Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel

<div class="lead">
In Nederland spreekt niemand nog Frans. De Fransen zien ons überhaupt nooit staan. Het Institut Français aan de Amsterdamse Vijzelgracht staat dan ook op het punt te verdwijnen. Sacrebleu! Kan een petitie het Frans in Amsterdam redden?
</div>
Keep the French Institute of Amsterdam alive!, staat boven <a href="https://www.change.org/p/french-ministry-of-foreign-affairs-keep-the-french-institute-of-amsterdam-alive?recruiter=521239010&amp;utm_source=share_for_starters&amp;utm_medium=copyLink" target="_blank">de petitie</a> die sinds begin april 3515 keer is ondertekend. Een steunbetuiging in het Engels voor een met opheffing bedreigd instituut dat de Franse taal en cultuur verspreidt.
Dat illustreert het probleem tussen de Fransen en de Hollanders, zeggen Rudi Wester, oud-directeur van het (al langer opgeheven) Institut Neerlandais in Parijs en NRC-criticus Margot Dijkgraaf, voormalig medewerkster van het Institut Français aan de Amsterdamse Vijzelgracht. ‘Niemand spreekt nog Frans,’ zegt Wester. ‘Juist daarom zou het rampzalig zijn als het instituut zoals is aangekondigd op 30 juni voorgoed de deuren zou sluiten.’
<q class="pull-left">Het zou niet alleen een schande zijn maar ook een belediging voor Nederland.</q>
‘Het belang van het Frans en van Frankrijk in Nederland is al jaren tanende,’ zegt Dijkgraaf. ‘Als het Institut uit Amsterdam verdwijnt, zal dat effect alleen nog maar versterken. Dat is evident.’ Rudi Wester is het met haar eens. ‘De belangstelling voor de Franse taal en cultuur holt met rasse schreden achteruit. Het zou niet alleen een schande zijn maar ook een belediging voor Nederland als het Amsterdamse Institut Français zou worden opgeheven.’ Ze begrijpt dat bezuinigingen soms noodzakelijk zijn, maar waarom moet van de 143 Franse instituten nu juist de Amsterdamse vestiging dicht? ‘Er zijn er vier in Indonesië en vier in Japan, is eentje in Amsterdam dan echt teveel gevraagd?’
Het is de reden dat Wester en Dijkgraaf afgelopen dinsdag hun naam zetten onder een <a href="http://www.lemonde.fr/idees/article/2016/05/10/la-maison-descartes-d-amsterdam-propriete-de-la-france-ne-doit-pas-etre-sacrifiee_4916779_3232.html" target="_blank">gepeperde oproep</a> aan het Franse ministerie van Buitenlandse Zaken in het Franse dagblad Le Monde. Het Institut Français, dat al sinds 1933 in Amsterdam is gevestigd, moet absoluut blijven bestaan, is de strekking van de noodkreet die is opgesteld door oud-directeuren van het instituut, en dat behalve door Wester en Dijkgraaf mede is ondertekend door schrijvers als Adriaan van Dis, Fouad Laroui en Philippe Claudel. ‘In 1966 zorgde schrijver en politicus André Malraux, de toenmalige Minister van Cultuur, er hoogstpersoonlijk voor dat het voormalige Walenweeshuis aan de Vijzelgracht werd aangekocht,’ noteren de opstellers. ‘Er wordt aan de Vijzelgracht 2A dus al sinds 1683 Frans gesproken, dat mag niet eindigen in 2016.’
Maison Descartes moet open blijven om het Franse culturele, wetenschappelijke en economische netwerk in Nederland te onderhouden en uit te breiden, betogen de opstellers van het artikel in Le Monde. Maar Rudi Wester betwijfelt of de wil er wel is bij de Franse regering. ‘Ze zien Nederland überhaupt nooit staan. En de strijd rond de Rembrandts heeft de relatie nog verslechterd.&#8217; Dat het pand van vierduizend vierkante meter met veel achterstallig onderhoud te duur is, is volgens haar nog geen reden om het voormalige Maison Descartes helemaal te sluiten. De activiteiten kunnen heel goed worden voortgezet op een goedkopere locatie. ‘Er is destijds nog een lobby geweest om het metrostation van de Noord-Zuidlijn voor de deur “Maison Descartes” te dopen,’ zegt Margot Dijkgraaf. ‘Achteraf is het misschien maar goed dat dat niet is doorgegaan.’ Nadat nog een tijd lang is gepleit voor “station Ramses Shaffy” stappen we straks gewoon heel Hollands uit de metro op Station Vijzelgracht (VZG). &#8216;En daar is geen woord Frans bij.’

Mischa Cohen

Houd het Frans alive!

Harm Ede Botje

Dit was het schaakspel van verzetsheld Arie van Namen

<div class="lead">
Gewoon thuis, toen hij klein was, dacht Mischa Cohen twee minuten stil aan zijn vader, zijn moeder en aan dat hij geboren werd. Pas later leerde hij dat we op 4 mei, in 120 seconden, het leed van de wereld op onze schouders moeten nemen.
</div>
Ik begrijp ze wel, de mensen die het zo moeilijk hebben met het herdenken van de doden. Als kind vond ik het ook best ingewikkeld. Twee minuten stil zijn was al bijna niet te doen, en dan moest je ook nog ergens aan denken. Mijn ouders hadden in die tijd – de Tweede Wereldoorlog was nog maar een paar decennia afgelopen – een levendige afkeer van alle massabijeenkomsten, van welke organisatie ook. We gingen dus nooit naar de nationale, massale samenkomst op de Dam of naar de bescheidener herdenking aan het Amsterdamse Weteringcircuit. Voor onze twee minuten stilte hadden wij geen organisatie nodig en ook aan televisie-herdenken deden we niet. Je stond er als kind echt helemaal alleen voor.
<q class="pull-left">Het was qua dodenherdenking best ingewikkeld dat iedereen die ik kende nog leefde.</q>
Twee minuten treuren over dode mensen die je niet kende, dat was best hoog gegrepen, dus je kon het maar beter in de familie houden, vond ik. Daarbinnen was tenslotte voldoende stof tot herdenken, al was het qua dodenherdenking best ingewikkeld dat iedereen die ik kende nog leefde. Verhalen genoeg, mijn vader en moeder leerden elkaar kennen toen hij bij haar ouders was ondergedoken. Ik dacht in die twee minuten dus maar hevig aan de heldendaden van mijn grootouders, die zo risicovol waren dat het slecht had kunnen aflopen. Dan had mijn vader de oorlog ongetwijfeld niet overleefd en was ikzelf niet geboren, dus dat was in zekere zin wat ik herdacht.
Over degenen die echt dood waren werd niet veel gesproken. Niet dat het te traumatisch was, dat beruchte grote zwijgen kenden wij niet zo. Het was gewoon te ver weg. En mijn vader had het leven veel te goed in zijn greep om teveel stil te staan bij de tijd dat hij als puber, zonder zijn ouders, langs reeksen onderduikadressen moest zwerven omdat er jacht op hem werd gemaakt vanwege zijn afkomst. De halve klas van zijn middelbare school, het Joods Lyceum, was vermoord. Inclusief Anne Frank. Maar haar boek lazen wij niet, haar achterhuis bezochten wij niet, we wisten ook niet dat ze over mijn vader had <a href="http://blogs.vn.nl/boeken/essay-2/anne-frank-de-erfenis-van-een-fenomeen/">geschreven</a>.
Pas veel later – toen mijn opa van vaderskant al zo oud was dat het best logisch was dat zijn broers en zus er niet meer waren – realiseerde ik me dat ik al die jaren op 4 mei ook heel goed had kunnen denken aan die broers en die zuster die waren vermoord in Sobibor en Auschwitz. Of aan de tragiek van een van zijn andere broers die het einde al in mei 1940 had zien naderen en ervoor had gekozen om zelf uit het leven te stappen. Of aan al die andere doden die in de loop der jaren opdoken in de families van vrienden en bekenden die er ook nooit iets over hadden verteld.
Maar inmiddels had ik wel wat anders aan mijn hoofd op 4 mei. Ik had van de babyboomers geleerd dat Johnson een molenaar was en dat ik het leed van de wereld op mijn schouders diende te nemen. Dat zorgde voor meer dan genoeg herdenkingsmateriaal. Miljoenen doden in Vietnam, honderden doden bij de Sowetorellen in Zuid-Afrika, de slachtoffers van de Angolese burgeroorlog, in de loop van de tijd heb ik ze allemaal herdacht. Het waren maar twee minuten, dus je moest streng zijn. Dat is misschien ook een tip voor de <a href="http://www.volkskrant.nl/media/jonge-activisten-boycotten-hypocriet-4-mei~a4293453/">@chnoella’s</a> en @ANanninga’s. Gedachten zijn tolvrij, dus 4 mei afschaffen is helemaal niet nodig. Blijf gewoon thuis en zet de televisie uit. Er vallen ook nu nog heel veel meer doden dan je kwijt kunt in die 120 seconden.

