MAGA-miljoenen ontwrichten Europa

MAGA in Europa

Verhaal van de Week

'Een slimme rekenmachine'

Aritificial Intelligence

De zomer van de klimaatcrisis

Hannah Prins

Heinens denkfout

Hans against the machine

Publieke omroep

Onderzoek

Laurens Dassen

Essay 

Is het tijd voor een avondklok voor mannen?

Debat op dinsdag

Uit het strafkamp in Belarus: Martin

Kort verhaal

Dit moet je deze maand zien, lezen of bezoeken

Cultuurtips

Brieven van Couperus
In hun oorspronkelijke vorm zijn de reisbrieven uit Algerije en Tunesië van Louis Couperus tegenwoordig moeilijk te verteren. Wie eraan begint uit liefde voor het genre reisverslag of nieuwsgierigheid naar beschrijvingen van de Maghreb, vindt gemakkelijk iets diepgaanders. Wie ze leest om álles van Couperus te hebben gelezen, snakt al snel weer naar diens grote romans.
Historica José Buschman herneemt de twintig brieven op een riskante manier: de navertelling. Maar dat pakt goed uit. Ook wie niet weet dat Buschman een Couperus-kenner bij uitstek is, zou aan haar tekst snel genoeg aflezen dat zij te vertrouwen is. Je krijgt niet de neiging om deel 43 van Couperus&#8217; verzameld werk erbij te pakken om te controleren of Buschmans navertelling correct is. Integendeel, je bent dankbaar dat zij de essentie weergeeft van wat Couperus optekende &#8211; hoe oneerbiedig dat ook is tegenover de grote meester. Hoe dat komt, die indruk van een betrouwbare schrijver die de essentie goed raakt, moet te maken hebben met Buschmans tone of voice, meer nog dan met haar kennis van Couperus &#8211; al wordt die overtuigend tentoongespreid, tot in de noten en het register aan toe.
Maar waarom zijn die reisbrieven zelf dan zo onverteerbaar? Voornaamste oorzaak lijkt de &#8216;welhaast stuitende opgetogenheid&#8217; van Couperus over alles wat hij ziet. Om nog een recensent te citeren: &#8216;Zulke literatuur laat iets achter als het spoor van een slak, dat glinstert óók.&#8217; Waarom het resultaat van Couperus&#8217; omzwerving (samen met zijn vrouw van herfst 1920 tot voorjaar 1921) zo pover is in vergelijking met de rest van zijn oeuvre en in vergelijking met andere reisverslagen, op die vraag geeft Buschman, dwars door haar bewondering voor Couperus heen, interessante antwoorden. Bijvoorbeeld: vijf jaar vóór de reis had Couperus zich weer in Nederland moeten vestigen, gedwongen door financiële problemen en de perikelen van de Eerste Wereldoorlog. Daarvoor woonde hij in Nice. Zijn terugkeer ervoer onze beroemdste dandy als een &#8216;detentie&#8217;, stelt Buschman op basis van brieven en teksten van anderen over Couperus. Hij ging dus op reis in de eerste plaats om hier wég te gaan, niet om elders aan te komen. Half overspannen en depressief vestigde hij zich in het duurste hotel van Algiers &#8211; niet bevorderlijk om de plaatselijke zeden en gewoonten te leren kennen. De wijk Mustapha Superieur, waar dat hotel was, werd ook wel &#8216;groot Bussum&#8217; genoemd vanwege het grote aantal Nederlandse toeristen dat er neerstreek.
S.F. van Oss, de legendarische oprichter van de Haagsche Post, speelde eveneens een bepalende rol. Hij had Couperus opgedragen om in de reisbrieven voor zijn krant vooral een &#8216;gids&#8217; te zijn &#8211; een taak waar Couperus zich van kweet op een manier waar de ANWB nog een puntje aan kan zuigen. De betaling voor de brieven vormde een belangrijk deel van Couperus&#8217; inkomen.
Een dandy in de Oriënt leest als een dubbel reisverslag: Couperus&#8217; reis begon in 1920 in de haven van Marseille, die van Buschman begon drie jaar geleden op de achterkant van een schilderijtje. Daar stond een opdracht aan Couperus door Pieter Marinus Ruys, destijds onze honorair consul te Algiers. Buschman kocht het werkje, omdat ze wist dat Couperus de bundeling van zijn reisbrieven op zijn beurt aan Ruys had opgedragen. Ze werd nieuwsgierig naar de relatie tussen de schrijver en de consul, en naar de achtergrond van Couperus&#8217; reis, die tot nu toe nauwelijks aandacht van de literatuurstudie heeft gekregen. Het resultaat is zeer lezenswaardig.
José Buschman, ‘Een dandy in de Oriënt. Louis Couperus in Afrika’, Bas Lubberhuizen, 157 p., € 16,90

Pieter van den Blink

Onuitstaanbaar opgetogen

Franse autofictie
Emmanuel Carrère dankt zijn faam als schrijver grotendeels aan zijn keuze voor opmerkelijke personages. Meer dan om zijn stijl of zijn verbeeldingskracht wordt hij gelezen om de precisie waarmee hij ware gebeurtenissen reconstrueert. Zijn bekendste boek, De tegenstander, gaat over een man die achttien jaar lang deed alsof hij dagelijks naar kantoor ging, terwijl hij in werkelijkheid op een bankje in het park ging zitten. Toen in zijn omgeving de waarheid aan het licht kwam, vermoordde hij zijn vrouw, zijn kinderen, zijn ouders en hun hond. Daarna wilde Jean-Claude Romand de hand aan zichzelf slaan, maar het draaide eropuit dat hij tot de huidige dag in de Franse gevangenis zit.
Ook in zijn nieuwste boek, Een Russische roman, kiest Carrère voor een figuur uit de werkelijkheid, namelijk: zichzelf. Dat heeft als voordeel dat nu een krankzinnig chapiter uit de Franse krantengeschiedenis grondig is geboekstaafd. Op 20 juli 2002 publiceerde Carrère in Le Monde een erotische &#8211; sommigen zeggen: pornografische &#8211; brief aan zijn geliefde. De krant had hem gevraagd om een verhaal over reizen, Carrère droeg zijn vriendin in die brief op om te gaan masturberen in de wc van de trein waarmee zij op die zwoele zomerdag naar hem toe zou reizen. Literair was het geen hoogstandje, en dat is er in de Nederlandse vertaling niet beter op geworden. Tragischer voor Carrère was dat zijn vriendin die dag niet naar hem toe kwam en hijzelf enige tijd de risee werd van het literaire wereldje. Le Monde wrong zich in een commentaar achteraf in bochten om de publicatie te rechtvaardigen.
Uit het boek leren we dat de brief een vergeefse wanhoopsdaad van de schrijver was om zijn relatie mee te redden. Zijn vriendin kwam die dag niet naar hem toe, maar was binnen de relatie degene die juist probeerde de ander te bereiken. Hijzelf was het die hun geluk onmogelijk maakte. Carrère is een getroebleerde, jaloerse, egoïstische sadist, en daarmee is het beeld dat hij van zichzelf schetst nog mild samengevat. Net als Romand is hij zelf zijn grootste tegenstander. Daar houdt iedere overeenkomst met dat meesterlijke boek op. Met Een Russische roman begeeft Carrère zich op het pad van de autofiction, beter bekend als het nombrilisme. Uw nombril is uw navel, denk aan het Nederlandse &#8216;navelstaarderij&#8217;. Een experimenteel genre &#8211; mengvorm tussen autobiografie en fictie, resulterend in beschrijvingen van wat de werkelijkheid lijkt, maar dat niet is &#8211; maar ja, Big Brother was ook experimenteel. Soms geeft het lezen van autofiction de lezer het gevoel dat hij wordt gedwongen naar evenveel afleveringen van dat programma te kijken als het boek pagina&#8217;s heeft. In dit geval 269. Dat is veel, zeker als daarin ook nog sprake is van &#8216;argeloos cynisme&#8217; en &#8216;kinderlijke, morbide opwinding&#8217; &#8211; onbegrijpelijkheden die met minder zekerheid aan de vertaling zijn toe te schrijven dan de spel- en grammaticafouten in dit boek. Hoe intens Carrère ook over zichzelf nadenkt, het zet de lezer niet op zijn beurt aan het nadenken.
Toch zit er ook schoonheid in dit in Frankrijk bekroonde boek. Carrères zelfonderzoek heeft te maken met een verdwenen grootvader, die via zijn nagelaten brieven veruit de krachtigste stem in het hele boek is. Van Carrère wordt beweerd (en niet alleen door hemzelf) dat hij door de duivel bezeten is, maar deze Georges Zourabichvili was het zeker. In gejaagd, ijlend proza beklaagt hij zijn lot. Zijn kleinzoon heeft het niet van een vreemde. Maar het aantal momenten dat hij zijn grootvader evenaart, zijn schaars. Eigenlijk reikt hij niet eens tot diens navel.
Emmanuel Carrère, ‘Een Russische roman’, vertaald uit het Frans door Marianne Kaas, Arbeiderspers, 269 pagina’s, € 19,95

Door de duivel bezeten

De man die De Bezige Bij vleugels gaf

Nederlandse Franse roman
Een vreemde eend zijn, schreef Fouad Laroui eens, hoeft niet tragisch te zijn. &#8216;Alles hangt af van wat voor soort vreemdeling je bent, liever gezegd wat voor soort vreemdeling je gedwongen wordt te zijn.&#8217; Sinds in onze contreien het woord vreemdeling(en) alleen nog vergezeld gaat van achtervoegsels als -haat, -wet of -detentie, laat het zich raden in welke richting de vreemdelingen gedwongen worden: tragisch. Hoera dus voor Laroui, die na vele omzwervingen in Nederland aankwam, zich de taal eigen maakte inclusief de uitdrukking &#8216;vreemde eend in de bijt&#8217; en meedeelt: dat hoeft niet tragisch te zijn. Laroui schrijft, doceert en debatteert in het Nederlands, maar zijn romans schrijft hij in het Frans.
In zijn oeuvre probeert Laroui zijn stelling telkens opnieuw te bewijzen. In compacte boeken snijdt hij grote thema&#8217;s aan: ontworteling, de beelden die mensen van elkaar hebben, hoe haat en zelfhaat daaruit voortkomen. De daarbij altijd aanwezige humor dient niet als compensatie of afleiding, maar als methode om de boodschap over te brengen zonder dat de verteller als slachtoffer of aanklager kan worden weggezet. Misschien ook als zelfbescherming voor Laroui.
Is dat vol te houden? Het woord &#8216;tragisch&#8217; keerde terug in de titel van zijn vorige roman Het tragische einde van Philomène Tralala, over een vreemde eend in de literaire scene van Parijs. &#8216;Ik ben niet exotisch. Ik ben uit één stuk. Ik ben niet exotisch. Niets menselijks is mij vreemd. Ik ben niet exotisch.&#8217; Zei Philomène over zichzelf. &#8216;Wat is ze ook weer, die stomme kut? Senegalese? Ivoorkust? (Hij kijkt naar het titelblad.) Nee, kijk es an, Marokkaanse.&#8217; Zeiden de anderen. Alles hangt af van wat voor soort vreemdeling je gedwongen wordt te zijn, ook je einde. Philomène Tralala was niet het eerste goede boek dat Laroui schreef, wel het meest schrijnende. Een hoogtepunt in zijn oeuvre, dat steeds om die zelfde thema&#8217;s draait, zonder monolithisch te worden. Zijn vorige boek, een &#8216;persoonlijke weerlegging van het islamisme&#8217;, had met de romans slechts de vileine humor gemeen.
Met De rijkste vrouw van Yorkshire zet Laroui zijn thema voort. Een vreemdeling &#8216;uit de Atlas&#8217; arriveert in York. Adam Serghini komt onderzoek doen op zijn vakgebied, de economie. Daarover vernemen we slechts dat zijn computer weigert een berekening met &#8216;veertienduizend vierhonderd en acht vierkantsvergelijkingen&#8217; op te lossen. Zijn ware doel is om in York de Engelsen te leren begrijpen. Hij wil als een etnoloog oordeelsvrij de plaatselijke zeden en gewoonten observeren. Drankzucht, materialisme, seksuele aberraties en arrogantie voeren daarin de boventoon, maar Serghini (in werkelijkheid de naam van een Marokkaanse auteur) laat zich er niet door van zijn stuk brengen. Maar wat hem raakt, en dat maakt hem tot een oer-Laroui-personage, is dat de mensen in York hem zo duidelijk maken dat hij &#8216;niets&#8217; is, een &#8216;nul&#8217;, &#8216;nothing&#8217;, net goed genoeg om hun geklaag aan te horen en bier voor ze te halen. Eén meisje zou misschien iets anders willen zeggen, maar zij blijkt doofstom.
Het verhaal wordt op een gekke manier verteld: onafgemaakte zijpaden, ogenschijnlijke details met veel nadruk, en de Yorkers die Serghini ontmoet, krijgen van hem raadselachtige bijnamen. Tussen de haat en het medelijden die de Yorkers en Serghini voor elkaar voelen, staat weer de humor, wat dat betreft is dit een echt Laroui-boek. Ook hier een tragisch einde. Maar het geheel is minder sterk dan Philomène Tralala. De lezer blijft zitten met het gevoel dat hij de vierkantsvergelijking niet helemaal heeft kunnen oplossen.
Fouad Laroui, ‘De rijkste vrouw van Yorkshire’, uit het Frans vertaald door Frans van Woerden, De Geus, 154 pagina’s, € 18,90

Vierkants-vergelijkingen

Uitgeven in eigen beheer
Menno Wigman, gevierd auteur van Prometheus/Bert Bakker, bracht zijn eerste gedichten ooit zelf uit. &#8216;Dat lag voor de hand,&#8217; herinnert hij zich, vanwege de ervaring die hij toen al had opgedaan met zijn eenmanspunkblaadje Oorpijn. Hij klimt naar zolder om een laatste exemplaar van zijn debuut Van zaad tot as op te duiken. &#8216;Ik was zeventien, het ging alleen maar over de dood, zoals de titel aangeeft.&#8217; De nu tweeënveertigjarige dichter heeft inmiddels de status verworven dat verzamelaars van Wigmaniana hem smeken om een exemplaar van dit debuut. Maar helaas. Het &#8216;colophon&#8217; vermeldt dat de oplage 125 exemplaren bedroeg. In dit laatste exemplaar dat de dichter bezit staat voorin met potlood de prijs geschreven: drie gulden. &#8216;Vermoedelijk is dit een exemplaar dat ik in consignatie had gegeven aan een van de boekhandels die daartoe bereid waren, Agora in Haarlem en Athenaeum Nieuwscentrum in Amsterdam. Daar werd ook wel wat verkocht hoor, maar deze is denk ik teruggekomen.&#8217;
Het bloed kruipt bij Wigman nog steeds waar het niet gaan kan. Hij zag een volgende uitgave in eigen beheer alweer voor zich. &#8216;Twee jaar geleden raakte ik gefascineerd door de persoon van Bernward Vesper, de zoon van de nazi-dichter Vesper en de eerste geliefde van Gudrun Ensslin, de latere vriendin van Andreas Baader. Het epische gedicht dat ik daarover wilde schrijven, leek me typisch iets om in eigen beheer uit te geven, om het subversieve van het onderwerp recht te doen. De vormgeving zag ik ook al voor me, met van die geknipte strookjes tekst over de foto&#8217;s. Maar ik ben er in vastgelopen.&#8217;
Espressoboek
De Koninklijke Bibliotheek hanteert geen aparte classificatie voor boeken zonder duidelijke uitgever. Die worden opgenomen onder de naam van de auteur, titel en jaar van uitgave, en verder beschreven als: sine locus, sine nomen (plaats en naam van de uitgever onbekend). Daaronder bevinden zich de boeken die schrijvers in de loop der tijden om uiteenlopende redenen zelf hebben uitgegeven: omdat ze plezier hadden in het eigen baas spelen, omdat geen uitgever hun boek wilde uitgeven, omdat ze hoopten zo meer geld aan hun werk te verdienen of om welke reden dan ook. De uitgave in eigen beheer is van alle tijden, maar recentelijk aan een hausse onderhevig.
Die hausse komt van twee kanten. Aan de ene kant van de schrijvers die toegang hebben tot en ervaring hebben met reguliere uitgeverijen, maar er toch voor kiezen om zelf de hele productieketen in de hand te houden. En aan de andere kant de schrijvers, die misschien geen schrijver zouden zijn als niet de nieuwste technologieën het plezier om de eigen naam in druk te zien binnen ieders handbereik hadden gebracht.
Boeken en koffie hebben gemeen dat beide gezet moeten worden, en sinds de komst van de &#8216;Espresso Book Machine&#8217; hoeft het een niet langer te duren dan het ander. Minimale oplage: één exemplaar, klaar terwijl u wacht. En het ziet er niet eens slecht uit, zeker zolang het om werken zonder al te veel illustraties gaat.
Is deze verandering een vloek of een zegen voor het boekenvak? Zullen de reguliere kanalen van boekproductie, -distributie en -handel onder druk komen te staan, of opent deze trend nieuwe horizonten voor eenieder die van boeken houdt? Bij wijze van begin van een antwoord, een inventarisatie van grote en kleine auteurs die het op eigen kracht willen doen, plus hun mogelijkheden.
Vanity press
Er keft een chihuahua in boekenland. Hij heeft het voorzien op de kluifjes waar de grote uitgeverijen overheen kijken. Een grote lobbes van een uitgeverij mag dan een prachtige stamboom hebben, meestal loopt hij wel aan de leiband van een streng concern. Van de concerndirectie krijgen de uitgeverijen steeds het commando &#8216;Apport!&#8217; te horen. Bestsellers, omzet, anders wordt baasje boos.
De chihuahua komt van Lulu.com, de bekendste POD-uitgever ter wereld &#8211; voor zover POD-uitgevers bekend zijn. POD staat voor printing on demand. POD-uitgevers wachten op manuscripten die hun worden aangeboden door auteurs die er desnoods voor willen betalen om hun geesteskind gedrukt te zien. Om die reden wordt een POD-uitgeverij in het Engels ook wel een vanity press genoemd.
Als het aan Lulu.com ligt, is ieder van ons een potentiële schrijver en elke schrijver een potentiële uitgever van zijn eigen werk.
&#8216;Stel, je hebt een boek geschreven dat plaatsvind in IJsselstein, Utrecht over een opbloeiende liefde tussen een oudere man en vrouw die elkaar op een dag per toeval ontmoeten terwijl ze hun chihuahua&#8217;s aan het uitlaten zijn,&#8217; schrijft Lulu op de site. &#8216;Wat voor groepen zouden mensen bevatten die interesse zouden kunnen hebben in deze roman zonder bekend te zijn met de auteur of beschikbare recensies? Eén groep zou bijvoorbeeld chihuahua liefhebbers kunnen zijn. Schrijf je in bij een media bronnen adresboek als expert op het gebied van jouw onderwerpen. Dit houdt in dat journalisten die een artikel willen schrijven over bijvoorbeeld IJsselstein of chihuahua liefhebbers voortaan misschien jou bellen voor commentaar voor hun artikel. Let erop dat je tijdens dit soort interviews ook altijd even je boek vermeld.&#8217;
Dat Lulu op de eigen website de d&#8217;s en de t&#8217;s niet goed heeft, is misschien een veeg teken, maar het enthousiasme voor wat &#8216;jij&#8217; allemaal kan, spat er vanaf. Het ligt voor de hand om in de chihuahua een symbool te zien voor Lulu en soortgelijke firma&#8217;s als Boekenmaker.nl en Gopher. Toen de kleine keffertjes in de parken verschenen, poepten de gewone honden op hun kopjes. Later leerden die dat een chihuahua hen gemeen in de neus kon bijten. Hetzelfde zou kunnen gelden in de verhouding POD-uitgevers versus traditionele uitgeverij.
POD-uitgevers hebben nu nog een enorme achterstand op de gevestigde uitgeverijen: geen eigen identiteit of reputatie, geen distributienetwerk, nauwelijks of geen toegang tot de media en geen auteursnamen om mee te pronken. Maar ze hebben ook een paar voordelen, in elk geval op het commerciële vlak: ze hoeven geen moeilijk verkoopbare titels in depot te houden of te verramsjen, geen voorschotten aan auteurs te betalen, en niet te investeren in marketing.
Probeerfonds
Om die reden doet Maarten Dessing in het net verschenen Uitgeven in eigen beheer (duidelijk een boek van een vakidioot in de beste zin des woords) de aanbeveling aan reguliere uitgevers om een &#8216;probeerfonds&#8217; op te richten met behulp van de POD-technieken. &#8216;Door minimaal te investeren in redactie, vormgeving en beschikbaarheid &#8211; en uiteraard het boek pas te printen bij een bestelling &#8211; hoeft [de uitgever] weinig kosten te maken. Als het boek inderdaad aanslaat en duidelijk is voor welk publiek het is geschreven, kan de uitgever voor een herdruk alsnog investeren in redactie en vormgeving. Of anders gezegd: de auteur onderbrengen in het &#8220;hoofdfonds&#8221;.&#8217; Ook het in elke schrijver wel aanwezige &#8216;anarchistische gen&#8217; zou een voordeel voor de POD-uitgevers kunnen betekenen. Hoe latent die aanwezigheid ook kan zijn, de literatuurgeschiedenis laat zien dat de neiging, soms de noodzaak, om het allemaal op eigen kracht te doen er altijd is geweest. Het gezegde &#8216;wie zijn eigen advocaat is, heeft een dwaas als cliënt&#8217; gaat voor de schrijvers die hun eigen uitgever willen zijn niet op. W.F. Hermans, Gerard Reve en Jeroen Brouwers zijn voorbeelden van auteurs die toen ze al naam hadden gemaakt, zijn blijven kiezen voor uitgaven in eigen beheer, soms tot ongenoegen van de uitgeverijen die meenden hen aan zich te hebben gebonden. Anderen, van E. du Perron tot Arnon Grunberg, debuteerden zelfstandig, om vervolgens te worden opgenomen in een uitgeverij. Zo verschenen in 1935 de stukken die Belcampo had geschreven in Propia Cures in De verhalen van Belcampo, zijn debuut in eigen beheer.
Geweigerd
Twee aspecten van het uitgeven in eigen beheer die Menno Wigman aan het begin van dit verhaal noemde &#8211; het subversieve element en de mogelijkheid om geheel zelf de vormgeving te bepalen &#8211; blijken voor meer auteurs factoren van belang. Aan de andere kant van het boekenuniversum heeft Wigman een gelijkgestemde in Sonja Bakker. Haar eerste dieetboek Bereik je ideale gewicht werd door verschillende uitgevers geweigerd. Die moesten vervolgens met lede ogen toezien hoe Bakker zelf anderhalf miljoen exemplaren verkocht nadat ze het heft in eigen handen had genomen, genoeg om de smaak van het uitgeven in eigen beheer voor altijd te pakken te krijgen.
Ook Tom Lanoye, een van de meest succesvolle auteurs van België, doet het liever zelf. Niet alleen brengt hij nog steeds teksten uit in eigen beheer, Lanoye heeft zijn schrijverschap ondergebracht in een bedrijf. Net als Andy Warhol met zijn Factory wil Lanoye op die manier &#8216;het beeld omkeren van de kunstenaar als geniale teringlijer op een zolderkamertje.&#8217; Daar komen nog twee redenen bij, meldt Lanoye telefonisch vanuit Zuid-Afrika. &#8216;Lanoye N.V. is ook de zakelijke uitwerking van mijn homohuwelijk. Mijn geliefde is grootaandeelhouder. En tenslotte is het bedrijf een kunstvorm op zichzelf. De aandelen, bijvoorbeeld, dat zijn echte kunstwerkjes met fotocollages erop. De commissie ter beoordeling van waardepapieren stuurde de ontwerpen telkens weer terug. Kennelijk waren ze niet saai genoeg.&#8217;
In navolging van Lanoye richtten ook andere Belgische schrijvers hun eigen firma op. In Nederland zien we een afgeleide daarvan in de vorm van de imprints die auteurs als Carry Slee en Heleen van Royen mogen voeren bij hun uitgeverij, de Foreign Media Group.
Dichter, criticus en essayist Tom van Deel staat tegenwoordig ook aan het hoofd van zijn eigen uitgeverij. Natura Docet heeft tot nu toe twee gedichten uitgebracht, een derde publicatie is in voorbereiding. Na een gedicht van de Rus Nikolay Zabolotsky was het de beurt aan een gedicht van Van Deel zelf, &#8216;De bijen&#8217;, dat tevens te lezen is op de muur van het insectarium van Artis. Van Deel heeft nooit te klagen gehad over de samenwerking met de reguliere uitgeverij, maar vindt het &#8216;gewoon heerlijk om met zetsel en inkt in de weer te zijn.&#8217;
Katja Scheurman
Jacob Dekker heeft een groentezaak aan de Stadionweg in Amsterdam-Zuid. Buiten de winkeluren geeft hij bijlessen en schrijft hij wetenschappelijke artikelen vanuit zijn achtergrond als cultureel antropoloog. Maar de ware passie van Jacob Dekker is het literaire schrijven. Zijn kloeke romans De jongeling en de dood en Komedie beschouwt hij als de hoogtepunten van zijn oeuvre. &#8216;De rest is versiering,&#8217; bestaande uit theaterteksten en dagboeken. Behalve zijn eigen werk geeft Dekker onder de naam Editions des Guerres ook werk van anderen uit. Als het aan hem ligt, is het omslag altijd rood of zwart, de kleuren van het anarchisme. Wit mag ook.
&#8216;Zelf uitgeven doorbreekt de arbeidsdeling,&#8217; zegt Dekker. &#8216;Maar je moet ervoor bloeden. De boekhandel wil je niet hebben omdat de pers je geen aandacht geeft. De bibliotheekstichting weet zich ook geen raad met je.&#8217; Voor de promotie van zijn werk hanteert Dekker maar één middel: &#8216;Ik geef een verschijningsfeest. Met bier, een band, een buikdanseres en een optreden van mijzelf. Op zo&#8217;n avond verkoop je veertig exemplaren. Dus er moet geld bij, maar het is wel verschrikkelijk lachen.&#8217; Dankzij een beschermengel in de hogere regionen van Reed Elsevier kan Dekker zijn boeken goedkoop laten drukken in Engeland. &#8216;Dat scheelt ook nog eens de btw!&#8217; grijnst de groenteman-antropoloog-auteur opgewekt.
Dezelfde sfeer van monter anarchisme hangt in de boekhandel voor Vrije Schrijvers, tevens de burelen van Boekenmaker.nl in Krommenie. Voor de nieuwkomer in het pand achter de groene houten gevel is niet direct duidelijk of hij in een boekhandel, een uitgeverij of een copyrette terecht is gekomen. Een grote poster roept op om nu vast in te tekenen op The illustrators, an introduction to the artwork for the American car industry. Een zeer gevarieerd boekenaanbod ligt uitgestald in het voorste en lichtste gedeelte van de ruimte. Vreugde en verdriet. 25 jaar op de ambulance bij de G.G.D. deel drie van Koos Homan, de autobiografie van Carla den Hollander: Blinde liefde, brute uitbuiting. 40 maanden passie en verdriet, het in sombere kleuren vormgegeven De laatste aanval van de Islam door David Robertson en het ranzig ogende De wurger van Groningen door Klaas van der Spoel, waarin ene Katja Scheurman eerst haar kuisheid en dan haar leven verliest in de armen van de wrede Ramon.
Ondertussen is het een komen en gaan van klanten. De een komt papier kopen, een ander bekijkt de proeven van zijn kerstkaarten, weer een ander vertelt over zijn nieuwe heup. Achterin zitten de medewerkers van Boekenmaker.nl aan de telefoon of achter de computer, terwijl de baas van het spul alle klanten te woord staat en tegelijkertijd enkele enorme printers en een snijmachine bedient. Als Lulu.com op weg is om de Ikea van het nieuwe uitgeven te worden, dan blijft Boekenmaker.nl de plaatselijke doe-het-zelfzaak.
Erotiek
Tegen de tijd dat de &#8216;vrije schrijvers&#8217; een even grote rol zullen spelen in het literaire bedrijf als de gevestigde auteurs van de reguliere uitgeverijen, en zij dus ook hun eigen eregalerijen en musea zullen hebben, komt één man zeker in aanmerking voor een plaats in de collectie. Bert Reesinck bracht onlangs zijn eerste roman uit bij POD-uitgeverij Gopher. Na twintig jaar werken aan en leuren met het manuscript, had hij er vijftienhonderd euro voor over om Gregoriaans Parfum het licht te doen zien. De media-aandacht was vervolgens nihil, de verkoop navenant, de boekhandel in Reesincks woonplaats Nieuwkoop wilde niet eens een paar exemplaren in consignatie nemen. Maar dat deert hem niet. Reesinck verwezenlijkte een droom. Op zijn tachtigste.
&#8216;Ik heb een gek verleden,&#8217; zegt hij. &#8216;Het schrijven was daarin het leukste.&#8217; In dat verleden was Reesinck onder meer monnik, automatiseerder bij Akzo, communicatieadviseur en docent. Zijn allereerste boek is een vijfhonderd pagina&#8217;s tellend, handgeschreven verslag van een voetreis naar Rome. Het unieke exemplaar heeft de auteur zelf vervaardigd op de binderij van de abdij waar hij zestien jaar in stilte doorbracht. &#8216;Op die binderij werkten we met bladgoud. Dat is zo dun, dat weegt eigenlijk niets. Op een dag vloog er een grote bij door het raam naar binnen. Vlak boven het bladgoud zorgden zijn vleugels voor zoveel luchtverplaatsing dat het bladgoud zich opkrulde en de bij erdoor werd omwikkeld.&#8217; Na een opleiding aan de Haagse Kunstacademie had Reesinck ineens het klooster in gewild. &#8216;Niet zozeer om voor de wereld te bidden, maar om verlost te worden uit de wereld van zuipen en partijtjes die toen, vlak na de oorlog, al begon. Ik ging in het klooster om de schoonheid van het gezang, de witte gewaden, de politesse van de monniken.&#8217; Maar hij bleef een zinnelijke man, op vrouwen gericht. Na zestien jaar werd het smachten te groot en verliet hij de orde. Het zijn die thema&#8217;s &#8211; schoonheid, zuiverheid en zinnelijkheid &#8211; die de roman Gregoriaans Parfum dragen. Reesinck heeft het niet als autobiografie bedoeld, maar de vriend met wie hij in 1948 die voetreis naar Rome maakte, zag dat anders. Met een woedende e-mail reageerde hij op de erotiek in het boek, al heeft die niet meer gewicht dan het bladgoud dat door een bijenvleugel kan worden opgetild. Er zit voor Reesinck niets anders op dan zijn plaats in te nemen onder de auteurs die ten onrechte werden verward met hun personages.
Over de samenwerking met Gopher is Reesinck tevreden, al vielen de inspanningen om het boek te promoten tegen en stelde het hem teleur dat Gopher geen exemplaren wil drukken die de boekhandel in consignatie kan nemen, tenzij Reesinck ze eerst zelf betaalt.
Maar er zijn nieuwe plannen. Gopher ontvangt heel wat manuscripten waar nog zeer veel aan zou moeten gebeuren voordat ze ooit kunnen worden uitgegeven. Reesinck heeft in zijn tijd als communicatieadviseur een boek geschreven over succesvol schrijven. Gopher heeft daarvan nu een update besteld bij de nestor uit Nieuwkoop, om toe te sturen aan al die inzenders van ondeugdelijke manuscripten.
&#8216;Dit keer zal ik niet hoeven te betalen, Gopher gaat mij betalen!&#8217;

Laat duizend chihuahua’s keffen

De optimisten; een nieuwe generatie schrijvers

<div class="wpg-element lead-bold">
Michel Houellebecq betreedt andermaal het literaire strijdperk, met een filmdebuut en een briefwisseling met Bernard-Henri Lévy. Een gesprek.
</div>
<div style="width:160px; height:211px;" class="wpg-element image right"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2008/10/b3b0084f-6c77-40dc-bd1e-c9c0bf0001b0_michel-houellebecqcost1.jpg" width="160" height="211" alt="" /></div>
<div class="wpg-element paragraph">
De fulltime geëngageerde intellectueel Bernard-Henri Lévy is in meer dan een opzicht de tegenpool van de schuchtere Houellebecq. Toch staan Lévy en Houellebecq in hun pas gepubliceerde gebundelde correspondentie schouder aan schouder. Hun gemeenschappelijke &#8216;vijand&#8217; in de &#8216;strijd&#8217; (beiden spreken in die termen), is de publieke aandacht, het gesnuffel van de &#8216;mediaparasieten&#8217; dat zij zich beiden moeten laten welgevallen bij alles wat ze zeggen, schrijven, doen of laten.
Bijzonder wordt het boek op de momenten dat de briefschrijvers hun geweeklaag hierover ontstijgen. Dat gebeurt veelvuldig, en dan komt de lezer terecht in prachtige autobiografische fragmenten. Vooral Houellebecq slaagt erin om uit zijn levensverhaal veel elementen naar voren te halen die voor de lezers van zijn boeken relevant zijn. Drie jaar geleden begon hij aan een poging om zijn autobiografie te schrijven in de vorm van een weblog, als weerlegging van wat een &#8216;mediaparasiet&#8217; over hem geschreven had in een ongeautoriseerde biografie. Dat blog strandde snel. Nu hoeft het niet meer. Ennemis publics (staatsvijanden, maar ook: openlijke vijanden, in de eerste betekenis een verwijzing naar de aversie die beide auteurs oproepen bij grote delen van het publiek, in de tweede betekenis een hint in de verkeerde richting omtrent hun onderlinge relatie) leest als een compacte dubbele autobiografie. De lezer kan zich laven aan het narcisme van twee grote geesten.
Schuchter en teder Michel Houellebecq doet open in dezelfde kleren waarin hij drie dagen tevoren te zien was op het Franse achtuurjournaal. Daar staat hij. Magerder dan ooit, rode vlekjes in de huid, in zichzelf gekeerd als altijd. Maar ook, en dat is het ontregelende aan Michel Houellebecq, teder en spontaan. Hij heeft zich verschanst in een bedompt appartement in Parijs dat hij tijdelijk heeft gehuurd via een website voor short stay rentals. Zijn echte huis staat al jaren in Ierland, waar zijn vrouw achterblijft als hij op reis gaat. Op blauwe pantoffeltjes gaat hij voor naar een kleine, sfeerloze woonkamer met te veel meubels erin. Als hij van hieruit het strijdperk moet betreden, had hij zich in zijn hoek van de ring wel iets beters kunnen gunnen.
&#8216;Lévy treedt als strijder de vijand tegemoet, ikzelf voel me meer een martelaar,&#8217; zegt hij binnensmonds. De martelaar, nooit heeft hij gewacht tot anderen hem dat predikaat opplakten. Hij begint verder niet over het boek, dat lovend wordt ontvangen, maar over zijn film, La possibilité d&#8217;une île (naar zijn gelijknamige roman), die is geflopt. Tijdens de première op het filmfestival van Locarno waren al critici de zaal uitgelopen, terwijl anderen de slappe lach kregen. Eén lyrische recensie in de Süddeutsche Zeitung, die Houellebecq vergeleek met Kubrick en Antonioni, was de uitzondering op de regel. Na een maand is de film al verdwenen uit de Parijse bioscopen. &#8216;Niet helemaal trouwens, ergens in de banlieue draait hij nog,&#8217; zegt de martelaar. De producent doet geen moeite meer om de film verder gedistribueerd te krijgen, het internationale publiek moet wachten op de dvd.
Crisis Toch wil Houellebecq graag praten over zijn cinematografische ervaring, die voor hem de verwezenlijking van een droom betekende. Jaren had hij er naartoe geleefd, zich van de ene uitgever naar de andere laten lokken met de belofte dat hij daar de mogelijkheid zou krijgen om zijn eigen boek &#8216;naar het scherm te dragen&#8217; zoals de Fransen dat zeggen.
Scenario en montage waren &#8216;zwaar&#8217;, vertelt hij. Daartussen lagen de opnames, &#8216;een erg goeie tijd&#8217;. &#8216;Het op de been brengen van een filmploeg is zo duur dat iedereen op de set gewoon doet wat de regisseur zegt, om geen tijd te verliezen. En ik was de regisseur.&#8217; De vraag of hij zelf tevreden is over het resultaat ontwijkt hij, maar op de suggestie dat filmmaken een vak apart is, anders dan schrijven, is zijn reactie uitgesproken: &#8216;Geen enkele manier van kunst maken is een vak dat je kunt leren. Je kunt het, of niet. Er bestaat toch ook geen school voor schrijvers?&#8217; Dat er in Nederland een Schrijversvakschool bestaat, zet hem wel aan het denken. &#8216;Hoeveel zouden ze me daar betalen, denkt u?&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<object width="300" height="249"><param name="movie" value="https://www.youtube.com/v/rIA-_XOZeH8&#038;hl=nl&#038;fs=1"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><embed src="https://www.youtube.com/v/rIA-_XOZeH8&#038;hl=nl&#038;fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowfullscreen="true" width="300" height="249"></embed></object> Trailer van La possibilité d&#8217;une île (in het Frans)
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Zo komt het gesprek op de onzekere tijden. &#8216;Tegen wil en dank ben ik ook bij die crisis betrokken. De bank heeft me altijd praatjes verkocht over dat ik &#8220;mijn geld moest laten werken voor mij&#8221;. Donder op. Ik vind De speler zeker niet Dostojevski&#8217;s beste boek, misschien is het zelfs een mislukt boek, maar je kunt er veel uit leren over de waanzin van mensen die echt geloven dat je geld kunt vermeerderen zonder je in te spannen. Ik geloof daar niet in.&#8217;
Houellebecq vleit zich op een bedbank en trekt zijn knieën onder zich. Glas drank en pakje sigaretten als getrouwe attributen. De financiële crisis fascineert hem, maar zijn eigen beslommeringen &#8211; zijn &#8216;strijd&#8217; met de Franse media &#8211; verhinderen dat hij zich erin verdiept. &#8216;Ik heb sinds de crisis in Azië, waar ik toen vaak kwam, veel over economische theorie gelezen, maar ik ben er niets wijzer van geworden. Geen enkele economische theorie houdt stand. Net als in Azië is de crisis van het westerse financiële systeem het gevolg van verkeerde voorspellingen door specialisten. Iedereen vertrouwt die specialisten, maar die hebben geen enkele wetenschappelijke status. Krankzinnig dat er een Nobelprijs voor de economie is. Dat is het verschil met de klimaatverandering. De specialisten die ons daarvoor waarschuwen, baseren zich op harde wetenschappelijke modellen. Sinds de financiële crisis is uitgebroken, is de klimaatdiscussie naar de achtergrond geschoven, daarover maak ik me pas zorgen.&#8217;
Afstandelijkheid Houellebecq heeft de reputatie van een cynicus. Zijn personages leveren zich vaak over aan fantasieën over het einde der tijden. La possibilité d&#8217;une île is daar geheel op gebaseerd. Maakt de financiële crisis niet een heimelijk verlangen in hem los om de huidige wereldorde te zien imploderen?
&#8216;Nee, zeker niet. Ik hoop dat het systeem standhoudt. Als het zou instorten, komt er op termijn misschien een nieuwe wereldorde, maar eerst komt er chaos en barbarij. En vervolgens misschien een islamitische wereldorde. Geld is nog niet de slechtste regulator van de menselijke betrekkingen. Ik kan me nog veel slechtere voorstellen en daar zit ik niet op te wachten. Het is belangrijk om op de korte termijn te denken nu.&#8217;
In Ennemis publics schrijft Houellebecq over Frankrijk, waarvan hij nog steeds staatsburger is: &#8216;Wat Frankrijk betreft (of elk ander land waar ik zou kunnen besluiten te gaan wonen), voel ik mij (en heb ik mij en zal ik mij altijd voelen) geen citoyen maar een gebruiker. Voilà, het is niet anders. Wel een beetje triest, de verwantschap houdt op te bestaan.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
De brieven zijn geschreven in de eerste helft van dit jaar, voordat het ineens voorstelbaar werd dat staten failliet gaan. IJsland, misschien ook Ierland, waar Houellebecq zijn geld op de bank heeft. Frankrijk zal niet failliet gaan (&#8216;al zou me dat niets doen, hooguit zou ik medelijden voelen voor de individuele Fransen&#8217;), maar het land zal wel veranderen, schrijft Houellebecq. Eén groot agrarisch toeristenoord moet het worden. Na de Engelsen en de Amerikanen zullen de Indiërs en de Aziaten hun opwachting maken om het bucolische Franse landschap te annexeren met tweede huizen. Houellebecq kan het alleen maar toejuichen.
Die afstandelijkheid &#8211; het tegenovergestelde van verwantschap &#8211; is een constante in zijn leven. Misschien zou ik me soms wat menselijker moeten voordoen dan ik me voel, schrijft hij in een van zijn brieven in een poging een antwoord te vinden op de vraag waarom hij zoveel haat oproept in de Franse media. Feit is dat het er daar vileiner aan toe gaat dan in Nederland.
Feit is ook dat Houellebecq het spel meespeelt. Zijn ambitie om te vermenselijken blijkt ook een strategische reden te hebben. &#8216;Als ik me meer zou inlaten met het literaire wereldje, ergens een positie zou aanvaarden als redacteur van een uitgeverij of columnist van een blad, dan zou ik meer gevreesd worden. Dan zou het boek van mijn moeder niet verschenen zijn.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Het boek van zijn moeder; een geval van reality surpasses fiction en tot nu toe de zwartste bladzij uit het jaar 2008 voor Houellebecq. Door tussenkomst van dezelfde journalist die zijn ongeautoriseerde biografie heeft geschreven vond Houellebecqs moeder, met wie hij al vijftien jaar geen contact meer had, een uitgever. Zij bleek veel gelijkenis te vertonen met de geschifte en koudbloedige moeder uit Elementaire deeltjes. Haar herinneringen aan, beter gezegd haar afrekening met zoon Michel, verscheen dit voorjaar. De correspondentie tussen Lévy en Houellebecq was toen halverwege. Houellebecq schrijft indringend over hoe het is om zo&#8217;n moeder te hebben, waardoor het brievenboek zijn opzet ontstijgt, juist op het moment dat de &#8216;mediaparasieten&#8217; de &#8216;strijd&#8217; weer aangaan met koppen als &#8216;Het boek waar Houellebecq bang voor was&#8217;, enzovoort.
Dat de schrijver in briefvorm zijn verhaal doet, heeft een effect dat zelfs Houellebecqs uitgever, toen zij het idee kreeg om deze twee tegenpolen te laten corresponderen, niet voorzien zal hebben. Schopenhauer constateerde het al: in brieven kun je moeilijk liegen. De tegenstem van Lévy, die hem nadrukkelijk vraagt om meer over zijn vader te vertellen, brengt Houellebecq tot een gecondenseerde definitie van zijn schrijverschap.
Eerst beschrijft hij hoe zijn vader, als zij met de camper op vakantie gingen, altijd een paar minuten van aarzeling had op de treeplank van die camper, een minachtende uitdrukking op zijn gezicht, voordat hij er werkelijk uit stapte om zich &#8216;in de massa van zijn gelijken te begeven. En die minuten, hoe lang leken ze me niet!&#8217; En een paar alinea&#8217;s verder: &#8216;Het lijkt me soms dat ik als volwassen man niets anders heb gedaan dan een esthetische vertaling te geven aan die houding van distantie, die ik als kind bij mijn vader heb kunnen observeren.&#8217;
In een andere brief doet Houellebecq, die zichzelf een &#8216;dubbele atheïst&#8217; noemt omdat hij noch in een god noch in de mensheid gelooft, aan de belijdend joodse Lévy uit de doeken hoezeer hij vroeger gegrepen was door het katholicisme. Ze vertellen elkaar over de eerste kennismaking met Baudelaire, die voor beiden bepalend is geweest. Over de ontdekking van geweld en wreedheid bij hun klasgenoten op de lagere school. En, Houellebecq, over de &#8216;catastrofe&#8217; van zijn puberteit. &#8216;Het is de enige manier waarop ik over mezelf kan schrijven, zo tak tak, in korte stukken, voor de duur van een brief.&#8217;
Is hij dan in het hele boek zo eerlijk? Die eruditie op het gebied van de denkers uit de Oudheid bijvoorbeeld, waarin hij de filosoof Lévy tracht te evenaren, waar komt die ineens vandaan? &#8216;O, ik heb hier en daar wel wat lacunes in mijn kennis, je kan niet alles lezen.&#8217; Hij pakt een dikke pocket van tafel. Joseph Finder, Paranoïa. &#8216;Ik lees vooral wat ik tegenkom op vliegvelden. In de kiosk van een vliegveld vind je altijd iets interessants.&#8217; Hij wijst een bladzijde aan achter in het boek, waar de auteur een waslijst aan informanten noemt. &#8216;Wie verdiept zich nog zo grondig in zijn materiaal, sinds Balzac? Zo zou ik ook te werk willen gaan maar ik heb de contacten niet. Daarvoor zou ik meer onder de mensen moeten komen. Als ik bijvoorbeeld een rubriek had in Paris Match…&#8217;
Zaken van leven en dood Maar ook als hij niet onder de mensen komt, komen de mensen nog op hem af. Carla Bruni zingt het gedicht waarmee La possibilité d&#8217;une île afsluit op haar nieuwste cd. En Iggy Pop komt met een hele cd geïnspireerd op dat boek. Houellebecq laat er alvast zeven nummers van horen op zijn iBook. De tranen staan hem in de ogen als hij zegt: &#8216;Begrijpt u in welke staat mij dit brengt? Ik kocht de platen van Iggy toen ik veertien, vijftien was. Dit is een van de mooiste cadeaus in mijn leven.&#8217;
De duisternis is begonnen in te treden in het toch al donkere appartement. Houellebecq maakt geen aanstalten om het licht aan te doen. Iggy staat op repeat in de iBook. Houellebecq zingt telkens één regel mee. Die, die, die, on the Spanish coast. Om te verstaan wat hij verder nog zegt is het nodig om vlak bij hem te gaan zitten. Juist de muziek van Iggy maakt Houellebecq spraakzaam, alsof er een golf in hem opwelt. In sommige brieven aan Lévy zinspeelt hij op zelfmoord. De kans dat hij zich dood drinkt is ook aanwezig. De blik in zijn ogen, voor zover nog te onderscheiden bij het laatste licht dat naar binnen valt, doet vermoeden dat hij het over zulke zaken van leven en dood heeft. Maar Iggy overstemt hem, er is niets van te verstaan. Dan zet hij de muziek af. Er zit iemand op hem te wachten, zegt hij. &#8216;De chef cultuur van Paris Match.&#8217;
</div>

