precies kijken, het hoeft niet uitbundig, het is klein allemaal. Dat is tenminste wat ik zie, en ik kijk graag naar die oude schilderijen. Rembrandt heb ik trouwens pas ontdekt toen ik zelf al lang bezig was, tijdens mijn opleiding keek ik er nooit naar.&#8217;
Breukel: &#8216;Het lijkt wel of Rembrandt met een klein sluitertje werkte, avant la lettre.&#8217;
Dijkstra: &#8216;Precies! Het moment zit erin. Dat deed Rembrandt ongelooflijk. Dat sluitertje. Ik ben echt niet zo goed als hij, maar ik denk wel dat er in de manier van kijken een overeenkomst zit, dat geldt net zo goed voor jou, Koos. Belangstelling voor de gewone man, emoties, een soort bescheidenheid in het beeld. Niet heel romantisch of sentimenteel. Dat is toch iets wat wij van onze ouders hebben geleerd, en zij weer van hun ouders, het zit in onze traditie.&#8217;
Kopschuw
Het gesprek tussen Breukel en Dijkstra komt op Peter Martens, de Nederlandse fotograaf die wereldwijd kansarmen en verschoppelingen in beeld bracht van wie dit jaar, postuum, twee boeken verschijnen. Breukel is onder de indruk van Martens&#8217; werk, noemt diens foto van zijn dode vader onder aan de trap &#8216;een klap in je gezicht&#8217;. Dijkstra heeft er niet veel mee. &#8216;Als ik naar die foto&#8217;s kijk, heb ik niet het gevoel dat hij zelf een relatie met zijn onderwerp had. Hij ziet iets buiten zichzelf maar niet in zichzelf. Ik werk anders, ik zie niet zomaar een object in iemand. Ik moet een band voelen. Zo&#8217;n foto als die van zijn vader onder aan de trap, dat zou ik echt nooit kunnen.&#8217;
Vanaf de muren kijkt een bont gezelschap toe hoe de twee grootste portretfotografen van Nederland proberen onder woorden te brengen wat een goed portret tot een goed portret maakt. Lucian Freud, Rutger Hauer, Job Cohen lijken voor altijd hun adem in te houden. Dijkstra: &#8216;Ik kan niet iemand fotograferen die zich niet op zijn gemak voelt. Dan zie ik angst en onrust in die ogen, en dat wil ik niet. Jij bent daar anders in.&#8217;
Breukel: &#8216;Ik vind het geen belemmering voor een goed portret als iemand zich hier niet direct op z&#8217;n gemak voelt. Dat past bij mijn eigen onrust. Ik ben zelf ook kopschuw.&#8217;
Dijkstra: &#8216;Ik geneer me daar dan voor.&#8217;
Breukel: &#8216;Toen ik jou laatst moest fotograferen voor NYT Magazine, was je ook niet echt op je gemak.&#8217;
Dijkstra: &#8216;Ik had er totaal geen zin in. Ik was moe, ik had een heel drukke periode achter de rug. En toen moest ik ook nog op de foto.&#8217;
Breukel: &#8216;Ik dacht: wat gebeurt hier. Welke kant gaat dit op. Dat vind ik wel interessant.&#8217;
Eigenheid
Dijkstra gebruikt het woord &#8216;herkenning&#8217; om aan te duiden wat er tussen fotograaf en object moet plaatsvinden. Die omschrijving is van Diane Arbus, Dijkstra verwijst er vaak naar. Voor Breukel is het kernwoord &#8216;verbazing&#8217;. Terstond geeft hij blijk van een talent om uitersten te verenigen: &#8216;Herkenning kan ook verbazing zijn natuurlijk, dat je denkt, hé gek, ik herken dit.&#8217;
Dijkstra lacht. Ze zegt: &#8216;Het hoeft niet iets te zijn wat ik zelf ook heb. Voor mij zit het soms in een draai die moet kloppen met een uitdrukking. Maar ik moet het wel kennen om het te kunnen herkennen. Als je het niet herkent, dan zie je het niet.&#8217;
Breukel: &#8216;Bij mij is het meer wat de buitenstaander bij mij oproept, dan wat ik herken.&#8217;
Dijkstra, met nu in haar stem iets van de wanhoop van iemand die het al zo vaak heeft trachten uit te leggen: &#8216;Dat is het bij mij óók. Maar het is ook een specifiek moment dat iemand zo gaat zitten, met een soort eigenheid. Dan wordt het ineens duidelijk. Dat is het, denk ik. Dat het ineens binnenkomt.&#8217;
Breukel: &#8216;Als maker ben je met die nieuwsgierigheid bezig, een fascinatie in combinatie met je technische kunnen en je kijken, als dat erin zit, dan heb je kans op een goeie foto. De som van die factoren geef je door aan de kijker. Als je een foto hebt gemaakt, je hangt hem op en je voelt niks, dan zal de kijker dat ook niet hebben.&#8217;