De evolutie van twee minuten stil

‘Als je getrouwd bent, hoef je nog niet hetzelfde te denken’

<div class="lead">
Tientallen straten en stegen werden al vernoemd naar mannelijke verzetshelden, maar vrijwel alle vrouwen ontbraken tot voor kort. Dankzij een late maar terechte inhaalslag van de Gemeente Amsterdam komt daar nu verandering in.
</div>
In het Amsterdamse Geuzenveld-Slotermeer is een wijkje waar alle straten en stegen zijn vernoemd naar in totaal 87 verzetshelden. In die verzetsheldenbuurt is onder andere de Speelmanstraat – genoemd naar Wim Speelman, een van de oprichters van Vrij Nederland. Al sinds de jaren vijftig is er ook een Leo Frijdahof, genoemd naar het op 1 oktober 1943 gefusilleerde lid van  verzetsgroep CS-6. Je vindt er ook de Theodorus Dobbestraat – Dobbe was hoofd van de opruimingsdienst van de Landelijke Knokploegen – en de Krijn Marinus Breurstraat, genoemd naar de door de nazi’s geëxecuteerde CPN’er. Geen enkel steegje of pleintje is trouwens vernoemd naar Vrij Nederland-oprichter <a href="https://www.vn.nl/arie-van-namen-verzetsheld-geen-cowboy/">Arie van Namen</a>. Maar dat komt misschien nog wel.
Het is kortom een buurtje vol heldhaftigheid, maar raar genoeg ontbraken tot voor kort bijna alle vrouwen die een rol hebben gespeeld in het verzet tegen de nazi’s. Uitzondering was <a href="https://www.flickr.com/photos/iisg/5043529925">Reina Prinsen Geerligs</a>, in de oorlog koerierster van Prins Bernard. Vorig jaar kreeg ze, zeventig jaar na de oorlog, eindelijk gezelschap van <a href="https://www.vn.nl/juffrouw-2000/">Jacoba van Tongeren</a> van verzetsgroep 2000. De straten, hofjes en lanen waren kennelijk op, maar naamloze bruggen waren er nog wel. Dat Brug 602 werd omgedoopt tot Jacoba van Tongerenbrug was nog maar het begin. Kort nadat Niod-directeur Marjan Schwegman begin dit jaar haar afscheidsrede hield en daarbij terugblikte op haar academische loopbaan die begon met onderzoek naar ‘vrouwen in het verzet’ verschijnen er ‘in overleg met het Niod en het Verzetsmuseum’ méér verzetsvrouwen in het straatbeeld van Geuzenveld-Slotermeer.
Amsterdam is altijd behoorlijk terughoudend geweest met het vernoemen van verzetsmensen, &#8216;m&#8217; zowel als &#8216;v&#8217;. Waarom heeft het zo lang geduurd voor de verzetsvrouwen werden vernoemd? En waarom juist deze bruggen? De Amsterdamse coördinator naamgeving openbare ruimten verwijst naar de afdeling voorlichting, die alleen een korte schriftelijke verklaring kan geven. Felix Rottenberg <a href="http://www.onsamsterdam.nl/component/content/article/15-dossiers/2059-plantsoen-zoekt-naam">schetste</a> in Ons Amsterdam ooit hoe zoiets kan gaan met als voorbeeld het H.M. van Randwijkplantsoen. Een comité had jarenlang vergeefs geprobeerd een straat of plein naar de Vrij Nederland-oprichter vernoemd te krijgen. ‘Eind 1969 zag comitélid en kunstenaar Tom Rot, lopend langs het Weteringcircuit, een plantsoen-zonder-naam. Een telefoontje naar Publieke Werken en alles was geregeld. Op 2 mei 1970 onthulde Ada van Randwijk in het H.M. van Randwijkplantsoen een monument, een muur, met daarop haar mans beroemde regels: &#8220;Een volk dat voor tirannen zwicht/ Zal meer dan lijf en goed verliezen/ Dan dooft het licht.&#8221;&#8216;
Bij de vernoeming van Brug 602 naar Jacoba van Tongeren bleek, schrijft de gemeente Amsterdam met rijkelijk laat verkregen inzicht, ‘dat er veel vrouwen zijn geweest die in de Tweede Wereldoorlog verzet hebben gepleegd tegen de bezetter. Die vrouwelijke verzetshelden zijn tot nu toe onderbelicht gebleven.’
Dankzij een late maar terechte inhaalslag van de Gemeente Amsterdam zijn na Brug 602 nu ook heel doortastend de bruggen 600, 601, 603, 628 en 629 in Slotermeer-Noordoost genoemd naar vrouwen. In overleg met het Niod en het Verzetsmuseum en in overeenstemming met een raadsbesluit van twee jaar geleden &#8216;dat bij het vernoemen van personen in Amsterdam, het vernoemen van vrouwen de voorkeur geniet&#8217; heten ze voortaan naar vijf dappere vrouwen uit het verzet.
<q class="pull-right">Compleet is de verzetsheldenbuurt met de vernoeming van de vrouwenbruggen nog lang niet.</q>
De criteria waren best pittig. Over Hannie Schaft, het meisje met het rode haar, wordt bijvoorbeeld opgemerkt: ‘Ze hoort er als meest bekende verzetsvrouw bij. Haar motieven waren zeer integer.’ Andere bruggen heten straks naar Frieda Belinfante, die persoonsbewijzen vervalste, onderduikers ondersteunde en hielp bij de aanslag op het Amsterdamse bevolkingsregister. Henriette Pimentel (vermoord in Auschwitz) die 600 Joodse kinderen hielp ontsnappen via de crèche tegenover de Hollandsche Schouwburg. Hester van Lennep die Joodse kinderen hielp onderduiken en koerierster was van het illegale Trouw. Henriette Voûte die als studente Joodse kinderen hielp ontsnappen, na verraad in Vught terechtkwam en Ravensbrück overleefde.
Compleet is de verzetsheldenbuurt met de vernoeming van de vrouwenbruggen nog lang niet. Je kunt in Winkelcentrum Plein ’40-’45 weliswaar lunchen bij het Turkse restaurant Ada, maar dat ontslaat de gemeente Amsterdam absoluut niet van de plicht om zeer binnenkort een brug, een hofje of een laan te vernoemen naar de drie jaar geleden op 101-jarige leeftijd overleden verzetsvrouw <a href="https://www.vn.nl/interview-ada-van-randwijk/">Ada van Randwijk</a>.

Eindelijk: ook verzetsvrouwen krijgen een plek in het straatbeeld

Nee, <a href="https://www.113online.nl/" target="_blank" rel="noopener">113Online</a> werd gisteravond en vanochtend niet bepaald plat gebeld, zoals na het overlijden van Joost <a href="https://www.vn.nl/papageno-of-werther-het-effect-van-de-zelfmoord-van-joost-zwagerman/">Zwagerman</a>,’ zegt Jan Mokkenstorm. De psychiater die door Vrij Nederland werd aangewezen als ‘radicale <a href="https://www.vn.nl/113online-zoeken-naar-een-uitweg-uit-de-wanhoop/">vernieuwer</a>’ is als pionier op het gebied van suïcidepreventie en als oprichter van 113Online de strijd aangegaan met de dodelijke ziekte die zelfmoord heet.
Elke dag maken in Nederland vijf mensen een eind aan hun leven, terwijl volgens Mokkenstorm en andere specialisten bijna altijd een andere uitweg mogelijk is. ‘Veel mensen schamen zich voor hun zelfmoordgedachten, met 113Online ontwikkelden we een vrijplaats waar geluisterd wordt naar mensen die in hun wanhoop ten onrechte geen andere mogelijkheid zien dan suïcide.’
‘Ik heb het idee dat de media dit slechte nieuws gedempt brengen,’ zegt psychiater Mokkenstorm. ‘De Volkskrant zette het bericht op pagina vier, met in de kop de neutrale term “overleden”, heel goed. Waarschijnlijk speelt een rol dat Wim Brands als dichter en als interviewer minder een BN’er was dan Joost Zwagerman. Maar de media zijn gelukkig steeds voorzichtiger in de manier waarop ze dit soort slecht nieuws communiceren.’ De psychiater speelt daarin zelf een rol, hij en zijn medewerkers trokken langs verschillende mediaredacties om van gedachten te wisselen over het brengen van dit soort nieuws. Na kritiek op een uitzending over zelfmoord van DWDD die mogelijk voor een golfje aan copycats zorgde, sprak hij de redactie van dat programma daarop aan, en met succes. ‘We zijn daarna bij De Volkskrant en bij NRC Handelsblad langs geweest en ook bij de NOS en bij RTL.’
<blockquote>
&#8216;Het is voor de buitenwereld bovendien helemaal niet belangrijk wat de doodsoorzaak van Wim Brands is. Wat ertoe doet is het feit dat hij is overleden.&#8217;
</blockquote>
‘Ik kom ook graag mijn verhaal vertellen aan jullie op de Vrij Nederland-redactie’, zegt Mokkenstorm. Hij neemt dan sowieso deze <a href="http://www.ivonnevandevenstichting.nl/suicidepreventie/mediarichtlijn/">tien tips </a>voor journalisten mee, een mediarichtlijn die is gericht op het voorkomen van imitatiezelfmoorden, iets wat sinds het verschijnen van Goethes Die Leiden des jungen Werthers in 1774 het Werther-effect heet. ‘Omgekeerd heb je het Papageno-effect,’ zegt Mokkenstorm. ‘Dat personage uit Die Zauberflöte staat op het punt zelfmoord te plegen, maar krijgt van drie jongens alternatieven voor de dood aangereikt, waarna hij kiest voor het leven. Berichtgeving over suïcide kan dus een direct fataal of juist levensreddend effect hebben.’ Na de zelfmoord van de Duitse keeper Robert Enke, die veel aandacht kreeg, steeg in Duitsland het aantal suïcides op het spoor. In Wenen daalde het aantal suïcides in de metro met driekwart nadat journalisten er niet meer over berichtten.
Een genuanceerdere en bewustere berichtgeving kan dus levensreddend zijn, al kun je je afvragen in hoeverre journalisten medeverantwoordelijk zijn voor de volksgezondheid. Mokkenstorm vindt van wel. ‘Het is voor de buitenwereld bovendien helemaal niet belangrijk wat de doodsoorzaak van Wim Brands is,’ zegt de psychiater. ‘Wat ertoe doet is het feit dat hij is overleden. De verdere details zijn puur human interest, je hoeft ook niet te vermelden dat iemand is overleden aan een maagtumor of andere medische complicaties, dat is totaal irrelevant voor iedereen behalve de directe nabestaanden.’
Ook kan het schadelijk zijn om zelfmoord te ontdoen van zijn grimmige gezicht door te schrijven over een ‘keuze’, of door er zelfs een heroïsche daad van te maken. ‘Voor de nabestaanden die gedachten troost, maar in de publiciteit kunnen ze zorgen voor meer slachtoffers.’
Zelfmoord is geen bewuste keuze maar het gevolg van een ziekte, is de stelling van Mokkenstorm. ‘Er is bij zelfmoord sprake van een moord op het zelf. Niet de persoon is de moordenaar, maar de crisis waarin hij verkeert of zijn demonen of hoe je het ook wilt noemen. Wij weten uit onderzoek dat degene die een eind aan zijn leven maakt vrijwel nooit “zichzelf” is op het moment dat hij overlijdt. Zo iemand voelt zich opgejaagd, een gewond dier, is in paniek. Dat leidt tot een blikvernauwing, tot kokerdenken met maar één mogelijke conclusie.’
Jaarlijks hebben naar schatting zo’n half miljoen Nederlanders suïcidale gedachten, in minder dan 1% worden die gedachten omgezet in daden. Daarbij gaat het naar verhouding vaak om mannen tussen veertig en zestig. ‘Dat is een risicogroep, dat is een epidemiologisch vastgesteld feit. Vrouwen doen veel meer zelfmoordpogingen dan mannen. Maar mannen hebben minder pogingen nodig om er een eind aan te maken. Ze zoeken minder hulp, schamen zich meer, willen hun lot in eigen hand houden, en kiezen voor agressievere methodes.’

Psychiater Jan Mokkenstorm: onthoud, zelfmoord is geen bewuste keuze

Michel Faber: ‘Ik geloof dat ik heb opgeschreven wat ik in me heb’

<div class="lead">
Vandaag overleed Imre Kertész. Mischa Cohen sprak Henry Kammer, de man die zes romans van Kertész vertaalde. &#8216;Hij liet me zien waar in 1956 de tanks hadden gereden.&#8217;
</div>
Kaddisj voor een niet geboren kind, dat boek van Imre Kertész zou iedereen moeten lezen. <a href="https://www.h-kammer.nl/werk/vertalingen/vertal.html">Henry Kammer</a> vertaalde dat boek en nog vijf romans van de Nobelpijswinnaar.
‘Kaddisj vertelt in een bijna ijlende woede hoe het nazisme niet zomaar uit de lucht is komen vallen. Het kwaad zit in de mens en de Holocaust is niet bij toeval ontstaan maar langzaam gegroeid. Het is geen vrolijk boek, met als conclusie dat je beter geen kinderen op de wereld kunt zetten.’ Vertaler Kammer ontmoette Kertész een paar keer, in Amsterdam en in Boedapest, nog voordat de schrijver naar Berlijn vertrok. ‘Ik heb me altijd verbaasd over zijn goede relatie met Duitsland, terwijl hij als jongen van vijftien naar Auschwitz werd afgevoerd en later naar Buchenwald.’ Toen ze samen een kroegentocht door Amsterdam maakten – overigens zonder veel te drinken – bracht Kammer dat onderwerp ter sprake. ‘Ik zei dat ik het bijzonder vond dat hij zo op Duitsland georiënteerd was, ondanks de holocaust. Kertész antwoordde dat zijn ellendige geschiedenis niet was veroorzaakt door Duitsland maar door de Hongaars politieagent die hem als jongen uit een stadsbus plukte en naar de gendarmerie bracht. Daar werd hij erg slecht behandeld en tenslotte overgeleverd aan de nazi’s.’
<div class="figure--right">
<figure id="post-321411 media-321411" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/03/Henry-Kammer-en-Imre-Kertész.jpeg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/03/Henry-Kammer-en-Imre-Kertész-320x223.jpeg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/03/Henry-Kammer-en-Imre-Kertész-640x446.jpeg 640w" alt="" /><figcaption>Imre Kertész en zijn vertaler Henry Kammer in het huis van de schrijver in Boedapest in 1995.</figcaption></figure>
</div>
Het verraad door een Hongaar telde voor Kertész zwaarder dan de anonieme moordmachine van de Duitsers. ‘Ik was geschokt, omdat in mijn ogen ook de holocaust uiteindelijk mensenwerk was,’ zegt Kammer. ‘Maar hij zei: “Vooral dat gezicht van die politieagent zal ik nooit vergeten.”’ Later realiseerde ik me pas goed dat Kertész, die nog maar vijftien was en niet beter wist dan dat hij een Hongaar was met het Hongaars als zijn moedertaal, zich zo totaal verraden had gevoeld door zijn landgenoten.’ Later was Kammer in het huis van de schrijver in Buda. ‘Hij opende een fles cognac en leidde me door in zijn huis, waar hij woonde tijdens de Hongaarse opstand van 1956. Hij liet ons zien waar de tanks reden en de kogelgaten die nog te zien waren in de gevels van de huizen in de buurt.’
Toen zijn werk beter ging verkopen, vooral in Duitsland en vooral nadat hij in 2002 de Nobelprijs voor de literatuur ontving, koos Kertész voor vrijwillige ballingschap in Berlijn. ‘Hij wilde niet meer in Hongarije wonen, gekwetst als hij was door de jodenvervolging in zijn vaderland. Hij beschouwde het als een verraderlijk land. De eerste jodenwetten, een numerus clausus voor joodse studenten, bedachten de Hongaren zelf al in 1938. Daardoor kon Kertész niet naar het gymnasium maar werd hij naar een aparte joodse school  gestuurd.’ Anders dan zijn een paar jaar jongere collega György Konrád, net als hij een Hongaarse jood met een anticommunistisch verleden, was Imre Kertész volgens vertaler Kammer niet actief in het verzet tegen de xenofobe regering van Viktor Orbán. In 2012 verhuisde de schrijver, die leed aan de ziekte van Parkinson, uit zijn zelfverkozen Berlijnse ballingschap terug naar Boedapest, waar hij vandaag is overleden.
<div class="info-box">
In 2001 stond in Vrij Nederland een <a href="https://www.vn.nl/imre-kertesz/" target="_blank">interview</a> met Imre Kertész. Bestel de bundel Onbepaald door het lot, met drie romans van Kertész, <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Winkel/Webwinkel/Web-winkel-Product/Onbepaald-door-het-lot-Imre-Ketesz.htm" target="_blank">hier</a>.
</div>

Hongarije, het verraderlijke vaderland van Imre Kertész

<div class="lead">
Voor de foto-opdracht Document Nederland legt al sinds 1975 elk jaar een fotograaf een onderwerp vast dat het Rijksmuseum aanreikt. Dit jaar: &#8216;Onderwijs&#8217;, door Carel van Hees. Een inleiding op deze speciale bijlage van Rijksmuseum-directeur Wim Pijbes.
</div>
Voor <a href="https://www.vn.nl/thema/documentnederland2016/" target="_blank">Document Nederland</a> gaat elk jaar een fotograaf op pad om een reportage te maken over een door het Rijksmuseum voorgesteld onderwerp. De bijzondere fotoseries die dat oplevert, zijn korte tijd actueel en ontwikkelen zich in de jaren daarna tot een bijzondere historische bron.
Sommige reportages kunnen steeds opnieuw worden gemaakt, zoals de eerste uit 1975, toen Vrij Nederland-fotografen Bert Nienhuis en Eddy Posthuma de Boer ‘Werkloosheid’ in beeld brachten. Of die van twee jaar later, toen het ging over ‘Andere culturen in Nederland’. Maar ook wie wil weten hoe het dagelijks leven in een Vinexwijk eruit zag aan het begin van de eenentwintigste eeuw of hoe onze jongens ooit vrede probeerden te stichten in Afghanistan en Tsjaad kan daarvoor terecht bij afleveringen van Document Nederland.
Dit jaar kreeg Rotterdammer Carel van Hees de eervolle opdracht van het Rijksmuseum, met als thema ‘Onderwijs’. De fotograaf bleef voor zijn Document Nederland – voor de tweede maal georganiseerd in samenwerking met Vrij Nederland en aangevuld met een Junior-versie (pagina 28-30) – dicht bij huis. Hij koos zijn eigen multiculturele stad om er onopvallend, ‘als een flaneur’, te kunnen rondzwerven in klaslokalen, op speelplaatsen, in collegezalen en in werkplaatsen. Het ging hem niet alleen om de scholieren en studenten, maar ook om hun bevlogen docenten en om de stimulerende wisselwerking tussen leraar en leerling. Hij ontmoette opvallend veel praktische idealisten en vernieuwers die er van overtuigd zijn dat alle kinderen evenveel recht hebben op goed onderwijs en die dat ook met grote inzet proberen waar te maken.
De leerlingen die Carel van Hees fotografeerde, trekken over niet al te lange tijd de wereld in om het in ieder geval anders en misschien wel beter te doen dan hun ouders. Het jaar dat hij terug ging naar school gaf hem het vertrouwen dat de meeste jongeren daar uitstekend op zijn voorbereid. ‘Laat ze maar komen.’
<div class="info-box">
‘Carel van Hees fotografeert onderwijs in Rotterdam’ is een speciale bijlage gemaakt door de redactie van Vrij Nederland in samenwerking met het Rijksmuseum ter gelegenheid van de gelijknamige tentoonstelling (t/m 12 juni 2016) in de reeks Document Nederland, de jaarlijkse foto-opdracht, deze keer aan fotograaf Carel van Hees.
Het project is mede mogelijk gemaakt door een bijdrage van het Mondriaan Fonds. 
 
Carel van Hees bedankt: 
Ahmed Aboutaleb, Irma Boom, Jan Willem van den Bos, Mischa Cohen, Hans Dirksen, Mies van Driel, Jaap Dronkers, Chantal van der Geijn, Marc Gijzen, Ank Groenendijk, Arjen van Klink, Mijke Loeven, Mondriaan Fonds, Henk Oosterling, Wim Pak, Wim Pijbes, Katja van der Sandt, Jenny Smets, Jan Willem Swane, Bas Vroege, Stephan Warmenhoven, Hans Wessels Eric van ’t Zelfde, Jan van Zessen en de mensen van het Rijksmuseum voor hun niet aflatende enthousiasme en alle scholen, onderwijsinstellingen, leerlingen, studenten, ouders en docenten voor hun energie, medewerking en vertrouwen. Leve het onderwijs!
Fotografie: Carel van Hees
Beeldredactie: Jenny Smets 
Vormgeving: Pieter Schol, Guido van Lier 
Tekst: Mischa Cohen, Marijn van der Jagt 
Eindredactie: Marleen Slob, Juliette Berkhout 
Hoofdredactie: Robert van de Griend (a.i.) 
Uitgever: Wouter van der Meulen
</div>

Wim Pijbes

Dit jaar in Document Nederland: Terug naar school

Emancipatiemachine vol energie, openheid en jeugd

Regisseur Peter Sellars: ‘We hoeven geen willoze pionnen te zijn’

<div class="lead">
De Foam Paul Huf Award is dit jaar toegekend aan de Japanse fotograaf Daisuke Yokota. Zijn werk is soms erotisch, soms abstract, en ontstaat uit een gecompliceerd ontwikkelproces.
</div>
Fotograaf Paul Huf (1924-2002) zou misschien even een wenkbrauw hebben opgetrokken over de toekenning van zijn Award aan Daisuke Yokota (1983), beaamt juryvoorzitter Simon Baker. ‘Maar daarna zou hij meteen gefascineerd zijn geraakt door de esthetiek van het werk van Yokota en van de technische procédé’s die hij hanteert.’
Vandaag werd bekend dat fotograaf Yokota de winnaar werd in een sterk veld van 97 genomineerden uit 29 landen. De Japanse fotograaf zal uit handen van Simon Baker, senior curator fotografie van Tate London, behalve de eervolle prijs ook twintigduizend euro krijgen. Bovendien organiseert het Amsterdamse fotografiemuseum Foam nog dit jaar een tentoonstelling van zijn werk. De Foam Paul Huf Award wordt sinds 2007 uitgereikt aan fotografen onder de 35 jaar om hen te steunen en een platform te bieden.
De naamgever van de prijs was een in Nederland ongeëvenaarde specialist in glamourportretten. Hij leverde steevast strak gecomponeerd en scherp afgedrukt werk waarop in een oogopslag duidelijk was om wie het ging. Beroemd werd bijvoorbeeld zijn <a href="http://www.maibeeldbank.nl/foto/vol00030002_6_28_00000286">foto</a> van Johan Cruijff, Piet Keizer, Sjaak Swart en Klaas Nuninga die in 1967 deel uitmaakten van het grote Ajax.
<div class="figure--right">
<figure id="post-319593 media-319593" class="align-left"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/?attachment_id=319593" alt="" /><figcaption>Untitled | Foto: Daisuke Yokota</figcaption></figure>
</div>
Bij Daisuke Yokota draait alles juist om het manipuleren van beelden, soms zover dat er geen herkenbaar plaatje meer over is. Hij bewerkt zijn foto’s digitaal en analoog, drukt ze af, fotografeert ze opnieuw, ontwikkelt ze op te hoge temperaturen. Het eindresultaat is soms erotisch, soms compleet abstract, maar zelden herkenbaar à la Huf. Anders dan diens foto’s worden ze niet afgedrukt in magazines maar opgenomen in boeken, installaties en performances.
Yokota toont zich in een reactie verrast over zijn bekroning. &#8216;Deze prijs is altijd een streven geweest, dus het is een geweldige eer.&#8217; De Japanner heeft een ingewikkeld werkproces. Met een gewone camera maakt hij eerst foto&#8217;s, waarna hij ze uitprint en met een filmcamera opnieuw fotografeert, zo legt hij uit. &#8216;Bij het ontwikkelen van die tweede film gebruik ik vervolgens heet water, waardoor de vloeistoffen samen smelten en nieuwe kleuren ontstaan.&#8217; De &#8216;beschadigde&#8217; film scant Yokota daarna in, waarna hij het resultaat weer over de allereerste beeld legt. Zo ontstaat het vaak psychedelische eindresultaat.
Daisuke Yokota fotografeert zijn dagelijks leven, maar de foto’s die hij maakt van vrienden en vriendinnen, van interieurs en landschappen zijn niet meer dan het beginpunt van zijn werk, zegt Baker. ‘Hij haalt de foto terug naar de donkere kamer, naar zijn laboratorium. Hij transformeert snapshots van het dagelijks leven tot prachtige, esthetische beelden en is daarmee uiteindelijk alsnog een verre verwant van Paul Huf.’
&nbsp;
&nbsp;
&nbsp;

Japanse fotograaf Daisuke Yokota wint Foam Paul Huf Award

<div class="lead">
Duitsland is het thema van de Boekenweek, maar de Duitse taal en cultuur leiden hier een kwijnend bestaan. Een lerarentekort, te weinig leerlingen en dan is er ook nog de fatale blik op 2032 van de commissie Schnabel. &#8216;Als die taal eenmaal verdwenen is, komt hij niet meer terug.&#8217;
</div>
‘Dat was wel even een verrassing,’ zegt Ewout van der Knaap. De hoofddocent Duitse taal en cultuur aan de Universiteit Utrecht zou ter gelegenheid van de Boekenweek schrijfster <a href="http://www.uu.nl/agenda/ewout-van-der-knaap-in-gesprek-met-jenny-erpenbeck">Jenny Erpenbeck</a> interviewen over haar nieuwe <a href="http://www.randomhouse.de/Buch/Gehen,-ging,-gegangen/Jenny-Erpenbeck/Knaus/e336327.rhd#buchInfo1" target="_blank">roman</a> Gehen, ging, gegangen in een Utrechtse en een Amsterdamse boekhandel. ‘Mij werd gevraagd of ik die gesprekken alsjeblieft wel in het Engels wilde houden, omdat het anders niet goed te volgen zou zijn voor het publiek. Absurd, straks zitten we in het Engels te spreken over een Duits boek in een Nederlandse vertaling.’
Duitsland mag dan het thema van deze Boekenweek zijn, en Nederland en Vlaanderen eregasten op de <a href="http://www.buchmesse.de/de/ehrengast/">Frankfurter Buchmesse</a> in oktober van dit jaar,  de Duitse taal en cultuur leiden hier een kwijnend bestaan. Te weinig middelbare scholieren kiezen Duits als tweede vreemde taal – als er al een tweede vreemde taal wordt gekozen, komt de concurrentie behalve van het Frans vooral  van Spaans en Chinees. ‘Het gevolg is dat er op het ogenblik minder dan driehonderd studenten Duits zijn op vijf universiteiten,’ zegt Kerstin Hämmerling van het <a href="https://duitslandinstituut.nl">Duitsland Instituut</a> (DIA). Het DIA wil de kennis over Duitsland in Nederland vergroten en samen met de partners van <a href="http://machmit.nl/web/">Actiegroep Duits</a> Nederlandse leerlingen enthousiast maken voor de taal en het land.
Voorlopig is er meer animo in Duitsland om Nederlands te leren dan andersom, verzucht Hämmerling. ‘Alleen al aan de Universiteit van Münster, waar het <a href="http://www.uni-muenster.de/HausDerNiederlande/">Haus der Niederlande</a> staat,  studeren 430 Duitse studenten Niederländische Philologie.’ Het gevolg is een groot tekort aan leraren Duits. En dat zal de komende jaren, onder andere doordat veel leraren met pensioen gaan, alleen nog maar toenemen. ‘Op sommige scholen, zoals het Amsterdamse Hyperion Lyceum, is Duits zelfs helemaal afgeschaft,’ zegt Hämmerling. ‘En uit een enquête die we hielden onder schoolleiders bleek dat driekwart grote moeite heeft om vacatures Duits te vervullen.&#8217;
Er zijn pogingen ondernomen om leraren uit Duitsland in Nederland voor de klas te halen. Dat blijft lastig, want Nederlandse leerlingen zijn niet de meest gemotiveerde en de Duitse leraren schrikken van het mentaliteitsverschil. Ten einde raad besloot de gemeente Rotterdam onlangs om het tekort aan te vullen door leraren Duits met een premie van vijfduizend euro naar Rotterdam te lokken, zegt Ewout van der Knaap. &#8216;Daar kun je flauwe WOII-gerelateerde grappen over maken, maar het is eigenlijk behoorlijk treurig.&#8217;
<h5>Flauwe grappen over gestolen fietsen</h5>
Lerares Duits Bettina Merten, geboren in het Oostduitse Thüringen en als dertienjarige naar Nederland verhuisd, kreeg te maken met die anti-Duitse opmerkingen en flauwe grappen over gestolen fietsen en kuilen op het strand die in de jaren negentig nog heel gangbaar waren in Nederland. &#8216;Ik kreeg vaak echt heel nare  opmerkingen naar mijn hoofd. Mijn moeder met haar sterk Duitse accent heeft er nog meer last van gehad.&#8217; Eind vorige eeuw was een tweede vreemde taal nog verplicht op de middelbare school en was het aantal leerlingen met Duits in het pakket nog drie keer zo groot. Merten: &#8216;Toen ik zelf op school zat nam ik het vak nooit zo serieus, al dat stampen van naamvallen. Maar sinds een jaar of zes à zeven is het Duits sterk aan het veranderen. Het gaat veel meer over het land en de cultuur, Angela Merkel heeft veel gedaan voor het imago van Duitsland, net als de link tussen Amsterdam en Berlijn.&#8217;
Binnenkort gaat Merten, die drie dagen na de val van de Muur als zevenjarige aan de hand van haar moeder West-Berlijn binnenstapte (&#8216;Ik herinner me vooral al die kleuren, en de muziek op straat&#8217;) voor het eerst met vmbo-klassen van haar school, SG Reigersbos uit Amsterdam Zuidoost, op schoolreis naar Berlijn. &#8216;Dat wordt heel spannend, maar ook heel leuk. We hebben een heel gaaf programma opgesteld, met veel over de Oost-Duitse geschiedenis en over de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust, daar kun je in Berlijn niet omheen.&#8217;
Het enthousiasme van individuele leraren zal ervoor moeten zorgen dat Nederlanders niet langer met hun rug naar de 105 miljoen Duitse moedertaalsprekers staan. Politiek en economisch is dat van levensbelang – alleen al naar Noordrijn-Westfalen exporteren we vier keer zoveel als naar heel China. ‘Het is vooral een vorm van laksheid,&#8217; zegt Kerstin Hämmerling. &#8216;Nederlanders hebben nog wel de naam dat ze zo goed hun talen spreken, maar in feite geldt dat alleen voor Nederlanders van boven de 45 jaar. Hoe verder het vak uitgekleed wordt, hoe minder leerlingen Duits kiezen. En over een paar jaar schrikken we van wat we hebben laten gebeuren. Als een taal eenmaal verdwenen is, komt die niet meer terug.&#8217;
<h5>Fataal perspectief</h5>
<q class="pull-right">Behalve Angela Merkel spreekt er niemand meer Duits op de Nederlandse televisie</q>Als het aan de commissie Schnabel ligt, is dat geen groot verlies, zegt Ewout van der Knaap. Sla het rapport <a href="http://onsonderwijs2032.nl/">Onderwijs 2032</a> open en je hebt precies het pijnpunt te pakken. Schnabel adviseert daarin de staatssecretaris om het aan individuele scholen over te laten of ze hun leerlingen een tweede vreemde taal laten kiezen en zo ja, welke. Dat is een fataal perspectief en het gaat in tegen afspraken die in EU-verband zijn gemaakt. In het Verdrag van Lissabon staat bijvoorbeeld een pleidooi voor meertaligheid in Europa, de EU wil recht doen aan de diversiteit van talen en culturen.
Niet alleen de politiek dreigt te falen, ook de aandacht voor de Duitse cultuur en literatuur in de media is bedroevend, zegt Ewout van der Knaap. &#8216;Adriaan van Dis interviewde in DWDD <a href="http://www.npo.nl/de-wereld-draait-door/10-03-2016/VARA_101377064/POMS_VARA_3473219">Katja Petrovskaja</a>, de Oekraïens-Duitse schrijfster in het Duits (&#8216;jetzt reden wir Deutsch, ich hab&#8217; alle Fehler aufgeputzt&#8216;, begon Van Dis dat gesprek) over haar prachtige boek Vielleicht Esther. Zoiets is een zeldzaamheid, behalve Angela Merkel spreekt er niemand meer Duits op de Nederlandse televisie. En daar verandert zelfs het thema Was ich noch zu sagen hätte weinig aan. Bij nader inzien ga ik dat interview met <a href="http://www.uu.nl/agenda/ewout-van-der-knaap-in-gesprek-met-jenny-erpenbeck">Jenny Erpenbeck</a> toch maar gewoon in het Duits houden.&#8217;