Michel Houellebecq: ‘Ik hoop dat het systeem standhoudt’

De films
+++ Danny’s Parade
Anneke de Lind van Wijngaarden (Nl, 2007, 15’)
‘Je hebt een heel simpel idee, je wilt met de gay-parade meevaren met de jongerenboot en ineens valt eigenlijk de hele maatschappij van Nederland over je heen.’ Aan het woord is Danny, een vrolijke jonge homo. Zijn ouders en broer lezen voor de camera uit de brief waarmee Danny uit de kast kwam. Hun reacties zijn aangenaam ongecompliceerd, niks aan de hand voor Danny. Dat blijkt voor veel van zijn leeftijdsgenoten anders te liggen want de een na de ander haakt af en durft niet op die puberboot in de gay-parade over de Amsterdamse grachten. Terwijl Danny verder zoekt naar opvarenden, wordt hij zelf een kleine media-hype. (PvdB)
+++ larry flint or the right to be left alone
Joan Brooker-Marks (VS, 2007, 81’)
Een must voor alle journalisten en niet-journalisten. De film heeft drie lagen: het portret van Flint zelf, het portret van zijn blad, Hustler, en een kleine geschiedenis van de VS via cartoons en artikelen uit Hustler. Een hilarische, intelligente, speelse film. Flints Hustler brengt bloot maar was ook het eerste blad dat een non embedded journalist naar Afghanistan stuurde. Nadat Hustler een naaktserie had geplaatst van een zwarte man en een blanke vrouw, is Flint neergeschoten en invalide geraakt. Naar verluidt komt hij per privé-jet en rolstoel naar de VN-dag op het het Idfa. (PvdB).
+++ operation homecoming
Richard Robbins (VS, 2007, 81’)
De taak van de kunstenaar is om de afschuwelijkheid van oorlog te laten zien in het persoonlijke verhaal van soldaten in plaats van in abstracta als legers en landen, zei D.H. Lawrence. De kunstenaars zijn in dit geval de soldaten zelf, die hun ervaringen in Irak en Afghanistan te boek hebben gesteld, soms in poëzie. Die gedichten worden ondersteund door een snoeihard beeld van het front. Soms gewelddadig, soms bijna statisch, soms met schitterende, getekende filmbeelden. (PvdB)
+++ panna!
Nordin Lasfar (Nl, 2007, 50’)
Panna: straatvoetbalterm voor het door de benen spelen van de tegenstander. Twee tieners uit Amsterdam-West proberen hun droom om profvoetballer te worden te verwezenlijken. Mit­chell, een wat droefgeestige jongen, en Said, de trotse straatvoetbalkoning. Voetbal als metafoor voor het leven is in Pan­na meer dan een dooddoener. De worsteling van beide tieners om aan de bak te komen in het profvoetbal houdt gelijke tred met hun moeizaam functioneren buiten het veld. Beide zijn schoolverlaters en vergroeid met de straat waar mores heersen die niet samengaan met sportieve en maatschappelijke ambities. Zonder opdringerige sociologische verklaringen geeft deze documentaire een kwetsbaar portret van jongens die sturing missen en daardoor makkelijk dreigen af te glijden. (HB)

Harm Ede Botje

IDFA Kort; IDFA

De films
+++ never like the first time
Jonas Odell (Zweden, 2005, 15’)
Vier verhaaltjes over ‘de eerste keer’. Van zeer romantisch tot afschuwelijk, van lang uitgesteld tot ongewild. Verteld in de eerste persoon enkelvoud, door Deense stemmen, zonder de bijbehorende gezichten. In plaats daarvan animatiebeelden (het gebruik van animatie in documentaires is dit jaar een thema van het IDFA). Die korte films zijn betoverend, zij het op vier verschillende manieren. Oordeel zelf of dit nog documentaire is. (PvdB)
+++ war made easy
Loretta Alper, Jeremy Earp (VS, 2007, 73’)
Wie Sean Penns woorden heeft gehoord of gelezen bij de uitreiking van de First Amendment Award in december vorig jaar – een felle aanklacht tegen de oorlog in Irak onder de titel Georgie, there’s a crowd downstairs – had misschien meer verwacht van deze film (die verteld wordt door Penn). Geen fellere aanklacht, want dat is juist wat deze film is: één grote aanklacht. Dit keer niet tegen Georgie W. zelf alswel tegen de ‘diep ingesleten patronen van gehoorzaamheid’ aan diens oorlogspropaganda in de Amerikaanse media. Tussen het Tonkin-incident en Colin Powells speech in de Veiligheidsraad is er niets veranderd, toont Penn. Maar hij zaagt planken van heel dik hout, en besteedt geen aandacht aan mogelijk tegenwicht in de ‘ongehoorzame’ media. (PvdB)
+++ the dictator hunter
Klaartje Quirijns (Nederland, 2007, 52’)
Een Engelse taalles voor immigranten in Amerika, in een scène van hooguit anderhalve minuut, maakt deze film al onvergetelijk. Blijf in elk geval kijken tot dat moment geweest is. Maar de essentie van de film ligt elders. Reed Brody werkt voor Human Rights Watch. Hij jaagt, in juridische zin, op de voormalige dictator van Tsjaad, Hassane Habré, die zich schuilhoudt in Senegal. Brody is een doorbijter. De Verenigde Naties bieden hem een mooie baan aan, maar Brody legt via een telkens haperend mobieltje vanuit Dakar aan de Hoge Commissaris uit dat hij door wil gaan met zijn missie. (PvdB)
+++ the suicide tourist
John Zaritsky (Canada, 2007, 89’)
Craig Ewert heeft een vreselijke ziekte. Hij wil dood, en spreekt daarover niet in termen van euthanasie maar van zelfmoord. Zijn vrouw, uit een conservatieve Ierse familie, staat hem bij in dit streven. Dan komt er een ander echtpaar in beeld, de nog altijd smoorverliefde George en Betty. Zij willen samen sterven voordat George, die drie hartaanvallen heeft gehad, echt ziek wordt. Beide echtparen gaan op reis naar Zwitserland, om zich door de stichting Dignitas een waardig einde te laten bezorgen. Uiteindelijk ligt de beslissing bij een zeer op prins Bernard gelijkende arts, die het recept voor een dodelijke cocktail moet uitschrijven. (PvB)

<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Uit Parijs</h3>
Nu rijpen in mijn land de donkerblauwe bramen, Die meisjes in hun smalle hand vergaren. Zij zullen peinzend in de verte staren, En ’s avonds sluipt de nevel door hun open ramen.
’s Nachts, in hun dromen, buigen gele blaren Zich weer vaneen waar donkre vruchten hangen. Weer zijn ze door een stil geluk bevangen, De blauwe vruchten in hun hand vergarend.
En ik denk in een verre stad aan haar, Die eens, een herfstseizoen, m’n liefste was, En aan de teerheid van elkanders monden.
En weer zie ik je liggen in het gras: Het hoge gras van die bosuithoek, waar De lijsterbessen in de nevel stonden.
Jan Wolkers, 1943
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
27-10-2007 Door Pieter van den Blink
Jan Wolkers kon prachtig neuriën over de periode dat hij op het Institut Néerlandais in Parijs woonde. ‘Oui Monsieur, tout Paris Monsieur… Mmmm leg ik aan uw voeten neer Madame…’
Jan Wolkers gaan interviewen op Texel was, zoals de afgelopen week uitgebreid is gememoreerd, een feest. Onkundig van de legendarische gastvrijheid in huize Pomona had ik van tevoren nog opgebeld met de vraag of ze misschien iets nodig hadden uit de grote stad, daar op het eiland. Wolkers’ hartelijke lach was mijn deel geweest. Toen zijn vrouw Karina later ongeveer alle delicatessen die in de Amsterdamse Utrechtsestraat te krijgen zijn op tafel zette, begreep ik waarom.
Fietsend door het hartverscheurend mooie Texelse landschap op weg naar de Rozen­dijk, in de zomer van 2006, trachtte ik mij een voorstelling te maken van de man die ik zou aantreffen. Natuurlijk zou hij veel ouder zijn dan de held Wolkers die in mijn geest woonde. Toch donderde ik van mijn à propos toen ik hem zag. De eerste interpretatie van die aanblik waarmee mijn verbouwereerde brein op de proppen kwam, was dat dit de vader van Jan Wolkers moest zijn die tegenover mij stond. Terwijl ik zijn koude, knokelige hand in de mijne voelde, en – vermoedelijk – mijzelf aan hem heb voorgesteld, begreep ik langzaam maar zeker dat hij het zelf was. In de uren die volgden, was er nog geen sprake van wat Harry Mulisch vorige week ergens in de media heeft gezegd: dat je ‘kon zien dat het gedaan was’ met hem. Het tegendeel leek mij het geval. De koude knokels zaten vol vitaliteit. Maar wel met flarden nevel eromheen.
Jan Wolkers heeft in de jaren vijftig enige tijd op het Institut Néerlandais in Parijs gewoond. Voor een boek dat ik schreef over dat instituut, zou ik hem over die periode interviewen. Het werd een gesprek zonder gerichte vragen en zonder gerichte antwoorden, over een periode van een halve eeuw geleden. Jan Wolkers heeft veel geneuried, om niet te zeggen gezongen tijdens dat gesprek. ‘Oui Monsieur, tout Paris Monsieur… Mmmm leg ik aan uw voeten neer Madame…’ 
Natuurlijk afgesloten met een krachtig hè. Er kwamen foto’s op tafel, die steeds weer nieuwe herinneringen losmaakten. De foto’s waren niet allemaal uit de Parijse tijd, afgebeelde personen hadden ook in andere fasen van Wolkers’ bestaan een rol gespeeld, we dronken cider terwijl we ze bekeken. Soms raakten de vijf decennia tussen zijn verblijf in Parijs en mijn komst naar Texel even op drift. Elke herinnering die hij vertelde, was haarscherp, maar volgorden en verbanden werden associatief. Het resultaat was een symfonie, waar ik ademloos naar heb zitten luisteren. Als hij vertelde over zijn verblijf in de gastenkamers van het Institut Néerlandais, ging het bijvoorbeeld zo: 
‘Die kamertjes zagen eruit als studentenkamers. Het was niet erg groot maar ik deed er van alles. We hadden een kookplaatje waar ik nog eens een heerlijke maaltijd voor ze op heb gemaakt. Behalve Dick Hillenius was daar ook een arts, een dokter, en daar was Dick Hillenius woedend over, want die nam ons mee in een Volkswagen maar die man was zo zuinig dat als we naar beneden gingen, dan liet-ie ’m freewheelen om benzine te sparen. Maar dat was natuurlijk levensgevaarlijk want dat ding kreeg zo’n vaart, zo’n vaart! Hij werkte aan het ziekenhuis in Amsterdam, en daar lag dan weer zo’n dooie hond. Dan lag daar weer zo’n grote bouvier, want ze waren toen met het hart bezig, hè? Ik denk dat die Zuid-Afrikaanse arts dat toen hè… Hij wilde ook zoiets. Dénk ik. Dan lag daar zo’n prachtige dooie bouvier, en daar was Dick dan zó kwaad over. Want die man had nog zulke grote handen ook, daar kon je niet eens mee in je oor peuteren, laat staan naar het hart van zo’n bouvier.’
Nog lang nadat Texels Eigen Stoomboot Onderneming mij weer aan de vaste wal had gezet, galmde deze muziek na. 
</div>

Nagalmende muziek

Beschouwing / Nick Hornby evenaart J.D. Salinger
Als een boek begint op de tonen van een jonge vertelstem (dat wil zeggen: tobbend over de vorm die het verhaal moet krijgen, direct gericht tot de lezer, doorspekt met vertederende formuleringen) kan het de lezer even droef te moede worden. Want als er na The Catcher in the Rye ooit nog ruimte was voor zo’n jongensstem in ons hoofd, dan heeft Jonathan Safran Foer die in 2005 toch voor lange tijd ingenomen met Extremely Loud and Incredibly Close. Maar voordat je SLAM van Nick Hornby om die reden weglegt, ben je al meegezogen in de lotgevallen van Sam Jones, een zestienjarige Londense skater die graag zijn eigen gang gaat, totdat een kleine onvoorzichtigheid dat voor de rest van zijn leven onmogelijk maakt. Zo overzichtelijk was Sams wereld aanvankelijk, dat hij stomverbaasd is als hij voor de eerste keer merkt dat iemand iets van hem weet zonder dat hij dat zelf heeft verteld, met andere woorden als er over hem is gepraat.
En gepraat wordt er zeker over hem en zijn vriendinnetje Alicia, vanaf het moment dat bekend is dat zij samen een kind gaan krijgen, een moetje. In het boek vertelt Sam minutieus wat er door hem heengaat vóór, tijdens en na de conceptie, gedurende Alicia’s zwangerschap, en vóór, tijdens en na de geboorte van hun zoon.
Al snel passeert de lezer een tweede potentieel afhaak-moment, namelijk wanneer duidelijk wordt dat Nick Hornby zich opnieuw heeft gezet aan een coming-of-age-roman. Met High Fidelity had hij zich al bewezen in dat genre, maar bij de aanblik van weer zo’n klein universum waarin veel wordt genavelstaard – en dan ook nog genavelstrengstaard, denk je: o jee. Maar ook dit bezwaar voelt de lezer slechts zwakjes in zijn achterhoofd voorbijkomen. Het boek heeft dan al genoeg aan kracht gewonnen om alle andere mogelijke werelden tijdelijk uit te schakelen, irrelevant te maken, zo lang het lezen duurt. Hornby speelt daar zelfs mee. ‘Rufus werd geboren op 12 september. Als Alicia’s weeën niet waren gestopt, zou hij op 11 september zijn geboren, wat niet geweldig zou zijn geweest, eigenlijk, hoewel er natuurlijk talloze mensen geboren zijn op 11 september, sinds 11 september.’ So much for de rest van de wereld, terug naar de tienerouders.
Ontspoord
Het skaten is de metafoor voor het leven van Sam: hij houdt van zijn wereld ter grootte van een halfpipe. Je rolt eens naar de ene rand, je rolt eens naar de andere rand, maar zelfs als je valt, eindig je weer veilig in de navel van de halfpipe. Maar dan, SLAM!, vlieg je over de rand, en val je hard. Sam heeft er een nachtmerrie over – hoe de wielen loslaten van de assen, en de assen van het board. Kort nadien ontspoort zijn leven volledig door de komst van het kind. Aan het eind van het verhaal aanvaardt hij zijn lot. Hij slaat niet op de vlucht voor zijn verantwoordelijkheden als vader, wordt ook niet door Alicia bij zijn zoon weggehouden, maar ze gaan evenmin de rest van hun leven achter de geraniums zitten. Als lezer neem je afscheid van Sam en Alicia met de gedachte: ’t is een zootje ongeregeld, maar ze redden het wel.
Waarom is dit een heerlijk boek, en toch niet meer dan een zoetsappige coming of age-roman met een jeugdige verteller? Hornby (50) is een ongevaarlijk mens, hij houdt van mooie muziek, steunt goede doelen en gaat op zondag naar het voetbal kijken. De vraag wordt er alleen maar klemmender door: waarom is dit een heerlijk boek?
De dialogen zijn meesterlijk, en Hornby schrijft zeer geestig. Dat zijn al twee belangrijke elementen in de verklaring, niet alleen voor de parel die dit boek is, maar voor Hornby’s grote succes als schrijver. (In Engeland is hij een halve cultfiguur, maar zonder het zwarte randje dat meestal bij cultfiguren hoort, Zadie Smith – zelf een cultfiguur – aanbidt hem en zijn eerdere romans High Fidelity, About a Boy en How to Be Good werden de hemel in geprezen en verfilmd.) Maar niet alleen de humor en de scherpte van de dialogen hebben bijgedragen tot het welslagen van deze roman.
Behalve van muziek en voetbal houdt Hornby ook van boeken. Vorig jaar schreef hij een boek over zijn eigen leesgedrag, The Complete Polysyllabic Spree, gebaseerd op zijn columns in het Amerikaanse tijdschrift The Believer (van de McSweeney’s groep rond Dave Eggers). Lezen, zegt hij daarin, moet een plezier zijn, geen manier van kennis verwerven of, erger nog, een middel om ‘erbij te horen’. Drukbezette mensen die de laatste vijf minuten van de dag, vlak voor het slapen gaan, nog hun tanden zetten in een boek waar ze eigenlijk niet doorheen komen, verklaart hij voor gek. Als het je niet boeit, leg het dan weg en lees iets anders, is zijn opvatting. Daarom, zegt Hornby, ‘I spend many hours each day trying to ensure that my prose is as simple as it can possibly be.’
Stijlloos
Wat een ander stijl noemt, is voor Hornby ‘taal die de aandacht vestigt op zichzelf’ en die verafschuwt hij. Hij is ervan overtuigd dat het grote publiek het liefst ‘door een heldere ruit’ naar de personages kijkt. SLAM is doorspekt met citaten uit de autobiografie van Tony Hawk, wereldberoemd sinds hij met zijn skateboard in de lucht tweeënhalf maal om zijn eigen as draaide. Inderdaad, hoe ingewikkeld de skatecapriolen van Hawk ook zijn, zijn proza is volstrekt stijlloos – in de Hornbyaanse zin en in elke andere zin van het woord.
Uit The Complete Polysyllabic Spree blijkt welke boeken Hornby las terwijl hij werkte aan SLAM – het complete werk van Salinger is daarbij. Hij bewondert de geestelijke vader van Holden Caulfield, maar ergert zich eraan dat nu elk boek over een verscheurde jongeling een eerbetoon moet brengen aan die kennelijk niet te evenaren voorganger. Daarmee legde hij de lat voor zichzelf erg hoog. En zonder te willen zeggen dat Sam Jones in de buurt komt van Holden Caulfield: in SLAM haalt hij die lat. Het boek is voor jongeren geschreven, zegt Hornby, en de taal is zeker as simple as it can possibly be, maar het is ook een voldragen, intelligent boek.
Pubers kunnen meegaan in het verhaal. Meelachen. En voor ze gaan slapen (al dan niet met elkaar) krijgen ze de boodschap dat je beter altijd een condoom kan gebruiken, maar dat als er onverhoopt toch een kindje komt, de wereld niet vergaat – zo samengevat komt het boek misschien in aanmerking voor een vertalerssubsidie van minister Rouvoet.
Daarbuiten heeft het boek veel te bieden. Zoals The Complete Polysyllabic Spree over lezen ging, gaat SLAM over schrijven. Een van de sympathiekste verklaringen voor de werking van literatuur is de willing suspension of disbelief-theorie. Die luidt dat de schrijver zo schrijft, en de lezer zich zo opstelt, dat het moment van besef dat het allemaal maar een verhaaltje is en niet echt, zo lang mogelijk wordt uitgesteld. Het liefst tot in het oneindige.
Dat is precies wat Sam zelf ook zo lang mogelijk probeert: niet inzien dat zijn jeugd op zijn zestiende voorbij is doordat hij vader wordt. En Hornby speelt nadrukkelijk met dat ‘uitstel van ongeloof’ wanneer hij Sam tot drie keer toe een reisje in de tijd laat maken. Op een manier die, middenin deze verder zeer realistische roman, volstrekt aanvaardbaar is. Hoe? Dat valt niet na te vertellen. Net zomin als je iemand kan uitleggen dat hij door een glasheldere ruit kijkt.V
Nick Hornby, ‘SLAM’, Penguin, 304 pagina’s, €22,99

Glashelder navelstaren

<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Glashelder navelstaren</h3>
06-10-2007 Door Pieter van den Blink
Als een boek begint op de tonen van een jonge vertelstem (dat wil zeggen: tobbend over de vorm die het verhaal moet krijgen, direct gericht tot de lezer, doorspekt met vertederende formuleringen) kan het de lezer even droef te moede worden. Want als er na The Catcher in the Rye ooit nog ruimte was voor zo’n jongensstem in ons hoofd, dan heeft Jonathan Safran Foer die in 2005 toch voor lange tijd ingenomen met Extremely Loud and Incredibly Close. Maar voordat je SLAM van Nick Hornby om die reden weglegt, ben je al meegezogen in de lotgevallen van Sam Jones, een zestienjarige Londense skater die graag zijn eigen gang gaat, totdat een kleine onvoorzichtigheid dat voor de rest van zijn leven onmogelijk maakt. Zo overzichtelijk was Sams wereld aanvankelijk, dat hij stomverbaasd is als hij voor de eerste keer merkt dat iemand iets van hem weet zonder dat hij dat zelf heeft verteld, met andere woorden als er over hem is gepraat. En gepraat wordt er zeker over hem en zijn vriendinnetje Alicia, vanaf het moment dat bekend is dat zij samen een kind gaan krijgen, een moetje. In het boek vertelt Sam minutieus wat er door hem heengaat vóór, tijdens en na de conceptie, gedurende Alicia’s zwangerschap, en vóór, tijdens en na de geboorte van hun zoon.
Al snel passeert de lezer een tweede potentieel afhaak-moment, namelijk wanneer duidelijk wordt dat Nick Hornby zich opnieuw heeft gezet aan een coming-of-age-roman. Met High Fidelity had hij zich al bewezen in dat genre, maar bij de aanblik van weer zo’n klein universum waarin veel wordt genavelstaard – en dan ook nog genavelstrengstaard, denk je: o jee. Maar ook dit bezwaar voelt de lezer slechts zwakjes in zijn achterhoofd voorbijkomen. Het boek heeft dan al genoeg aan kracht gewonnen om alle andere mogelijke werelden tijdelijk uit te schakelen, irrelevant te maken, zo lang het lezen duurt. Hornby speelt daar zelfs mee. ‘Rufus werd geboren op 12 september. Als Alicia’s weeën niet waren gestopt, zou hij op 11 september zijn geboren, wat niet geweldig zou zijn geweest, eigenlijk, hoewel er natuurlijk talloze mensen geboren zijn op 11 september, sinds 11 september.’ So much for de rest van de wereld, terug naar de tienerouders.
Ontspoord Het skaten is de metafoor voor het leven van Sam: hij houdt van zijn wereld ter grootte van een halfpipe. Je rolt eens naar de ene rand, je rolt eens naar de andere rand, maar zelfs als je valt, eindig je weer veilig in de navel van de halfpipe. Maar dan, SLAM!, vlieg je over de rand, en val je hard. Sam heeft er een nachtmerrie over – hoe de wielen loslaten van de assen, en de assen van het board. Kort nadien ontspoort zijn leven volledig door de komst van het kind. Aan het eind van het verhaal aanvaardt hij zijn lot. Hij slaat niet op de vlucht voor zijn verantwoordelijkheden als vader, wordt ook niet door Alicia bij zijn zoon weggehouden, maar ze gaan evenmin de rest van hun leven achter de geraniums zitten. Als lezer neem je afscheid van Sam en Alicia met de gedachte: ’t is een zootje ongeregeld, maar ze redden het wel.
Waarom is dit een heerlijk boek, en toch niet meer dan een zoetsappige coming of age-roman met een jeugdige verteller? Hornby (50) is een ongevaarlijk mens, hij houdt van mooie muziek, steunt goede doelen en gaat op zondag naar het voetbal kijken. De vraag wordt er alleen maar klemmender door: waarom is dit een heerlijk boek?
De dialogen zijn meesterlijk, en Hornby schrijft zeer geestig. Dat zijn al twee belangrijke elementen in de verklaring, niet alleen voor de parel die dit boek is, maar voor Hornby’s grote succes als schrijver. (In Engeland is hij een halve cultfiguur, maar zonder het zwarte randje dat meestal bij cultfiguren hoort, Zadie Smith – zelf een cultfiguur – aanbidt hem en zijn eerdere romans High Fidelity, About a Boy en How to Be Good werden de hemel in geprezen en verfilmd.) Maar niet alleen de humor en de scherpte van de dialogen hebben bijgedragen tot het welslagen van deze roman.
Behalve van muziek en voetbal houdt Hornby ook van boeken. Vorig jaar schreef hij een boek over zijn eigen leesgedrag, The Complete Polysyllabic Spree, gebaseerd op zijn columns in het Amerikaanse tijdschrift The Believer (van de McSweeney’s groep rond Dave Eggers). Lezen, zegt hij daarin, moet een plezier zijn, geen manier van kennis verwerven of, erger nog, een middel om ‘erbij te horen’. Drukbezette mensen die de laatste vijf minuten van de dag, vlak voor het slapen gaan, nog hun tanden zetten in een boek waar ze eigenlijk niet doorheen komen, verklaart hij voor gek. Als het je niet boeit, leg het dan weg en lees iets anders, is zijn opvatting. Daarom, zegt Hornby, ‘I spend many hours each day trying to ensure that my prose is as simple as it can possibly be.’
Stijlloos Wat een ander stijl noemt, is voor Hornby ‘taal die de aandacht vestigt op zichzelf’ en die verafschuwt hij. Hij is ervan overtuigd dat het grote publiek het liefst ‘door een heldere ruit’ naar de personages kijkt. SLAM is doorspekt met citaten uit de autobiografie van Tony Hawk, wereldberoemd sinds hij met zijn skateboard in de lucht tweeënhalf maal om zijn eigen as draaide. Inderdaad, hoe ingewikkeld de skatecapriolen van Hawk ook zijn, zijn proza is volstrekt stijlloos – in de Hornbyaanse zin en in elke andere zin van het woord.
Uit The Complete Polysyllabic Spree blijkt welke boeken Hornby las terwijl hij werkte aan SLAM – het complete werk van Salinger is daarbij. Hij bewondert de geestelijke vader van Holden Caulfield, maar ergert zich eraan dat nu elk boek over een verscheurde jongeling een eerbetoon moet brengen aan die kennelijk niet te evenaren voorganger. Daarmee legde hij de lat voor zichzelf erg hoog. En zonder te willen zeggen dat Sam Jones in de buurt komt van Holden Caulfield: in SLAM haalt hij die lat. Het boek is voor jongeren geschreven, zegt Hornby, en de taal is zeker as simple as it can possibly be, maar het is ook een voldragen, intelligent boek. Pubers kunnen meegaan in het verhaal. Meelachen. En voor ze gaan slapen (al dan niet met elkaar) krijgen ze de boodschap dat je beter altijd een condoom kan gebruiken, maar dat als er onverhoopt toch een kindje komt, de wereld niet vergaat – zo samengevat komt het boek misschien in aanmerking voor een vertalerssubsidie van minister Rouvoet. 
Daarbuiten heeft het boek veel te bieden. Zoals The Complete Polysyllabic Spree over lezen ging, gaat SLAM over schrijven. Een van de sympathiekste verklaringen voor de werking van literatuur is de willing suspension of disbelief-theorie. Die luidt dat de schrijver zo schrijft, en de lezer zich zo opstelt, dat het moment van besef dat het allemaal maar een verhaaltje is en niet echt, zo lang mogelijk wordt uitgesteld. Het liefst tot in het oneindige. 
Dat is precies wat Sam zelf ook zo lang mogelijk probeert: niet inzien dat zijn jeugd op zijn zestiende voorbij is doordat hij vader wordt. En Hornby speelt nadrukkelijk met dat ‘uitstel van ongeloof’ wanneer hij Sam tot drie keer toe een reisje in de tijd laat maken. Op een manier die, middenin deze verder zeer realistische roman, volstrekt aanvaardbaar is. Hoe? Dat valt niet na te vertellen. Net zomin als je iemand kan uitleggen dat hij door een glasheldere ruit kijkt.V
Nick Hornby, ‘SLAM’, Penguin, 304 pagina’s, € 22,99
</div>

Slam – Nick Hornby

Mischa Cohen

‘We komen nooit meer van elkaar af’

Debat
‘Wie is hij? Als hij niet gelovig is, kan hij niet oordelen over de islam.’ Een halfuur voor aanvang van het debat tussen Tariq Ramadan en Fouad Laroui was de discussie onder het publiek al geanimeerd. De vraag werd opgeworpen door een jongen die kwam om Ramadan te horen, maar geen idee had wie diens opponent zou zijn. Anderen waren juist goed op de hoogte en wilden Laroui opheldering vragen over een tekst waarin hij Ramadan verantwoordelijk zou hebben gesteld voor de rellen in de Franse voorsteden, eind 2005.
Ramadan en Laroui zijn de meest spraakmakende denkers uit de islamitische wereld die op dit moment in Nederland verblijven. Laroui woont hier al jaren, hij is hoog­leraar aan de UvA. Ramadan is gasthoogleraar aan de Erasmus Universiteit. Het door Vrij Nederland belegde debat was de eerste keer dat zij elkaar ontmoetten. Hun handdruk, gepaard aan wat snelle grappen in het Arabisch, verhulde niet dat zij in het debat recht tegenover elkaar staan. Laroui beschouwt het geloof als een zuiver persoonlijke aangelegenheid. Hij wenst zich niet eens uit te spreken over zijn eigen religiositeit. Reden dat hij, zo vertelde hij, het verzoek om plaats te nemen in het comité voor ex-moslims van Ehsan Jami, had afgeslagen.
Ramadan vindt dat het geloof een onderdeel van de identiteit kan zijn, zeker voor de derde generatie immigranten uit islamitische landen in Europa. Het geloof is de basis van zijn waardestelsel, en dat moet uitgedragen. Moslims die vanuit hun geloof de politiek willen beïnvloeden, kunnen rekenen op Ramadans steun.
Leidende rol
Het thema van het debat in Rotterdam was de gespannen verhouding tussen geloof en vrijheid van meningsuiting. Denk aan de cartoonrellen. Na bijna twee uur intensieve discussie, soms onderbroken door applaus of een golfje geroezemoes, was er nog geen conclusie in zicht. Hoogstens leek tussen de twee professoren een zekere consensus te bestaan dat niet alles wat mag worden gezegd ook hoeft te worden gezegd. Maar die consensus is al veel breder dan dit debat.
De waarde van de discussie zat dan ook elders. Tariq Ramadan, wetenschapper met aanstellingen in Zwitserland, Groot-Brittannië (Oxford) en Nederland, heeft veel aanhang buiten de universiteiten, onder de moslimjeugd. Aanvankelijk deed hij vooral in Frankrijk van zich spreken, maar de laatste jaren is zijn rol van Europees, om niet te zeggen mondiaal belang. Hij benadrukte bijvoorbeeld dat hij in Kopenhagen de Deense moslims na de publicatie van de cartoons tot kalmte had gemaand. De controverse rond zijn persoon is er niet minder om, al komen zijn tegenstanders de laatste jaren niet meer met nieuwe argumenten of bewijzen voor hun stelling dat Ramadan ‘met gespleten tong’ spreekt, namelijk radicaal tegen een moslim- en gematigd tegen een westers gehoor. (Zie de verhalen in VN 6 januari en 21 april, ook te vinden op www.vn.nl.)
Toch hield hij zich altijd verre van iedere aanspraak op een leidende rol in de moslimgemeenschap. Dat is immers niet de taak van een wetenschapper, en de islamitische traditie kent ook geen hiërarchieën zoals de christelijke. Maar tijdens het debat in Rotterdam deed Ramadan enkele uitspraken die, opzettelijk of niet, de indruk wekten dat hier een moslimleider aan het woord was. Bijvoorbeeld dat hij eenieder die in naam van het geloof geweld pleegde ‘buiten’ zette, dat wil zeggen buiten de oumma, de moslimgemeenschap (zie www.vn.nl voor het integrale debat).
Over degenen die een geweldloze maar zeer strikte opvatting van de islam naleven (‘en die hier vanavond niet willen zijn’ aldus Ramadan) zei hij: ‘Met de conservatieven moeten we in gesprek blijven.’
Als de moslims in Europa inderdaad duidelijker politiek gaan bedrijven, waar Ramadan het over had, zou hij daarin een rol kunnen spelen. Als Ramadan zich werkelijk meer als een leider zou opstellen (wat hij tot nu toe weigert), zou dat niet alleen van moed getuigen, gezien de controverse die hem achtervolgt, het zou ook nuttig zijn in het vervolg van het debat over de islam in Europa. Want puur schematisch gezien staan er nu tegenover tsunami­-kraaiers als Wilders, Sarkozy, Ulfkotte en dezulken geen gezichten van de ‘Europese islam’. Van de moslims die nu bezig zijn om die Europese islam vorm te geven, heeft Ramadan de grootste achterban.
Vriend en vijand zijn het erover eens dat hij er in elk geval het charisma voor heeft. Het timbre van Ramadans stem lijkt zo op dat van de legendarische Marvin Gaye, dat toen hij begon te spreken over zijn visie van een ‘new we’ waarin moslims en niet-moslims elkaar zullen vinden, het bijna klonk als Let’s get it on.

Ramadan vs. Laroui

<div class="wpg-element paragraph">
16-06-2007 Door Pieter van den Blink
Twee denkers uit de islamitische wereld, Tariq Ramadan en Fouad Laroui, voerden op verzoek van VN een debat over het geloof. Beiden spelen een grote rol in de discussie over de islam in Europa. Laroui is kritisch en beducht voor radicalisering. Zijn laatste boek behelst een ‘persoonlijke weerlegging van het islamisme’. Ramadan daarentegen ziet de islam als inspiratiebron voor nieuwe Europese waarden.
‘Wie is hij? Als hij niet gelovig is, kan hij niet oordelen over de islam.’ Een halfuur voor aanvang van het debat tussen Tariq Ramadan en Fouad Laroui was de discussie onder het publiek al geanimeerd. De vraag werd opgeworpen door een jongen die kwam om Ramadan te horen, maar geen idee had wie diens opponent zou zijn. Anderen waren juist goed op de hoogte en wilden Laroui opheldering vragen over een tekst waarin hij Ramadan verantwoordelijk zou hebben gesteld voor de rellen in de Franse voorsteden, eind 2005. 
Ramadan en Laroui zijn de meest spraakmakende denkers uit de islamitische wereld die op dit moment in Nederland verblijven. Laroui woont hier al jaren, hij is hoog­leraar aan de UvA. Ramadan is gasthoogleraar aan de Erasmus Universiteit. Het door Vrij Nederland belegde debat was de eerste keer dat zij elkaar ontmoetten. Hun handdruk, gepaard aan wat snelle grappen in het Arabisch, verhulde niet dat zij in het debat recht tegenover elkaar staan. Laroui beschouwt het geloof als een zuiver persoonlijke aangelegenheid. Hij wenst zich niet eens uit te spreken over zijn eigen religiositeit. Reden dat hij, zo vertelde hij, het verzoek om plaats te nemen in het comité voor ex-moslims van Ehsan Jami, had afgeslagen.
Ramadan vindt dat het geloof een onderdeel van de identiteit kan zijn, zeker voor de derde generatie immigranten uit islamitische landen in Europa. Het geloof is de basis van zijn waardestelsel, en dat moet uitgedragen. Moslims die vanuit hun geloof de politiek willen beïnvloeden, kunnen rekenen op Ramadans steun.
Leidende rol Het thema van het debat in Rotterdam was de gespannen verhouding tussen geloof en vrijheid van meningsuiting. Denk aan de cartoonrellen. Na bijna twee uur intensieve discussie, soms onderbroken door applaus of een golfje geroezemoes, was er nog geen conclusie in zicht. Hoogstens leek tussen de twee professoren een zekere consensus te bestaan dat niet alles wat mag worden gezegd ook hoeft te worden gezegd. Maar die consensus is al veel breder dan dit debat. 
De waarde van de discussie zat dan ook elders. Tariq Ramadan, wetenschapper met aanstellingen in Zwitserland, Groot-Brittannië (Oxford) en Nederland, heeft veel aanhang buiten de universiteiten, onder de moslimjeugd. Aanvankelijk deed hij vooral in Frankrijk van zich spreken, maar de laatste jaren is zijn rol van Europees, om niet te zeggen mondiaal belang. Hij benadrukte bijvoorbeeld dat hij in Kopenhagen de Deense moslims na de publicatie van de cartoons tot kalmte had gemaand. De controverse rond zijn persoon is er niet minder om, al komen zijn tegenstanders de laatste jaren niet meer met nieuwe argumenten of bewijzen voor hun stelling dat Ramadan ‘met gespleten tong’ spreekt, namelijk radicaal tegen een moslim- en gematigd tegen een westers gehoor. (Zie de verhalen in VN 6 januari en 21 april, ook te vinden op www.vn.nl.)
Toch hield hij zich altijd verre van iedere aanspraak op een leidende rol in de moslimgemeenschap. Dat is immers niet de taak van een wetenschapper, en de islamitische traditie kent ook geen hiërarchieën zoals de christelijke. Maar tijdens het debat in Rotterdam deed Ramadan enkele uitspraken die, opzettelijk of niet, de indruk wekten dat hier een moslimleider aan het woord was. Bijvoorbeeld dat hij eenieder die in naam van het geloof geweld pleegde ‘buiten’ zette, dat wil zeggen buiten de oumma, de moslimgemeenschap (zie www.vn.nl voor het integrale debat). 
Over degenen die een geweldloze maar zeer strikte opvatting van de islam naleven (‘en die hier vanavond niet willen zijn’ aldus Ramadan) zei hij: ‘Met de conservatieven moeten we in gesprek blijven.’
Als de moslims in Europa inderdaad duidelijker politiek gaan bedrijven, waar Ramadan het over had, zou hij daarin een rol kunnen spelen. Als Ramadan zich werkelijk meer als een leider zou opstellen (wat hij tot nu toe weigert), zou dat niet alleen van moed getuigen, gezien de controverse die hem achtervolgt, het zou ook nuttig zijn in het vervolg van het debat over de islam in Europa. Want puur schematisch gezien staan er nu tegenover tsunami­-kraaiers als Wilders, Sarkozy, Ulfkotte en dezulken geen gezichten van de ‘Europese islam’. Van de moslims die nu bezig zijn om die Europese islam vorm te geven, heeft Ramadan de grootste achterban. 
Vriend en vijand zijn het erover eens dat hij er in elk geval het charisma voor heeft. Het timbre van Ramadans stem lijkt zo op dat van de legendarische Marvin Gaye, dat toen hij begon te spreken over zijn visie van een ‘new we’ waarin moslims en niet-moslims elkaar zullen vinden, het bijna klonk als Let’s get it on.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Zie ook</h3>
Bekijk hier het integrale registratie van de discussie tussen Tariq Ramadan en Fouad Laroui. 
</div>

Onuitstaanbaar opgetogen

Door de duivel bezeten

De man die De Bezige Bij vleugels gaf

Vierkants-vergelijkingen

Laat duizend chihuahua’s keffen

De optimisten; een nieuwe generatie schrijvers

Michel Houellebecq: ‘Ik hoop dat het systeem standhoudt’

IDFA Kort; IDFA

IDFA Kort; IDFA

Nagalmende muziek

Glashelder navelstaren

Slam – Nick Hornby

‘We komen nooit meer van elkaar af’

‘We komen nooit meer van elkaar af’

Ramadan vs. Laroui

Debat: Ramadan vs. Laroui