Dijkstra: &#8216;Dan gaat het nooit leven.&#8217;
Breukel vertelt over een serie foto&#8217;s van Dijkstra waar zijzelf niet tevreden over was (en die de buitenwereld dus nooit heeft gezien) maar die hij erg goed vond, gemaakt in een Gronings bejaardentehuis. Waar misschien wel verbazing maar geen herkenning te vinden is.
Dijkstra: &#8216;Daar voelde ik me echt een voyeur. Ik had het gevoel dat ik geen contact met die bejaarden kon krijgen, ik werd er treurig van. Ik kan gewoon niet tegen…&#8217;
Breukel: &#8216;… slaap in de ogen!&#8217;
Dijkstra: &#8216;Nee, dat is het niet. Ik werd treurig van die oude mensen omdat ze zo introvert waren, er zat niks hoopvols meer in.&#8217;
Breukel: &#8216;Dat vond ik juist zuiver. Dat hebben die mensen.&#8217;
Dijkstra: &#8216;Ik moet een foto kunnen ophangen zonder neerslachtig te worden. Ik merk het ook als ik mijn moeder wil fotograferen. Zij zit in een verpleegtehuis en af en toe gaat het niet goed met haar. Dan kijk ik en dan denk ik: eigenlijk moet ik een foto maken. Maar dat lukt niet. Nou, met mijn mobiele telefoon nog net. Ik wil er gewoon niet naar kijken.&#8217;
Disgusting
De foto&#8217;s die nu onderweg zijn naar het Guggenheim hebben een lange weg afgelegd langs het kritische oog van hun maakster. Maar nu is zij tevreden over wat er komt te hangen over vier verdiepingen van de Guggenheim Tower (aanpalend aan de spiral ramp), en benieuwd hoe het New Yorkse publiek zal reageren op haar eerste grote solotentoonstelling.
Breukel: &#8216;Ik heb een expositie in Chicago gehad met de Michael Matthews-foto&#8217;s, en dat was een traumatische ervaring. Het project had ik samen met Matthews gedaan. Hij wist dat hij doodging en hij wilde dat zijn lichaam werd vastgelegd. (Matthews was dichter en performer, hij is gestorven aan de gevolgen van aids, PvdB.) Dat museum in Chicago werd overeind gehouden door de LaSalle Bank. Dus die bankiers kregen een preview van de tentoonstelling, inclusief ontmoeting met de kunstenaar. Een van die heren vraagt wat voor werk ik maak. Dus ik zeg: ga gewoon die foto&#8217;s bekijken. Hij ging naar binnen, kwam briesend die zaal weer uit: Disgusting! How dare you.&#8217;
Dijkstra: &#8216;Ja stel je voor: een zwarte, die aids had!&#8217;
Breukel: &#8216;Ja, hij vond dat ik Matthews misbruikt had en dat het een schande was dat ik daarmee in zijn museum terechtgekomen was. Enfin, die man had geen letter gelezen over hoe het werk was ontstaan.&#8217;
Dijkstra: &#8216;Ook al was het niet uit een vriendschap ontstaan, het zijn respectvolle foto&#8217;s. Maar Amerikanen hebben altijd wel een verhaal nodig. Ze moeten eerst over het werk lezen, de context een beetje begrijpen, voordat ze het kunnen waarderen. En dan plakken ze er achteraf hun eigen verhaal op. Niet alleen in Amerika. Wat dat betreft zou je er een studie van kunnen maken hoe er in de loop van de tijd over mijn werk of dat van Koos is geschreven.&#8217;
Daags na het interview plaatst The New Yorker een vooraankondiging van de tentoonstelling. &#8216;The color portraits of the Dutch photographer Rineke Dijkstra combine (…) the psychological depth of Diane Arbus, and the scale and crystalline detail of Netherlandish paintings.&#8217; Dat te lezen moet voor Dijkstra een moment van herkenning zijn geweest.

‘Je moet elkaar respecteren’

‘Ik zie mezelf als een soort klimop’

Video: de drie talen

Schrijver die blijft schuren

Video: introductie tot Frans Kellendonk

Frankrijk heeft een exorcist nodig

Tegen Assad, maar niet voor de oppositie

‘Ik ben harder dan de PVV, hoor’

Marokkaanser dan Marokkaans, Amsterdamser dan Amsterdams

‘Het verpest eigenlijk alles’

Leven vóór de staatsgreep

Ally in Wonderland

Ally in Wonderland

Groentegod Alain Passard

‘Ik ben een musicus met groenten’; SPECIAL (H)EERLIJK ETEN

‘Bescheidenheid zit in onze traditie’