Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots

Pieter van den Blink

Thijs Broer

Vreemdelingenbeleid in Nederland, goed bedoeld, slecht uitgevoerd

Goed bedoeld, slecht uitgevoerd

<div class="wpg-element paragraph">
29-10-2005 Pieter van den Blink
De Franse islamoloog Gilles Kepel is een van de weinigen in het debat over de islam die vloeiend Arabisch spreken. Dat komt de discussie ten goede. ‘Ze worden gedwongen om met mij te debatteren, terwijl de gedachte om mijn strot af te snijden toch wel eens bij hen zal zijn opgekomen.’
Ja hoor, zegt Gilles Kepel in zijn Parijse werkkamer, er valt best te lachen in zijn vak. Kepel is islamoloog, hij bestudeert het gedachtegoed van Osama bin Laden en dezulken. Niet per se een vreugdevolle bezigheid.
Maar toch, als hij ziet hoe op internet, ‘over
de grenzen van tijd en ruimte heen’, jonge moslims in Europa hun vragen voorleggen aan oude sjeiks in Saoedi-Arabië, kan hij een glimlach niet onderdrukken. Twijfels over diverse aspecten van het leven in het ‘land der ongelovigen’, bijvoorbeeld over het gebruik van anticonceptiemiddelen, autorijden door de vrouw of het gevaar dat kinderen op de crèche ‘geperverteerd’ raken met zang en dans, worden ‘zonder mankeren vanuit Arabië beantwoord’, schrijft hij in zijn voorlaatste boek Fitna, dat nu in het Nederlands is verschenen. En eerlijk gezegd moet hij ook wel een beetje grijnzen als hij hoort dat in Nederland de zus van de koningin voorstelt om met Al Qaeda rond de tafel te gaan zitten.
Gedurende de rest van het gesprek is Kepel ernstig en streng. Want al verdedigt hij nu twaalf jaar het standpunt dat het islamitisch fundamentalisme ten dode is opgeschreven, vooralsnog blijft de dreiging van aanslagen bestaan.
In Frankrijk is net een nieuw boek verschenen onder redactie van Kepel: Al-Qaida dans le texte (Al Qaeda in de tekst). Het bevat pamfletten van ‘de vier vaandeldragers van het fundamentalisme’, Bin Laden, zijn tweede man Al-Zawahiri, hun man in Irak Al-Zarqawi en de ‘aartsvader’ van het fundamentalisme, Abdallah Azzam, vertaald en geannoteerd door Kepel en zijn medewerkers aan de prestigieuze Sciences-Po universiteit in Parijs.
Kepel is een van de weinigen in het debat over de islam die vloeiend Arabisch spreken. Dat maakt de annotaties in Al-Qaida dans le texte zeer de moeite waard, en het komt het debat zelf ten goede. Kepel: ‘Gisteren zat ik in een televisie-uitzending met Omar Bakri (de van oorsprong Syrische sjeik die in Londen het salafisme predikte, onlangs eerst door Engeland en vervolgens door Libanon tot persona non grata verklaard, PvdB). Plus een sjeik die de hele tijd met Bakri in de clinch lag over de vraag wie van hen de ware salafist was. De baarddragers hebben mijn boek zelf nog niet gelezen maar wel wat er in het Arabisch over geschreven is. Ik had er wel lol in om te zien hoe zij gedwongen waren om met mij te debatteren, terwijl de gedachte om mijn strot af te snijden toch wel eens bij hen zal zijn opgekomen.’
Een document dat te laat kwam om nog in het boek te behandelen, is de brief van Ayman al-Zawahiri aan Abou Moussab al-Zarqawi. Vorige week gaven de Amerikaanse inlichtingendiensten de inhoud van de brief vrij. Wanneer en hoe hij onderschept is, blijft geheim, en daardoor blijven er twijfels bestaan over de authenticiteit.
Kepel: ‘De brief bevat wat mij betreft voldoende elementen van Al-Zawahiri’s ideologie om te denken dat hij authentiek is, al staat dat niet vast. Al-Zawahiri spreekt zijn zorg uit dat massale mobilisatie voor de fundamentalistische zaak zal uitblijven ten gevolge van het huiveringwekkende geweld in Irak onder leiding van Al-Zarqawi.
Dat klinkt als een echo van Al-Zawahiri’s bezorgdheid aan het eind van de jaren negentig, toen hij constateerde dat het echec van de guerrilla-jihad, vooral in Egypte en in Algerije, te wijten was aan een buitensporige moorddadigheid waar geen enkele politieke controle meer boven stond. Denk aan de massaslachtingen in Algerije en de aanslag in Luxor in Egypte.
De vraag is wat Al-Zawahiri (die afgelopen zondag een oproep deed aan moslims om de slachtoffers van de aardbeving in Pakistan te helpen, PvdB) nog voor macht heeft. Binnen Al Qaeda is een proces gaande van verwatering van verantwoordelijkheden, er lijkt geen echte commandostructuur meer te bestaan. Een verzameling teksten wordt op internet gezet met het effect dat een kleine groep individuen geprikkeld raakt om ook een aanslag te ondernemen. Dat kan een zekere efficiëntie hebben, maar veel minder dan toen Al Qaeda nog de middelen en het geld had om grote aanslagen op touw te zetten. Bij de aanslagen in Amerika telden we de doden in duizendtallen, in Spanje waren het er honderden, in Engeland tientallen. We kunnen dus zeggen dat het steeds minder efficiënt is. Daar staat tegenover dat het steeds onrustbarender wordt omdat in Amerika de terroristen vreemdelingen waren die van buiten kwamen, in Spanje waren het immigranten die in Spanje leefden, en in Engeland waren het kinderen van de multiculturele samenleving zelf. Mohammed Sidique Khan (pleger van de aanslag op 7 juli in Londen, PvdB) zou de broer kunnen zijn van Mohammed B., de moordenaar van Theo van Gogh.’
Gelooft u Mohammed B. wanneer hij zegt dat hij hetzelfde gedaan zou hebben als Van Gogh zijn broer was geweest?
‘Waarschijnlijk is dat zo. De salafistisch-jihadistische literatuur staat bol van de “stichtelijke voorbeelden” van zonen die hun vaders vermoordden omdat ze afvallig waren geworden, dat is een typisch onderdeel van die sektarische hersenspoeling uit de wereld van het salafisme-jihadisme.’
Prinses Irene, de zus van de Nederlandse koningin, stelt voor dat het Westen met Al Qaeda gaat onderhandelen. Wat vindt u daarvan?
‘Dat lijkt me niet erg serieus. Ik zie niet in hoe dat zou kunnen. Met wie? Zo’n uitspraak lijkt me een laatste overblijfsel van het multiculturalistische denken.’
Zijn er niet ook principiële bezwaren?
‘Ja, want onderhandelen zou de schijn wekken dat degenen die geweld gebruiken hun zin krijgen. Zover moeten we het niet laten komen. Hier in Frankrijk zou trouwens niemand het in zijn hoofd halen om zo’n voorstel te doen, doordat hier de druk, zowel militair-politioneel als politiek, veel hoger is. Ik denk dan aan de jacht op terroristen maar ook aan de hoofddoekenkwestie.’
In 2004 was Gilles Kepel lid van de commissie die de invoering van het wettelijk verbod op het dragen van religieuze tekenen in openbare scholen voorbereidde. Hij laat geen gelegenheid voorbijgaan om de zegeningen van die wet te benadrukken.
Toch zien we in het Westen een toenemende empathie, een belangstelling voor de persoonlijke beweegredenen van degenen die aanslagen plegen. Het nieuwe boek van Yasmina Khadra (zie de voorpublicatie in VN vorige week) of de Nederlands-Palestijnse film ‘Paradise Now’ waarin de laatste vierentwintig uur van het leven van een zelfmoordterrorist worden gevolgd, zijn daar voorbeelden van. Wat vindt u van die toegenomen interesse?
‘Dat vind ik interessant. Ik denk dat we moeten proberen te begrijpen wat iemand tot een zelfmoordaanslag kan brengen. Want die zelfmoordenaars zijn een teken des tijds in onze samenleving. Iemand die zoiets doet, is natuurlijk gehersenspoeld, maar het zegt ook iets over de politieke communicatie in de postmoderne samenleving, die van immigratie, internet, satelliettelevisie, videoclips en multiculturalisme. Dat is heel belangrijk, we staan pas aan het begin van dat onderzoek.’
En dat het onderzoek dan vanuit de kunst geschiedt in plaats van door de wetenschap is geen probleem?
‘Dat is niet zo vreemd. Kunstenaars zijn vaak sneller in hun reacties, en ook als ze geen boekenkennis van het onderwerp hebben, gaat hun intuïtie vaak heel ver.’
Schuilt er niet het risico van apologie in?
‘Er is inderdaad een kans dat we door onze wil om te begrijpen ons morele oordeel opschorten. Van de martelaar gaat kennelijk in alle gevallen een zekere aantrekkingskracht uit waar de massa gevoelig voor is. Dat is het gevaarlijkste element in de situatie van dit moment.’
Vindt u dat Mohammed B. geheel van de buitenwereld moet worden afgesloten of moet hij het recht behouden om zijn mening te geven?
‘Ziet u deze brief? Die heb ik ontvangen van Carlos de jakhals (bijnaam van superterrorist Illich Ramirez Sanchez, verblijft sinds 1994 in een Franse gevangenis, van waaruit hij ook een boek heeft gepubliceerd, PvdB). Hij heeft me geschreven nadat ik op de televisie gesproken had over zijn bekering tot de radicale islam en zijn bewondering voor Bin Laden in wie hij een figuur van de revolutie zag. Ik zei dat hij van het leninisme naar de jihad was overgestapt. Hij schrijft me nu dat dat geenszins het geval is: “Ik ben nog altijd leninist maar ik bewonder Bin Laden.” Dat is goed om te weten. Ik ben van mening dat het mogelijk is om dergelijke mensen hun recht op vrije meningsuiting te laten behouden zolang dat deel uitmaakt van het debat. Op het moment dat ze fysiek niet meer in staat zijn om schade te berokkenen, moet de maatschappij in staat zijn om hun argumenten met argumenten te bestrijden.’
Kepel is islamoloog, maar in zijn boeken oordeelt hij ook over zaken die buiten zijn vakgebied vallen. Bijvoorbeeld over de reacties van het Westen op de radicale islam. Kepel richt zijn pijlen vooral op het multiculturalisme zoals dat in Nederland en in Engeland beleden is. Van Mohammed B. komt het gesprek vanzelf op de huilende agenten tijdens diens proces.
Kepel: ‘Ik vermoed dat ook dat een gevolg is van multicultureel denken: we hebben alles voor hen gedaan, waarom willen ze ons nou vermoorden? In het Franse systeem is een huilende agent moeilijk voor te stellen omdat de Franse politie uitgaat van de idee dat iemand die op hen schiet, een crimineel is ongeacht zijn afkomst. Het is een en dezelfde manier van denken die de politieagenten aan het huilen brengt en die de zus van de koningin tot haar voorstel brengt om te gaan onderhandelen met Al Qaeda.
De gekte lijkt een beetje te hebben toegeslagen in Nederland. Het krachtenveld dat de tolerantie en het multiculturalisme in stand hield, ging uit van de aanvaarding van de ander als ander. Dat is nu veranderd in het tegenovergestelde: de onbekende ander wordt een monster. Daar zijn we bang voor en we weten niet hoe we daarmee moeten omgaan. Hier in Frankrijk is het anders. De ander maakt hier deel uit van onszelf, we kennen hem. Hier in Frankrijk droegen meisjes die demonstreerden tegen de invoering van de hoofddoekenwet, die het dragen van hoofddoeken op openbare scholen verbood, hoofddoeken in de kleuren van de Franse vlag, terwijl tegelijkertijd in Engeland moslims de Engelse Union Jack aan het verbranden waren. De staat wordt hier wel gekritiseerd, maar ze heeft zich tenminste gemanifesteerd.
Hetzelfde geldt op het moment dat ik me in debat begeef met Omar Bakri. We hebben onze manier van interactie, de discussie, aan hen opgelegd.’
Wat vindt u van de plannen om ook in Nederland zoiets als het Institut du Monde Arabe te openen?
‘Een mooi idee, als het maar niet hetzelfde wordt als het IMA hier in Parijs. Ik denk dat het mislukt is. Afgezien van de mooie exposities is het IMA een politiek instrument tussen Frankrijk en de Arabische landen. De financiering van het IMA komt voor de helft van Frankrijk en voor de helft uit de Arabische landen, die hun deel overigens vaak niet voldoen wat wel aangeeft dat ze er geen belang aan hechten. En de directeur is politiek benoemd. Die neemt geen enkel risico. Ikzelf bijvoorbeeld, die toch niet helemaal aan de zijlijn staat in het Franse debat, ik ben nog nimmer uitgenodigd in het IMA. Ze zijn bang voor elk debat. Er lopen op dit moment meerdere projecten tegelijk in Nederland, het belangrijkste is dat de fouten die hier gemaakt zijn, vermeden worden.’
In Fitna beschrijft Kepel hoe het begrip democratisering, ‘damakrata’, in het Arabisch een steeds negatievere lading krijgt. Ten gevolge van de oorlog in Irak en de rechtvaardiging die de Amerikaanse president Bush daarvoor pleegt te geven, staat het nu min of meer gelijk met ‘iets dat van buitenaf opgelegd wordt’. Uit het nieuwe boek, Al-Qaida dans le texte, blijkt dat Bin Laden democratie, waarbij de macht in handen van het volk ligt, beschouwt als idolatrie. Immers alleen God kan macht uitoefenen. Maar Kepel wijst ook op wat er niet staat bij Bin Laden, namelijk een duidelijke omschrijving van een alternatief voor de democratie. Hij constateert dat de ‘islamitische staat’ waarvan herhaaldelijk sprake is, geen concrete invulling krijgt anders dan dat de sharia, de islamitische wet, er zal heersen.
Kepel: ‘Het boek is een poging om de ideologie van Al Qaeda te ontcijferen door lezing van de teksten die zij verspreidt. Want achter de hele enscenering van spectaculaire aanslagen voor de televisie, is er een ideologie. Door die te bestuderen, kunnen we leren begrijpen waarom de fundamentalisten overgaan tot het plegen van zelfmoordaanslagen. Het boek eindigt niet echt in een conclusie. We laten wel zien dat de ideologische positionering evolueert naarmate de politieke situatie verandert. Ik denk dat Al Qaeda ten dode is opgeschreven. Osama bin Laden schijnt ernstig ziek te zijn. En Al-Zawahiri? Wat mij intrigeert is dat die brief aan Al-Zarqawi die nu openbaar is gemaakt, is gedateerd op 9 juli. Dat wil zeggen twee dagen na de aanslagen in Londen. En hij spreekt er met geen woord over! Dat zou kunnen betekenen dat, als de brief inderdaad authentiek is, Al-Zawahiri zodanig geïsoleerd moet leven dat het nieuws van de aanslagen hem toen nog niet had bereikt.’
</div>

Gilles Kepel: ‘De onbekende ander wordt een monster’

Heilige Hermans heerst. De Hermansianen, hoeders van het literaire erfgoed van WFH

<div class="wpg-element paragraph">
01-10-2005 Door Pieter van den Blink
‘Ach ja, er is een zekere agitatie gaande in Parijs,’ constateert Michel Houellebecq. Hij maakt niet de indruk dat hij bezwijkt onder alle kritiek op zijn nieuwe boek en op zijn manier van doen. Een bewuste strategie ligt daar wat hem betreft zeker niet aan ten grondslag. ‘Welnee, niemand heeft dit kunnen voorzien, en niemand heeft het in de hand. Sorin, mijn uitgever, stuurt me telkens berichtjes: Michel, we hebben de situatie volledig onder controle, alles loopt volgens plan, enzovoort. Ha ha, hij heeft helemaal niks onder controle. Ik ook niet, niemand.’
Het grootste gedeelte van wat er in Parijs over hem beweerd wordt, is langs hem heen gegaan, beweert Houellebecq. Alleen de ‘ongeauto¬riseerde biografie’ door Denis Demonpion heeft hem uit zijn humeur gebracht. ‘Mijn leven is van mij!’ riposteert hij. Op zijn website zegt hij alle mensen die Demonpion te woord hebben gestaan de vriendschap op. Hij had Demonpion voorgesteld om zijn tekst van voetnoten te voorzien. ‘Ik ben heel goed in voetnoten,’ zegt hij. 
Vermoedelijk is dat ook de reden dat Demonpion het voorstel afsloeg. Om zich te wreken zet Houellebecq nu een autobiografie in wording op internet. ‘Een gevaarlijke onderneming inderdaad, maar na het schrijven van zo’n ingewikkelde roman heb je wel even zin in een écriture spontané.’
Buiten dat lijkt hij zo kalm als het in het oog van een storm maar kan zijn.
Houellebecq is nooit een auteur geweest die zich op zijn gemak voelde in de literaire microkosmos van het zesde arrondissement van Parijs. Hij ontvangt de Nederlandse pers in een uithoek van de Vogezen. Het kitscherige hotel waar hij zijn intrek heeft genomen heet La Clairière. In het boek komt dat woord één keer voor, in de beschrijving van een open plek in een bos waar een groep ‘wilden’ (mensen die nog geen genetische verbeteringen hebben ondergaan) zich overgeven aan hun beestachtige instincten. Houellebecq verklaart zijn keuze uit praktische omstandigheden: hij is net klaar met de promotie van zijn boek in Duitsland en moet nu door naar Italië. Hij en zijn trouwe hond Clement doen de reis per auto, en dan kom je door de Vogezen.
Het grote voordeel van La Clairière is dat er nergens muziek uit onzichtbare speakers komt, en stilte is een groot goed voor wie met Houellebecq wil spreken, want hij praat héél zachtjes en binnensmonds.
‘De agressie rondom mijn persoon is geen verrassing,’ mijmert hij. ‘Die primitieve emotie genaamd jaloezie kan veel verklaren. Het is normaal dat ik nu in Frankrijk word veracht. Het is wel vervelend dat die jaloezie soms vermomd gaat als afkeuring van mijn werk op literaire gronden. Het kan ook komen doordat mensen mijn boek niet begrijpen, dat ze daar razend om worden en zich vervolgens afreageren in de stukken die ze schrijven. Maar goed, dat is menselijk, vergeeflijk.’
Aan zijn uiterlijke verschijning valt niet af te zien of het geld hem naar het hoofd is gestegen. Houellebecq ziet er in elk geval nog steeds even verfom¬¬¬faaid uit als altijd. Volgens zijn vijanden in Parijs is dat allemaal met opzet.
‘Tegenover al die agressie in de media staat de steun van het publiek. Op straat fluisteren mensen me toe: je doet het goed. En doordat ik het adres van mijn website op de omslag van mijn boek heb gezet, krijg ik nu veel mails. Die zal ik allemaal beantwoorden als het wat rustiger is.’ Dan, lachend: ‘De mensen zullen mijn boek kopen om dezelfde reden als waarom ze nee gestemd hebben bij het referendum over de Europese grondwet.’ De gangbare interpretatie van het Franse nee op 29 mei is dat de kiezers het establishment een loer hebben willen draaien. Zijn de hoge heren vóór, dan ben ik tegen, was het sentiment. In Houellebecqs geval zou het precies zo werken, met het omgekeerde resultaat.
Ja, er zit ook wel eens een enkel haatmailtje tussen, voor zover hij nu heeft kunnen zien, maar daar maakt hij zich geen grote zorgen om. Volgens zijn advocaat in Parijs gaat het om ‘hooguit enkele tientallen bedreigingen’.
In Mogelijkheid van een eiland beschrijft de hoofdpersoon, die komiek is van beroep, het publiek als een ‘groot gevaarlijk beest’. Houellebecq: ‘Ik denk dat ik het juist beschreven heb, het succes, de lachende zaal, het is in het begin ongetwijfeld geweldig, maar op een zeker moment gaat het je tegenstaan. Ik denk dat komieken die op een podium klimmen om de zaal aan het lachen te maken, dappere mensen zijn, ik zou dat nooit durven. Ik heb de afgelopen weken veel voorgelezen uit mijn boek in Duitsland. Nu al staat het me tegen dat ik precies weet op welk moment de mensen zullen gaan lachen.’
Het gesprek keert terug naar de houellebecquerie, de obsessie van Frankrijk met de auteur, zijn boek en zijn levenswandel. ‘Je kan van Frankrijk veel zeggen, maar het is in elk geval héél vermoeiend,’ constateert Houellebecq. ‘Mijn redding kan alleen nog uit het buitenland komen. Frankrijk zal weer van mij houden als het ziet dat ik in andere landen succes krijg. Een beetje zoals de Concorde destijds, of de Airbus.’ Is dat een typisch Franse manier van doen? ‘Die verkettering had ook elders wel kunnen gebeuren, denk ik, maar niet in zulke sterke mate op het gebied van de literatuur. Frankrijk heeft een moeilijke omgang met de eigen literatuur.’
Heeft hij niet ook een moeilijke omgang met Frankrijk? ‘Dat ik elders ben gaan wonen, sterkt de Fransen in hun haat. Ze vinden het onbeschoft van me. Het land is zeker niet goed genoeg voor hem, denken ze. In feite gaat het om hun eigendunk.’ Dat er in Parijse boekhandels exemplaren van zijn boek beklad zijn met rode inkt, wist hij nog niet. Hij vindt het ‘curieux!’ en verder lijkt een beetje haat meer of minder hem niet te deren.
Zou hij graag de Prix Goncourt willen winnen? ‘De Goncourt, dat zou niet slecht zijn. François Nourrissier (oud-voorzitter van de jury, die zich sterk maakt voor het boek) verdient het dat ik ’m krijg. Hij heeft echt zijn best gedaan. Ook mijn uitgever Raphaël Sorin verdient het. Die heeft nog nooit een Goncourt gehad voor een van zijn auteurs. Dat zit hem dwars, heel erg dwars. Dat kan je zien. Ik gun het die mensen dat ik de prijs krijg.’ Hij buigt zich voorover naar Clement, die tussen zijn voeten ligt met één oog open en één oog dicht. ‘Nietwaar, Clement? De Goncourt, dat zou niet gek zijn.’ Hij gaat weer rechtop zitten, kluift bedachtzaam op zijn sigaret en zegt na een lange stilte: ‘Ik ben een publiek figuur geworden, maar ik weet niet wat ik representeer.’
</div>

Michel Houellebecq: Allemaal primitieve jaloezie

<div class="wpg-element lead-bold">
Tout Paris is in opperste staat van opwinding over het nieuwe boek van sterauteur Michel Houellebecq. Waarom wil Frankrijk maar niet trots zijn op de enige kandidaat voor de titel ‘grootste schrijver’? 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Binnen een tijdsbestek van nog geen tien jaar heeft Michel Houellebecq voor elkaar gekregen dat de hele wereld zijn merkwaardige naam kan uitspreken, en zelfs spellen. Zijn werk wordt in vijfendertig talen vertaald, hij oogst bewondering en afgrijzen, ontvangt belangrijke literaire prijzen en dreigementen. Hij schetst de eenzaamheid van de moderne mens die niet is opgewassen tegen de complexiteit van de wereld die hij zelf heeft gebouwd. Houellebecq neemt het wezen van de maatschappij waarin wij leven op de korrel, en al schrijft hij niet naar ieders smaak, dat is toch waar de literatuur voor bedoeld is. Frankrijk, het land dat deze auteur heeft voortgebracht, heeft dus alle reden om trots of op zijn minst tevreden te zijn dat er in haar grote literaire traditie weer eens wat te beleven valt.
Want Frans, zeer Frans, is Michel Houellebecq zeker, ook al woont hij tegenwoordig elders. Zijn leven voltrok zich tegen een achtergrond van typisch Franse decors. Hij is geboren op het eiland La Réunion (een Frans departement ten oosten van Madagascar) en bracht een deel van zijn jeugd door in Frans Algerije. In Frankrijk studeerde hij voor landbouwingenieur en werd hij ambtenaar bij de Assemblée Nationale, het Franse parlement. Daar werkte hij tot zijn doorbraak als schrijver.
Trots, de Fransen? Niet op Houellebecq. De hoeveelheid aandacht voor zijn leven én werk tart op dit moment iedere beschrijving. Zinedine Zidane en de Airbus 380 moeten het samen met minder doen. Maar aandacht is niet hetzelfde als waardering.
Het Franse ministerie van Buitenlandse Zaken rekent Houellebecq in elk geval tot de exportproducten. Een lyrisch document, in vele talen opvraagbaar op de website van het ministerie, roemt Houellebecqs ‘gave om met wrede scherpzinnigheid de gebreken van deze tijd bloot te leggen, en met zijn mes net zo lang in de open wond te wroeten tot wij bereid zijn om onze gore geheimen onder ogen te zien.’ Bon. Maar wat denkt de rest van Frankrijk over Michel Houellebecq?
De grote vraag van dit moment is of Houellebecq op 3 november de Prix Gon¬court zal krijgen, de belangrijkste literaire prijs van Frankrijk. Als hij er voor de derde keer naast grijpt, zal dat feit weer minstens evenveel aandacht krijgen als het boek van de prijswinnaar. Maar prijs of geen prijs, het is duidelijk dat de hysterie over Houellebecq zal voortduren zolang er geen schrijver opstaat die nog meer onrust zaait. Juist dat lijkt erg onwaarschijnlijk.
‘Over tien jaar weet niemand meer wie Houellebecq is, de ballon zal vanzelf leeg¬lopen,’ voorspelt Maurice Nadeau, die in 1991 Houellebecq ontdekte en zijn eerste boek uitgaf maar geen contact meer met hem heeft. ‘Hij bouwt geen oeuvre, het is een keizer zonder kleren,’ oordeelt succesauteur Philippe Claudel. ‘Hij behelpt zich met obsceniteit, en dat is altijd een teken van zwakte in de literatuur. Na een tijdje zullen de mensen op zoek gaan naar iets anders,’ denkt Angelo Rinaldi, chef boeken van Le Figaro. En allemaal stellen ze bij het afscheid de vraag: Nederland gaat toch niet meedoen aan die houellebecquerie?
Er zijn ook mensen die hopen van wel. Als enige levende schrijver in Frankrijk heeft Michel Houellebecq een officiële Cercle des Amis, een vriendenkring. ‘Dat is dus iets anders dan een fanclub,’ legt Michelle Levy uit. Zij is de drijvende kracht achter de Cercle. ‘Fanclubs zijn voor filmsterren, in de vriendenkring gaat het om een gemeenschappelijke waardering van het werk.’ Michelle Levy is het prototype van de onvoorwaardelijke liefhebber. Naar eigen zeggen is ze verliefd geworden op het oeuvre toen ze, in een periode van wanhoop, ontdekte dat Houellebecq precies haar wereldbeeld beschreef. ‘Tot dat moment had ik het idee dat ik de enige was die zich zo voelde.’ De website die zij bestiert, is opgedragen aan de schrijver ‘wiens werk en persoon licht brengen in mijn leven’. Op dit moment maakt Michelle Levy zich zorgen. Ze is bang dat Houellebecq zal bezwijken onder de ‘haatcampagne’ in de Franse media. ‘Net nog heeft Canal+ de spot gedreven met zijn manier van praten. Bij elk onderwerp dat aan bod kwam in het melige programma Le Grand Journal, riep de presentator: Even kijken wat Michel Houellebecq ervan vindt. Vervolgens waren dan fragmenten te zien van een interview met Michel uit een ander programma, waarin hij telkens niet verder kwam dan wat gezucht of een moeizaam je ne sais pas…’
Die running gag was bedacht door Frédéric Beigbeder. Behalve schrijver van een aantal romans over zijn geëxalteerde bestaan als Parijse dandy en literair criticus van roddelblad Voici was Beigbeder de afgelopen jaren ook literair directeur bij uitgeverij Flammarion. ‘Het was Michel die me die baan bezorgde,’ vertelt hij. ‘Hij was de sterauteur bij Flammarion en toen de vorige directeur, Raphaël Sorin, naar Fayard vertrok, zei Michel tegen mij: als je wilt zorg ik ervoor dat jij zijn opvolger wordt. We waren vrienden. Ik had met mijn roman 99 Francs een punt gezet achter mijn reclamecarrière en het leek me wel leuk om uitgever te worden.’ Flammarion dacht met Beigbeder in huis de garantie te hebben dat Houellebecq niet Ç
weg zou lopen. ‘Michel vertrok naar Ierland en liet niks meer van zich horen. En toen lazen we in de krant ineens het bericht dat hij Sorin achterna was gegaan naar Fayard. Ik heb hem nooit meer gezien,’ zegt Beigbeder, zonder een spoor van rancune. ‘Ach, dat was toch een grapje in Le Grand Journal! Het is goed nieuws dat er weer een auteur is die zoveel vertaald wordt. Het publiek beschouwt hem als een profeet. En profeten hebben het in eigen land altijd moeilijk. Is de omgang van de Amerikanen met Philip Roth zo anders dan wat er hier met Michel gebeurt? Als het al zo is dan komt dat doordat het literaire wereldje in Parijs een beetje op het orkest van de Titanic begint te lijken. Ze gaan maar door, terwijl de situatie volstrekt hopeloos is geworden. De Franse schrijvers van dit moment lijden aan een gebrek aan ambitie.’ Beigbeder vertelt dat hijzelf heeft besloten om zijn werkzaamheden bij Flammarion op een lager pitje te zetten omdat hij een roman wil schrijven in ‘ogenschijnlijk lichte stijl’ over de pijn die het hem doet om veertig te worden. ‘Schrijvers moeten altijd proberen om het wereldomvattende boek te schrijven. In Frankrijk gebeurt dat niet. Michel heeft succes omdat hij de zaken Amerikaans aanpakt.’
Philippe Claudel, schrijver van het veelgeprezen Grijze zielen, denkt dat de manier waarop Houellebecq de zaken aanpakt, zich ‘als een boomerang’ tegen hem zal keren. Hij is ervan overtuigd dat Houellebecq zijn imago zorgvuldig gecreëerd heeft en in stand houdt. ‘Maar schrijvers zijn er om personages te scheppen op papier, niet om zelf een personage te worden. En de media zijn als vuur, wie daarmee speelt zal zich zeker branden.’ Claudel weet al van een boekhandelaar die op de vraag of het werk van Houellebecq verkoopt, antwoordt: ‘Ach, u houdt toch wel voldoende van de mensheid om die boeken niet te willen kopen?’ Claudel vindt het ‘bizar dat de publieke opinie zich nog niet van Houellebecq heeft afgekeerd vanwege zijn racisme’. Hij vermoedt dat de Franse media zo wanhopig op zoek waren naar een nieuw genie dat ze Houellebecq op de troon hebben gezet ‘en gedaan alsof hij kleren aan had, terwijl hij in wezen naakt is. Het is allemaal één grote leugen.’
