Premierschap gered?

Kabinetscrisis

Verhaal van de Week

Partij voor de bühne

met veiligheid

Obsessie

Roddelpraat

Naaktfoto's

Ik vind iets

Merel Wielaert

Hooggerechtshof

Polen

Wiens schuld is dit?

Debat

Sterke leiders

Hans Against the Machine

oprichter Pussy Riot

Interview

<div class="lead">
Deborah Lipstadt noemde historicus Dave Irving een Holocaust-ontkenner en moest dat voor de rechter hard maken. Over die zaak gaat de film &#8216;Denial&#8217;. &#8216;Het is belangrijker dan ooit om op je hoede te zijn.&#8217;
</div>
De Amerikaanse historica Deborah Lipstadt (70) werd twintig jaar geleden door collega David Irving beschuldigd van smaad. Door het feit dat zij Irving in haar boek Denying the Holocaust een ontkenner van de Holocaust had genoemd, voelde hij zich in diskrediet gebracht. Volgens de Engelse wet was het vervolgens juist aan Lipstadt om haar beschuldiging voor de rechtbank bewijzen. Haar boek History on Trial gaat over de geruchtmakende rechtszaak die volgde, en die ze na zes jaar won. De verfilming, Denial, is nu te zien in de Nederlandse bioscopen, met Rachel Weisz in de rol van Deborah Lipstadt.
U legt in de publiciteit rond de film een verband tussen Irvings leugens over de Holocaust en de &#8216;alternative facts&#8217; van Trump. 
‘De recente bereidheid om met feiten te goochelen is bijzonder ernstig. Emoties winnen het van feiten. Het is belangrijker dan ooit om op je hoede te zijn, om sceptisch te zijn over de informatie die wordt gedeeld. Dat geldt niet alleen voor Trump en voor de Brexit, er zijn meer voorbeelden van verdraaiingen en verdachtmakingen, bijvoorbeeld tegenover de moslimbevolking.’
Over de waarheid mag niet onderhandeld worden, laat Denial zien. 
‘We moeten de alternatieve waarheden blijven bevragen, bestrijden en lastigvallen. Als we niets doen, dan winnen ze. Maar de politieke wisseling van de wacht in de VS is behoorlijk ontmoedigend.’
Ook speelfilms doen de waarheid per definitie geweld aan. 
‘Ten eerste: ik heb de film niet gemaakt, ik heb hem alleen maar geleefd. Maar het ligt inderdaad gevoelig, want de werkelijkheid is altijd erger, zeker als het over de Holocaust gaat. Inderdaad, sommige dingen in de film zijn niet precies zo gebeurd, maar als je er rekening mee houdt dat dit een Hollywoodproductie is, bedoeld als potentiële kaskraker, dan valt het nog mee. Je moet nu eenmaal dingen aanpassen als je een speelfilm maakt, je kunt daardoor historische fouten maken. De regisseur heeft daar ook mee geworsteld.’
Een documentaire lag bij dit onderwerp misschien meer voor de hand. 
‘Die is ook gemaakt, hij is heel snel in elkaar gezet na de rechtszaak. Niet slecht, maar voor verbetering vatbaar. En Denial is zo’n verbetering, die bovendien een veel groter publiek zal bereiken.’
Waarom moest de film over uw proces er komen? 
‘Ik heb me laten overtuigen door de filmmakers dat dit verhaal een belangrijke boodschap brengt over waarheid en leugens. Er waren ondanks mijn boek en artikelen over Irving nog steeds genoeg mensen die nog nooit van het proces hadden gehoord.’
U moest zwijgen tijdens het proces. Ook overlevenden van de kampen mochten niet getuigen. 
‘We wilden focussen op Irving zelf, het moest geen proces worden over de vraag of de Holocaust nu wel of niet had plaatsgevonden. Je gaat ook niet aantonen dat de Amerikaanse Burgeroorlog of de Eerste Wereldoorlog echt zijn gebeurd. Ons doel was te bewijzen dat wat ik had gezegd over David Irving klopte.’
Hoe hebben jullie dat aangepakt? 
‘We volgden alle voetnoten in zijn boeken tot aan de bronnen zelf en zagen hoe hij te werk ging. In zijn boek Hitlers war uit 1977 beweerde hij dat Hitler niet wist van de Holocaust en dat hij, toen hij ervan hoorde, de massamoord probeerde te stoppen. Dat toonde hij aan door bronnen te bewerken, zozeer bewonderde hij Hitler. In de heruitgave in de jaren negentig is elke vermelding van de Holocaust verdwenen. We toonden aan dat hij een Holocaust-ontkenner is, dat hij liegt over geschiedenis, dat hij de feiten bewust manipuleert. Elke historicus maakt fouten. Maar Irvings “fouten” waren steeds dezelfde kant op: pro-Hitler, anti-Joods. Dat kon geen toeval zijn. De film is nog mild voor hem. In zijn closing speech, die je niet in de film ziet omdat je het niet zou geloven, richtte hij zich tot de rechter en in plaats van met &#8220;Your Lordship&#8221; sprak hij hem aan met “Mein Führer”.’
Zijn de Holocaust-ontkenners nog steeds onder ons? 
‘Zeker. Kijk naar de verschrikkelijke comments bij de trailer, bij recente krantenartikelen, bij documentaires op YouTube. Het zijn lafaards die zich verbergen achter de anonimiteit op het internet.’
Hoort u die geluiden ook in de wetenschappelijke wereld? 
‘Serieuze wetenschappers hebben de Holocaust nooit ontkend. Irving was geen historicus, hij was, en is, een nepwetenschapper.’
Het probleem van het proces is ook dat van de film: Irving krijgt er alleen maar extra aandacht door. 
‘Hij krijgt publiciteit maar niet het soort publiciteit waar hij naar op zoek is. Want hoe meer mensen de film gaan bekijken, hoe breder het besef dat Irving een nephistoricus en een leugenaar is.’
In Engeland vroeg u tevergeefs om financiële steun voor het proces bij de Joodse gemeenschap. 
‘Het was lastig, lang niet iedereen vond dat ik goed bezig was. Met name de Engelse Joden zeiden: geef die man vooral geen aandacht. Dat gevoel was veel sterker in Europa dan in de Verenigde Staten. Ik begreep dat ook, vanuit de geschiedenis van de Joden in Europa. Uiteindelijk hebben ze me trouwens wel geld gegeven om het proces te kunnen voltooien.’
Heeft uw overwinning en alle publiciteit uw leven veranderd? 
‘Het heeft me een groter bereik opgeleverd. En ik ben voorzichtiger geworden in wat ik zeg, omdat er meer mensen luisteren. Tegelijkertijd geloof ik meer dan ooit in vrijheid van meningsuiting, in The First Amendment.’
Moet Holocaust-ontkenning dan niet worden verboden? 
‘Politici horen niet te bepalen wat wij wel en wat we niet mogen zeggen. Wetten tegen Holocaust-ontkenning zorgen er alleen maar voor dat ontkennen een verboden vrucht wordt. Als Mein Kampf al die jaren vrij verkrijgbaar was geweest in Duitsland zou het daar nu niet zo’n enorme bestseller zijn.’
Denial is een film over waarheid. Wat is uw advies in deze tijden van leugens? 
‘Be careful what you repeat. Check it out. We leven in een wereld waarin leugens in de vorm van opinies continu worden herhaald. Zo worden ze vanzelf “waar”. Ten tweede: als je onrecht ziet, racisme, homofobie, in welke vorm dan ook: zeg er iets over. We kunnen alleen proberen het kwaad van onze tijd te bestrijden, het kwaad om ons heen. Ik zeg niet dat we in staat zijn het ten goede te veranderen. Maar als wij niets doen, verandert er zeker niets.’
<div class="info-box">
Deborah E. Lipstadt, De geschiedenis ontkend. Waarom ik zes jaar van mijn leven besteedde aan de rechtszaak tegen Holocaustontkenner David Irving.  HarperCollins, 448 pagina’s.
Denial draait in de Nederlandse bioscopen.
De website van Deborah Lipstadt met alle feiten over het proces: <a href="http://hdot.org" target="_blank">hdot.org</a>
</div>

Mischa Cohen

Deborah Lipstadt: ‘Het is belangrijker dan ooit om op je hoede te zijn’

Toen hij voor een ingrijpende operatie naar het ziekenhuis moest, liet hij Mein Kampf thuis, vertelt Ewoud Kieft (1977) halverwege ons gesprek. Hij koos bewust voor wat lichtere kost: Er ist wieder da, Timur Vermes’ komische boek over de wederkomst van de Führer. Of het nu door dat boek kwam, of door zijn maandenlange onderdompeling in het magnum opus van Adolf Hitler zelf, de arme historicus werd ’s nachts geplaagd door nachtmerries. Pas toen hij de laatste hand legde aan zijn boek over Mein Kampf bedacht Kieft hoe betekenisvol die dromen waren geweest. ‘Eerst waren het koortsige marsdromen waarin rijen soldaten over me heen marcheerden. Daarna volgde een perspectiefwisseling en keek ik neer op een grote vlakte vol mensen, alsof ik de massa moest toespreken. Ergens ver in de diepte zag ik miniatuurpoppetjes zwaaien met vlaggen en vaandels, als een soort playmobilmannetjes. Nu eens lag ik eronder en dan weer stond ik erboven. Die twee perspectieven geven mijn leeservaring van de laatste maanden wel zo’n beetje weer.’
<h4>Van kaft tot kaft</h4>
De oplage van vóór 1945 – 12,4 miljoen – zal wel niet gehaald worden, maar toch is Mein Kampf ruim zeventig jaar na verschijnen – en na het verlopen van het auteursrecht – weer een bestseller. Ditmaal onder de titel: Hitler, Mein Kampf. Eine kritische Edition. Van de Nederlandse vertaling uit 1939, door nationaalsocialist Steven Barends, werden tijdens de Duitse bezetting zo’n honderdvijftigduizend exemplaren verkocht. Ewoud Kieft, die eerder onder andere Oorlogsenthousiasme schreef, over de Eerste Wereldoorlog, werd in februari 2015 door het NIOD gevraagd om een inleiding te schrijven bij een nieuwe, wetenschappelijke vertaling. Hij nam de zware taak op zich om het verboden boek van kaft tot kaft door te ploegen. Hij zou de hele tekst spellen maar ook de duizenden verwijzingen in de nieuwe Duitse editie. ‘En daarnaast las ik wetenschappelijke studies over de publieke opinie in de Weimarrepubliek, over antisemitisme, over radicalisering.’
Mein Kampf is populair in de Arabische wereld, in Turkije en in India. In Frankrijk wordt net als in Duitsland een wetenschappelijke editie voorbereid. In Nederland is het boek niet in de winkel te koop. Tien jaar geleden stemde de Tweede Kamer tegen het vrij verkrijgbaar maken van het boek. De voortdurende weerstand tegen zo’n nieuwe uitgave in Nederland werd verwoord door Kiefts vader, zoon van een Groningse verzetsman die in 1945 in Duitse gevangenschap overleed. ‘Mijn vader reageerde met afschuw toen ik voor het eerst over het plan voor de nieuwe vertaling vertelde. “Ach nee hè!”’
Hijzelf raakte juist steeds meer overtuigd van de noodzaak van een wetenschappelijke heruitgave, zegt Ewoud Kieft. ‘Mijn aanvankelijke twijfels verdwenen al snel. Zo’n nieuwe editie geeft ons de kans om de donkere kanten in onszelf en onze samenleving onder de loep te nemen. We moeten juist onderzoeken waarom de abjecte ideeën in dat boek zo’n grote weerklank hebben gekregen. We moeten die confrontatie opzoeken om het gevaar te kunnen ontmantelen.’
<h3>Een stuk dichterbij</h3>
Hij was nog maar net tot die conclusie gekomen, toen het NIOD besloot om toch niet door te gaan met een nieuwe geannoteerde versie. De weerstand bleek nog steeds groot en uit respect voor de slachtoffers van de nazi’s, en vanwege de hoge kosten en het gevoel te dubbelen met de Duitse uitgave, zag het instituut voor oorlogsdocumentatie af van een Nederlandse editie. Mai Spijkers rook mogelijkheden: bij zijn uitgeverij Prometheus verschijnt binnen afzienbare tijd een vertaling door Mario Molegraaf met een inleiding van de Leidse historicus Patrick Dassen. Eerst baalde Kieft, ‘maar eigenlijk bleek het een blessing in disguise’. Hij sprak met het NIOD af om zijn inleiding om te werken tot een zelfstandig boek waarin hij op een veel persoonlijker manier over Mein Kampf kon schrijven dan in een inleiding had gekund. ‘Ik besloot om er zo eerlijk mogelijk over te schrijven. Dat bood me de kans om verder te onderzoeken hoe dicht Mein Kampf bij onszelf staat. En dat bleek een stuk dichterbij te zijn dan we zouden willen.’
Ik heb nog nooit iemand gesproken die Mein Kampf helemaal heeft gelezen en toch weet iedereen dat het onleesbaar is. 
‘Het is niet wat je zegt a good read. Dat hele boek lezen was extra zwaar omdat ik mezelf dwong om het serieus te nemen. De meeste mensen die Hitlers racistische taal lezen, zullen daar al snel lacherig of melig van worden, of het walgend wegschuiven. Maar ik dwong mezelf om telkens de vraag te stellen: hoe kan het dat dit heeft gewerkt? Iets proberen te begrijpen wat je verafschuwt, dat is loodzwaar.’
Waarom wilde je die racistische waanideeën per se serieus nemen? 
‘We houden alles wat we verafschuwen graag kunstmatig op afstand, vanuit een soort gemakkelijk wij-zij denken. “Wij” de beschaafde wereld, tegenover “zij” de barbaren. Het druist tegen je intuïtie in om zoiets serieus te gaan nemen. Als je het toch probeert, komt al dat vijandige toch iets dichterbij, en weg zijn die grenzen die zo prettig overzichtelijk waren.’
Hitler toont volgens jou in het boek heel duidelijk hoe hij aansluit bij bestaande vooroordelen. 
‘Hij gebruikt vaak iets concreets als aanleiding en verbindt daar vervolgens haatdragende spookbeelden aan. Dat verklaart voor een deel de kracht van zijn argumentatie. De lichte oververtegenwoordiging van Joden in de Duitse socialistische partij was zoiets concreets. Dat greep hij aan om socialisten en Joden op één hoop te gooien. Die truc werkt ook in deze tijd. Er is terechte kritiek op de EU mogelijk, en veel populistische partijen gebruiken die onvrede om de regeneratie van de natiestaat en het herinvoeren van de gulden te bepleiten. Dat zijn geen echte oplossingen, maar door aan te haken bij reële en breed gedeelde bezwaren scoor je er toch mee.’
Was je niet bang dat je dus een soort gids voor populisten aan het schrijven was? 
‘In Parijs sprak ik met een team van jonge frisse academici die met een Franse editie bezig zijn. Die stelden mij ook die vraag: geef je het ze niet op een presenteerblaadje? Nogmaals, ik heb het idee dat het gevaarlijker is om het weg te schuiven dan om het onder ogen te zien. Als het om racisme en antisemitisme gaat: mijn boek zal echt niemand over de streep trekken.’
Jouw analyse maakt zijn werkwijze toegankelijker, óók voor extreem-rechts. 
‘Het motto van het boek is “ken je vijand”, en daar kies ik consequent voor. Dat belang vind ik groter dan het gevaar wat je beschrijft. De behendige nationaal-populisten van nu beheersen alle tips en tricks allang, daar hebben ze Hitler echt niet voor nodig. Juist degenen die zich soms wat kunnen verliezen in nuances kunnen door mijn boek een beter beeld krijgen van de aantrekkingskracht van dat nationalisme en populisme. Dat is het grootste belang op dit moment.’
De propagandamachine van IS lijkt volgens jou nog het meest op die van Hitler en ‘Mein Kampf’. 
‘Zeker. Als er al overeenkomsten zijn met de PVV, Le Pen of met Trump, dan moet je daar wel aan toevoegen dat de overeenkomsten met IS nog veel groter zijn. Het is misschien logisch om meer aandacht te besteden aan de PVV en aan Trump omdat ze net als destijds Hitler voortkomen uit ons eigen parlementaire stelsel. Maar ik zou het vervelend vinden als mijn boek door gebrek aan evenwicht of fairheid wordt weggeschoven als Wilders bashen.’
Was het toch niet één groot feest der herkenning in deze tijd van Erdogan, Poetin, Trump? 
‘Ik schreef dit boek in 2016, een krankzinnig jaar. Het populisme zal blijven spelen maar vorig jaar leek het één grote aardverschuiving te gaan worden. Het zou raar zijn om de vergelijkingen met het heden, die iedereen denk ik vanzelf al zal maken, te negeren. Ik vind het wel belangrijk om dat op een constructieve manier te doen. Daarvoor gebruik ik de definitie van de Engelse historicus Roger Griffin. Hij geeft een algemene, niet historisch gebonden definitie van fascisme: “Een ultranationalistische, antidemocratische, revolutionaire beweging die gebruik maakt van regeneratiediscoursen.” Dat van die regeneratie valt eenvoudig aan te wijzen bij Trump. “Make America great again”? Check.’
‘Mein Kampf’ haakt in op sentimenten die jijzelf ook zegt te hebben. 
‘Ik merkte dat ik toch een sterke neiging heb om die gedachten op afstand te houden: zo zijn we niet opgevoed, dat stadium hebben we overwonnen. Maar ik vermoed dat ik uiteindelijk ook niet vrij ben van racisme of antisemitisme. De walging die ik voelde, het niet serieus willen nemen, leek soms verdacht veel op een soort afweerreactie uit zelfbescherming. Die afweerreactie maakt deel uit van het racistische probleem.’
Dwong je jezelf om Hitler als het ware het voordeel van de twijfel te geven? 
‘Nee, dat voordeel van de twijfel had hij allang verspeeld toen hij zijn boek in 1925 begon te schrijven. Er waren 350 politieke moorden gepleegd en Hitler had al dat geweld toen al aangemoedigd. Rathenau was vermoord door mensen van de Ehrhardt Brigade, een van de vrijkorpsen die zich net bij de nazipartij hadden aangesloten. Als je kijkt naar het antisemitische geweld begin jaren twintig, zie je dat Mein Kampf niet alleen theorie was, maar al praktijk. Voortdurend legt dat boek een verband tussen marxisten en Joden. In de ogen van nationalistische Duitsers stond lid zijn van een socialistische partij gelijk aan desertie en op desertie staat executie. Die gedachte was vlak na de Eerste Wereldoorlog nog springlevend. Vernietiging werd zo verbonden met marxistische landverraders en later wordt daar dan steevast aan toegevoegd: marxisten zijn allemaal Joden. Daaruit volgt dat de Joden moeten worden vernietigd – dat was ook wat Hitler en zijn mannen tijdens de putsch van november 1923 van plan waren met hun Joodse gijzelaars.’
Antisemitisme was niet specifiek Duits, het was wijd en zijd verbreid in vooroorlogs Europa. 
‘Ja. En in de mainstream cultuur in Duitsland politiseerde dat tijdens de Eerste Wereldoorlog van een wat algemeen christelijk antisemitisme tot: Joodse Duitsers zijn socialisten, zijn landverraders, zijn in tijden van oorlog en crisis vijanden van het volk. De Duitse militaire cultuur was door en door antisemitisch, net zoals de Russische en Oostenrijkse trouwens.’
Je beschrijft het gevoel te zijn opgegroeid in een laatste periode van vanzelfsprekende verlichting. 
‘We hebben lang geleefd met een aantal vaste waarden. Dat we een open samenleving zijn, dat internationale samenwerking noodzakelijk is, dat we vluchtelingen helpen als ze in grote nood zijn, dat er integratie mogelijk is. Dat is allemaal niet meer vanzelfsprekend. Het ideaal van een open samenleving is inmiddels niet meer het uitgangspunt van de politieke strijd maar de inzet. We kunnen niet achteroverleunen, er moet voor gevochten worden.’
Je ziet ook een parallel tussen onze slachtoffercultuur en de nasleep van de Eerste Wereldoorlog. 
‘Onze herdenkingscultuur kent ook een soort wij-zijdenken. Alles wat tot relativering van de tweedeling dader-slachtoffer zou kunnen leiden, bijvoorbeeld het proberen te begrijpen van de aantrekkingskracht van het nazisme, staat daar in spanning mee. In Nederland kreeg het herdenken een bijna heilige status, waar we allemaal in mee gingen. Ik zie Thom de Graaf nog voor het Anne Frankhuis waarschuwen voor de opkomst van Fortuyn. Achteraf had ik pas door hoe belachelijk dat was.’
Nazi-vergelijkingen zijn zinloos, concludeer je. Toch trek jij zelf ook parallellen met het nationaalpopulisme van vandaag. 
‘Vaak is het een zwaktebod dat nooit leidt tot zelfonderzoek en het debat frustreert. Meestal ontaardt het in scheldpartijen en het zoeken van parallellen bij de ander – nooit bij jezelf. Tegelijkertijd wist ik dat iedereen bij sommige passages uit Mein Kampf, het wegzetten van bevolkingsgroepen of het presenteren van alternative facts, aan Trump of Wilders zal denken. Dan kun je dat niet negeren. Mijn voorstel is dus: het moet over structurele parallellen gaan, niet over de toevallige overeenkomsten die alleen maar tot jij-bakken leiden.’
Bijvoorbeeld: parlementaire democratie is te ingewikkeld voor het volk. 
‘Tijdens de verkiezingen bestrijd je elkaar en daarna onderhandel je met elkaar, veel mensen kunnen dat niet volgen en zien het als een vorm van verraad. Dat speelt populisme in de kaart, zag Hitler al.’
Nog eentje: alleen de leider heeft een directe verbinding met het volk. 
‘Dat zag je vooral bij Trump, de miljardair met een direct lijntje met de volksgemeenschap. Daarmee ontkende hij alle diversiteit in de samenleving. Door dat te zeggen verklaart hij het parlement tot overbodig instituut en elk idee van een tegenmacht als hinderlijk en overbodig. Dat is trouwens helemaal niet voorbehouden aan rechts-nationalisme. Vroeger waren het vooral linkse politici die met precies deze zelfde retoriek kwamen: wij vertegenwoordigen het volk tegen de elite. Het is een dunne lijn, maar wel heel belangrijk om erop te blijven wijzen: zo doen wij dat niet in een democratie.’
Terwijl je Hitler las, nam je ook liedjes op met je band, De Harde Liefde. Werkte dat op elkaar in? 
‘Er is altijd wel een wisselwerking, merk ik. Per boek is mijn schrijverschap veranderd, of in ieder geval mijn wereldbeeld en mijn mensbeeld. Die werden door dit boek niet veel optimistischer. Mijn behoefte aan een vorm van hoop is er ook groter van geworden en als het om mijn liedjes gaat, voel ik steeds meer bij hoopvolle muziek. Ik zoek in mijn muziek ook vaak donkere dingen op, dat gaat vanzelf. Maar mijn neiging om daar iets positiefs tegenover te stellen, is steeds natuurlijker geworden.’
Het boek heeft je strijdlust aangewakkerd, is een van je conclusies. 
‘Ik had de neiging om wat schamper te doen over mensen die zeventig jaar na dato nog eens tegen het nazisme aanschoppen. Maar ik ben erachter gekomen dat het wel degelijk zin heeft om met iets als een weerwoord te komen. Tenslotte is het nazisme nooit politiek verslagen, alleen militair. Als de oppositiepartijen zich destijds nu eens níet vrijwillig hadden ontbonden, maar maandenlang protestmarsen hadden gehouden of stakingen georganiseerd?’
Is het gelukt om je vader ervan te overtuigen dat het belangrijk was om ‘Mein Kampf’ te bestuderen? 
‘We hebben een traditie van discussies en onenigheden, dus het is niet uitzonderlijk dat hij kritische vragen stelt over wat ik vind of wat ik doe. Maar op dit punt was hij het al snel met me eens. Hij heeft het manuscript meegelezen en heel opbouwend meegedacht. Je moet het kwaad in de ogen kijken, dat sprak hem als ex-gereformeerde uiteindelijk wel aan.’
<div class="info-box">
Ewoud Kieft, Het verboden boek. Mein Kampf en de aantrekkingskracht van het nazisme. Atlas Contact, €18,99
</div>

Ewoud Kieft las ‘Mein Kampf’ en schreef er superactueel over

Thijs Broer

‘Er is heel veel handel in hoop’

Aanjagers van nieuw rechts

<div class="lead">
Veel psychische klachten worden veroorzaakt doordat ons stresssysteem voortdurend aanslaat. Dat schrijft psychiater Witte Hoogendijk in het boek Van big bang tot burn-out, dat vandaag verschijnt. ‘Ons stresssysteem is niet aangepast aan de hoeveelheid impulsen die tegenwoordig op ons worden afgevuurd.’
</div>
‘Dit boek biedt troost aan ons allemaal, als imperfecte mutanten,’ zegt psychiater Witte Hoogendijk. ‘We zitten allemaal in hetzelfde gammele schuitje.’ De mensen die met een zware depressie worden opgenomen zullen er misschien weinig aan hebben. Maar de ruim een miljoen Nederlanders die antidepressiva gebruiken, kunnen er behoorlijk van opknappen als ze Van big bang tot burn-out lezen, dat vandaag verschijnt. Het uitgangspunt van het boek, dat hedendaagse psychische ziektes verklaart vanuit de evolutie: ‘Wie eenmaal beseft hoe wij zijn geworden wie we zijn, heeft de sleutel tot zichzelf in handen.’
Hoogendijk, afdelingshoofd Psychiatrie van het Erasmus MC te Rotterdam en hoogleraar psychiatrie, schreef het boek samen met journaliste Wilma de Rek, het werd geïllustreerd door Malou Nahuys. ‘Inzicht in je situatie kan heel erg helpen, maar ik zeg er als disclaimer wel altijd even bij dat als je wilt stoppen met medicijnen, je die niet meteen moet weggooien. Dat moet je geleidelijk doen en in overleg met je dokter,’ zegt Hoogendijk. ‘Anders loop je kans op onttrekkingsverschijnselen, die lijken op een terugval in depressie.’
<h4>Verouderd stresssysteem</h4>
Van big bang tot burn-out laat zien dat veel psychische klachten worden veroorzaakt doordat ons stresssysteem zwaar verouderd is en in deze tijd vol prikkels en informatie voortdurend aanslaat op een manier waar we niet veel aan hebben en die juist tegen ons werkt.
Ooit, in eerdere stadia van de menselijke geschiedenis, was stress supernuttig om ons te waarschuwen tegen mogelijke gevaren die ons omringden: vijandelijke stammen, wilde dieren. ‘Maar ons brein evolueert veel langzamer dan de wereld om ons heen,’ zegt Hoogendijk. ‘Onze stressregulerende systemen verschillen nauwelijks van die van andere dieren, maar in het laatste gedeelte van onze evolutie is onze leefwereld enorm veranderd. Ons stresssysteem is niet aangepast aan de hoeveelheid impulsen die op ons worden afgevuurd.’
Er is een gevaarlijk mengsel ontstaan dat zorgt voor een stressrespons die niet langer helpt om te overleven, maar juist ziek maakt: overspannen, overwerkt, burn-out, depressief, paniekerig, angstig. De al dan niet ingebeelde bedreigingen komen van alle kanten. De stroom van berichten over oorlogen en klimaatverandering waar we wel kennis van maar geen invloed op hebben. ‘Het dreigende einde van alles kun je gerust de stressor aller stressoren noemen.’
En dan: één op de acht werknemers heeft burn-outklachten door hoge productienormen en flexwerk. Plus: ideaalbeelden in reclames en talkshows waar we niet aan kunnen tippen. ‘Juist van chronische en onbeïnvloedbare stressoren weten we dat het risicofactoren zijn voor het ontwikkelen van burn-out. Zeker als je naast die stress ook nog eens weinig autonomie hebt in het dagelijks leven en er ook weinig waardering is voor het werk dat je doet.’
<h4>Geluksterreur</h4>
Daarbij komt nog dat iedereen dankzij sociale media meer dan ooit de schijn kan ophouden van een gelukkig en succesvol leven. ‘De maatschappij wordt gedomineerd door een soort geluksterreur. Geluk moet, wie niet gelukkig is, is mislukt en moet behandeld worden. Het taboe op minder goed functioneren wordt alleen maar groter,’ zegt Hoogendijk. ‘Daardoor lijkt het voor iemand die depressief of overspannen is alsof hij er alleen voorstaat, alsof het gaat om een individueel probleem, terwijl het óók gaat over een gemeenschappelijk gebrek dat wij delen, een hedendaags menselijk tekort.’
<q class="pull-left">De maatschappij wordt gedomineerd door een soort geluksterreur. Geluk moet, wie niet gelukkig is, is mislukt en moet behandeld worden.</q>Hoewel relatief veel zwaar depressieve patiënten laag opgeleid zijn, werden we ook opgeschrikt door suïcides van op het eerste gezicht succesvolle vijftigers als Joost Zwagerman, Anil Ramdas en Wim Brands. ‘Die leeftijd is wel een van de meest riskante. Maar ik ken deze gevallen niet van nabij en kan er dus niets over zeggen. Er kunnen lichamelijke zaken hebben gespeeld, of medicijngebruik. Niet alles is evolutionair uit te leggen en suïcide is misschien wel zoiets onverklaarbaars. Het is een eigenstandig fenomeen waarbij je in een tunnelvisie raakt waardoor je geen uitweg meer ziet. Dieren plegen geen zelfmoord en bij primitieve jager-verzamelaars uit de Amazone is het concept suïcide niet bekend, blijkt uit onderzoek. Maar we zijn wel een eusociale soort, dat wil zeggen dat de groep voor ons bijna net zo belangrijk is als het individu. En opofferingsgezindheid is wel iets wat bij kuddedieren bekend is. Als je je lichamelijk of geestelijk zo slecht voelt dat je je een obstakel waant voor de rest van de groep, dan kan dat het gevoel geven dat je ten dode bent opgeschreven. Dat anderen beter af zijn zonder jou.’
<h3>Herbezinning</h3>
Het grote ‘succes’ van antidepressiva – 9,6 miljoen recepten en 275 miljoen dagdoseringen, 3% groei per jaar – laat zien dat ontzettend veel mensen veel last hebben van problemen waar zelden over wordt gepraat. Hoogendijk en De Rek beschrijven hoe we met zijn allen aan de antidepressiva zijn geholpen door de farmaceutische industrie, terwijl steeds duidelijker wordt dat maar een deel van de patiënten met die middelen ook daadwerkelijk is geholpen.
<figure id="post-349824 media-349824" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/02/stress-hoogendijk.png" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/02/stress-hoogendijk-320x239.png 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/02/stress-hoogendijk-640x478.png 640w" alt="" /><figcaption>Illustratie uit boek: Malou Nahuys</figcaption></figure>
‘Een deel van de toename is te verklaren uit het feit dat de toepassing wordt uitgebreid, ook voor angststoornissen krijg je tegenwoordig antidepressiva,’ zegt Hoogendijk. ‘Maar het is zeker een verontrustend fenomeen.’
<q class="pull-left">Hoe is het mogelijk dat we de markt hebben laten overspoelen door antidepressiva?</q>Nu de patenten op antidepressiva zijn verlopen en er geen nieuwe middelen in de pijplijn zitten, is er bij de farmaceutische industrie nauwelijks nog belangstelling voor psychische ziektes. ‘Deze periode zouden we moeten gebruiken voor herbezinning. Hoe is het mogelijk dat we de markt hebben laten overspoelen door antidepressiva en hoe voorkom je een herhaling van dat effect als er in de toekomst nieuwe middelen en methodes worden ontwikkeld?’
Maar het fenomeen is breder dan de geestelijke gezondheidszorg, vindt Hoogendijk. ‘Er zou een onderzoek moeten komen naar de manier waarop de geneeskunde en de maatschappij zijn gegijzeld door de farmaceutische industrie. Niet om schuldigen aan te wijzen, maar om ervan te leren.’
Dan moet Hoogendijk het gesprek onderbreken, hij wordt gebeld door Nieuwsuur. Misschien wil het actualiteitenprogramma een item aan het boek besteden. Maar misschien gaat het ook niet door. ‘Behoorlijk onzeker allemaal. Je raakt er opgefokt en zenuwachtig van, je hoopt een beetje dat het niet doorgaat maar tegelijkertijd ook van wel. Typisch een voorbeeld van nutteloze stress.’
<div class="info-box">
Witte Hoogendijk en Wilma de Rek, <a href="https://www.vn.nl/product/big-bang-tot-burn-out-witte-hoogendijk-wilma-rek/" target="_blank">Van big bang tot burn-out. het grote verhaal over stress</a>. Illustraties Malou Nahuys, Balans, €19,99
</div>

