CIA-vluchten
In navolging van de Raad van Europa onderzoekt nu ook het Europees Parlement of de CIA terrorismeverdachten via Europa naar geheime gevangenissen heeft vervoerd, waar ze worden gemarteld. Het parlement onderzoekt niet alleen deze zogenaamde rendition flights, maar ook of de Europese lidstaten ervan wisten. En of er speciale CIA-gevangenissen bestaan in Polen, Griekenland, Kosovo en Roemenië.
De waarde van het onderzoek lijkt vooral symbolisch. Net als die van de resolutie waarin het Europees Parlement oproept de gevangenis in Guantánamo Bay onmiddellijk te sluiten.
De oprichting van de onderzoekscommissie, noch deze resolutie heeft de Amerikaanse pers gehaald. Maar de parlementariërs hopen dat deze tekenen van protest elders in de wereld niet onopgemerkt zullen blijven. Leden van de onderzoekscommissie verklaren hun motivatie met hetzelfde argument dat ook in de resolutie over Guantánamo Bay naar voren komt: je kunt terrorisme niet bestrijden door zelf terreur te gaan uitoefenen. Europarlementariër en commissielid Kathalijne Buitenweg (Groenen) is huiverig voor het scenario dat haar commissie wel met bewijzen komt, maar dat daar vervolgens geen politieke gevolgen aan worden verbonden. ‘Want dan heb je zulke praktijken dus in feite gelegitimeerd. Hoe kan de EU nog verontwaardigd zijn over Guantánamo Bay als de eigen lidstaten ongestraft zouden kunnen meewerken aan de CIA-vluchten?’
Transport
De eerste zitting van de onderzoekscommissie, op 13 februari, bracht al meteen iets raars aan het licht, vertelt sociaal-democratisch commissielid Jan Wiersma. Gehoord werd Franco Frattini, eurocommissaris van Justitie en vice-president van de Europese commissie. De onderzoekscommissie besprak met hem het verslag van een beraad tussen de Europese Unie en de Verenigde Staten uit 2003. In de versie van dit verslag op de website van de EU ontbraken destijds bepaalde passages, gecensureerd wegens hun vertrouwelijke karakter. Toen Frattini in januari dit jaar de volledige tekst van het verslag vrijgaf, bleek dat de Amerikanen tijdens het beraad ook een versoepeling van de transit facilities aan de orde hadden gesteld.
Transit facilities is een gemeenschappelijke noemer voor alle rompslomp rondom personen op doorreis. In een eerste toelichting in januari 2006 had Frattini gezegd dat het verzoek van de Amerikanen betrekking had gehad op het transport van uitgewezen illegalen en criminelen. Tegenover de onderzoekscommissie betoonde hij zich daarover ineens minder zeker. Misschien hadden de Amerikanen toch CIA-vluchten op het oog toen ze om ruimere transit facilities vroegen. Als dat waar is, zou dat een indicatie zijn voor de medeplichtigheid van de Europese lidstaten aan wat er op hun luchthavens gebeurde. Of op zijn minst het medeweten. Dick Marty, de onderzoeker van de Raad van Europa, gaat er overigens al vanuit dat de Europese overheden op de hoogte waren, ook al kan hij daarvoor op dit moment nog geen formele bewijzen leveren.
Hoofddader
De plotselinge twijfel van Frattini roept dezelfde vraag op als de passiviteit van de nationale regeringen waarover Dick Marty zich al beklaagde: is Europa nou bij de neus genomen of gewoon medeplichtig? Eind mei zal blijken of de onderzoekscommissie van het Europees Parlement in staat is om op die vraag een antwoord te geven. En vervolgens, of er met dat antwoord politiek ook iets zal gebeuren.
Stel dat komt vast te staan dat Europese lidstaten hun stilzwijgende goedkeuring hebben gegeven aan het vervoer van verdachten naar plaatsen waar ze gemarteld worden. In de wetenschap dat ‘verdachte’ in de geest van de Amerikaanse ‘War on Terror’ een ruimer begrip is dan in het strafrecht gebruikelijk is. Dan zou het Europees Hof in Straatsburg kunnen besluiten tot een zogenaamde Artikel 7-procedure. Dat is een middel tot bestraffing van een lidstaat wegens langdurige schending van het Europese Verdragsrecht, met als uiterste gevolg dat dit lid zijn stemrecht verliest. In de geschiedenis van de EU is het nog nooit zo ver gekomen, en het is zeer de vraag of dat nu wel zal gebeuren.
Dat de verhoudingen met de Verenigde Staten onbeschadigd zouden kunnen blijven op het moment dat de EU (een van) zijn lidstaten bestraft voor medeplichtigheid terwijl de Verenigde Staten hoofddader zijn, is moeilijk voorstelbaar. Zo’n Artikel 7-procedure zou wel dé manier zijn om aan de Verenigde Staten en aan de rest van de wereld in woord en daad duidelijk te maken dat de EU niet meegaat in de het-doel-heiligt-alle-middelenlogica die de Verenigde Staten hanteren in ‘The Long War’ (sinds vorige week de nieuwe aanduiding van de ‘War on Terrorism’). Te vrezen valt echter dat het zo ver niet zal komen. Ten eerste omdat het de Commissie aan middelen ontbreekt om de onderste steen boven te krijgen (evenmin als Dick Marty heeft deze commissie de mogelijkheid om getuigen te dwingen te komen). Ten tweede omdat het Europees Parlement in meerderheid pro-Amerikaans is en mogelijk tegenkrachten zal mobiliseren als de commissie te voortvarend te werk zou gaan.
Ten derde omdat voor een goed onderzoek medewerking van de lidstaten zelf noodzakelijk is. En als er één ding is dat het onderzoek van Dick Marty heeft aangetoond, is het dat die medewerking benedenmaats is. De vice-voorzitter van de onderzoekscommissie, de liberale Britse barones Sarah Ludford, noemt de houding van de lidstaten ‘pathetic’. Zij vestigt haar hoop op de morele kracht van de onderzoekscommissie. ‘Wij zullen bekend maken wie van de door ons opgeroepen getuigen weigert te verschijnen. Dat instrument van naming and shaming is het enige dat we hebben.’
Ten vierde omdat een simpel administratief feit veel opheldering in de weg staat. De reglementen in het luchtverkeer stellen dat als tijdens een tussenlanding alleen brandstof en voedsel wordt ingenomen zonder dat iemand verder het toestel verlaat of betreedt, er geen nieuwe passagierslijst hoeft te worden opgesteld. Dat allerlei vliegtuigen van aan de CIA gelieerde maatschappijtjes Nederland en andere Europese landen hebben aangedaan, valt waarschijnlijk nog wel te bewijzen. Maar de kans is klein dat de Amerikanen inzage in de passagierslijsten zullen geven. Ook minister Bot van Buitenlandse Zaken gaf vorige week toe dat hij geen inzage krijgt. Nederland moet het doen met beloften die Bot van zijn Amerikaanse collega Rice krijgt, dat de Verenigde Staten zich naar de regels gedragen.
Commissielid Jan Wiersma vreest dat de onderzoekscommissie veel aannemelijk zal weten te maken, maar niks hard zal kunnen krijgen. ‘De media en de publieke opinie zullen onze kant kiezen. Ons eigen onderzoek, de pers, en mogelijk ook een aantal klokkenluiders zullen ervoor zorgen dat uiteindelijk iedereen gelooft dat er iets gebeurd is, maar de politiek blijft ontkennen. In het beste geval hebben we er dan voor gezorgd dat het niet nog een keer gebeuren zal. Maar tegelijkertijd zal het permanente wantrouwen jegens de macht weer gevoed zijn.’

Pieter van den Blink

Europa:  bij de neus genomen of medeplichtig?

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots