So long, punks
In het weekend dat punkclub CBGB’s na drieëndertig jaar zijn deuren sloot, was het ’s middags al dringen voor de souvenirsbalie in de aanpalende galerie. Veel New Yorkers wilden op de valreep nog een T-shirt, danwel slabbetje, onderbroek of hondendekje aanschaffen met het logo van deze roemruchte pijpenla in The Bowery. The Ramones schalden op topvolume uit de speakers. In de wanordelijke rij stond een verveelde puber naast zijn ouders een met bandnamen bedrukte damesslip te inspecteren. ‘Mom! Dad!’ kraaide hij plotseling enthousiast, ‘AC/DC played here!’
Ontdaan over zoveel muziekhistorisch onbenul, rolden mam en pap opzichtig met hun ogen. ‘Everybody played here, son.’
En zo was het. The Ramones, The Talking Heads, Blondie, Television, Patti Smith, Living Colour, Bad Brains; talloze punk-, new wave- en hardcore-groepen maakten vanaf 1973 naam in ‘CB’s’. De sluiting, na een slepend conflict met de huisbaas over de huur, was derhalve groot nieuws in de stad. Hier werd geschiedenis verkwanseld, vonden velen, en ze spraken schande van de in rap tempo veryuppende straten in deze buurt, waar het ooit bruiste van de ondergrondse creativiteit. Anderen vonden het feit dat eigenaar Hilly Kristal van zins is de club in originele staat opnieuw op te bouwen in glimmend Las Vegas, juist passend symbolisch voor de verwording van ooit zo rebelse muziekgenres.
Op zaterdagavond liep de rij voor de ingang tot ver om de hoek. Honderden mensen probeerden binnen te komen in het morsige, zwartgeblakerde, met stickers beplakte heiligdom. Want Debbie Harry kwam, samen met haar voormalige vriend en bandgenoot Chris Stein, afscheid nemen met een akoestische set. In de begindagen van Blondie was ze de natte droom van de punkgeneratie, nu een grande dame, gekleed in een kuise nonnenjurk. ‘Waar moeten we voortaan naartoe?’ vroeg ze het publiek, waarna ze een stroom hits zong – ‘Call Me’, ‘The Tide is High’, ‘Hangin’ on the Telephone’, ‘One Way or Another’, ‘Heart of Glass’ – die woordelijk werden meegezongen. Bij wijze van afscheid maakte ze haar vingers nat aan haar tong, en vergastte haar gehoor met superieure arrogantie op een paar druppels van haar spuug. Daarna verdween ze in een kleedkamer waar een stuk landbouwplastic dienst deed als deur. Er werd veel gefotografeerd die avond, vooral bij de toiletten in de kelder. Als deze wc’s toch eens konden praten, mijmerde een jongen hardop. Was het nou de dames of de heren geweest, waar Chris het met Debbie deed terwijl Joey Ramone stond te kotsen? Voor de zekerheid nam hij maar een foto van allebei.
Sander Donkers
Iftar in Amsterdam-West
Het schemert in het oude schoolgebouw aan de Postjesweg in Amsterdam-West, dat tijdelijk dienst doet als moskee van Milli Görüs. Op de verdieping boven de gebedsruimte staan lange tafels opgesteld. Vanavond is hier de jaarlijkse iftar, het gezamenlijk breken van de vasten, een moment van verbroedering. Een gemengd gezelschap zit aan: hoge politiefunctionarissen, gemeente- en deelraadsleden, het Milli Görüs-kader uit Duitsland.
Haci Karacaer, tot voor kort directeur van Milli Görüs en stuwende kracht achter de plannen rond de Westermoskee in de Amsterdamse Baarsjes, organiseerde zeven jaar geleden de eerste iftar. De moskee moest, vond hij, de deuren openen voor niet-moslims. De bijeenkomsten groeiden uit tot sociale happenings waar iedereen bij wilde zijn. Ad Melkert, Paul Scheffer, wie zat er niet aan? Karacaer is er vanavond niet bij. Niet uitgenodigd, zegt hij zelf. De afgelopen weken is de machtsstrijd binnen Milli Görüs in volle hevigheid losgebarsten. Verwijten vliegen over en weer. Karacaer en de sinds kort afgezette voorzitter Uzeyir Kabaktepe zouden te ver voor de troepen zijn uitgelopen, beweren de nieuwe machthebbers. Karacaer en de zijnen wilden zich te onafhankelijk van de moederbeweging in Duitsland opstellen, daar moest de achterban niets van hebben.
De volgende avond, tijdens de prachtig aangeklede iftar in het stadsdeelkantoor van Slotervaart, is Karacaer wél aanwezig. Daar was trouwens ook onenigheid over de viering, vertelt stadsdeelvoorzitter Ahmed Marcouch. Een aantal raadsleden is niet gekomen omdat ze de iftar als een religieuze happening zien. De als altijd strak in het pak gestoken Karacaer krijgt de microfoon na de anti-radicaliseringsspeech van Marcouch, de hart onder de riem-toespraak van hoofdcommissaris Welten en de uitvoerige stem op mij-presentatie van Samira Abbos, nummer 26 op de lijst van de PvdA. Karacaer memoreert bijna nostalgisch hoe dat ging, de eerste iftar met niet-moslims. ‘Ik stelde voor om plastic folie over de vloerbedekking te leggen, zodat iedereen zijn schoenen kon aanhouden. De achterban vond dat maar slijmen met de ongelovigen. Zij wilden dat mannen en vrouwen gescheiden zouden zitten, ik vond dat we onze regels niet aan door ons genodigden konden opleggen.’ Alle strijd die hij de afgelopen jaren heeft geleverd om te moderniseren, lijkt in één klap te niet te zijn gedaan. En het ziet ernaar uit dat ‘zijn’ Westermoskee nooit gebouwd zal worden. ‘Dit wordt de mooiste moskee van Nederland,’ sprak Piet Hein Donner toen hij eind februari de eerste steen legde. Hij had toen niet kunnen bevroeden dat die eerste steen waarschijnlijk ook de laatste zou zijn.
Margalith Kleijwegt
Hermans’ echte oerboek
‘Het oerboek is als het universum kort na de big bang.’ Deze uitspraak van schrijfster Nelleke Noordervliet is het motto van een nieuwe serie ‘oerboeken’ die uitgeverij Atlas uitgeeft. Boeken die nooit werden gepubliceerd, maar vaak de sleutel vormen voor het latere werk van een auteur. Maar is Nelleke Noordervliet wel zo’n groot voorstander van zo’n reeks? Tijdens een symposium in het Letterkundig Museum over het oerboek zei ze dat het uitgeven van dat soort teksten iets eigenaardigs heeft. Zij is achterdochtig als exegeten een zogenaamde oertekst onthullen. ‘De schrijver staat opeens zonder kleren voor iedereen te kijk.’ Zij vergeleek zo’n uitgave met het nieuwste model stofzuiger: ‘Een doorzichtig apparaat, je ziet de motor draaien en voor je ogen zingen de stofdeeltjes rond.’ Zo kan de schrijver ten prooi vallen aan ‘ijverige vazallen die onvermoede betekenisverbanden gaan leggen’.
Toch liggen er in drie vitrines in het Letterkundig Museum, speciaal voor dit symposium ingericht, heel wat oerboeken. Fragmenten uit De Exelse testamenten van Jeroen Brouwers. Cahiers met het typoscript van Vestdijk van Kind tussen vier vrouwen, dat later uitgroeide tot zijn indrukwekkende Anton Wachter-romans. Een doos met vroege handschriften van Gerrit Komrij, waaruit blijkt hoe hij zijn specifieke dichtvorm vond. Daar is ook het handschrift van W.F. Hermans te zien, in een dummy, van Een overgevoelige natuur, de oerversie van De donkere kamer van Damokles. Een harkerig getekend dansend mannetje vrolijkt de opengeslagen bladzijde op.
Wat is een oerboek? Daar ging het tijdens het symposium over, en niemand die het wist. Er zijn zoveel verschillende verschijningsvormen, geen definitie dekt ze allemaal. Deze middag kreeg Jeroen Brouwers het eerste exemplaar van zíjn oerboek uitgereikt: een deel van zijn notities uit een cruciale periode in zijn leven waar talloze boeken uit zijn voortgekomen: In het midden van de reis door mijn leven.