Hoe we depressief worden van te veel prikkels en informatie

<div class="lead">
Schrijver Ben Judah laat in Dit is Londen de stad van zwervers, immigranten, prostituees en bendeleiders zien. Die is er altijd, als schaduw van het rijke zakencentrum en het toerisme. ‘De mensen in mijn boek bouwen onze huizen, passen op onze kinderen, verzorgen onze zieken, maken onze huizen schoon, ruimen de kots op in de metro, slapen in de straten.’ En ze zijn de toekomst, ook die van onze eigen familie.
</div>
‘India vertegenwoordigt de koosjere kant van mijn familie,’ zegt schrijver Ben Judah (28). Zijn Indiase grootouders emigreerden eind jaren veertig van de vorige eeuw naar Londen. Hij is net terug van een reis naar India, op zoek naar sporen van de Judahs in Calcutta. De andere helft van zijn familie vluchtte een decennium eerder uit nazi-Duitsland. ‘De twee familieleden die naar Nederland zijn gevlucht, hebben in Den Haag cyanide genomen om te voorkomen dat ze zouden worden afgevoerd. Maar mijn grootmoeder kwam in Londen terecht.’
Die persoonlijke achtergrond van immigratie en vlucht legde de basis voor This is London; Life and Death in the World City, zijn boek over het andere Londen dat deze week in een Nederlandse vertaling verschijnt. ‘Nadat Edward I in 1289 alle Engelse Joden – dat waren er trouwens maar een stuk of drieduizend – had uitgewezen, zijn Joden in Engeland altijd onderdeel van de immigrantencultuur geweest.’
In Dit is Londen laat Judah de allochtone schoonmakers van zijn stad aan het woord, althans een paar van de tweehonderdvijftigduizend. En de zwervers, de vuilprikkers, de bouwvakkers, de caissières, de nannies, de bendeleiders, de hoeren, benevens de rijke Russische echtgenote en de Saoedische prinses. Zijn verhaal begint vlakbij Hyde Park Corner, waar Russische oligarchen en sjeiks uit Qatar huizen bezitten en waar in een voormalig ziekenhuis het duurste hotel van Londen is gevestigd. Vlakbij bevindt zich het domein van de Violist en de andere bedelaars, de onzichtbare bewoners van het nieuwe Londen, een stad met zeshonderdduizend illegalen waar het percentage witte Engelsen in veertig jaar is gedaald van zesentachtig naar vijfenveertig procent.
De Agent, een voormalige vluchteling die het na een reeks schoonmaak- en stomerijbaantjes maatschappelijk wel heeft gered, zegt het zo: ‘De Engelsen verdwijnen. Londen is allang geen Engelse stad meer&#8230; Een lappendeken van getto’s. Hier heb je Peckham, waar de Afrikanen zitten, over de rivier in Whitechapel heb je de Bengalen, iets ten oosten daarvan de Pakistanen, en in Brixton, ten westen van hier, zitten de Jamaicanen. En ga zo maar door.’
<h4>Steeds in de buurt</h4>
Vlak voordat ik zijn boek las, was ik zelf in Londen, niet in de eerste plaats vanwege de uitverkoop en het lage pond maar, best elitair, ook om Rothko, Pollock en de andere abstract expressionisten te zien in de Royal Academy of Arts. En om naar Lazarus van Ivo van Hove te gaan in het tijdelijke <a href="https://www.lazarusmusical.com" target="_blank">King’s Cross Theatre</a> (daar nog tot en met zondag 22 januari te horen en te zien) bij wijze van afscheid van de in Brixton geboren held <a href="http://www.timeout.com/london/blog/david-bowies-london-13-places-connected-to-the-stars-life-and-career-011216" target="_blank">David Bowie</a>.
Als toerist was het goed te doen, zeg ik tegen Judah, mede dankzij de Brexit waartegen hij in opiniestukken zo fel van leer trok. Ik vraag hem wat ik in de buurt van Covent Garden, waar ik logeerde, van zíjn Londen had kunnen zien. Hij lacht een beetje schamper, de stad die hij beschrijft in This is London kon niet meer verschillen van het Londen waar ik als toerist een paar dagen heb rondgelopen. Al waren de schoonmakers in het Strand Palace Hotel duidelijk Afrikaans, kwam het baliepersoneel uit Oost-Europa en de zwervers met hun zielige briefjes en hun honden overal en nergens vandaan, maar vaak uit Roemenië.
Het andere Londen is namelijk altijd wel ergens aanwezig, als schaduw van het rijke zakencentrum en het toerisme van The Shard en The London Eye. Het is een permanente parallelle realiteit. ‘Bijna alle mensen in mijn boek werken heel dicht bij de lezers van dat boek, maar hun verhaal wordt niet gehoord. Ze bouwen hun huizen, ze passen op hun kinderen, ze verzorgen hun zieken, maken hun huizen schoon, ze ruimen de kots op in de metro, ze slapen in de straten. Ze zijn steeds in de buurt, ze zijn niet onzichtbaar maar je moet ze wel willen zien.’
<h4>Onvervulde dromen</h4>
Judah schreef eerder het veelgeprezen Fragile Empire; How Russia Fell In and Out of Love with Vladimir Putin. ‘Ik herkende Londen nauwelijks nadat ik in Frankrijk had gewoond als student en in Rusland had gewerkt als correspondent. Ik wist niet of ik van die nieuwe stad hield of er bang voor was.’
<q class="pull-left">Ik wil laten zien hoe belangrijk en nuttig het is om ouderwets de straat op te gaan. Opiniepeilingen zouden moeten worden vervangen door verslaggeving.</q>
Hij besloot het te onderzoeken en zijn stad te bekijken door de ogen van de nieuwkomers. Judah beschrijft een stad die overloopt van gebroken dromen en hij leeft letterlijk mee met degenen die vol verwachting naar Londen zijn gekomen en er nu onder het minimum proberen te overleven. Het boek schokte veel lezers: was dit de 21ste-eeuwse werkelijkheid van een van de rijkste westerse steden? Deze hopeloosheid, deze pure armoede, deze onvervulde dromen? Judah sprak honderden immigranten, vijfentwintig ervan kwamen in zijn boek terecht. Hij sliep op straat met zwervers die worden uitgebuit door de Roemeense maffia, verhuurde zich undercover als onderbetaalde bouwvakker, sliep als Russische immigrant tussen zelden verschoonde lakens in een met immigranten volgepropt pension. ‘De statistieken over Londen als immigratieland zijn online gemakkelijk te vinden, maar ik heb maanden geïnvesteerd in het luisteren naar verhalen van mensen op straat, zoals ik al mijn hele leven overal naar verhalen zoek.’
<h4>‘Orwell wordt overschat’</h4>
This is London verscheen tijdens de burgemeesterscampagne in de Engelse hoofdstad. De winnaar van die verkiezingen, Sadiq Kahn, zoon van Pakistaanse emigranten, claimt dat hij het heeft gelezen, zegt Judah. En Kahns conservatieve tegenstander Zac Goldsmith, wiens Joodse grootvader in de oorlog op het nippertje uit Frankrijk naar Engeland kon vluchten, heeft in ieder geval gezegd dat hij ‘van plan was’ om het te lezen.
<div class="figure--right">
<figure id="post-348383 media-348383" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/01/Ben-Judah.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/01/Ben-Judah-320x480.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/01/Ben-Judah-640x960.jpg 640w" alt="" /><figcaption>Ben Judah: &#8216;Orwell wordt sowieso overschat.&#8217; Foto: Alexander James</figcaption></figure>
</div>
Prima natuurlijk, net als het feit dat het gerespecteerde tijdschrift The New Statesman zijn boek heeft aanbevolen als verplichte kost voor Engelse politici. Maar de suggestie dat zijn boek een politiek doel zou dienen of is geschreven om actuele problemen op te lossen, vindt Judah nogal irritant. ‘Het is zuiver een journalistiek project, ik schreef het om de parallelle stad te laten zien. De verhalen van de immigranten onthullen een wereld die voor veel mensen onbekend is. Journalistiek die zich baseert op reportage heeft het moeilijk, datajournalistiek en columnistiek nemen het over. Ik wil laten zien hoe belangrijk en nuttig het is om ouderwets de straat op te gaan. Opiniepeilingen zouden moeten worden vervangen door verslaggeving.’
Dat de lezers van zijn boek positief reageerden en compassie en betrokkenheid toonden, vindt hij bemoedigend. ‘Maar dat betekent niet dat er ook maar iets is veranderd. De illegale aannemer voor wie ik undercover werkte als illegale arbeider is er nog en maakt nog steeds misbruik van goedkope en onverzekerde illegalen. Daar veranderen mijn boek en de twee gefilmde reportages die ik maakte voor <a href="https://www.vice.com/en_us/article/watch-undercover-migrant" target="_blank">Vice</a> en BBC’s <a href="https://youtu.be/-k-7_kf3Fus" target="_blank">Newsnight</a> helemaal niets aan.’
Ik ben niet de eerste die de vergelijking trekt met Down and Out in Paris and London, het debuut van George Orwell waarin die in 1933 zijn tijd aan de zelfkant vastlegde. Judah begrijpt de link maar hekelt Orwells patriottisme en zijn simplistische socialisme. ‘Ik probeer juist te ontsnappen aan de typisch Engelse traditie van manifesten en politieke boeken. Orwell wordt sowieso overschat, hij is zo’n beetje uitgeroepen tot de patroonheilige van Engelse journalisten, ten onrechte vind ik, en dat zeg ik niet alleen omdat hij zo negatief schrijft over de Joodse immigranten. En zo down and out was Orwell helemaal niet, in Parijs had hij een familielid bij wie hij altijd terecht kon voor thee en voor oesters op zijn tijd.’
<h4>Langs etnische lijnen</h4>
Ben Judah komt zelf uit een middle class familie, hij studeerde onder andere geschiedenis in Oxford en groeide op in Shepherd’s Bush, een etnisch en raciaal gemengde wijk. ‘Maar als je mijn ervaringen in Londen wilt begrijpen, is het feit dat ik uit de Joodse gemeenschap kom belangrijker dan de klasse waartoe ik behoor. Het Engelse klassensysteem zal steeds verder afbrokkelen door emigratie. Ik zag in Londen een heel andere hiërarchie ontstaan, langs etnische lijnen.’
<q class="pull-left">Het Engelse klassensysteem zal steeds verder afbrokkelen door emigratie. Ik zag in Londen een heel andere hiërarchie ontstaan, langs etnische lijnen.</q>Judah groeide op met de verhalen van kinderen van immigranten in Londen. ‘Ik dacht vaak: was ik er maar bij geweest, zodat ik uit de eerste hand de verhalen had kunnen horen over Londen als stad van aankomst voor de generatie van mijn grootouders.’
In zijn jeugd hoorde hij de overgeleverde versies van die verhalen, niet alleen van familie maar ook van vrienden met een immigrantenachtergrond. ‘Immigranten hebben het niet over de pijn van het gemis van het land van herkomst. Ze hebben het over de reis naar het nieuwe land. Hoe ze langs de controle zijn geglipt door zich achter een krant te verbergen voor de controleurs. Hoe ze op precies dit schip terecht zijn gekomen in plaats van op dat andere; als ze daarop waren vertrokken, had hun leven er totaal anders uitgezien, in een heel ander land.’
Behalve over de reis gaat het steevast over de desolate aankomst in het nieuwe land. ‘Hoe de vader of grootvader aankwam bij het busstation met niet meer dan één koffer. Altijd één koffer, nooit twee. In de verhalen van de huidige immigranten hoorde ik steeds de echo van mijn eigen familiegeschiedenis.’
<h4>Roemeense hoertjes</h4>
Vormend voor zijn fascinatie voor de vreemdeling en de outsider was ook dat hij deels opgroeide in Roemenië en Joegoslavië, waar zijn vader Tim Judah correspondent was voor The Economist en The Times. Hij heeft vooral veel gelezen van schrijvers met een Indiase achtergrond zoals Amitav Ghosh en Salman Rushdie, en hij bewondert de reportages van Ryszard Kapuściński. Maar als Ben Judah per se een echt voorbeeld moet aanwijzen voor zijn Londen-boek, is het <a href="http://london.sonoma.edu/Writings/PeopleOfTheAbyss/" target="_blank">The People of the Abyss</a>, waarin de Amerikaan Jack London in 1903 de ellendige armoede in de Engelse hoofdstad beschreef. ‘Jack London, die trouwens ook een voorbeeld was voor Orwell, was net als hij een socialist en eindigde in feite als communist. The People of the Abyss is anders dan Down and out geen manifest maar een spiegel van de samenleving, hij laat het leven zelf zien. Je moet het echt kopen, alleen al vanwege de beelden van de Londense achterbuurten rond 1900. Hij leefde de armoede van de Londense East End en illustreerde zijn boek met foto’s van de mensen die hij ontmoette.’
<q class="pull-left">Nu vind je immigrantenpensions in al die ooit zo keurige rijen huizen. Honderden verlichte erkers, allemaal met versleten vitrage.</q>Naar het voorbeeld van Jack London drukte Judah in This is London de zwart-witfoto’s af die hij maakte van straten en van mensen, zoals in Ilford, ooit een keurige buurt met benijdenswaardige adressen als Henley Road, Windsor Road en Hampton Road. ‘Nu vind je immigrantenpensions in al die ooit zo keurige rijen huizen. Honderden verlichte erkers, allemaal met versleten vitrage, als laatste teken van de keurige burgerij die hier ooit woonde.’
Ilford Lane is tegenwoordig een geheel Pakistaanse straat, beschrijft Judah met oog voor detail. ‘De laatste pub is vijf jaar geleden gesloopt, het glinstert er van de rode lichtjes die om elke straatlantaarn zijn geknoopt. Hier zijn de heroïnedealers te vinden en de hoertjes in hun leggings met luipaardprint.’
Hij fotografeerde Loredana en Diana, Roemeense hoertjes van Ilford Lane die hem vanaf de achterbank van zijn auto vertellen hoe gruwelijk hun collegaatje Mariana door haar Pakistaanse pooier is vermoord. ‘Ze wilden graag op de foto en nee, ik denk niet dat ze daardoor zelf ook risico lopen. Het is juist andersom, nu hun foto’s zijn afgedrukt zijn ze niet meer volstrekt anoniem en daardoor zijn ze alleen maar veiliger, geen weerloos slachtoffer meer.’
<h4>Geen extremisten</h4>
Ben Judah beschrijft in zijn boek op even meeslepende als treurig stemmende wijze hoe de nieuwe inwoners van Londen allemaal met hoop in hun hart zijn aangekomen. Ze koesterden stuk voor stuk de Londense droom: de Afrikaanse vluchtelingen die zich in containers hebben laten meesmokkelen uit Calais, de Filippijnse dienstmeisjes die in slavernij worden meegevoerd door Saoedische prinsen, de schaapherders die zijn gevlucht uit hun benepen Afghaanse dorpjes.
Ze hebben een schitterend beeld van Londen als het beloofde land, ze zijn gelokt door reclames en films of door de enkeling uit het dorp die de schijn ophoudt en de prachtigste foto’s op Facebook blijft posten, terwijl hij in werkelijkheid allang is verdwaald in de Londense stadsjungle.
<q class="pull-left">Religieus fanatisme kwam hij niet tegen, al zijn veel mensen in zijn boek gelovige moslims.</q>Maar ondanks alle ellende is Judahs conclusie positief. Religieus fanatisme kwam hij niet tegen, al zijn veel mensen in zijn boek gelovige moslims. ‘Ik wilde het alledaagse leven beschrijven en extremisme maakt daar geen deel van uit. Ik ben geen extremisten tegengekomen, net zomin als angst voor radicalisering.’ Hij vergelijkt het huidige Londen met het New York van begin vorige eeuw. ‘Dat had net zo’n hoog percentage immigranten als Londen nu. Maar cultureel was New York nog steeds helemaal wasp (White Anglo-Saxon Protestant, red.). De echte city of mix ontstond pas later. De geweldige films, liedjes en kunst kwamen pas dertig of veertig jaar later, toen de kinderen en kleinkinderen van de immigranten een eigen stem hadden gevonden. Londen is nu ook zo’n cultuur waiting to happen.’
Statistisch is de kans groot dat je kleinkinderen van gemengde etniciteit of gemengde religie zullen zijn, zegt Judah. ‘De Poolse aannemer, de Nigeriaanse schoonmaker, de imam die de doden wast, het lijkt misschien alsof ze niet zoveel met jezelf te maken hebben, maar zij vormen de cultuur van de toekomst. Je moet wel geïnteresseerd zijn in de verhalen van deze immigranten, het zijn straks de familieverhalen van je kleinkinderen.’
<div class="info-box">
Ben Judah, Dit is Londen. Leven en dood in een wereldstad (432 blz., € 27,99) verschijnt deze week bij Atlas Contact.
</div>