Maurice Nadeau, de nestor van het literaire wereldje, is uitgever van nieuw talent en van het blad La Quinzaine littéraire. ‘Ik pik een graantje mee van alle commotie omtrent Houellebecq omdat ik nog steeds de rechten heb van zijn eerste roman. De manier waarop er over hem gepraat wordt, vind ik onaangenaam.’ Daarom heeft Nadeau in zijn blad een pleidooi geschreven voor een ‘eerlijke lezing’ van La Possibilité d’une île. ‘Eigenlijk besteedt La Quinzaine nooit aandacht aan bestsellers, maar onder de huidige omstandigheden zou mijn zwijgen ook verkeerd kunnen worden uitgelegd.’ Ziedaar het mechanisme van de houellebecquerie in werking: iedereen móét iets zeggen. Nadeau: ‘Ik heb met Houellebecq te doen, ik denk dat hij niet gelukkig is. Want je moet wel een heel slecht mens zijn om te kunnen genieten van deze gang van zaken.’ Zal Houellebecq de Prix Goncourt krijgen? ‘Ik hoop van niet. Het zou niet goed zijn voor hem. En ook niet voor de Goncourt.’
Angelo Rinaldi’s ogen fonkelen. De oude Corsicaan, al dertig jaar in de journalistiek, lid van de Académie Française en chef van het boekenkatern van Le Figaro, had géén recensie-exemplaar ontvangen! Toch verscheen er voordat het boek in de winkels lag in Le Figaro een vernietigend stuk van Rinaldi. Daarin beschrijft hij hoe hij een exemplaar van het boek vindt op een bankje in het park. Hoe hij echt aan het boek gekomen is, wil Rinaldi niet prijsgeven. ‘Ik heb wat geregeld,’ zegt hij, niet ontevreden met zichzelf. ‘Ik was diepbeledigd door zijn manier van doen. Het getuigt van een goed voorbereide poging om de media te manipuleren.’ Rinaldi ontkent dat er binnen de redactie van Le Figaro een hetze tegen Houellebecq wordt gevoerd. ‘Ik overleg niet met mijn collega’s.’
Emmanuel Pierrat leerde Houellebecq kennen ten tijde van het proces in 2001. Franse moslimorganisaties namen aanstoot aan de roman Platform, waarin de hoofdpersoon onder meer gewag maakt van de vreugde die hij voelt bij elke dood van een Palestijn. Toen Houellebecq vervolgens in een interview de islam ‘de stomste religie’ noemde, klaagden zij hem aan. Emmanuel Pierrat verdedigt veel schrijvers. Naast zijn advocatenpraktijk heeft hij zelf een kleine uitgeverij. De briljante advocaat kreeg het verzoek om de huisjurist van uitgeverij Flammarion bij te staan in de verdediging van Houellebecq, en uiteindelijk was hij het die de vrijspraak voor zijn cliënt verkreeg. ‘Ja,’ zegt hij lachend, ‘we hebben hier op kantoor intensief geoefend met Houellebecq. Mijn islamitische medewerkers speelden de klagende partij, en ik de rechter. Het meeste zorgen maakte ik me over de vraag hoe Houellebecq de rechtszitting door zou komen zonder tabak. Ik heb hem Lexomil gegeven en hem volgeplakt met nicotinepleisters. Het effect was precies goed. Hij was kalm maar hij viel net niet in slaap. Alleen moest de rechter hem telkens vragen om wat dichter bij de microfoon te gaan staan.’ Maître Pierrat maakt zich geen zorgen om Houellebecq. ‘Hij heeft een sterke persoonlijkheid. Al die commotie nu is het gevolg van het feit dat de Franse literatuur op dit moment geen enkele kampioen heeft. Het was al enige tijd stil rondom Houellebecq toen het bericht kwam dat hij met een voorschot van 1,3 miljoen euro naar een andere uitgever was gelokt. Misschien was de verhouding met Flammarion ook verslechterd tijdens het proces. De huisadvocaat van Flammarion wilde dat Houellebecq zich zou verontschuldigen voor wat hij gezegd had, iets wat hijzelf pertinent weigerde. De directeur van de uitgeverij begaf zich toen naar de Grote Moskee van Parijs om excuses aan te bieden. Hoe dan ook, iedereen viel over dat astronomisch hoge voorschot. Wat moest dat wel niet voor boek worden, hoe kon je met zo’n bedrag op je bankrekening nog onbevangen schrijven? Zo is het begonnen.’
Vervolgens werd de verschijning van La Possibilité d’une île aangekondigd voor 31 augustus. Parijs was nog niet uitgepraat over dat voorschot, en nu maakte uitgeverij Fayard bekend dat de drukker opdracht had gekregen om te beginnen met maar liefst 275.000 exemplaren. Verder liet de uitgeverij weten dat vrijwel gelijktijdig vertalingen in het Italiaans, Duits, Engels en Nederlands zouden verschijnen en een paar maanden later de film. ‘De volstrekte ontaarding van het Franse boekenbedrijf in karikaturale vorm,’ oordeelde het dagblad Libération.
In de loop van juni constateerden de literaire critici dat vrijwel niemand van hen het boek toegestuurd had gekregen. Aanvragen voor interviews werden niet gehonoreerd. Wat was dit nu? Een spelbreker in de rentrée littéraire! Gold de belangstelling voor Houellebecq ten tijde van Elementaire deeltjes nog alleen de schrijver achter het werk, bij het proces naar aanleiding van Platform was hij al een bekend figuur, en nu stootte hij door naar de status van ‘fenomeen’. Dat is handig, want in de fenomenologie is voor elk detail een plaats.
Denis Demonpion, auteur van een ongeautoriseerde biografie, raakt helemaal opgewonden als hij vertelt over zijn ontdekking dat Michel Houellebecq zich als twee jaar jonger voordoet dan hij in werkelijkheid is. ‘Het is een poseur. Ik veroordeel dat niet, maar het zegt wel iets…’ Net als Philippe Claudel is Denis Demonpion ervan overtuigd dat alle commotie een ‘van meet af aan door Houellebecq zelf geregisseerde mediacampagne is’. De strekking van zijn boek is dat alles aan Houellebecq geregisseerd is. ‘Dat hele imago van het lelijke eendje waar niemand van houdt, het gemompel, dat is allemaal heel bewust.’
Maar Raphaël Sorin, Houellebecqs uitgever die ietsje eerder de oversteek van Flammarion naar Fayard al gemaakt had, blijft uitleggen aan wie het maar horen wil dat de terughoudendheid jegens de media bedoeld is om te voorkomen dat Houellebecq ‘weer in de fout gaat’, refererend aan zijn uitspraak tijdens de promotie van Platform dat de islam ‘de stomste religie’ was.
Een rondgang door het literaire milieu van Parijs leert dat Houellebecq Frankrijk op twee manieren met zichzelf confronteert. In de eerste plaats is er het wereldbeeld dat hij in zijn romans schetst. Kort samengevat: de mens wordt gewogen op zijn economisch nut en seksuele aantrekkingskracht, behalve het seksuele verkeer is er eigenlijk geen contact mogelijk tussen mensen en ook al zijn de verrichtingen van dat ‘slimme zoogdier’ soms ontroerend, de soort als geheel is ten dode opgeschreven. Het mes waarmee Houellebecq ‘in deze wonde wroet’ is soms vlijmscherp en soms zeer bot, maar de pijn die het doet is voor alle lezers, Frans of niet, dezelfde.
Maar de Franse lezer is nog niet klaar als hij zich een mening heeft gevormd over de inhoud van Houellebecqs boeken. De Fransen moeten ook nog verwerken dat hun best gelezen romancier, degene die voor de ogen van de wereld Frankrijks literaire fakkel de eenentwintigste eeuw in draagt, een miezemuizerig mannetje is, een slecht geklede mompelaar met rotte tanden. Zelfs Céline en Sartre waren robuuste verschijningen vergeleken bij Michel Houellebecq, om van Zidane en de Airbus maar te zwijgen. Het kost ongetwijfeld moeite om in hem de trots der natie te zien. ‘Wie is onze grootste schrijver?’ vraagt een Franse criticus zich af. En hij moet constateren. ‘Houellebecq, helaas. Maar evengoed, Houellebecq.’
</div>