Tijdens zo’n bijeenkomst van liefhebbers en kenners hoop je op een verrassing. Die deed zich ook voor. De onthulling kwam van Frans Janssen, boekhistoricus en lange tijd zaakwaarnemer van W.F. Hermans. In de vitrine ligt niet het ‘oerste’ oerboek van Hermans, zei hij. ‘Dat is de nooit gepubliceerde roman Argelooze terreur, die Hermans in 1944 schreef. Dit manuscript vormde de basis voor een aantal hoogtepunten uit zijn oeuvre. Bij zijn vertrek uit Nederland liet de schrijver een deel van zijn archief achter in het Letterkundig Museum, in acht kisten. Op zijn verzoek bracht ik af en toe materiaal daaruit naar Parijs of Brussel. Zo heb ik ook een keer een deel van Argelooze terreur voor hem meegenomen. Hermans wilde het verbranden. Maar ik heb die pagina’s gekopieerd. Hermans’ biograaf Otterspeer denkt dat alles is vernietigd. Niet dus.’
Martje Breedt Bruyn
Leed-hiërarchie
Koos Breukel staat aan het hek van de Vincentiuskerk van Volendam, een lichtmeter om zijn nek. Voor hij naar binnen gaat om aan de slag te gaan, maakt hij een ommetje over de begraafplaats naast de kerk. Hij wijst op de kleine portretjes die op veel grafstenen voorkomen. ‘In deze dorpsgemeenschap zijn er in elke generatie zoveel mensen met dezelfde naam, je hebt die fotootjes nodig om te weten wie er ligt.’ Dat fascineert hem aan Volendam: de werking van zo’n gemeenschap in tijden van dood en verdriet. En dan die koppen van de mensen hier. ‘Pure Charley Toorop.’
Eén grindperk is voorzien van een glanzend zwart met gouden monument. Daar liggen de slachtoffers van ‘01-01-01’, die nieuwjaarsnacht dat de feestende dorpsjeugd in café ‘t Hemeltje bedolven werd onder brandende kerstversiering die van het plafond viel. Veertien jongens en meisjes kwamen om. Een ander meisje pleegde later zelfmoord. ‘En dan zijn er de littekens,’ zegt Breukel. ‘Er lopen veel mensen in Volendam rond van wie gezicht en lichaam door de brand blijvend verminkt zijn.’
Tijd om aan het werk te gaan. Breukel trekt de kerkdeur open. Binnen heerst een immense stilte, er is niemand. Op de plaats waar je het orgel zou verwachten, boven de ingang, heeft Breukel een tijdelijke fotostudio ingericht. De afspraak is dat hij niet werkt tijdens de missen. Zijn camera, een Deardorff uit de jaren twintig met grootbeeldplaten, kijkt nog scherper naar de wereld dan Breukel zelf. Zelfs ingehouden tranen kan hij ermee fotograferen.
In het verleden richtte Breukel dit grote oog al op de overlevenden van de vliegramp in Faro (1992), op een zieke vriend en op het vredig dode hoofd van zijn eigen vader. Maar Nederlands beste portretfotograaf is geen macabere man. Hij kan, met of zonder camera, ook heel goed naar meisjes kijken bijvoorbeeld. Met de Faro-mensen heeft hij nog steeds contact. En als hij vertelt dat zijn hond dood is, durf je hem niet te vragen of hij die ook heeft gefotografeerd.
Een echtpaar komt de gewijde studio binnen. Acht jaar geleden begroeven zij hun dochter, gestorven aan een ziekte. Sinds de cafébrand staan zij volgens Breukel een trapje lager in de ‘leed-hiërarchie’ die hij in Volendam bestudeert. Hij legt de man en de vrouw uit waar ze moeten staan, dan verdwijnt hij onder een zwarte doek om de Deardorff scherp te stellen. De flitsers maken een ploffend geluid, maar er is verder niemand in de kerk om het te horen.
Pieter van den Blink

Martje Breedt Bruyn

Margalith Kleijwegt

Pieter van den Blink

Sander Donkers

De kleine wereld

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots