Reza de heldentenor

Hij leeft helemaal op als hij tussen het publiek Ma Flodder ontdekt. ‘Ik kijk elke week naar u! Die dikke sigaren, uw dochter Tatjana, ik ben een trouwe fan!’ Nelly Frijda weet niet goed waar ze moet kijken. Tegenover de pontificale heldentenor Reza (33) uit Iran, die vanavond net als tientallen andere uitgeprocedeerde asielzoekers naar het Verzetsmuseum in Amsterdam is gekomen, wil ze van alles zijn: een goede gastvrouw, een verontwaardigde burger van Nederland, een actrice van formaat. Maar als Ma Flodder staat ze even met de mond vol tanden.

Het is de derde Nacht van de Vervanging, georganiseerd door het ASKV en andere vluchtelingenorganisaties die vanavond de campagne ‘Aftellen tot het generaal pardon’ inluiden. Een beproefde formule: BN’ers nemen voor een nacht een afgewezen vluchteling in huis.

Nelly Frijda neemt moeder en dochter Atalay mee naar huis. Vader mag in Nederland blijven, omdat hij als PKK-leider overduidelijk gevaar loopt als hij terug moet naar Turkije. Maar zijn vrouw, vier dochters en twee zoons moeten weg. Hanneke Groenteman krijgt Kaouther en haar moeder te logeren: een meisje van twaalf dat haarfijn weet uit te leggen waarom Rita Verdonk eens moet leren emoties zwaarder te laten wegen dan kille feiten. Rapster Bad Brya krijgt een moeder en zoontje mee die driftig zaten mee te knikken tijdens haar optreden. De ontmoetingen verlopen beleefd en nieuwsgierig, maar er hangt altijd een sluier tussen: hoe sluit je vriendschap met iemand die van de ene dag op de andere verdwenen kan zijn?

Wij nemen Reza de heldentenor mee op de fiets. Onderweg lachen we hem uit wanneer hij netjes stilstaat voor het rode stoplicht. Later pas besef ik: elke illegaal stopt voor rood, uit angst voor de politie. Eenmaal thuis vieren we met hem het Iraanse nieuwjaar, nowroez, met een stapeltje boterhammen met kaas. De kolos heeft honger na een lange avond luisteren naar lotgenoten. Zijn sarcasme toen Marijke Vos, Anja Meulenbelt en Ed van Thijn voluit het generaal pardon voor de 26.000 steunden, maakte plaats voor stilte toen de jonge Luis Cortez Domingos in zijn lange gedicht het definitieve antwoord gaf op Verdonks terugkeerbeleid: ‘Voor mij is het beter terug te zijn waar ik was, dan zou ik niet bestaan, niet denken en niet huilen.’

Vijf jaar en acht maanden geleden kwam Reza naar Nederland. Na een omzwerving langs asielzoekerscentra aan de grenzen van ons land werd hij afgewezen. Maar in muziekkringen was hij herkend als een uitzonderlijk talent. ‘Heldentenoren van onder de veertig zijn er bijna niet meer. Pavarotti, Domingo en Carreras, straks zijn ze dood. Míjn beste jaren liggen nog voor me.’ Over een halfjaar studeert hij af. Het UAF, dat academische vluchtelingen ondersteunt, betaalt zijn studie. De gemeente Zwolle zorgde voor een kamer.

De vraag is nu wat hij moet als hij straks zijn diploma heeft. Met een gemiddeld cijfer van 8,5 en aanbevelingsbrieven van de internationale docenten die hem er tijdens hun masterclasses meteen uitpikten is hij nog steeds kansloos: Nederland heeft geen traditie in het koesteren van uitzonderlijk talent van eigen bodem. Ik heb hem een paar strofen horen zingen en herkende, al weet ik niets van opera, de glasversplinterende klasse. Als hij over een paar jaar de concertzalen van Canada en Engeland platzingt, wat moeten wij dan denken van ons strenge maar humane asielbeleid? En wat als ons straks een tweeregelig doodsberichtje bereikt, wanneer ze Reza op een onbewaakt ogenblik hebben opgepakt en teruggestuurd?

Chris Keulemans

Sharons studiekosten

‘Een hoogopgeleide vrouw die ervoor kiest om thuis te blijven en om niet te werken: dat is kapitaalvernietiging. Je geniet op kosten van de samenleving een dure opleiding, die kennis mag je niet weggooien. Vrouwen die na hun opleiding niet gaan werken moeten de kosten van hun studie terugbetalen.’