Michel Houellebecq: Wroeten in Frankrijks open wond

<div class="wpg-element lead-bold">
De beste contemporaine Franstalige schrijver is in ongenade gevallen bij de westerse intelligentsia. Doodgezwegen in Europa, zijn leven niet zeker in zijn geboorteland Algerije, houdt Yasmina Khadra zich eenzaam staande.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
De man heeft de bouw van een vechter. Hij is niet jong meer, al rollen onder zijn zwarte coltrui twee gedrongen schouders. Zijn ogen staan wijd open. Hij spreekt Frans met een zwaar accent, maar kent alle woorden en zegswijzen. Een verteller. Zesendertig jaar militaire discipline vermochten het literaire vuur in Mohammed Moullesehoul niet te doven. Hij was commandant overdag, schrijver in de avonduren. Aanvankelijk van detectives, later van indringende romans over de helse burgeroorlog in zijn land, Algerije.
Die detectives wilde de militaire dictatuur nog wel door de vingers zien, Moullesehoul publiceerde ze onder zijn eigen naam. Maar de romans hadden hem ongetwijfeld het leven gekost zodra hij als de schrijver ervan ontmaskerd zou zijn, want propaganda voor het land zijn ze niet.
Zijn manuscripten werden de Middellandse Zee over gesmokkeld en verschenen onder pseudoniem bij een Franse uitgeverij, vertalingen in tien landen volgden al snel.
Zijn pseudoniem stelde Moullesehoul samen uit twee voornamen van zijn vrouw en als eerbetoon aan haar en aan zijn eigen verleden is hij onder die naam, Yasmina Khadra, blijven schrijven, ook na zijn vertrek, een vlucht wil hij het niet noemen, uit Algerije in 2000.
Toen hij in Europa aankwam, stond aanvankelijk de hele intellectuele goegemeente, diep onder de indruk van de romans, klaar om hem op te vangen. Parijs haalde hem binnen als een voorbeeld van hoe de kunst kon zegevieren onder alle omstandigheden. Tot hij werd uitgenodigd om afstand te nemen van zijn militaire verleden in een leger dat, om de fundamentalisten te beteugelen, zelf niet zou hebben geaarzeld om terreur te zaaien.
Moullesehoul/Khadra weigerde. Een half leven in de kazerne had dan toch bewerkstelligd dat hij voor geen prijs zijn wapenbroeders afviel. L’écrivain, de autobiografie van zijn jeugd waarin hij in 2001 zijn ware identiteit onthulde, is opgedragen ‘aan de cadetten met mijn grootste genegenheid’. Een korte polemiek, zijn toelage van het Internationaal Schrijvers Parlement ingetrokken, en daarna zweeg men verder over deze man.
‘Ik ben de belichaming van de uitsluiting,’ zegt Khadra, die zijn echte naam in het dagelijks leven niet meer gebruikt. ‘Toen ik negen jaar oud was, ben ik uit mijn familie gesloten, die mij toevertrouwde aan het leger. In het leger was ik vanwege mijn literaire ambities de vreemde eend in de bijt, en nu ben ik in de ban gedaan door de westerse intelligentsia omdat ik in dat leger gezeten heb. Hoe dan ook, het brengt mij niet meer van mijn stuk.’ Hij zegt het met een verbeten opgewektheid.
De romans van Yasmina Khadra en de persoon van de schrijver (Mohammed Moullesehoul, op zijn verzoek hier verder aangeduid als Khadra – PvdB) zijn beide even ongewoon. De romans, waarvan de twee grootste reeds in het Nederlands verschenen, zijn hard maar ook poëtisch – de grens tussen realisme en surrealisme lijkt in de Maghreb anders te liggen dan bij ons, al kan dat ook het gevolg zijn van de beschreven gebeurtenissen zelf. Khadra vertelt de opkomst van het fundamentalisme in Algerije door te tonen hoe zijn personages langzaam vollopen met frustratie, die gaat gisten tot haat en eruit knalt als geweld. De man zelf, geboren één jaar na het begin van de onafhankelijkheidsoorlog (1954-1962), opgegroeid in een uniform en tijdens de terreur (vanaf 1992) belast met het onderzoeken van vele slachtpartijen, praat maar over een ding: zijn schrijverschap. Over wat hij doorstaan heeft, wil hij eigenlijk niets zeggen. ‘Zodra je over lijden praat, roep je het medelijden van anderen op, dat wil ik niet. Ik wil me laten gelden als schrijver. Ik wil, dat is een noodzaak voor mij, dat de mensen zeggen: hij is een groot schrijver. Voilà. De rest is allemaal risico van het vak.’ zegt hij in het kantoor van uitgeverij Julliard waar hij de ene Marlboro na de andere weg paft.
Over die ‘rest’ heeft hij gelukkig wel geschreven. In twee ongelooflijk mooie boeken, die in Nederland nog moeten verschijnen, heeft Khadra (48) zijn leven verteld. In de proloog van L’écrivain beschrijft hij hoe zijn vader hem en zijn neefje naar de kazerne in Oran brengt, er is zelden mooier geschreven over de relatie tussen een vader en een zoon. ‘Het hoort niet in onze Algerijnse traditie dat men zo zijn leven vertelt. Maar ik wilde aan mijn lezers, die van mij gehouden hebben zonder dat ze me kenden, laten zien tot welk punt ik bereid was te gaan. Ik heb me naakt aan hen getoond, om mijn dankbaarheid te uiten.’
De rest van L’écrivain gaat over zijn eerste decennium in het leger, ‘mijn moeder, mijn stam, mijn getto, mijn bestemming’, zoals hij aan het einde concludeert. Het andere boek, L’imposture des mots (2002), gaat over wat er gebeurde nadat L’écrivain was verschenen en Khadra dwars tegen de heersende opinie was ingegaan door te verklaren dat hij ‘gedurende acht jaar oorlog, nimmer getuige was van nabij of van verre, noch het vermoeden had, van enig bloedbad onder de burgerbevolking dat door het leger zou kunnen zijn aangericht’. L’imposture des mots is het relaas van de twijfel waaraan de schrijver ten prooi viel toen zijn nieuwe vrienden hem de rug toekeerden.
‘Toen ik in Parijs aankwam, dacht ik een familie te vinden die ik altijd gezocht had. Tijdens alle beproevingen en desillusies in de militaire periode zag ik diep in mij een fascinerend licht. Dat was het licht van die intellectuele familie, de familie van romanciers waartoe ik mezelf voelde behoren. Dat idee heeft me geholpen om door zesendertig jaar leger en ontkenning te komen en helder te blijven. Toen ik hen vervolgens in het echt ontmoette, kwam die volte face. Terwijl ik alleen maar mijn plicht gedaan heb van man tegenover andere mannen. Ik ben een eerlijk man en voor geen prijs ter wereld doe ik afstand van die eerlijkheid.’
Hij kan maar één verklaring bedenken voor de ‘ongetwijfeld gemanipuleerde’ polemiek. ‘Ik heb met mijn boeken het onvoorstelbare gedaan. Maar in plaats van bewondering op te roepen, was het te veel, het was zo mooi dat het verdacht werd.’ Hij zegt het op ferme toon, als om zich te verschansen in zijn zelfbewustzijn. Een zeker solipsisme kenmerkt zijn manier van spreken. Hij poneert een stelling, stelt vervolgens zelf de vraag: en waarom vind ik dat? en vertelt dan verder. Er is moeilijk tussen te komen. Voor zover bekend, is Khadra ook de enige schrijver die boven zijn ene boek een motto zet dat hij ontleent aan zijn andere.
Sinds hij in ongenade is gevallen, staat hij er alleen voor. Hij woont in Aix-en-Provence, in het zuiden van Frankrijk, ver van Parijs. In L’imposture des mots lezen we de denkbeeldige gesprekken die hij voert met de enigen die hem niet in de steek laten, personages uit zijn vorige boeken en die van anderen. Aan het einde duikt ook Mohammed Moullesehoul op. De commandant en de schrijver vergeven elkaar dat ze elkaar zo in de weg hebben gezeten.
‘Die verzoening was nodig,’ zegt Khadra, ‘want ik weiger een deel van mezelf te verloochenen. Ik ben de man die ik ben, in zijn geheel, in zijn volledigheid. Alleen op die manier kan ik functioneren. Een kleine minderheid hier in Europa begrijpt dat niet. Omdat ik het onverdedigbare verdedig. Maar ik weet waarover ik praat. Dat is alles. Ik houd van mijn land. Ik heb veel verloren aan aandacht en eer, maar in Algerije heb ik een volk gewonnen. De Algerijnen hebben respect voor mij, omdat ze gezien hebben dat ik, op één stap van de verheerlijking, er afstand van deed om mijn land niet te hoeven verloochenen.’
Van dat respect kan hij maar ten dele profiteren. Zolang de situatie in Algerije niet verandert, kan van terugkeer geen sprake zijn. ‘Ik verbied mezelf om angst te voelen, niemand zal mij kunnen verhinderen om naar Algerije te gaan. Dus ik ga af en toe, maar ik neem bepaalde voorzorgsmaatregelen. Vanzelfsprekend ga ik niet naar mijn eigen huis. Ik logeer bij vrienden, dat is alles.’
Doodgezwegen in Europa, zijn leven niet zeker in Algerije, houdt Yasmina Khadra zich vast aan een zelf gedane belofte van verlossing. ‘Er zijn twee manieren om te reageren op onrecht. Ofwel je wordt slecht en ga je de ander een nog veel groter onrecht aandoen dan wat je zelf hebt ondergaan, ofwel je gaat leren de ander beter te kennen. Ik kies voor het tweede, want dan voel ik me dichter bij mezelf, dichter bij mijn overtuigingen en vooral bij mijn roeping als schrijver.’
Via zijn eigen lotgevallen komt hij te spreken over de verhoudingen tussen Arabieren en de westerse wereld in het algemeen. ‘Wij blijven altijd curiositeiten, in plaats van talenten. Als men ons aanmoedigt, is het nooit om wat we te bieden hebben aan cultuur, maar om onze politieke stellingnamen. Dat is gevaarlijk. Wij begrijpen niet waarom we alles van jullie ontvangen, muziek, films, boeken, en jullie zo wantrouwig blijven tegen wat wij daar tegenover stellen. Weet u wat er gebeurt als al onze cris d’amour onbeantwoord blijven? Dan richten we ons tot jullie op een oorverdovende manier. Ik rechtvaardig het terrorisme niet, luister wat ik uit wil leggen. Haat begint met de miskenning van de ander. De Arabieren die het Westen hadden willen interesseren voor hun wetenschappen, hun fantasieën, zijn daar niet in geslaagd. Kijk naar mij, ik heb gigantische pogingen gedaan, in een taal die niet de mijne is. En toch is het erg moeilijk om het Westen te overtuigen. Dus gaan bij ons de slechtsten de plaats van de besten innemen. Ze zeggen: waar jullie niet geslaagd zijn de aandacht te trekken, gaan wij het proberen.’ In zijn boeken heeft Khadra het echter over het geweld dat Arabieren onderling over elkaar uitstorten, meer in het bijzonder dat van de fundamentalisten.
‘Misschien heb ik me verkeerd uitgedrukt. Er bestaan twee Arabische werelden. De ene is broederlijk, samenwerkend, open. In de ogen van de fundamentalisten is die houding mislukt en is daardoor het imago blijven bestaan van een onvolwassen natie. En er is een andere Arabische wereld, chagrijnig , wraakzuchtig, die wacht op het moment om zich te wreken voor de vernederingen die hij ondergaan heeft. Die wereld zoekt een sterke thuisbasis, om van daaruit het Westen te kunnen aanvallen. In eerste instantie hadden de fundamentalisten Afghanistan als basis gekozen, maar dat ligt te ver weg van het Westen. Om dichterbij te komen was de Maghreb de beste keuze, slechts door de Middellandse Zee gescheiden van het Westen. De keuze voor Algerije was vervolgens niet willekeurig. Marokko of Tunesië zijn veel afhankelijker van westerse investeringen. Het Algerijnse goud, uranium, gas, olie zouden ervoor kunnen zorgen dat het land een eigen oorlogsdynamiek kan hebben.
Fundamentalisten werken niet met de notie “staat—, of “land—. Ze denken alleen aan de oumma, de moslimnatie. Die is in oprichting, van Indonesië tot in Marokko. In de fantasie van de fundamentalisten zullen die landen eerst vazalstaten worden en dan opgaan in de oumma. Maar het moet beginnen in een land dat stevig is. Algerije heeft de kracht om Marokko en Tunesië te annexeren. Vervolgens zou het naar Libië kunnen gaan, naar Egypte, en van daaruit verder. Die oumma zal een kalifaat zijn, met een wet, gebaseerd op de koran en één taak: het Westen onderwerpen. Voilà.’
De personages in Khadra’s romans lijken een voor een besmet te worden met het fundamentalisme. Is de tijd er zo rijp voor? ‘Inderdaad, neem Nafa Walid, de hoofdpersoon uit À quoi rêvent les loups. Op een dag komt er iemand die zegt: ik zal zin geven aan al je ellende. Als je Nafa vervangt door Günter en fundamentalisme door nationaal-socialisme ben je zo in de jaren dertig.’ Khadra ziet maar één manier om zelfmoordaanslagen te voorkomen: ‘Wie niets meer van dit leven te verwachten heeft, is snel bereid om te sterven en naar het paradijs te gaan. Eh bien, biedt hun het paradijs op aarde.’ Hoe moeilijk dat te vinden is, staat in zijn eigen ogen te lezen. 
</div>