Dit is Londen: stad van hopeloosheid, armoede en onvervulde dromen

De toestand in de wereld volgens prof. dr. Ko Colijn, landheer met een stok

<div class="lead">Morgen wordt Vrij Nederland een maandblad, met extra cultuurspecials en een versterkte online aanwezigheid. Het is de volgende stap in een hele reeks uiterlijke veranderingen – de journalistieke inzet blijft nog altijd ongewijzigd.</div>
‘Een krant voor hen die willen denken’, noemde oud-hoofdredacteur Henk van Randwijk Vrij Nederland bij het twintigjarige bestaan en hij vergeleek de geestelijke strijd die het naoorlogse VN moest voeren met een guerrilla-oorlog. Die beginselverklaring ging, zoals wel vaker in de geschiedenis van dit blad, samen met een vernieuwing van de vorm. VN presenteerde zich in dat kroonjaar met het nieuwe, roodgekleurde logo, ontworpen door Karst L. Zwart. Anders dan dat logo, dat het toch zo’n halve eeuw volhield, staat het motto van Van Randwijk nog steeds overeind. Al zijn er in de loop der tijd veel méér beginselverklaringen geformuleerd door hoofdredacteuren bij hun aantreden of ter gelegenheid van alweer een restyling. Vrij Nederland staat op het punt een van de meest ingrijpende transformaties te ondergaan in de meer dan driekwart eeuw dat het blad bestaat. Deze week verschijnt het voor het laatst als weekblad om op 15 december uit de as te herrijzen als een progressief platform: een maandblad, versterkt door kwartaalspecials en een nog grotere aanwezigheid online. De afgelopen tijd heeft de redactie vooral vooruitgekeken en plannen gemaakt voor een nieuwe, verbeterde versie van VN. Maar in de wetenschap dat het ook als het om veranderen gaat maar één stapje is in een lange reeks die zich uitstrekt over decennia.
Die traditie van vernieuwing begon al in het tweede oorlogsjaar, toen VN voor het eerst in grotere oplage kon worden gedrukt, op een echte drukpers. Op het eerste nummer, dat verscheen ter gelegenheid van de verjaardag van koningin Wilhelmina op 31 augustus 1940, had weliswaar oplage ‘1001 exemplaren’ gestaan maar dat was bedoeld om indruk te maken, toen nog niet op de adverteerders maar op de Duitse bezetter. In werkelijkheid waren er niet meer dan 130 gestencilde exemplaren. Dat zou in de loop van de oorlog oplopen tot tienduizenden die door een wijdvertakt netwerk van ondergrondse koeriers werden verspreid. In de laatste oorlogsjaren had hoofdredacteur Henk van Randwijk grootse visioenen, het blad zou na de bevrijding de Nederlanders moeten gaan opvoeden tot mondige burgers, VN diende ‘ons volk de kennis en het inzicht te verschaffen, die voorwaarden zijn voor het bewust deelnemen aan en het medeverantwoordelijkheid nemen voor de maatschappelijke, politieke en geestelijke taak van ieder afzonderlijk en van het volk als geheel’.
Het waren hooggestemde idealen, maar het resultaat was een weekblad van tien à twaalf pagina’s op grauw oorlogspapier, vol taaie beschouwingen. De enorme oplage van kort na de bevrijding – het aantal abonnees liep toen op tot zo’n 110.000 – stortte in een paar jaar tijd dan ook in elkaar. Er werden vergaande besprekingen gevoerd met De Groene Amsterdammer om met een fusie tegenwicht te bieden aan het rechtse Elseviers Weekblad, maar die zouden op niets uitlopen. Ondertussen werd door uitgeverij De Arbeiderspers en Het Parool besloten om het zieltogende weekblad onder de arm te nemen. Het moest in de woorden van toenmalig Parool-coryfee Simon Carmiggelt alsnog ‘het linkse antwoord op Elsevier’ worden.
<h5>Hoog Op de rots</h5>
In oktober 1948 verscheen een vernieuwd Vrij Nederland dat inderdaad ook in de vormgeving aan Elsevier deed denken. Het formaat was royaler, de opmaak luchtiger, naast ernstige verhalen waren er ook vrolijke columns van auteurs als Carmiggelt en de van Het Parool overgekomen jonge journalist Eli Asser. Asser belandde tussen oud-verzetsmensen die elkaar door en door kenden uit de bezettingstijd, en vooral tegen hoofdredacteur Henk van Randwijk keek hij op. ‘Die zat boven op een rots, daar kon ik helemaal niet bij,’ zei hij vorig jaar in VN. Maar Van Randwijk dreef al snel weg, hij kon zich niet vinden in het beleid van de van Het Parool overgekomen mede-hoofdredacteur Johan Winkler, die hij verweet ‘platvoersheden, schijngeestigheden en quasi-gevoeligheden’ in het blad te hebben geïntroduceerd. Een progressieve versie van Elsevier achtte hij ‘onbestaanbaar’. ‘We doen precies wat de anderen doen, alleen slechter, minder gevarieerd en minder goed geschreven.’ Van Randwijk vertrok met slaande deuren, Winkler zou tot 1955 aanblijven. Onder zijn leiding kende VN een kabbelend bestaan en een kleine oplage onder streng toezicht van de PvdA-leiding en vakbondsbestuurders.
<h5 class="tekst">Jeugdcultuur</h5>
Bij het aantreden van de katholieke socialist en verzetsheld Mathieu Smedts regende het opzeggingen van lezers die in VN vooral ook een protestants blad zagen. Smedts bleef ondertussen de beginselen trouw die als een rode draad door de geschiedenis van het blad lopen. ‘Wij zijn onverdraagzaam enkel tegen de onverdraagzamen, tegen dictatuur van links en rechts,’ schreef hij bij zijn aantreden. Het blad wilde ‘de troost zijn der verdrukten en de verdrukker van degenen die geen troost nodig hebben’. 
Al meteen in zijn eerste jaar bleek Smedts een vernieuwer. Hij haalde de jonge verslaggever Jan Vrijman binnen, die een serie reportages maakte over de nozems, met fotoseries van de eveneens piepjonge Ed van der Elsken. Het was de eerste keer dat de jeugdcultuur op die manier werd beschreven.
<q class="pull-right">Het kabinet Van Agt-Wiegel bood inspiratie voor de beroemde advertentie: ’t zijn weer tijden om je op Vrij Nederland te abonneren.</q>
Smedts slaagde erin om Vrij Nederland om te bouwen tot een titel waar kritische en onafhankelijke geesten een onderdak vonden. De jonge redacteur Rinus Ferdinandusse loodste met goedvinden van de hoofdredactie latere coryfeeën als Hugo Brandt Corstius, Joop van Tijn, Peter Vos en Renate Rubinstein binnen – allen afkomstig van Propria Cures. VN groeide langzaam naar het blad dat het in de ‘gouden jaren’ zou worden: de reportages werden langer, de interviews steeds prominenter, er verschenen beeldbepalende columns, cartoons van Peter van Straaten, Jaap Vegter, Siegfried Woldhek en de morbide tekeningen van Harry Lammertink (Yrrah). In 1969 vertrok Smedts nadat adjunct Ferdinandusse in de maanden ervoor de leiding in feite al had overgenomen. Het adagium in die gedemocratiseerde jaren was een variant op eerdere beginselverklaringen: ‘Wij controleren de macht.’ Alleen was dat motto nu losgekoppeld van de protestantse of de rode zuil. Roem en oplage stegen tot grote hoogte, maar het blad hield begin jaren zeventig min of meer dezelfde vorm: een krant van twee katernen.
<h5 class="tekst">’t zijn weer tijden</h5>
Pas vanaf 3 september 1977 kregen de lezers echt meer waar voor hun rijksdaalder – een paar maanden later bood het kabinet Van Agt-Wiegel inspiratie voor de beroemde advertentie: ’t zijn weer tijden om je op Vrij Nederland te abonneren. De twee vertrouwde katernen waarin ‘achter de schermen van de politiek’ werd gekeken, ‘beerputten’ werden opengetrokken ‘waarvan niemand het bestaan wist’ en grote interviews met beroemdheden werden afgedrukt waren er al. Daar kwam nu een ‘lijvig kleurenkatern op magazineformaat’ bij om ‘op gezette tijden een onderwerp volledig te kunnen uitdiepen’.
<div class="figure--left">
<figure id="post-345448 media-345448" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/12/thrillergids.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/12/thrillergids-320x417.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/12/thrillergids-640x835.jpg 640w" alt="" /></figure>
</div>
Dat ‘volledig’ werd letterlijk genomen: in de eerste aflevering werd de ondergang van textielfabriek Sturka beschreven waarvoor álle meer dan tachtig ontslagen personeelsleden waren geïnterviewd. Het mondde uit in een reportage van veertig pagina’s met foto’s van Bert Nienhuis. Vrij Nederland bleef in die jaren uitbreiden – de eerste Detective &amp; Thrillergids verscheen in 1980, het aanvankelijk maandelijkse boekenkatern werd vanaf december 1984 wekelijks aan de krant en het kleurenkatern toegevoegd. Het leek niet op te kunnen, maar ondertussen was de neergang ingezet. 
De onderlinge verhoudingen verzuurden, de redactie viel in kampen uit elkaar – die legendarische ruzies zijn inmiddels uitentreuren beschreven. Daarnaast stond de oplage onder druk door de opkomst van de zaterdagkaternen van de dagbladen. Bij het vijftigjarig jubileum in september 1990, alweer rondom de oprichtingsdatum, werd een magazine gelanceerd waarin alle katernen waren samen gevoegd. Het extra groot uitgevoerde weekblad was met 28 bij 36 centimeter even groot als het Franse dagblad Libération, al deed de nieuwe vorm een NRC Handelsblad-recensent misprijzend denken aan ‘bepaalde “life style” tijdschriften als Interview en Rolling Stone’. De hoofdredactie benadrukte dat VN een weekblad bleef ‘dat naar krant ruikt’ en op hetzelfde formaat werd gedrukt als het eerste nummer van na de bevrijding. ‘Dat heette toen nog geen “magazine”, het was gewoon een krant, een krantje zelfs.’ Door dat formaat en door het goedkope papier konden de redacteuren ondanks de ingrijpende facelift als vanouds over ‘de krant’ blijven spreken.
<h5>Polemischer</h5>
Ook al veranderde de verschijningvorm van het blad, de redactionele koers bleef onveranderd. In hun hoofdredactioneel benadrukten Rinus Ferdinandusse en Joop van Tijn dat weliswaar was gekozen voor een nieuwe vorm, maar dat Vrij Nederland even ‘tegendraads, onverwacht, prikkelend en a-modisch’ zou blijven als de ‘leden’ van het blad het gewend waren. Nog altijd wilde VN in de geest van Van Randwijk schrijven voor mensen ‘die willen denken’. Zoals directeur Theo Bouwman het zei: ‘Vrij Nederland zal Vrij Nederland blijven maar ook veranderen, zoals het ook in de afgelopen vijftig jaar voortdurend veranderd is.’
Na de dood van Joop van Tijn in september 1997 trad in 1998 voormalig Amerika-correspondent Oscar Garschagen aan als hoofdredacteur. ‘Vrij Nederland vernieuwt en gaat tegelijkertijd een beetje terug naar vroeger,’ schreef hij in een hoofdredactionele mededeling. Uiterlijke en inhoudelijke veranderingen zouden geleidelijk worden doorgevoerd, het devies was ‘werk in uitvoering’. Hij wilde Vrij Nederland polemischer maken en riep daarvoor afzonderlijke opiniepagina’s in het leven waar alles mocht, mits het ‘prikkelend, polemisch en tegendraads was’. Het formaat werd verkleind, wat vooral een papierbesparing opleverde maar in het redactioneel werd aangeprezen als een slimme zet waardoor je het blad ‘lekkerder in bed, bad en in de trein’ kon lezen. De rubriek Brandende Kwesties zou, net als de cultuurbijlage UitVN waaraan onder anderen Arnon Grunberg en Martin Bril meewerkten, na een aantal jaren ook weer geruisloos verdwijnen.
Garschagen werd in 2001 opgevolgd door boekenredacteur Xandra Schutte. In mei van dat jaar kondigde ze samen met uitgever Hendrik Jan Schoo trots een gerestylde Vrij Nederland aan. Ditmaal voor het eerst echt op traditioneel magazine-formaat, alweer vanwege dat lezen in bad, dat in VN-kringen kennelijk als krachtig argument werd gevoeld. ‘Oud-hoofdredacteur Rinus Ferdinandusse zei ooit dat Vrij Nederland er niet was om in bad te lezen – nu het wel kan, is dat mooi meegenomen,’ schreef Schutte. Het motto ‘Vrij Nederland geeft te denken’ was een duidelijke echo van de oude slagzin van Henk van Randwijk. Schutte koos onder de kop ‘Traagheid is onze kracht’ op niet mis te verstane wijze voor de aanval, de kranten hadden de strijd nog niet gewonnen. ‘De toekomst is aan de weekbladen, niet aan de kranten,’ schreef ze blijmoedig. Een schone taak van opiniebladen was om ‘als cipiers de onzin tegen te houden’ en ‘de piloten te zijn die het overzicht houden’. ‘Het weekblad kiest niet alleen maar duidt en interpreteert evenzeer. Dat doet het scherp en geprofileerd opdat de lezer zijn eigen mening kan vormen.’
<figure id="post-345441 media-345441" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/12/vnoud.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/12/vnoud-320x153.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/12/vnoud-640x307.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/12/vnoud-1280x614.jpg 1280w" alt="" /></figure>
In deze jaren waarin zowel dag- als weekbladen moesten opboksen tegen de ongebreidelde informatie die online over de lezer werd uitgestort, zocht de hoofdredactie de raison d’etre voor het weekblad in de functie van poortwachter. Niet alleen Schutte deed dat, maar ook haar in 2005 aangetreden opvolger Emile Fallaux, die zijn eigen ingrijpende restyling uitvoerde. ‘Een gedaanteverwisseling is niets nieuws in de geschiedenis van dit blad,’ lichtte hij toe, ‘maar deze verandering is bijna net zo fors als de overgang van krant naar tijdschrift in 1990’. Hij schreef in oktober 2005 dat Vrij Nederland ‘een baken wil zijn in de chaos van informatie en amusement, een alternatief voor de zapcultuur’.
Fallaux streefde naar een journalistiek van twee snelheden, pleitte voor veel slow journalism naast actuele verslaggeving en wilde van VN een soort New Yorker van de lage landen maken – naast Vanity Fair en later The Atlantic door de jaren heen vaak als hét na te volgen voorbeeld genoemd. Hij verkleinde het formaat, introduceerde getekende covers en bond illustratoren aan het blad die de verhalen moesten verluchtigen. Geknipt voor U, de laatste van de door Rinus Ferdinandusse geïntroduceerde rubrieken en al sinds 1959 in het blad, moest zeer tot verdriet van de oud-hoofdredacteur sneuvelen. Twee jaar later kreeg het oude logo weer meer ruimte en verdwenen de getekende covers. De jaren van Fallaux waren ook de jaren dat de online-versie van VN voor het eerst serieus werd genomen – vooralsnog zonder de bijbehorende serieuze investeringen.
<h5>Weg naar een betere wereld</h5>
Fallaux’ opvolger Frits van Exter legde het ontwerp van Vrij Nederland in handen van Loes Koomen, die korte metten maakte met het logo uit 1960. Bij wijze van nieuw logo plaatste ze de titel Vrij Nederland schuin met daaraan vast een nieuw motto: ‘Lang leve de inhoud.’ Het blad werd weer eens groter én dikker – elke week minstens honderd pagina’s ‘mensen met inhoud’, beloofde Van Exter. De vraag waar het om ging in die nieuwe vorm werd in het hoofdredactioneel kort en krachtig beantwoord: ‘Om de cultuur, de stand van zaken van onze beschaving.’ Was VN nog links, vroeg Van Exter zich hardop af in het blad dat voor het eerst lifestyle-pagina’s introduceerde onder de titel ‘het Leven’. Het antwoord was voorzichtiger dan in de voorgaande decennia: ‘Ja, als dat betekent dat Vrij Nederland vooruitstrevend is, strevend naar meer beschaving, rechtvaardigheid, gelijkheid, vrede, kwaliteit van leven.’
In september 2014 kreeg het schuine logo bij de tot dusver laatste restyling een stevig kader waarbij inhoudelijk de weg van de ‘oplossingsgerichte’ journalistiek werd ingeslagen. Van Exter kon zich voorstellen dat het ‘opdoffen’ van de papieren uitgave door de buitenwacht als een achterhoedegevecht zou worden gezien. De weg naar een betere wereld, die hij als de te volgen koers zag, was misschien ‘oneindig kronkelend, omzoomd met doornenstruiken en vol valkuilen’. Maar, voegde hij daar in een vlaag van optimisme aan toe: ‘Wij zien nog veel nieuwe mogelijkheden voor het volgende hoofdstuk van ons vervolgverhaal.’ Aan dat spannende nieuwe hoofdstuk beginnen de redactie én de lezers van Vrij Nederland morgen.
<figure id="post-346724 media-346724" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/vnmaandblad1.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/vnmaandblad1-320x431.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/vnmaandblad1-640x863.jpg 640w" alt="" /></figure>

Harm Ede Botje

Sterft, oude vormen

Ex-reporter Chris de Stoop, over de journalistiek, de verhalen, de boer en zijn broer

<div class="lead">
De eerste tekeningen van Bernard &#8216;Willem&#8217; Holtrop verschenen in Provo. Ze zijn nu verzameld in een mooie bundel, door een oud-Provo samengesteld.
</div>
Spaken in de wielen van de Gouden Koets was de kop boven het artikel van Hans Metz in het Oranjenummer van Provo, december 1965. Dat nummer was de eerste opmaat voor de Dag van de Anarchie die Provo had uitgeroepen ter gelegenheid van het huwelijk tussen Beatrix en Claus op 10 maart 1966. Illustrator was de toen 24-jarige Bernhard Holtrop, tekenend onder de naam Willem.
Het was zijn debuut bij Provo en de in totaal 69 tekeningen die hij maakte in de nog geen twee jaar dat het blad bestond, zijn recent door Hans Metz (71) verzameld in het boekje Willem in Provo. Metz reisde naar Île de Groix en logeerde er in het tot woonhuis verbouwde café van de tekenaar en zijn vrouw Medi. Hij had gelezen dat Willem de tekeningen uit Provo niet had bewaard en hij wilde het boekje met het complete Provowerk hoogstpersoonlijk overhandigen aan zijn oude kameraad, die hij achtenveertig jaar niet had gezien.
‘Hij was wat ouder,’ zag Hans Metz toen hij van de veerpont van Lorient naar Groix stapte, ‘maar verder onveranderd.’ Van alle cartoons van Willem in Provo gingen er maar liefst dertien over het koningshuis, waaraan Willem altijd een grote hekel heeft gehouden, schrijft Metz in zijn inleiding van het bundeltje. De andere tekeningen gingen vooral over luchtvervuiling, de oorlog (in Vietnam), het verlagen van de studiebeurs voor studenten en een ontgroening bij de Utrechtse studentenvereniging Tres waarbij een student om het leven kwam. Er is, zo bezien, niet extreem veel veranderd in die halve eeuw.
<div class="figure--right">
<figure id="post-340135 media-340135" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/09/WillemindeProvo_oms.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/09/WillemindeProvo_oms-320x466.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/09/WillemindeProvo_oms-640x932.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/09/WillemindeProvo_oms-1280x1865.jpg 1280w" alt="" /></figure>
</div>
Metz was een van de Provo’s van het eerste uur, al in 1964 werd hij benaderd door Roel van Duijn, die hij kende uit de anti-atoombombeweging. ‘Ik ga een anarchistisch blaadje maken, doen je mee?’ Een jaar later verscheen het eerste gestencilde nummer van het blad Provo, dat begon als een marginale Amsterdamse uitgave maar op het hoogtepunt een oplage bereikte van twintigduizend exemplaren. Het huisje van Rob Stolk en Roel van Duijn in de Karthuizerstraat in de Jordaan diende als redactieadres, daar stond ook het stencilapparaat. Metz’ zolderkamertje op de Valkenburgerstraat was het secretariaat.
Willem leverde zijn tekeningen aan bij Stolk en Van Duijn, volgens die laatste was de tekenaar een ‘droommedewerker’ boordevol ideeën, die nooit een deadline miste. Als één van de Provo’s ooit beroemd zou worden – tegen zijn zin, uiteraard – dan was het wel Willem, bedacht Van Duijn toen al met vooruitziende blik. Willem, opgeleid aan de kunstacademies in Arnhem en Den Bosch, kreeg al snel de smaak van de politieke cartoons te pakken, vertelt Hans Metz. Samen begonnen ze naast Provo het tijdschrift God, Nederland &amp; Oranje dat zou moeten uitgroeien tot een volwaardig satirisch tijdschrift in de traditie van Franse bladen als Hara-Kiri (het latere Charlie Hebdo) en L’enragé. Dat lukte niet helemaal, het bleef vooral een verzameling cartoons van Willem en anderen, al schreef het blaadje wel geschiedenis door de publicatie van Willems tekening van Juliana als raamprostituée, waarvoor hij werd aangeklaagd wegens majesteitsschennis – hij kwam er vanaf met een boete van tweehonderd gulden.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/jaar-willem-tekenaar-charlie-hebdo/" class="article-embed article-embed--right">Lees ookHet jaar van Willem, tekenaar van Charlie Hebdo7 januari 2016</a>Het blad overleefde Provo maar werd een jaar later, in maart 1968, toch alweer opgeheven. Dat was het moment dat Willem besloot om – naar later bleek voorgoed – naar Frankrijk te vertrekken.
<div class="info-box">
Vanaf 19 november is in het Stripmuseum in Groningen de tentoonstelling ‘Willem Retour’ over het werk van Bernhard ‘Willem’ Holtrop.
Het boekje Willem in Provo is te bestellen door vier euro over te maken op bankrekeningnummer: NL42 TRIO 0390111554 t.n.v. Hans Metz. 

</div>

Hoe politiek tekenaar Willem zijn carrière begon bij Provo

<div class="lead">
Regisseur, scenarioschrijver en journalist Ab van Ieperen is overleden. Hij werd 72 jaar. Van Ramses Shaffy tot Robert Redford, zijn werk was – en is nog altijd –verplichte kost voor filmliefhebbers.
</div>
De redactie van Vrij Nederland kreeg het treurige bericht dat regisseur en journalist Ab van Ieperen op 23 juli 2016 onverwacht is overleden. Van Ieperen werd 72 jaar. Hij schreef voor Vrij Nederland gedurende veertig jaar honderden verhalen over film, zijn grote liefde. Daarnaast was hij zelf ook regisseur en scenarioschrijver.
Zijn eerste filmverhaal – hij was toen nog lang niet in vaste dienst als filmredacteur – werd bijna een halve eeuw geleden afgedrukt in Vrij Nederland. Het was een kritisch stukje over de verfilming uit 1967 van De verloedering van Swieps, de roman van Heere Heeresma, met Ramses Shaffy in de hoofdrol. Van Ieperen was ten tijde van zijn debuut een jonge twintiger die zich na een afgebroken studie psychologie had gemeld bij de Nederlandse Film Academie en meteen ook begon te schrijven over film. Vanaf 1974 publiceerde hij regelmatig in VN, waarbij hij er vaak in slaagde om de grote namen uit de filmindustrie te spreken te krijgen, soms exclusief, soms ook tijdens de door hem verafschuwde press junkets. Zijn boek met gebundelde interviews &#8216;Filmster is een vak&#8217; was – en is nog steeds – verplichte kost voor filmliefhebbers.
Vaak was hij kritisch. Zo vroeg hij aan Bernardo Bertolucci (hij was diens regie-assistent bij de onvoltooide speelfilm La diva): ‘Je zei dat je alleen naar Hollywood zou willen om er een bom te plaatsen. Tegenwoordig maak je grote films met dollars en sterren uit datzelfde Hollywood.’ Maar zijn bewondering en liefde voor acteurs en actrices overheersten. Hij sprak ooit drie uur lang met Simone Signoret en interviewde iedereen die ertoe deed in de filmwereld, van Pasolini tot Fellini en van Catherine Deneuve tot Jeanne Moreau met wie hij ook samenwerkte aan zijn grote filmscenario over het Aidstijdperk, Bloed, dat uiteindelijk nooit verfilmd zou worden. Van Ieperen was als schrijver en filmer gedreven en compromisloos en de printers ter redactie wilden nog weleens vastlopen op wéér een nieuwe versie van Bloed of een van zijn andere omvangrijke scenario’s.
<q class="pull-left">Als journalist hoorde hij tot een generatie filmrecensenten met groot gezag.</q>
Behalve scenarioschrijver en journalist was Van Ieperen ook vertaler van stukken van Harold Pinter en Tom Stoppard, adviseur van een hele reeks regisseurs en regisseur van geslaagde films zoals Achter Glas, een speelfilm met als thema ‘de gevoelsspanningen die kunnen ontstaan in een homoseksuele liefdesverhouding tussen twee sociaal en cultureel sterk uiteenlopende figuren’. Als journalist hoorde hij tot een generatie filmrecensenten met groot gezag. Je had nog geen IMDB of Rotten Tomatoes en was voor het volgen van het nieuwe aanbod afhankelijk van scherpe gidsen in filmland zoals Ab van Ieperen en zijn collega’s Peter van Bueren of Hans Beerekamp. Wij waren blij met zijn even goed geïnformeerde als omvangrijke verhalen, al was hij was zelden te bewegen tot het inkorten van passages die naar zijn mening zonder uitzondering essentiële inzichten bevatten in het creatieve proces van zowel de auteur als zijn onderwerp. Zijn laatste verhaal in Vrij Nederland verscheen in 2007 en ging over Robert Redford, die zich volgens Van Ieperen op zijn zeventigste richtte op een doelgroep van jonge kijkers ‘die niet mogen wegkijken, maar zelf hun bek moeten leren opentrekken’.
Op de redactie van Vrij Nederland was Van Ieperen, behalve als hij op reis was voor interviews of festivals, een graag geziene en vrijwel permanente aanwezigheid. Als je er even tijd voor uittrok kreeg je geweldige filmtips van hem. Driftig trekkend aan zijn onafscheidelijke Gauloises vertelde hij graag en uitvoerig over de laatste ontwikkelingen in de filmwereld. Zo hoorden wij ook over het conflict rond zijn scenario op basis van De Nietsnut, de novelle van schrijver Frans Kellendonk. Die bracht het weliswaar tot verfilming met Van Ieperen als regisseur en hoofdrollen voor Willem Nijholt en Pierre Bokma, maar ook tot een rechtszaak. De film Identikit, door Van Ieperen ongetwijfeld alleen onder groot protest ingekort tot achtereenvolgens 145, 133, 128 en 127 minuten, werd na ingrijpen van de producent verder bekort tot anderhalf uur en kreeg bovendien een andere titel: De Nietsnut. Van Ieperen spande een kort geding aan dat hij op alle punten verloor. Bij de perspresentatie van zijn speelfilm bleef hij weg. ‘Ik heb hun montage twee keer gezien,’ verklaarde de regisseur zijn afwezigheid in NRC Handelsblad. ‘Mijn masochisme kent grenzen.’ Het zou mooi zijn als de volledige versie van Identikit nu alsnog zou worden uitgezonden, ter nagedachtenis aan Ab van Ieperen, journalist en regisseur.
<div class="info-box">
We zullen deze week een aantal van Abs mooiste stukken voor Vrij Nederland op de vn.nl plaatsen.
</div>

Ab van Ieperen, filmrecensent met groot gezag

Hoofdredacteur Today’s Zaman: ‘Ik heb me vergist in Erdogan’

<div class="lead">
Vier keer interviewde Vrij Nederland de leeftijdsgenoten Harry Mulisch, Jan Blokker en H.J.A. Hofland. Mischa Cohen herinnert zich de laatste keer, in 2007, toen de zuurstoffles naast de sigaretten op tafel stond.
</div>
Nu is ook de laatste van deze grote drie er niet meer. Vrij Nederland interviewde de leeftijdgenoten Harry Mulisch, Jan Blokker en H.J.A. Hofland (1927-2016) vier keer sinds 1977, het jaar dat ze vijftig jaar werden. De drie schrijvers waren méér dan vrienden, zei H.J. Hofland, het was een Wahlverwandschaft van generatiegenten. Dat het van een vijfde afspraak niet meer zou komen, stond al vast sinds 6 juli 2010, toen Jan Blokker als eerste overleed.
‘Hoe oud we zijn, daar staan we niet te vaak bij stil,’ zei H.J.A. Hofland. Toch was juist die leeftijd niet alleen de aanleiding maar ook het onderwerp van de gesprekken. Ook toen Pieter van den Blink en ik de drie in 2007 spraken in het Amsterdamse hotel L’Europe. Hun absolute leeftijd bijvoorbeeld: Jan Blokker voelde zich voor altijd een jaar of twintig, Harry Mulisch was eeuwig zeventien. En H.J.A. Hofland, knutselaar en ontdekker, was de jongste van de drie: eigenlijk was hij nooit ouder geworden dan zes jaar.
Die laatste keer zat Jan Blokker aan tafel met een zuurstoffles, zijn vaste metgezel na een zware longoperatie. Hofland had weinig mededogen met zijn kortademige vriend en rookte aan een stuk door. ‘Ik zou mijn autobiografie in sigarettenmerken kunnen schrijven. Te beginnen met de Consi-sigaret (Churchill Overwint Na Sicilië Italië) en de Belgische matrassen-shag.’ Mulisch: ‘Roken is nu iets van de onderklasse geworden.’ Blokker: ‘Dezelfde mensen die zich zo weerzinwekkend toetakelen.’ Hofland: ‘Types met een gepiercete kut.’
Het ging met de drie tachtigjarigen natuurlijk ook over de dood. Hofland vond zijn tachtigste verjaardag niet bepaald reden voor een feestje. ‘Ik heb er alles aan gedaan om het niet te hoeven worden. Vrienden zijn eerder gestorven en het was niet zo slecht geweest als we hadden geruild.’ Mulisch: ‘De dood ligt dichtbij. Da kommt das Schicksal &#8211; roh und kalt, schreef Schiller.’ Hofland: ‘We tikken door. En op een gegeven moment komt Magere Hein.&#8217;
<div class="info-box">
Lees het <a href="https://www.vn.nl/hofland-mulisch-blokker-we-komen-nooit-meer-van-elkaar-af/" target="_blank">hele interview</a> hier terug.
</div>
<div class="info-box">
De Vrij Nederland-gesprekken zijn gebundeld in ‘Ik heb nooit iets met leeftijd gehad’ (De Bezige Bij 2011). Een <a href="https://www.vn.nl/thema/henk-hofland/" target="_blank">selectie is online</a> te vinden.
</div>

‘We tikken door,’ zei Hofland. ‘En op een gegeven moment komt Magere Hein’

<div class="lead">
Het is 2114. In Noorwegen worden duizend dikke bomen gekapt. Van dat hout wordt papier gemaakt, van dat papier een boek waarin verhalen staan: nooit eerder gelezen, veel eerder geschreven.
</div>
Wij uit het begin van de eenentwintigste eeuw zullen nooit weten hoe 22ste-eeuwse Noren het boek van Katie Paterson in 2114 recenseren. Ze plantte duizend bomen in Nordmarka, een bos twintig kilometer ten noorden van Oslo. Over op de kop af achtennegentig jaar zullen die bomen het papier leveren waarop de teksten zullen worden gedrukt die van 2014 tot 2114 jaarlijks zullen worden geschreven. Samen met een commissie selecteert Paterson jaarlijks een deelnemende schrijver voor haar Future Library Project. Na haar dood moet de commissie het verder alleen opknappen. <a href="http://futurelibrary.fanado.com">Margaret Atwood</a> (twee jaar geleden) en David Mitchell (gisteren) waren de eerste twee  die meeschreven aan het honderdjarige kunstwerk van de Schotse kunstenares.
<q class="pull-left">Het idee van de tijdcapsule zorgt voor een totale vrijheid en beschermt de auteur tegen al te benepen eigentijdse oordelen.</q>
Het zal zeker lukken om de komende eeuw honderd schrijvers zo gek te krijgen om iets op papier te zetten dat tijdens hun leven niet gepubliceerd zal worden en waarover ze met niemand mogen spreken. Het idee van de tijdcapsule zorgt voor een totale vrijheid en beschermt de auteur tegen al te benepen eigentijdse oordelen. Dat het onbekend is welke lezer het werk onder welke omstandigheden voor het eerst zal lezen, geeft het project een charme die het deelt met de aloude flessenpost of met boodschappen aan buitenaardse wezens, zoals die in 1977 werden gelanceerd met de Voyagers I en II, met op een gouden plaat de boodschap: ‘We proberen onze tijd te overleven (…). Deze opname vertegenwoordigt onze hoop, vastbeslotenheid en goedwillendheid in een enorm en geweldig universum.’
A. F. Th. van der Heijden noemde het idee dat hij bouwt aan een oeuvre dat als een kathedraal voor altijd overeind blijft tegenover <a href="http://www.npo.nl/kijken-in-de-ziel-schrijvers/31-05-2016/VPWON_1251930">Coen Verbraak</a> niet meer dan ‘een aardig gezelschapsspel met jezelf in je eenzaamheid’. Wie schrijft, blijft: dat spel met de toekomst lijkt volgens Van der Heijden eerder op het bouwen van zandkastelen dan op het metselen van kathedralen. Het werk dat topauteurs als Van Eeden, Couperus, Van Schendel of Van Deijssel honderd jaar voor het begin van het Future Library Project schreven, is voor ons allang ontoegankelijk geworden. De enige Nederlandse roman die in 1914 verscheen en die nog echt het lezen waard is, Willem Mertens&#8217; levensspiegel van J. van Oudshoorn, pseudoniem van diplomaat Jan Koos Feylbrief. Zie boekwinkeltjes.nl, want de <a href="http://www.boekenwurm.biz/?pageid=boeken&amp;do=tonen&amp;b=170995711">roman</a> wordt niet meer herdrukt.
Daar staat tegenover dat we, mocht zo&#8217;n project een eeuw geleden zijn uitgevoerd, we nu nieuw werk zouden kunnen lezen van onder anderen James Joyce, E.M. Forster en Knut Hamsum. &#8216;Best een verleidelijk idee,&#8217; schrijft David Mitchell, &#8216;om in te schepen aan boord van een Ark met passagiers van dat kaliber.&#8217; In zijn toelichting <a href="http://www.futurelibrary.no/Future_Library_Katie_Paterson_Guide_2015_2016.pdf">The Ayes Have It</a> vertelt Mitchell waarom hij uiteindelijk ja zei en een onbekend aantal A-4tjes plus een USB-stick inleverde bij de Gemeentebibliotheek van Oslo. Het vertrouwen in de toekomst – ‘en in het nog minstens honderd jaar voortbestaan van Noord-Europa, bibliotheken, Noorse sparren, boeken, lezers’ – beviel hem wel. Daarbij kwam het in David Mitchell zelf gestelde vertrouwen: voor hetzelfde geld had hij een lege USB-stick en blanco velletjes kunnen inleveren, een afgang misschien in 2114, maar ná hem de zondvloed. Tenslotte trok een mix van ijdelheid en bescheidenheid hem over de streep. Wat een hubris om te durven denken dat toekomstige generaties geïnteresseerd zouden zijn in zijn gekrabbel. En tegelijk: wat nederig om te zwoegen op een manuscript waarvoor niemand je ooit zal complimenteren.

In een tijdcapsule naar het jaar 2114

<div class="lead">
De PvdA heeft geen Samsom, Asscher of Aboutaleb nodig als lijsttrekker, maar een linkse oude man in ribfluweel. Een Hollandse Sanders of Van der Bellen, dat is de trend. Dus wie moet het worden?
</div>
Nu de strijd om het lijsttrekkerschap in de PvdA straks lijkt te gaan tussen Diederik Samsom (44) en Lodewijk Asscher (41) vraag je je toch af waarom de Nederlandse sociaal-democraten de voor de hand liggende laatste reddingsboei weigeren te grijpen. Als je van die hatelijke 8 zetels in de peilingen af wil, zit er maar een ding op: kies voor een morsige lijsttrekker, liefst in versleten ribfluweel gestoken, zo mogelijk rokend en ver voorbij welke pensioengerechtigde leeftijd dan ook.
Het is een internationale trend die de zieltogende PvdA weer eens helemaal over het hoofd lijkt te zien. Zelfs Ahmed Aboutaleb, tactisch in de wachtkamer tot Samsom het bijltje er eigenhandig bij neergooit, heeft met zijn 54 jaar echt een veel te jeugdige uitstraling.
We weten het bij Vrij Nederland uit eigen ervaring en we doen er ons voordeel mee: de linkse, oude man is populair (ook de oude vrouw doet het trouwens best goed). Lezers snellen naar de echte of de digitale kiosk voor een groot interview met taalkundige en activist <a href="https://www.vn.nl/noam-chomsky-geen-spat-veranderd/" target="_blank">Noam Chomsky</a> (87) of schrijver <a href="https://www.vn.nl/merkels-gastvrijheid-is-rampzalig-voor-europa/" target="_blank">György Konrád</a> (83). Al bleek de laatste wel oud maar bij nader inzien helemaal niet zo links toen schrijfster en toneelmaakster Marjolijn van Heemstra hem voor Vrij Nederland sprak in zijn huis in Boedapest.
Dat onze lezers vallen voor oude mannen zou je kunnen zien als een generatiekwestie, het gevolg van een vergrijzend lezersbestand. Toch lijkt de populariteit van de oude man – juist ook onder jonge lezers én kiezers – vooral voort te komen uit een jeugdig verlangen naar authenticiteit en afzien van politieke spelletjes en eigenbelang.
Laat ze bij de PvdA eens kijken naar de Oostenrijkers, die met Alexander van der Bellen (71) een bejaarde, voormalige vrijmetselaar, ex-sociaal-democraat en kettingroker als president kozen. Naar hip en links Amerika dat tegen de zin van het Democratische establishment Bernie Sanders (74) omarmt. Of naar de leden van de Engelse Labour Party die, tegen de zin van de meeste Kamerleden van hun partij, in Jeremy Corbyn (gisteren werd hij 67) hun ideale leider zagen. Met Sanders (zeven kleinkinderen), Van der Bellen (‘meerdere’ kleinkinderen) en Corbyn (minstens één kleinzoon) hebben de opa’s een sterke positie op links ingenomen. Het zijn oude mannen die geen boodschap hebben aan vage compromissen, die geen status of carrière meer hoeven na te streven, die simpelweg een betere wereld willen achterlaten voor hun kleinkinderen.
‘Als ik het niet doe, wie doet het dan wel?’ <a href="https://www.vn.nl/noam-chomsky-geen-spat-veranderd/" target="_blank">zei</a> Noam Chomsky tegen VN. ‘Idealen zijn broodnodig nu we aan de rand staan van de vernietiging van de mensheid.’ Zo is het maar net. Hierbij een dringende oproep namens de PvdA: welke opa neemt de handschoen op?
<div class="figure--right">
<figure id="post-327896 media-327896" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/05/Fred-van-der-Spek.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/05/Fred-van-der-Spek-320x320.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/05/Fred-van-der-Spek-640x640.jpg 640w" alt="" /><figcaption>&#8230;Of Fred van der Spek? Foto: Joost van den Broek/de Volkskrant/HH</figcaption></figure>
</div>
Morsige types genoeg binnen die partij, kijk alleen maar naar de voorzitter. Maar zo&#8217;n trui is niet genoeg, je moet ook  een jaar of 77 zijn – en ja, zo’n Wim Kok mist dan weer de benodigde ideologische veren. Het bejaarde trio Jan Pronk, Marcel van Dam en Bram Peper kunnen we gevoeglijk wegstrepen wegens gebrek aan charisma. Moet Jan Terlouw (84) de kar dan trekken, al is hij  van de verkeerde partij? De hoogste ogen gooit misschien nog de voormalige ayatollah van het Noorden Max van den Berg (al is hij met zijn 70 jaar een tikje aan de jonge kant). Maar wacht: is het niet de hoogste tijd dat PSP-oprichter Fred van der Spek (85), de laatste echte socialist, de PvdA van de ondergang komt redden?

Gezocht voor de PvdA: morsige, authentieke opa

<div class="lead">
De &#8216;commencement speech&#8217; is een belangrijke traditie aan aan Amerikaanse universiteiten. Dit jaar haalden Barack Obama en anderen in hun toespraken uit naar Donald Trump. Maar niet iedereen had grote politieke woorden nodig om afgestudeerden wijs de wereld in te sturen.
</div>
‘Onwetendheid is geen deugd, niet in de politiek en niet in het leven,’ hield Barack Obama de afgestudeerden aan Rutgers University vorige week voor en hij waarschuwde zijn gehoor tegen het gevaar van anti-intellectualisme. Iedereen wist over wie hij het had, inclusief Donald Trump zelf, die bij wijze van jij-bak twitterde: ‘En dat is de reden dat Obama de slechtste president is in de geschiedenis van de VS.’
Op alle Amerikaanse universiteiten worden deze en volgende week commencement speeches gehouden. Afgestudeerden krijgen voordat ze de definitief de echte wereld binnentreden nog eenmaal de Amerikaanse normen en waarden ingeprent, vaak in mooi geformuleerde dooddoeners. Maar, zoals David Foster Wallace het in zijn veel geciteerde meta-toespraak ‘This is the water’ zei: ‘Het mag dan een banaal cliché zijn, in de dagelijkse loopgraven van het volwassen bestaan zijn banale cliché’s vaak een zaak van leven of dood.’ (Die <a href="http://lithub.com/how-the-best-commencement-speech-of-all-time-was-bad-for-literature/">‘nieuwe oprechtheid’</a> van Foster Wallace c.s. wordt door sommigen dan weer verbonden met het ‘ik zeg wat ik denk’ van Donald Trump.)
Het anti-immigratieverhaal van Donald Trump staat zo haaks op de klassieke Amerikaanse idealen dat hij afgelopen week ook in andere commencement speeches dan die van Obama onder vuur lag. Broadway-ster Lin-Manuel Miranda had het in Philadelphia over ‘politici die handelen in anti-immigratie-retoriek’ en de Democratische senator Elizabeth Warren, genoemd als presidentskandidaat en recenter als mogelijke vicepresident naast Hillary Clinton, refereerde in haar toespraak aan de Bridgewater State University aan haar dagenlange twitterfittie met Trump. Hij noemde haar ‘Goofy Elizabeth Warren’, ‘weak and ineffective’ en pestte haar met het feit dat ze ooit claimde voor 1/32 deel Cherokee Indiaan te zijn: ‘All talk, no action – maybe her Native American name?’ Warren noemde Trump een ‘werkelijk gevaarlijke man’ en citeerde in haar speech de ‘grote filosoof’ Taylor Swift: ‘Haters gonna hate hate hate hate – knowing who you are helps you shake it off.’ <q class="pull-right">Baquets levensverhaal is een medicijn tegen de Trumps van deze wereld, maar ook tegen racisme als excuus.</q>
Obama was een goede vangst voor Rutgers – Amerikaanse universiteiten gaan elk jaar op zoek naar een beroemde spreker, zo mogelijk een alumnus van de eigen opleiding en liefst geen saaie geleerde maar een spannende celebrity, om het met veel tromgeroffel en in traditionele outfit (die wijde mantels en die vierkante hoeden met kwastjes) uitgevoerde diplomaritueel luister bij te zetten. Mooie speeches werden in het verleden afgeleverd door <a href="https://vimeo.com/96806361" target="_blank">Zadie Smith</a> aan de Newyorkse New School en Jodie Foster die royaal citeerde uit Eminems ‘Lose Yourself’ op de University of Pennsylvania. Maar echte klassiekers waren de toespraken van drop-out Steve Jobs op Stanford, die pas echt iets ging leren toen hij stopte met zijn studie en Japanse karakters ging tekenen. En van J.K. Rowling op Harvard, die voor dat overambitieuze, door ouders en peers gepushte elite-gezelschap de lof zong van de <a href="http://news.harvard.edu/gazette/story/2008/06/text-of-j-k-rowling-speech/" target="_blank">mislukking</a>: ‘Mijn falen heeft me dingen over mezelf geleerd die ik op geen andere manier had kunnen leren.’
Dit jaar valt er behalve van Obama en Warren – Hillary Clinton hield al een <a href="http://www.wellesley.edu/events/commencement/archives/1969commencement/studentspeech" target="_blank">speech</a> toen ze als 21-jarige student haar bachelor haalde aan Wellesley College in Massachusetts – vuurwerk te verwachten van Steven Spielberg, die volgende week <a href="http://news.harvard.edu/gazette/story/2016/03/spielberg-to-speak-at-365th-commencement/" target="_blank">donderdag</a> de afgestudeerden van Harvard zal toespreken, en van <a href="http://news.yale.edu/2016/04/22/ambassador-samantha-power-be-yale-s-class-day-speaker" target="_blank">Samantha Power</a>, de Amerikaanse ambassadeur bij de Verenigde Naties, op Yale University. Een van de sprekers op de New Yorkse topuniversiteit Columbia deze week – de andere was Ban Ki-moon – was de zwarte journalist Dean Baquet. Anders dan Barack Obama hield hij geen politiek verhaal en gebruikte hij geen grote woorden maar die had hij ook helemaal niet nodig. Zijn levensverhaal is een medicijn tegen de Trumps van deze wereld, maar ook tegen racisme als excuus. Hij toonde zijn publiek de kleine, angstige Dean Baquet, zeventien jaar, uit Tremé, New Orleans, ‘toen en nu beroemd vanwege de jazz, de dans en de misdaadstatistieken’. Geen boeken en geen kranten thuis, van de New York Times had hij nog nooit gehoord. Geen wit mens in de buurt behalve wat nonnen en priesters.
Baquet ging naar Columbia University maar zou er nooit afstuderen, want hij werd verliefd op de journalistiek. ‘Het was een hete dag in New Orleans, ik hoorde het gerammel van typemachines, ik zag mensen strijden tegen hun deadlines en ik werd verliefd.’ Hij leerde het vak door schade en schande en wantrouwde collega’s die overdreven ambitieus waren. &#8216;Laat ambitie je niet verblinden. Wees niet zo gefocust op je doel – of dat nu geld is of status.&#8217; Het hoofdredacteurschap van New Orleans Times Picayune, laat staan van de New York Times, leek ver buiten zijn bereik. Toch werd Dean Baquet twee jaar geleden als eerste zwarte journalist benoemd tot hoofdredacteur van die, naar eigen zeggen, beste krant ter wereld. Dat ooit zo angstige, verlegen, zwarte jongetje hield op de enorme campus van Columbia University, vlak onder Harlem, de toekomstige elite van de Verenigde Staten een spiegel voor.