Deze uitspraken van Sharon Dijksma, vice-fractievoorzitter van de PvdA, leverden haar veel kritiek op in de Tweede Kamer. Volgens CDA-vicefractievoorzitter Gerda Verburg wil de PvdA ‘drie stappen terug in de tijd’. SGP-fractievoorzitter Bas van der Vlies vond dat Dijksma alle andere vrouwen een geweldige trap na geeft. ‘Ik snap niet dat iemand die zelf een studie heeft genoten, tot zulke domme opmerkingen kan komen. Het moederschap beschouwen als kapitaalvernietiging is niet een béétje dom, maar ongelooflijk dom.’

Op internet leidt juist die opleiding van Dijksma tot hilariteit. Want een studie afronden is Dijksma nooit gelukt. Niet dat ze het niet geprobeerd heeft. Rechten in Groningen: niet voltooid. Bestuurskunde aan de Universiteit Twente: niet voltooid. Op Dijksma’s website kwamen donderdag tientallen – anonieme – reacties binnen. ‘Belachelijke uitspraken van iemand die haar studies rechten en bestuurskunde niet heeft afgerond. Dát is pas kapitaalvernietiging,’ zegt ‘Ikke’. ‘Hoogopgeleide vrouw’ sluit zich daar volledig bij aan: ‘In jouw plaats had daar een student kunnen zitten die zijn studies wel had afgemaakt.’

Maar niet alleen haar opleiding is onderwerp van gesprek. Ook het feit dat Dijksma alleen over vrouwen sprak, is verkeerd gevallen. ‘Beste Sharon, Waarom mag mijn – hoogopgeleide – vriend er wel voor kiezen om niet te werken, en zou ik – bijna afgestudeerd – straks gestraft worden als ik dat niet wil, omdat ik een vrouw ben.’ En: ‘Wat een belachelijk discriminerend plan! Waarom geen woord over hoogopgeleide mannen.’

Sharon Dijksma vindt de kritiek over haar niet-afgeronde studies een beetje flauw. Ze heeft haar studieschuld gewoon terugbetaald. En wat betreft de commotie rond haar uitspraken, die begrijpt ze eigenlijk niet. ‘Het geldt natuurlijk niet alleen voor vrouwen,’ legt ze uit. ‘Ook mannen moeten hun eigen studie gaan betalen. Ik ben gewoon verkeerd begrepen. Het is een storm in een glas water.’

Thijs van Brussel

Met Zak op de koersfiets

‘Beginnen is altijd moeilijk,’ zegt Jacques Moeraert terwijl hij zijn racefiets inspecteert. ‘Maar na verloop van tijd geraak je in een heerlijke cadans. Na vijftig kilometer heb je geen zin meer om te stoppen.’ Hij gespt zijn valhelm stevig onder de kin en klikt zichzelf vast op zijn fietspedalen. Het is een koude maar zonnige zaterdagmiddag, we staan voor zijn huis aan de Kortrijksepoortstraat in Gent.

Jacques Moeraert is beter bekend als Zak, cartoonist bij het Vlaamse dagblad De Morgen, de Volkskrant en De Groene Amsterdammer. Behalve tekenaar is hij een toegewijd fietser. De afgelopen twaalf maanden registreerde de teller op zijn stuur niet minder dan zevenduizend kilometer. Zak fietst altijd, ook in de winter. ‘Het is een geweldige manier om aan inspiratie te komen,’ vertelt hij. ‘Al fietsend bedenk ik het ene na het andere tekeningetje. Als ik thuiskom van een tocht van honderdtwintig kilometer, ga ik meteen achter mijn werktafel zitten.’

Meestal fietst Zak met een groep geestverwanten: een journalist van De Standaard, twee universitair docenten en een professor in het mediarecht. ‘Tja, vroeger was wielrennen echt een arbeiderssport. Maar tegenwoordig bezondigt de gegoede burgerij zich er ook aan.’ Als de wind uit het noorden komt, rijden ze over het vlakke Vlaamse land naar Zeeuws-Vlaanderen. Staat er een zuiderbries, dan zet men koers naar de Vlaamse Ardennen. Altijd de wind mee op de terugweg, luidt zijn devies.

Maar vandaag licht Zak daar de hand mee. Ondanks een straffe noordenwind zoeken we de heuvels op ten zuiden van Gent. Deze week wordt de Ronde van Vlaanderen verreden, en Zak wil zijn gast de beroemde hellingen uit die koers niet ontzeggen. Ten zuiden van Gent en ten westen van Brussel liggen ze, de klimmetjes uit Vlaanderens beroemdste voorjaarsklassieker. Smalle, venijnige kasseienweggetjes met stijgingspercentages van heb ik jou daar, luisterend naar onverzettelijke namen als de Molenberg, de Berendries, de Bosberg en de Muur van Geraardsbergen. Hier worden de kampioenen geboren en krijgen de mindere goden het zwart voor de ogen.

Zak behoort zeker niet tot die laatste categorie. Zijn achtenvijftig levensjaren ten spijt beklimt de tekenaar vandaag in een straf tempo de parels van de Vlaamse Ardennen. Met grote regelmaat grijpt hij naar zijn bidon. ‘Ik moet veel water drinken,’ zegt hij, ‘want ik heb gisteren nogal wat wijn geconsumeerd.’ Gisteren was het vrijdag, en op die dag gaat Zak altijd naar de redactie van De Morgen in Brussel. Om te lezen, tekeningen te verzinnen en een praatje te maken. Meestal gevolgd door een nachtelijk diner in de Brusselse binnenstad met bijbehorende alcoholische versnaperingen. ‘Voor je fietsprestaties maakt het niet uit hoeveel wijn je de vorige avond hebt gedronken. Of je nou als een speer gaat of pap in de benen hebt, er valt geen peil op te trekken.’

Tussen de klimmetjes door komt het gesprek op wielerjargon. Als het over fietsen gaat, is er geen verschil tussen Hollands en Vlaams. Goed, wij zeggen ‘racefiets’ en zij ‘koersfiets’, en als wij het over een ‘ventiel’ hebben, spreken de Vlamingen van een ‘soupappe’. Verder wordt er aan beide zijden van de grens een identiek fietstaaltje gebezigd. Hollanders en Vlamingen doen gebroederlijk aan ‘wieltjeszuigen’, ze ‘stoempen’ en ‘harken’ er beiden stevig op los en rijden alle twee ‘elkaars karretje in de poep’. Bij een tempoversnelling geven ze er collectief ‘een snok aan’ en als ze niet meer vooruitkomen, staan zowel Hollander als Vlaming ‘volledig geparkeerd’.

De zon is bijna onder als we plaatsnemen op een terras langs de Schelde. Binnen zitten rondbuikige vijftigers in wielertuniek achter grote glazen Duvel, maar Zak bestelt twee cola: een voor de dorst en een voor de smaak. Zijn hooggeleerde wielervrienden, vertelt hij, gaan deze zomer meedoen aan La Marmotte, een krankzinnige toertocht die in één dag over vijf Alpencols van de buitencategorie voert. ‘Ze doen het om te laten zien: Kijk, ik kan het nog,’ zegt Zak terwijl hij aan het tweede glas cola begint. ‘Ik ga niet mee. Die fase ben ik voorbij.’

Thijs Niemantsverdriet

Afscheidskus voor de negerzoen

In een venijnige ballade zong Joop Visser ooit dat ‘jourhoernalisten’ de brand die zij verslaan eerst zelf aansteken. Soms is dat waar. In oktober vorig jaar maakte deze rubriek melding van een nieuwe verpakking voor Buys-negerzoenen. Opmerkelijk: het Duitse ‘Negerküsse’ bleek vervangen door ‘Schaumküsse’ en in plaats van ‘têtes de nègre’ stond er ‘bissous de mousse’. We vroegen de Surinaamse activist Roy Groenberg of ‘negerzoen’ nog wel kón. Kort tevoren had Groenberg immers succes geboekt met zijn dreigement om Van Dale’s woordenboeken in het openbaar te verbranden. Hij eiste dat in de nieuwe editie werd opgenomen dat het woord neger ‘door sommigen als beledigend wordt ervaren’ – en kreeg zijn zin. Met de negerzoendelicatesse was Groenberg niet bekend, maar nadat hij daar door ons over was getipt, haastte hij zich naar de supermarkt om een doos te kopen. Dezelfde dag nog wendde hij zich per e-mail en later per brief tot de Tilburgse banketfabriek Van der Breggen die jaarlijks zestig miljoen negerzoenen produceert. ‘Vele Afrikaanse burgers ervaren de term negerzoen als kwetsend en beledigend,’ schreef Groenberg. ‘De negerzoen herinnert hen aan het feit dat hun voorouders uit Afrika naar de America’s waren geïmporteerd en daar in slavernij c.q. dwangarbeid werden gedompeld.’ Een afschrift ging naar de pers en opeens was het nieuws. ‘Van der Breggen heeft mij nooit geantwoord, maar mijn correspondentie heeft daar een discussie heeft ontketend,’ stelt Groenberg tevreden vast.

De fabrikant maakte vorige week bekend dat het ‘na zorgvuldig markt-, merk- en consumentenonderzoek’ tijd wordt om ‘de productnaam te moderniseren’. De nieuwe benaming wordt Buys Zoenen. Helaas kan de Negerzoenfanclub niet meer op de naamswijziging reageren. De organisatie verdween in de jaren tachtig na vierentwintig nummers van de Negerzoenbode geruisloos van het toneel. Ruud Moors, toen hoofdredacteur, is wegens ziekte niet aanspreekbaar. Zijn broer Holly herinnert zich hoe het bestuur zich in een radioprogramma moest verantwoorden voor de politiek incorrecte benaming van de negerzoen. ‘Ruud was perplex. Die gedachte was nooit bij hem opgekomen,’ zegt Holly Moors. Een paar weken later diende de Negerzoenbode de critici alsnog van repliek: ‘Alle problemen zijn vanzelf opgelost wanneer één snoepsoort radicaal verboden wordt: lulkoek!’

Rudie Kagie

Mevrouw Mao in New York

Als aankomend filmsterretje in het Sjanghai van de vroege jaren dertig was Lan Ping niet bepaald een succes. Ze vond het moeilijk om te slijmen met de juiste mensen. Een paar jaar later bleek ze deze handicap te hebben overwonnen. Een bezoek van Mao Tse Tung aan de toneelschool waar ze lesgaf, leidde tot een huwelijk. Dertig jaar later verbood ze als leider van de Culturele Revolutie alle kunstvormen. Van 1966 tot 1976 waren alleen haar propagandamusicals, zogenaamde yang ban xi, te zien op het toneel en in de bioscoop. Voor hele generaties Chinezen waren deze visueel overweldigende stukken met glorieus stralende kameraden de enige vorm van kunst en entertainment.

De Nederlandse regisseuse Yan Ting Yuen maakte een documentaire over deze ‘model works’, die nu door een jongere generatie in Beijing en Sjanghai al dan niet met ironie opnieuw worden herontdekt. De film vermengt talking heads met een fictieve monoloog van Mme. Mao en yang ban xi-fragmenten in hiphopstijl. Na de wereldpremière op het Sundance festival heeft Yang Ban Xi een tijdje gedraaid in het Nederlandse filmhuiscircuit zonder noemenswaardige resultaten. Ook is de film op tv vertoond – voor veel films het eindstation. De regisseuse is inmiddels alweer bezig aan een documentaire over de Japanse schrijver Haruki Murakami. Maar ondertussen krijgt Yang Ban Xi een tweede kans in de Verenigde Staten. Op 29 maart gaat de film in première in New York, met mogelijk latere vertoningen in San Francisco. Ken Eisen van Shadow Distribution was niet in Sundance vorig jaar, maar New York Times-recensent Manohla Dargis wel. Zij noemde de film ‘absorberend, sluw en intelligent’. Eisen besloot dat de film in zijn straatje van fragiele speelfilms en eigenwijze documentaires paste. ‘Het is een fascinerend onderwerp,’ zegt hij telefonisch vanuit zijn kantoor in de staat Maine, ‘maar wat me echt over de streep trok waren die hedendaagse dansscènes. Daarmee sloopt de regisseuse de muur die vaak tussen documentaires en kijkers staat. Dat gaf me echt het gevoel dat we in de Verenigde Staten wel een kans hebben met die film.’

‘De culturele revolutie is als onderwerp moeilijk te verkopen aan het publiek,’ geeft filmmaakster Yan Ting Yuen toe. ‘Maar ik heb nooit een geschiedenisfilm willen maken. Ik wilde zelf een geupdate yang ban xi maken. Toen ik voor research eenmaal in China was en met veel jongeren in aanraking kwam, merkte ik hoezeer de verschillende Aziatische culturen zich met elkaar vermengen. Zo kan bijvoorbeeld een Koreaanse filmster gekoppeld worden aan een historisch onderwerp. Sjanghai en Beijing zijn veel hipper dan Nederland. Toen kreeg ik het idee om een yang ban xi door jongeren uit te laten voeren. Al was het alleen maar om tegen te gaan hoe westerlingen tegen China aankijken met de clichés van rijsthoedjes, bergen en fietsen.

Hopelijk spreekt de film in New York trouwens niet alleen het typische, oudere documentairepubliek aan, maar ook jongeren en Chinezen van verschillende achtergronden.’

Raymond Fong (27) werkt voor een internetmarketingbedrijf in New York. Naar eigen zeggen verslindt hij films in alle soorten en maten. ‘Amerikaanse documentaires zijn niet zo interactief als Yang Ban Xi,’ vindt hij. ‘Die hebben vaak alleen maar een verteller die zegt hoe de dingen in elkaar zitten, of iemand als Michael Moore die zijn eigen opinies verkondigt. Omdat ik in Amerika ben geboren en mijn familie uit Hong Kong komt, heb ik niet zoveel kennis van de Chinese geschiedenis. Ik kon eerst niet goed inschatten of de filmmaker nou positief of negatief was over de yang ban xi, maar het antwoord is: allebei.’

Thessa Mooij

Jaguar-Harry

Op een dag dat het in Amstelveen stroomde van de regen, kregen twee journalisten van Vrij Nederland een lift van Harry van den Bergh. De voorzitter van Vluchtelingenwerk Nederland, tevens oud-kamerlid, was toen nog kandidaat voor de plaatselijke gemeenteraad, inmiddels is hij daarin gekozen. Terwijl de ruitenwissers zwiepend hun werk deden, sprak een van de dankbare passagiers lovende woorden over de auto, een prachtige Jaguar. De rit ging over een afgelegen dijkje en in reactie op het compliment gaf Van den Bergh met een druk op het gaspedaal heel even een nieuwe invulling aan zijn bijnaam ‘straaljager Harry’.

Het ritje liet een herinnering achter aan leren clubfauteuils en notenhout, geruisloos voortgedreven langs snel voorbijschietend landschap. Werkelijk een heerlijke auto. Kon iedereen maar zo’n Jaguar hebben! Maar zo’n S-type kost een slordige zestigduizend euro. Dat heeft niet iedere Amstelvener, zeker niet dat deel van het electoraat waar Van den Berghs partij, de PvdA, op mikt. En daarom, had Van den Bergh bij het afscheid gemompeld, waren niet al zijn partijgenoten enthousiast bij de gedachte dat hij met die slee naar de raadsvergaderingen zou komen. Of erger nog, de wijk in zou gaan.

Tijdens de campagne is het er al van gekomen. Van den Bergh zou mee gaan folderen op het Keizer Karelplein in Amstelveen. Hij arriveerde in zijn Jaguar en deed vervolgens ‘ijverig mee’ aan het uitdragen van de socialistische boodschap, zegt fractie-voorzitter Gerben Drost van de Amstelveense PvdA. En wat bleek? Niks aan de hand. Van den Bergh was niet meer of minder kritisch benaderd door het publiek dan de andere PvdA-leden. Zelf verplaatst Drost zich per fiets of per openbaar vervoer, maar: ‘Ieder lid is vrij om te rijden wat hij wil.’ Drost heeft Van den Bergh nooit aangesproken op zijn auto en over een eventueel schadelijk imago van die 200 pk maakt hij zich geen zorgen. ‘De kiezer, dat is een ruim begrip. De een zal erover vallen, de ander niet.’ En verder wil Drost niks zeggen, behalve dat hij zelf bezig is om zijn rijbewijs te halen.

Maar als de Amstelveense PvdA vergadert, worden er wel grapjes gemaakt over de Jaguar van Harry van den Bergh. Remco Pols, in het dagelijks leven redactiechef bij Trouw en woordvoerder verkeer en vervoer van de PvdA-fractie in Amstelveen, schrikt zich een hoedje als hem gevraagd wordt of hij een probleem heeft met de auto van zijn fractiegenoot. ‘Harry is een volstrekt geaccepteerd lid van de fractie,’ wil hij vooropstellen. Als er al opmerkingen zijn gemaakt over diens rijdende salon, dan kwamen die van de ‘gehele fractie’ en dus niet alleen van hem. ‘En bovendien altijd met open vizier. En dan nog, een auto zegt niet alles. Trouwens, ik heb die hele Jaguar nooit gezien.’

Hij wil er niet over uitweiden en maakt een einde aan ‘dit moeilijke gesprek’.

Een trotse Van den Bergh – ‘bijna negenhonderd voorkeurstemmen!’ – neemt lachend de indruk weg dat het hier om een zaak van leven en dood gaat. ‘Ik ben nu 63, ik ga niet meer veranderen. Het zou toch ongeloofwaardig zijn als ik die auto nu ineens wegdeed. Ja, ik heb wel gemerkt dat sommigen eraan moesten wennen. Die grapjes over mijn auto hadden een serieuze ondertoon. Maar je moet me nemen zoals ik ben. Wie daar niet tegen kan, die wens ik veel succes. Ik ga niet op de fiets omdat ik nu verkozen ben.’ De auto staat nog gewoon op de oprit, zegt Van den Bergh, en daar blijft-ie. ‘De S-type is een middenklasse Jaguar, zoals het hoort.’ En hij herhaalt nog maar eens wat hij zei toen de Jag bijna opsteeg van het dijkje: ‘Ik heb niks met auto’s, maar déze vond ik zo leuk.’

Pieter van den Blink