Mohammed Moullesehoul alias Yasmina Khadra: ‘Ik belichaam de uitsluiting’

<div class="wpg-element paragraph">
Illegaal van Calais naar Dover zien te komen is niet eenvoudig. Verstekelingen worden ontdekt met de nieuwste hightech. Tot een jaar geleden konden ze terecht in het opvangcentrum Sangatte, maar dat is afgebroken. De nieuwe lichtingen gelukszoekers verschuilen zich in de duinen. Niemand bekommert zich om hen – op een groepje vrijwilligers na.
Vanuit de duinen achter de vuurtoren is een Soedanees naar de haven van Calais komen lopen. Het is halfzeven, tijd om zijn eten te halen. Hij begroet de buitenlandse journalist alsof hij er een pr-cursus voor heeft gevolgd. ‘Tank you, tank you, tank you’ is zijn reactie op de uitgestoken hand. Abbas heet hij, geboren in 1974 ‘of zoiets’, vrijdenkend moslim, sinds drie weken in Calais. Ook hij wil naar Engeland, zoals zovelen, omdat de immigratiewetten er soepeler zijn dan op het Europese continent.
Een Franse vrijwilliger geeft hem een bord pasta. Abbas eet staand, kleumend van de kou. Ongeveer vijftig mensen zijn tegelijk met hem te voorschijn gekomen uit hun schuilplaatsen in en rond de havenstad. In de snijdende wind staan ze in de rij langs de muur van een loods. Ze weten: bij westenwind komt het busje aan de oostkant van het gebouw, bij noordenwind aan de zuidkant.
Vanavond lijkt de storm uit alle richtingen tegelijk te waaien. En het regent. Soedanezen, Koerden en Irakezen vormen de meerderheid. Er is een Albaniër, een paar Iraniërs, een Bulgaar. De vrijwilligers die het eten komen brengen, zijn met zijn zessen, voldoende om een rustig verloop van de voedseldistributie te garanderen. Vandaag geen vechtpartijen tussen de illegalen van verschillende nationaliteiten.
Als Abbas zijn bord leeg heeft, zegt hij monter: ‘Ik kan je goeie foto’s laten zien van onze schuilplaats.’ En uit de haveloze plunjezak die hij meetorst, tovert hij een in vele lagen plastic verpakte IBM-Thinkpad te voorschijn. Abbas is een moderne vluchteling. ‘Tank you, tank you, tank you.’ In Soedan was hij webdesigner. De IBM hapert. ‘Ik heb hem de laatste keer snel moeten afsluiten omdat de politie eraan kwam,’ verklaart Abbas. Windows 2000 geeft allerlei foutmeldingen, in Griekse lettertekens. Snel klikt Abbas erdoorheen. Hij kent geen Grieks maar zijn tocht van Chartoem naar Calais voerde hem langs Athene, en daar heeft hij deze computer gekocht. ‘Mijn vorige was in het water gevallen.’ Als Windows-adept hoeft hij de meldingen niet te kunnen lezen om ze te begrijpen.
Niet alleen de vluchtelingen zijn moderner geworden. In de haven van Calais is ook het een en ander veranderd. Tegenwoordig passeert elke vrachtwagen die de oversteek naar het beloofde land wil maken de Heart Beat Control (HBC). Tot kort geleden was het meten van het CO2-gehalte in de laadruimte nog het neusje van de zalm, nu is de HBC de snelste en zekerste manier om vast te stellen of er vluchtelingen tussen de lading verstopt zitten. De motor moet af en de chauffeur moet even uitstappen. Vervolgens worden vier elektromagneten aan het chassis bevestigd, en de computer (ook hier een laptop) doet de rest. In een minuut stelt hij vast of er ergens in het gevaarte nog een menselijk hart klopt. Zo ja, dan geeft het beeldscherm zelfs aan waar de verstekeling ongeveer zit.
De verschillende ploegen die de HBC bedienen, houden een competitie. Het team dat op 26 januari de dagdienst draait, heeft sinds het begin van het jaar de kloppende harten van 89 illegalen gedetecteerd. Op deze maandagochtend heeft Dominique om halftien al drie Irakezen gevonden. Hij vindt het werk op de HBC leuk, omdat de apparatuur zo geavanceerd is. De C02-meter gebruiken ze ook nog weleens, maar het ding, een soort lange degen die via een draad verbonden is aan een meetkastje, ziet er hopeloos ouderwets uit.
Op sommige trucks werkt de HBC niet. Die gaan langs de Passive Millimetric Waves (PMMW), evenals de HBC een recente Engelse uitvinding. Hier hoeft de chauffeur niet uit te stappen, hij hoeft zijn wagen zelfs niet stil te zetten. Stapvoets rijden de trucks langs een weerkaatsende wand die in een hoek van vijfenveertig graden op het wegdek staat. Natuurlijke straling uit de lucht valt op de wand, en wordt dóór de passerende truck heen naar een ontvanger gezogen, die er een soort röntgenbeeld van maakt.
Geavanceerde technologie, maar de veiligheidsman die het apparaat bedient, hoeft maar uit twee knoppen te kiezen. Een groene en een gele. Op de groene staat RAS (rien à signaler), op de gele SUSPECT. Voor de gevallen dat de beelden helemaal geen twijfel meer toelaten, is er nog een rode knop. Daar drukt hij op als hij bij wijze van spreken de kleur ogen van een verstekeling heeft kunnen zien.
De techniek nadert hier de perfectie, maar de controles blijven mensenwerk. Een truck rolt langzaam langs de PMMW. De veiligheidsman bestudeert de beelden. Hij schuift zijn cursor in de richting van de groene knop, dan naar de gele. Hij aarzelt. Buiten klinkt het geronk van een optrekkende vrachtwagen. De veiligheidsman roept naar zijn collega die in de deuropening staat. ‘Is ie al op de boot?’ ‘Ah, bèh oui, je moet het wel zeggen als je iets ziet.’ RAS dan maar, besluit de veiligheidsman, en met een klik op de groene knop opent hij misschien de poort naar een nieuw leven voor een of meer verstekelingen in de truck.
Ruim een jaar geleden is het nu dat het meest mensonterende plekje van West-Europa werd ontruimd. ‘Sangatte’, de hangar waar het Franse Rode Kruis sinds 1999 in totaal meer dan zeventigduizend illegalen opving, is niet meer. De Franse minister van Binnenlandse Zaken, Sarkozy, heeft de hangar laten afbreken, in nauw overleg met zijn Engelse collega Blunkett. De beelden van de hangar waren slechte publiciteit voor zowel Engeland als Frankrijk. Legergroene golfplaten op een winderige heuvel, met gaas eromheen waaraan rafelig wasgoed wapperde. Op de voorkant een groot wit vlak met een rood kruis erop. En dan die mensen. Hologig en vies zwierven ze overdag door Calais en het dorpje Sangatte.
Dat geschilderde kruis was eigenlijk de enige verandering die de hangar had ondergaan, toen hij van werkplaats voor de Kanaaltunnel veranderde in opvangcentrum voor degenen die op de tunnel afkwamen als muggen op het licht. Binnen was het kaal en smerig. Wanhoopskreten in vele talen op de muren, rodekruismedewerkers, mondkapjes voor, plastic handschoenen aan, die wat probeerden te redderen, terwijl mensensmokkelaars min of meer openlijk zaken deden.
Toen kwam Sarkozy. ‘Ik zal het probleem van Sangatte oplossen,’ beloofde de minister. Sluiting van het opvangcentrum was een voor de hand liggende beslissing, die zijn socialistische voorganger niet had aangedurfd. Het Rode Kruis en het Hoge Commissariaat voor de Vluchtelingen stemden ermee in. Maar het probleem van Calais is dat van arm en rijk, van oorlog en vrede, van mensen in verre landen die elkaar opjutten met verhalen over een gouden toekomst in Engeland. Vanwege de Kanaaltunnel en de negenenveertig dagelijkse afvaarten naar Dover, is en blijft Calais de trechter waar al die mensen samenkomen. Dat probleem is met de sloop van de hangar niet opgelost.
In 2003, dus na de sluiting van Sangatte, arresteerde de gendarme nog twaalfduizend illegalen in de omgeving van Calais. In 2002 waren het er vijfenzeventigduizend geweest, mannen, vrouwen en kinderen, dus Sarkozy en de zijnen toonden zich tevreden over de afname.
Maar de vrijwilligers in Calais, die op dit moment het beste op de hoogte zijn van de situatie, zien de samenstelling van hun groep kostgangers constant veranderen. ‘Het zijn telkens tussen de honderdvijftig en tweehonderd man, maar na twee weken zie je weer heel andere gezichten. Ze steken tegenwoordig ook met eigen bootjes over, schijnt het.’ De Soedanese Abbas bevestigt dat die mogelijkheid bestaat, maar vertelt dat de mensensmokkelaars er veel geld voor vragen.
Een jaar na de sluiting van Sangatte is het probleem minder zichtbaar geworden.
Ten dele heeft het zich gewoon verplaatst. In de havens van Dunkerque, Oostende, Antwerpen en Hoek van Holland namen het afgelopen jaar de moeilijkheden toe. Volgens het Britse ministerie van Binnenlandse Zaken is dat een tijdelijke situatie. Daar zal een eind aan komen zodra de firma Quinetic, de producent van de HBC en de PMMW, ook die havens heeft voorzien van materiaal. In Parijs zwerft sinds begin december een groep van ongeveer vijftig Irakezen, Iraniërs, Afghanen en Soedanezen door het tiende arrondissement, nadat de politie hen uit een gekraakte parkeergarage zette. Deze mensen hebben geen asiel aangevraagd in Frankrijk, zij willen naar Engeland maar zijn in Parijs gestrand na verhalen over de ontberingen van hun lotgenoten aan de kust. Uit het tweede arrondissement van Lyon komen vergelijkbare verhalen.
Voor illegalen die nu in Calais arriveren, is er geen enkele gestructureerde opvang meer. De politie jaagt hen telkens uit hun schuilplaatsen. Soms wordt een groep in een bus gezet en naar Zuid-Frankrijk gereden. Om de terugkeer naar Calais, die gegarandeerd volgt, nog wat te bemoeilijken, pakken de agenten de schoenen van de illegalen af.
Sinds het vertrek van het Rode Kruis heeft een groep vrijwilligers in Calais de dagelijkse zorg op zich genomen, maar zij zitten met de handen in het haar. Op de wekelijkse vergadering van het Comité de Soutien d’Urgence aux Réfugiés (C’Sur), komen zestien mannen en vrouwen, gemiddelde leeftijd ongeveer vijfenveertig jaar. Actief in mensenrechtenbewegingen, een kerk of de plaatselijke afdeling van Les Verts. Maar, verzucht een van hen: ‘Een jaar geleden vertegenwoordigde elk van ons een achterban. Tegenwoordig heb ik het idee dat wij zelf de enigen zijn die nog in actie komen.’ Die maandagavond in januari komen tal van problemen aan de orde.
Er zijn te weinig vrijwilligers om het eten uit te delen, soms maar één persoon om honderdvijftig man te eten te geven. Een vrouw vertelt dat zij na een angstaanjagende vechtpartij tussen illegalen niet meer durft. De verpleegster die de medische verzorging van de illegalen op zich heeft genomen, begint oververmoeid te raken. Iemand stelt aan de orde dat het ritme van wekelijks een avond vergaderen een extra wissel trekt op de agenda van de vrijwilligers. Kan dat niet eens in de twee weken? Het dreigt de komende weken erg koud te worden, zegt iemand. Moet er een gebouw gekraakt worden om de illegalen tijdelijk in te laten slapen? Vervolgens komt een lastig onderwerp ter sprake: een vrouw die zich wil aansluiten bij het C’Sur werkt misschien samen met de politie. Zij heeft in elk geval mensen aangegeven, maar mogelijk waren dat mensensmokkelaars en was het juist goed. Hoezeer het collectief ook nieuw bloed nodig heeft, na rijp beraad valt het besluit dat deze vrouw niet welkom is. Elk probleem wordt ad hoc opgelost, behalve dat van het gebrek aan mankracht.
Een vrouw merkt op dat veel inwoners van Calais buiten het collectief om hun steentje bijdragen, vooral door mensen in huis te nemen. Een ander weet te melden dat niet iedereen dat belangeloos doet, soms moeten de illegalen betalen voor hun onderdak. ‘En dat vind ik misbruik maken van de ellende van een ander.’ Niet alle leden van het bijzonder pragmatisch ingestelde collectief zien dat zo. ‘Als beide partijen ermee akkoord gaan, waarom niet?’
Cijfers over deze individuele hulp zijn niet bekend. De burgemeester van Calais, de communist Jackie Henin, wil geen woord meer zeggen over de illegalen, en verwijst voor alle vragen naar een persvoorlichter. Vorig jaar ontving een inwoonster van Calais een onderscheiding omdat ze een Afghaanse jongen in haar gezin had opgenomen. De onderscheiding werd uitgereikt door de hoogste baas van het Franse Rode kruis, Marc Gentilini.
Ook Abbas de Soedanees heeft een beschermengel, de eigenares van een Creools eethuis op het place des Armes. Bij haar mag hij zijn laptop opladen, en ook zijn mobiele telefoon die telkens gaat. Soms krijgt hij vijf euro van haar, of een pakje batterijen. Abbas wast zich in de wc van het restaurantje, maar een douche heeft hij al zeventien dagen niet meer gehad.
‘Elke situatie is tijdelijk,’ houdt hij zichzelf voor. ‘Op een dag ben ik hier weer weg, dat is zeker.’ Abbas heeft zelfvertrouwen. En ervaring. En soms pech. ‘Het is altijd een gok. We gaan naar een parkeerterrein hier in de buurt en proberen in een wagen te klimmen. Als we ons verstopt hebben en de auto gaat rijden, wachten we af. Stopt hij na tien minuten, dan gaat hij met de boot. Rijdt hij eerst twintig minuten, dan wordt het de trein (de Eurostar door de tunnel). Maar als hij na een halfuur nog niet gestopt is, dan gaat hij helemaal niet naar Engeland!’ Het is Abbas al twee keer overkomen. ‘Dan moet je gaan bonzen, om de chauffeur te waarschuwen. Daarom neem ik behalve een mes ook altijd een steen mee. Maar sommige chauffeurs zijn very wicked, die stoppen pas na uren.’ Dan zit er maar een ding op, de trein terug naar Calais. En als je er bij elk station uitgezet wordt omdat je geen kaartje hebt, kan dat een lange reis zijn.
‘In Chartoem maakte ik een muurkrant,’ vertelt Abbas. ‘Ik stelde daarin vragen, waarop mensen een antwoord konden schrijven. Daarvoor liet ik een stukje papier blanco. Op een keer vroeg ik waarom Soedanese vrouwen twee krassen in de huid van hun gezicht krijgen, evenwijdig aan het jukbeen. Ik kreeg een anonieme brief in keurig handschrift, van iemand die informeerde of ik gek geworden was, of ik de Soedanese traditie te grabbel wilde gooien. Vanaf dat moment is het verkeerd gegaan. De volgende vraag die ik aan de orde stelde, was: waarom haten wij de joden en de christenen? Ik kreeg een oproep van de geheime dienst om langs te komen. Ze hielden me twee dagen vast.’ In Abbas’ toenmalige laptop werd een plaatje aangetroffen dat de islamitische autoriteiten niet zinde, volgens Abbas was het ‘Naomi Campbell in bikini’. Toen hij vervolgens in zijn muurkrant een aankondiging plaatste voor een avond waarop over vrouwenbesnijdenis zou worden gepraat, pakte de geheime dienst hem weer op, bond hem vast op een stoel en liet uren lang ijskoud water op zijn hoofd druppelen. ‘Iedere druppel viel precies op dezelfde plek. Eerst voel je niet zoveel, na twee uur gil je het uit van de pijn.’ Abbas hield op met de muurkrant en begon cursussen te geven in het maken van websites. ‘Op een dag ging ik naar de plaats waar de Witte Nijl en de Blauwe Nijl samenkomen, het mooiste punt in heel Chartoem. Ik was met twee meisjes die ik computerles zou geven op mijn laptop. We werden alle drie gearresteerd door de geheime dienst. De meisjes zijn later weer vrijgelaten, maar ik ben opgesloten en gemarteld. Ik heb heel veel klappen op mijn buik gehad.’ Met geld van zijn vader kon Abbas na weken in de gevangenis zijn bewakers omkopen. Toen hij de gevangenis uit was, begon zijn vlucht. Aanvankelijk betaalden zijn vrouw, een Ethiopische christen, en hij vierduizend dollar aan een smokkelaar die hen naar Engeland zou brengen. Toen de smokkelaar op een dag zei: neem vanaf hier maar verder de bus, bleken ze niet in Folkstone maar in het Turkse Izmir te zijn. Via Istanbul ging het vervolgens naar Griekenland, Italië en tenslotte Frankrijk. De zevenduizend euro die hij meenam uit Chartoum zijn op. Maar hoop heeft Abbas nog. ‘We gaan nu eerst naar Engeland. Dan naar de Verenigde Staten. En tenslotte naar de maan. Tank you.’ 
</div>

Alles beter dan Calais. Vluchtelingen op weg naar een nieuw leven in Engeland

<div class="wpg-element paragraph">
Frankrijk staat op het punt een wet aan te nemen die het dragen van een hoofddoek op openbare scholen verbiedt. Maar maakt zo’n wet ook een einde aan de obsessie met dit omstreden islamitische symbool? De buurlanden kijken toe hoe Parijs zich hier uit redt.
Een ravissant mooie vrouw, bijna in tranen. Tegenover haar aan de grote vergadertafel zit Bernard Stasi, geflankeerd door de leden van zijn commissie. Stasi en de zijnen onderzoeken in opdracht van president Jacques Chirac de ‘laïcité’, het Franse staatsbeginsel van neutraliteit in religieuze zaken. In elke zitting van de commissie gaat het over dezelfde kwestie: de islamitische hoofddoek.
De vrouw die haar emoties tracht te bedwingen, is Chahdortt Djavann, sociologe van Iraanse afkomst, sinds tien jaar in Frankrijk. De commissie-Stasi heeft haar uitgenodigd vanwege haar boek Bas les voiles! (Sluiers af!), dat begint met de mededeling: ‘Ik heb tien jaar de sluier gedragen. Het was de sluier of de dood. Ik weet waarover ik praat.’
Het is stil aan beide kanten van de tafel. Enkele commissieleden trachten Djavann bemoedigende blikken toe te werpen, maar zij ziet het niet. Ze kijkt even alleen maar naar het groen vilten tafelblad, haalt een paar keer diep adem en herneemt zich dan. ‘De sluier is een vorm van mishandeling van minderjarige meisjes. Ouders die hun dochter van twaalf, negen, soms zes jaar dwingen de sluier te dragen, moeten in een democratische rechtsstaat als Frankrijk vervolgd worden.’ Kennelijk nog steeds achtervolgd door herinneringen aan haar heftige verleden, drukt zij de commissieleden op het hart: ‘De sluier is een vorm van fysieke, psychische en seksuele mishandeling.’
Commissie-voorzitter Stasi lijkt enigszins verbluft. De afgelopen maanden hoorde hij meer dan honderd mensen over de laïcité. Moslimfundamentalisten, vertegenwoordigers van het extreem-rechtse Front National, buurtwerkers en ministers wisselden elkaar af aan zijn tafel, maar zo heftig als met Chahdortt Djavann ging het er nog niet aan toe. Op de momenten dat zij niet door haar emoties wordt overmand, schieten haar ogen vuur. En de overgangen kunnen scherp zijn. Als Stasi haar, op een moment dat zij het moeilijk heeft, bij wijze van aanmoediging complimenteert met haar vrijwel accentloze Frans, is Djavanns reactie: ‘Toen ik hier tien jaar geleden kwam, niet in het bezit van een Europees of Amerikaans paspoort en de Franse taal niet machtig, ben ik vernederd, van het kastje naar de muur gestuurd en tegengewerkt. Als u mij vandaag een voorbeeld van geslaagde integratie vindt, is dat niet dankzij de Franse instituties, verre van dat.’
De hoorzittingen van de commissie-Stasi, twee maal per week in de catacomben van het palais de Luxembourg te Parijs, zijn fascinerend om bij te wonen. De tijdgeest, waarnaar sociologen, filosofen en journalisten altijd op zoek zijn, blijkt zich op verzoek gewoon te tonen, mits de juiste mensen bij elkaar in een ruimte worden gezet.
Een rapper uit de Parijse banlieue krijgt van de commissie evenveel aandacht als een oud-premier of de minister van Binnenlandse Zaken. De Beweging tegen racisme en voor vriendschap tussen de volkeren (MRAP), die beweert dat niet de hoofddoek maar juist de islamofobie moet worden aangepakt, wordt even welwillend aangehoord als de protestgroep Ni putes ni soumises (Geen hoeren, geen slavinnen), die vorig jaar werd opgericht nadat een ongesluierd moslimmeisje in Saint-Denis door een groep geloofsgenoten levend werd verbrand.
En zo raakt het palais de Luxembourg vervuld van berichten uit de samenleving, die verhelderender zijn dan alle krantenartikelen en televisie-uitzendingen bij elkaar. Wat opdoemt is het beeld van een land dat vergeven is van argwaan tussen de verschillende bevolkingsgroepen. De immigranten uit de voormalige koloniën zijn verbitterd over het gebrek aan erkenning, de blanke Fransen over de onveiligheid, rechts over de jarenlange struisvogelpolitiek van links, en links over de repressieve aanpak van de huidige rechtse regering. De hoofddoek is de symbolische inzet van de confrontatie, niet meer en niet minder dan dat.
De Franse regering beraadt zich op de wenselijkheid van een wet om de hoofddoek in openbare scholen te verbieden. Het rapport van de commissie-Stasi, dat deze week verschijnt, zal voor president Chirac een belangrijk element zijn in zijn beslissing of zo’n wet er inderdaad moet komen, en zo ja in welke bewoordingen.
In Nederland sluimert dezelfde kwestie al jaren. Begin dit jaar weigerde de protestants-christelijke basisschool Timotheus in Amsterdam-Geuzenveld een gesluierde leerlinge van twaalf jaar de toegang tot de klas. Minister Van der Hoeven van Onderwijs steunde de school in die beslissing. De commissie-Gelijke behandeling oordeelde begin augustus dat de wet op het bijzonder onderwijs de mogelijkheid biedt het dragen van hoofddoekjes in de klas te verbieden. Bekend is ook de worsteling van het Belgische hof van cassatie met de vraag of moslima’s met een hoofddoek op de pasfoto mogen, een kwestie die ook in Frankrijk speelt. In Duitsland verkreeg een lerares in oktober na vijf jaar procederen van het constitutionele hof van Karlsruhe het recht om gesluierd voor de klas te staan.
De Franse wetgever heeft zich, omwille van de laïcité, nooit uitgesproken over de kwestie. Toen na de zomervakantie van 1989 voor het eerst drie Marokkaanse meisjes op een school in Creil weigerden hun hoofddoek af te doen, oordeelde de Conseil d’État (Raad van State) dat indien uiterlijke kenmerken van geloof ‘op ostentatieve wijze’ gedragen werden, een verbod binnen de school op zijn plaats was. Tenminste, als de leerling in kwestie ook ‘verwijtbaar gedrag’ vertoonde, bijvoorbeeld de orde verstoort of weigert aan bepaalde lessen mee te doen.
Twee gesluierde zusjes, Alma en Lila, die in oktober van school gestuurd werden, zijn nationale beroemdheden geworden. Hun Franse vader is joods, de Algerijnse moeder katholiek gedoopt. Als advocaat verdedigt de vader weleens de genoemde Beweging tegen racisme en voor vriendschap tussen de volkeren. Alma en Lila groeiden op in een traditie van links activisme. Tot de dag dat zij besloten ‘zich als paasei te verkleden’, in de woorden van hun vader. Hun zelfgemaakte niqaabs, die behalve hun gezicht hun hele lichaam bedekken, stonden sinds hun verwijdering van school op alle voorpagina’s. Want de vader begreep zijn dochters niet, maar was wel bereid tot in de rechtbank te strijden voor hun recht om in hun nieuwe uitdossing de lessen bij te wonen. Tevergeefs. Alma en Lila hadden met steeds meer bedekkende sluiers de aandacht op hun geloof willen vestigen en daarbij het bloed onder de nagels van hun docenten vandaan gehaald. Verwijtbaar gedrag dus.
Als de commissie-Stasi en Djavann elkaar op één punt kunnen vinden, is het dat de media de integratie een slechte dienst hebben bewezen met die overmatige aandacht voor Alma en Lila.
In het buitenland wordt de Franse beslissing over wel of geen wet op het hoofddoekje met belangstelling afgewacht. De verschijning van de gesluierde vrouw in het West-Europese straatbeeld heeft van meet af aan de gemoederen beziggehouden, inmiddels zijn de Duitse, Engelse en ook Nederlandse discussiegroepen erover op internet niet meer te tellen. In de stoet buitenlandse waarnemers die in Parijs het debat over de hoofddoek volgen, voegde zich vanuit Nederland onlangs VVD-kamerlid Ayaan Hirsi Ali.
De gevolgen van een wet zijn moeilijk te overzien. Landen als Turkije en Tunesië kennen al sinds jaar en dag een verbod op het dragen van een hoofddoek, niet alleen in de scholen maar overal in het openbare leven. Die landen redeneerden vanuit de wens om zo snel en zo goed mogelijk aan te sluiten bij de westerse identiteit. Als Frankrijk een wet aanneemt, zou dat de eerste keer zijn dat een westers land (afgezien van enkele Duitse deelstaten) zelf op die manier de westerse identiteit beschermt.
Extreem-rechts zal er een precedent in zien dat de weg vrijmaakt voor meer wetgeving om uitingen van het islamitische geloof aan banden te leggen. Mensenrechtenorganisaties zullen in de wet het bewijs zien dat islamofobie bezit heeft genomen van regering en parlement. De fundamentalisten zullen er een argument in zien voor hun stelling dat de islam niet gerespecteerd wordt, al zal de wet natuurlijk ook gelden voor keppeltjes en kruisjes. En alom zal het einde van de scheiding tussen kerk en staat beweend worden.
Dan is er het risico van contraproductiviteit. In Tunesië is de hoofddoek, in weerwil van het verbod, aan een opmars bezig. En een nieuwslezeres van het televisiestation Al-Jazira, die tot dusverre altijd gekapt en opgemaakt in beeld verscheen, draagt sinds het laatste suikerfeest ook ineens een hoofddoek. De wet, of zij er nu komt of niet, kent in elk geval al één geval van onterechte veroordeling: de moslim die gewoon geïntegreerd is, rustig zijn gang gaat. Volgens een enquête uit 2001 vertegenwoordigt hij de overgrote meerderheid van de vijf miljoen moslims in het land, van wie drie miljoen de Franse nationaliteit hebben.
Toch is het begrijpelijk dat in regeringskringen de hoop leeft dat een wet paal en perk zou kunnen stellen aan de obsessie met de hoofddoek. Hoe moet het anders? Een obsessie kan lachwekkende gevolgen hebben, zoals in een ziekenhuis in Parijs waar zich de situatie voordeed dat een islamitische verpleegster door haar westerse collega’s gesteund werd in haar wens om tijdens het werk gesluierd te blijven, en moslimpatiënten vervolgens weigerden zich door ‘zo’n fundamentaliste’ te laten verzorgen. Een obsessie kan ook griezelig worden. De directeur van het gerenommeerde weekblad l’Express verklaarde: ‘Ik ben een tikkeltje islamofoob, ik schaam me er niet voor om dat te zeggen. Ik vind dat ik het recht heb om te denken, en ik ben niet de enige in dit land, dat de islam – en ik zeg met nadruk “islam—, ik heb het nog niet eens over de fundamentalisten – als godsdienst een bepaalde achterlijkheid in zich heeft die mij gewoon islamofoob maakt.’ Onder de kop: ‘Voor een wet, helaas’ schreef een commentator van Le Figaro: ‘Het verstrijken van de tijd, waarop we (sinds 1989) onze hoop gevestigd hadden, heeft de zaken alleen maar erger gemaakt.’
De Marokkaanse Saïda Kada die de eer heeft als enige gesluierd door de commissie-Stasi gehoord te worden, kondigt bij voorbaat aan dat zij zich aan een wet niets gelegen zal laten liggen. Ze draagt de hoofddoek sinds haar twintigste, negen jaar inmiddels, en beschouwt dat als een ‘teken van geloof’ waar de staat niks mee te maken heeft. ‘In het bijzijn van een man die niet marham (nabije familie) is, doe ik mijn hoofddoek niet af. De islam is gebaseerd op kuisheid. Frankrijk heeft een probleem met zijn immigranten, een verbod op de hoofddoek is daarvoor niet de oplossing.’ Ook Kada heeft de sturende toon in de vragen van de commissieleden tijdens eerdere zittingen gehoord. ‘Bovendien heeft Bernard Stasi zich in interviews al een openlijk tegenstander van de hoofddoek betoond.’ Aan de vooravond van haar onderhoud met de commissie verzucht zij: ‘Ik ga erheen uitsluitend omdat ik niet achteraf wil horen dat de moslimgemeenschap voor het debat is weggelopen.’
De politieke oplossing die Stasi naar alle waarschijnlijkheid zal aandragen, is dat er geen wet maar, minder dramatisch, een decreet wordt uitgevaardigd dat de betekenis van de laïcité in de eenentwintigste eeuw opnieuw definieert. Chahdortt Djavann stelt in haar boek een ander alternatief voor: ‘Als (de moslimmannen) zo dol zijn op die hoofddoek, laten ze hem dan zelf dragen. Dat zou pas een betekenis geven aan de frase: een nieuwe identiteit dankzij de hoofddoek. Stel je voor, gesluierde moslimmannen. Dat zou de uitvinding van de eenentwintigste eeuw zijn ! Want het sluieren van moslimvrouwen is een religieuze banaliteit sinds de dagen van het Oude Testament.— ?
</div>

Verboden voor paaseieren