Zo treurig is de kennis van de Duitse taal en cultuur inmiddels

Voor de laatste keer in het literaire geheugen van Joost

<div class="lead">
Theaterregisseur Peter Sellars houdt zondag in Tilburg de Nexus-lezing. Een gesprek met de idealist over Donald Trump, Bernie Sanders en het falende Amerikaanse onderwijssysteem. &#8216;Nee, ik ben geen 21ste eeuwse hippie.&#8217;
</div>
Een maand lang is de Amerikaanse regisseur Peter Sellars in Amsterdam, de stad waarvan hij houdt. ‘Ja, nog steeds, al zijn de veranderingen in Nederland duidelijk merkbaar en is de draai naar rechts hier behoorlijk schokkend,’ merkt hij op. Om meteen over te schakelen naar een weidser perspectief: ‘Je moet dat soort ontwikkelingen op de lange termijn bekijken, links, rechts, het is altijd een slingerbeweging.’
Theaterman Sellars, bekend van onder veel meer zijn regie van de opera Nixon in China, winnaar van de Erasmusprijs en recent de Polar Music Prize – samen met Chuck Berry – is in Nederland voor de wereldpremière van Only the sound remains in het Amsterdamse Muziektheater. Er wordt een documentaire gemaakt over de totstandkoming van die ‘hemelse opera’, een samenwerking van Sellars met de Finse componist Kaija Saariaho en beeldend kunstenaar Julie Mehretu die het decor ontwierp. ‘Dat heb je bij een wereldpremière, als een stuk ter wereld komt wil later iedereen de babyfoto’s.’
Het is sowieso best druk voor Sellars. Want hij staat ook nog met Reinbert de Leeuw (‘een grote held van me’) in de Kleine Zaal van het Concertgebouw én hij houdt op zondag 13 maart de Nexus-lezing in Tilburg over de maatschappelijke rol van kunst. Beide optredens zijn work in progress, zegt Sellars. ‘Ik schrijf niet alles uit van tevoren, alleen op die manier blijft er ruimte voor wisselwerking met je publiek.’
Zo bereidt hij ook zijn colleges voor aan de UCLA, de universiteit in Los Angeles waar hij al een kwarteeuw doceert, altijd met een actuele invalshoek. Vorig jaar ging het over politiegeweld tegen zwarte Amerikanen en over A new way of life, de organisatie van Susan Burton die na een jeugd die ze vooral achter de tralies doorbracht, besloot om andere kansarme zwarte vrouwen te gaan helpen en die nu zeven opvanghuizen heeft in Compton. Ook zijn colleges in september zullen te maken hebben met de morele en culturele crisis waarin de Verenigde Staten volgens Sellars al enige tijd verkeren. Want dat zit hem heel hoog. ‘Politiek is bij ons inmiddels showbusiness in de slechtste betekenis van het woord,’ zegt de man die Le Nozze di Figaro al lang geleden liet spelen in the Trump Tower, vijftig verdiepingen boven Fifth Avenue, met hoofdrollen voor Donald Trump en zijn (inmiddels ex-)vrouw Ivana. ‘We saw this guy a long time ago. We zagen het aankomen.’
<h5>Idealisme en utopisme uit de mode</h5>
<q class="pull-right">Het meest vooruitstrevende moment in de geschiedenis van de VS kon alleen maar plaats vinden vanwege de economische catastrofe, de Depressie.</q>Regisseur Sellars – hij stemt zelf op Bernie Sanders, ‘een verademing’ – verheugt zich op de memoires van Barack Obama, ‘de man die zich bijna bovenmenselijk waardig gedroeg in een tijd zonder enige waardigheid’ en wiens grootste probleem het was ‘dat hij werkelijk geloofde in democratie, terwijl die allang is overgenomen door het grote geld – lees vooral Dark Money van Jane Mayer over de politieke invloed van de miljardair-broers Koch’. Het eerlijke verhaal over de economische situatie zoals Sanders dat vertelt is bijna te confronterend, zegt Sellars. ‘Ten tijde van Roosevelt en de Grote Depressie, toen de economie echt in elkaar klapte, steunde de regering de burgers die alles kwijt waren geraakt. Het meest vooruitstrevende moment in de geschiedenis van de VS kon alleen maar plaats vinden vanwege de economische catastrofe, de Depressie. Iedereen werd gedwongen een positie te kiezen die ze anders nooit hadden ingenomen. Ditmaal, tijdens de bankencrisis, heeft de regering steun verleend aan de grootste bedrijven en banken, en de burgers in de steek gelaten.’
Presidentskandidaten als Trump en Cruz, hoe laag bij de grond hun campagnes ook zijn, zijn niet als enigen schuldig aan het niveau van de verkiezingscampagnes, die komen voort uit een verrot systeem. ‘Dit is een tijdperk waarin idealisme en utopisme uit de mode zijn en de kunsten door het falende onderwijssysteem zijn verwijderd uit het dieet van de meeste burgers. Zodra je die dingen kwijt bent, resteert alleen de platste vorm van materialisme. We moeten kijken naar het systeem dat dit soort wansmaak heeft voortgebracht, niet focussen op persoonlijkheden.’
Dat veel arme mensen juist in miljardair Donald Trump hun redding zien is niet eens zo onverklaarbaar, vindt Sellars. ‘Ze zien dat Trump onafhankelijk is, dat hij manoeuvreerruimte heeft. Als rijk man laat hij zich niet intimideren door rijkdom van banken en grootkapitalisten, dat is een parallel met Roosevelt.’
<h5>Niet meebetalen aan filosofen</h5>
Het Amerikaanse onderwijssysteem is doelbewust beschadigd door de Republikeinen, volgens Sellars. ‘De gemiddelde Amerikaan heeft door het gebrekkige onderwijs geen idee van het internationale en historische perspectief van de economische crisis en de eigen belabberde situatie. Ze zijn boos vanwege de gevolgen maar niet in staat de oorzaak te herkennen. Als iedereen zo lang heeft geleefd met een leugen is het heel onaangenaam om de waarheid onder ogen te zien.’
Het onderwijssysteem is uitgehold door rendementsdenken, zegt Sellars. ‘Het draait op scholen en universiteiten allemaal om standaardisatie. Amerika is gebaseerd op het idee van gelijkheid, maar die standaardexamens vergroten juist het verschil tussen studenten. Op school en op de universiteit zouden ieders eigen talenten en krachten moeten worden ontwikkeld. Niemand is hetzelfde, iedereen heeft eigen kwaliteiten en wat ons gelijkwaardig maakt is het respecteren van die verschillen. Gelijkschakeling in het onderwijs waardeert sommige talenten boven andere en dat zorgt niet voor gelijkheid maar voor ongelijkwaardigheid.’
<q class="pull-right">Als je geen filosofen meer hebt neem je straks de verkeerde beslissingen over zo ongeveer alles.</q>Met afschuw citeert hij Matt Bevin, de gouverneur van Kentucky, die het vorige week nog eens met zoveel woorden bevestigde: hij wil alleen nog financiële ondersteuning geven aan technische opleidingen en exacte wetenschappen, maar niet meebetalen aan filosofen of studenten Franse literatuur. ‘Het feit dat geld en economische waarde in deze tijd de enige maatstaf zijn geworden is een dieptepunt in onze beschaving. Als je alles terugbrengt tot geld dan zijn we een soort honden en katten en houden we ons alleen nog bezig met de vraag of we voldoende eten, seks en rust krijgen. Je bent bang voor dingen die je niet begrijpt en onderwijs kan die angst verminderen, kan ervoor zorgen dat je de zaken in perspectief ziet en op de lange termijn denkt. Kortetermijndenken leidt tot fout op fout. Als je geen filosofen meer hebt neem je straks de verkeerde beslissingen over zo ongeveer alles. De maatschappij heeft een intellectueel discours nodig, mensen die in staat zijn om op zichzelf te reflecteren.’
Sellars laat zich niet makkelijk uit het veld slaan. ‘De voorsprong die je hebt als kunstenaar is dat je weet dat al het mooie in de wereld voortkomt uit een gevecht en dat het grootste deel van je werk nauwelijks enig effect heeft tijdens je leven. Als je teleurgesteld raakt door elke kleine tegenslag, heb je het echt zwaar.’ Hij lacht veel en begroet de medewerkers aan zijn hemelse opera in het verder lege Muziektheater extreem opgewekt: ‘Nice to see you, is everything beautiful?’
<q class="pull-right">De discussies van deze tijd zijn meer sophisticated en minder simplistisch dan die in de sixties. Dat moet ook wel.</q>Met zijn bijzondere kapsel, zijn wijd vallende kleding en de drie kralenkettingen die hij altijd draagt (‘Ik heb er honderden, ze hebben stuk voor stuk te maken te maken met heel persoonlijk ervaringen’) lijkt hij een kruising tussen een punker op leeftijd en een hippie met een hang naar India. Dat laatste klopt wel een beetje, zegt de regisseur. ‘Ik ging naar een heel strakke lagere school, maar ik had een geweldige leraar toen ik elf jaar was, het was 1968 en wij bestudeerden in de klas de opstand in Amerika, zaken als de Chicago Seven en de Democratic National Convention, de studentenprotesten in Parijs en in de rest van de wereld. Die ene leraar in groep acht maakte echt het verschil en plantte een politiek bewustzijn in onze klas.’ Het jaar daarop verhuisde de familie voor een sabbatical naar Palo Alto, Californië. ‘Als middelbare scholier liep ik mee in vredesmarsen en was ik bij de demonstraties op de campus van Berkeley. Een geweldige, spannende tijd. Maar nee, ik ben geen 21ste eeuwse hippie. Het was een mooie tijd, we droegen broeken met wijde pijpen, geweldig, maar die dragen we niet meer. De discussies van deze tijd zijn meer sophisticated en minder simplistisch dan die in de sixties. Dat moet ook wel, want onze problemen zijn een stuk complexer.’
Die problemen snijdt hij aan in zijn kunst maar ook in zijn colleges aan de UCLA. ‘Die colleges gaan over kunst als sociale actie en kunst als morele actie. Ik neem actuele sociale problemen en bekijk ze door het filter van de kunst. Het is vaak verleidelijk om deel uit te gaan maken van het politieke geschreeuw, maar daar bereik je erg weinig mee, dan wordt het een potje politiek voetbal, heen en weer trappen. De wezenlijke vraagstukken zijn niet links of rechts maar menselijk en de rol van de sociale wetenschappen is dus om politieke kwesties te vermenselijken. Ik denk dat ik het in mijn colleges ga hebben over Kevin Bales, oprichter van Free the Slaves. Hij heeft de wereldkaart van slavernij en milieuvervuiling op elkaar gelegd: ze passen precies. Waar mensen worden vernederd, wordt ook het milieu verpest. Daar raken de dieptepunten van de globalisering elkaar. Iets anders waar ik veel over nadenk is de Debtors Union Movement, een zeer krachtige beweging in de Verenigde Staten.
Lachend: ‘De slagzin van die beweging citeert miljardair J. Paul Getty: “If you owe the bank a hundred dollars, that’s your problem. If you owe the bank a hundred million dollars, that’s the bank’s problem.” Mensen beginnen zich te realiseren dat ze zich kunnen verenigen als ze hun schaamte opzij schuiven en samen met andere schuldenaren weigeren hun schuld aan ziekenhuizen, universiteiten en banken te betalen. Als ze zich bewust worden van hun gezamenlijk macht kunnen de schuldenaren de macht grijpen.’
<div class="info-box">
<a href="http://www.operaballet.nl/nl/opera/2015-2016/voorstelling/only-sound-remains">Only the Sound Remains</a> bij De Nationale Opera in het Amsterdamse Muziektheater (wereldpremière dinsdag 15 maart, tot en met 29 maart te zien). Sellars combineert twee op Nôh-drama’s geïnspireerde opera’s van de Finse componiste Kaija Saariaho.
</div>
<div class="info-box">
Peter Sellars houdt op zondag 13 maart 2016 in Tilburg de <a href="https://www.nexus-instituut.nl/nl/events/201-climbing-the-razor-path-mountain-and-leaping-into-fire">Nexus-lezing: &#8216;</a>Climbing the Razor-Path Mountain and Leaping Into Fire. Next Steps in Charged Times — The Humanities and the Aesthetics of Delight Shape and Awaken Political Consciousness&#8217;.
</div>
<div class="info-box">
Zonder franje: <a href="https://www.concertgebouw.nl/concerten/zonder-franje-peter-sellars-en-reinbert-de-leeuw/18-03-2016">Peter Sellars en Reinbert de Leeuw</a>, vrijdag 18 maart, Kleine Zaal, het Concertgebouw.
</div>
<div class="info-box">
Regisseur Peter Sellars (Pittsburgh 1957) staat bekend om zijn vernieuwende interpretatie van klassieke werken. Hij leidde onder meer de Boston Shakespeare Company, het American National Festival, het Los Angeles Festival, het Adelaide Festival, het Venice Biennale International Festival of Theatre en het Weense New Crowned Hope. Hij werkte met John Adams voor Nixon in China, The Death of Klinghoffer, El Niño, Doctor Atomic, A Flowering Tree en The Gospel According to the Other Mary. Peter Sellars kreeg de Erasmusprijs en de Polar Music Prize. Hij is als docent ‘World Arts and Cultures’ verbonden aan de University of California in Los Angeles.
</div>

Regisseur Peter Sellars: ‘De draai naar rechts in Nederland is schokkend’

<div class="lead">
Alle tekeningen van de Nederlandse Charlie Hebdo-tekenaar Willem worden opgenomen in de Bibliothèque nationale de France. In Nederland is er veel minder respect voor het getekende erfgoed, weet Peter van Straaten.
</div>
‘Het is rond. Ik heb nog geen cent gezien maar dat komt wel.’ Tekenaar Willem (Ermelo, 1941) had er eerder al op gezinspeeld, maar nu is het officieel: de Bibliothèque nationale de France, kortweg de BnF, heeft zijn complete archief aangekocht. Dat wil zeggen: al het werk dat hij in vijftig jaar bij elkaar heeft getekend én alle politieke tekeningen die hij in de toekomst nog zal maken voor, onder andere, het satirische weekblad Charlie Hebdo en het linkse dagblad Libération.
De tekenaar die altijd tegen instituties heeft geschopt, wordt nu bij leven bijgezet in een staatsinstelling. ‘Dat is wel een beetje raar,&#8217; meldt Willem telefonisch vanuit zijn atelier op het Bretonse eiland Groix, waar hij werkt aan zijn dagelijkse tekening voor Libération. &#8216;Maar ja, we moeten sinds een tijdje sowieso al schoppen onder politiebescherming.’ Jean-Pierre Faur van de bijzondere Parijse boekwinkel <a href="http://www.designers-books.com/un-regard-moderne/">Un Regard Moderne</a> was al een paar jaar beheerder van het grootste deel van zijn archief. Hij onderhandelde namens Bernhard ‘Willem’ Holtrop met de BnF en onlangs werden de handtekeningen gezet.
Willem zwijgt over de precieze verkoopprijs maar ontvangt naar eigen zeggen een ‘sympathiek bedrag’ zodat hij en zijn vrouw Medi zich ‘als we niet al te oud worden’ financieel geen zorgen meer hoeven te maken en ook nog iets kunnen schenken aan hun zoon en dochter. ‘Ik houd het copyright en ik kan boeken maken en exposities inrichten. Maar het belangrijkste is dat de hele boel bij elkaar blijft en toegankelijk wordt voor iedereen. Heel fijn dat het niet in de brandkast van een particulier terecht is gekomen.’
Het is geen unicum dat de BnF een compleet tekeningarchief verwerft, de bibliotheek heeft sinds enkele jaren ook zo’n tienduizend tekeningen in de collectie van Georges Wolinski, een van de collega’s van Willem die op 7 januari vorig jaar door de broers Kouachi werden doodgeschoten. ‘Ze hebben véél collecties van tekeningen, vooral veel van dode tekenaars,’ zegt Willem. En dan, toch een beetje trots: ‘Maar ik ben de enige niet-Franse tekenaar in hun collectie.’
Het betreft al zijn werk, ook een paar cartoons uit zijn Nederlandse periode toen hij onder andere zijn eigen blaadje God, Nederland &amp; Oranje maakte. ‘Ik ben niet zo weggooierig, al is er weleens wat weggeraakt bij alle verhuizingen. Wat ik voor Provo heb getekend, daarvan heb ik de originelen niet meer. En ook de tekeningen die ik in de jaren zestig maakte voor Vrij Nederland zijn allang weggeraakt.’
Frankrijk is een tekenaarsland met een lange traditie, Charlie Hebdo is een verre nazaat van begrippen als het satirische tijdschrift L&#8217;Assiette au Beurre en Honoré Daumier. In Nederland is er veel minder respect voor het getekende erfgoed. Willems collega Peter van Straaten (Arnhem 1935) weet er alles van. ‘Frankrijk en Engeland koesteren hun tekenaars, Nederland verwaarloost ze. Vroeger waren er nog weleens galeries die cartoons en illustraties aan de man wilden brengen, dat is allemaal mislukt, er is hier geen belangstelling voor.’
Zijn politieke prenten schonk Van Straaten aan het Persmuseum en zijn in Vrij Nederland verschenen literaire tekeningen aan het Letterkundig Museum. Nu zoekt hij belangstellenden voor de grote verzameling cartoons die hij decennialang dagelijks tekende voor Het Parool, inclusief de ruim vijfduizend strips over Vader en Zoon. ‘Ik probeer die tekeningen ergens onderdak te brengen, al geef ik ze op advies van mijn accountant niet meer weg, zoals de politieke en literaire tekeningen. Ooit had ik contact met de Koninklijke Bibliotheek, maar dat is op niets uitgelopen. En sinds een jaar of twee is het Stadsarchief Amsterdam op zoek naar een sponsor, tot nu toe ook tevergeefs. Het ziet ernaar uit dat ik mijn erven ermee zal moeten opzadelen.’
<div class="info-box">
Tot en met 28 maart 2016 exposeren cartoonisten Peter van Straaten en Yrrah met een dubbeltentoonstelling op Slot Zeist in Utrecht. Entree € 5.50
</div>
<div class="info-box">
Voor het winternummer sprak Mischa Cohen uitgebreid met Willem over 2015, een jaar vol rouw en verscherping van oude tegenstellingen. Lees het <a href="https://www.vn.nl/jaar-willem-tekenaar-charlie-hebdo/" target="_blank">hier</a>.
</div>

Franse nationale bibliotheek koopt álle tekeningen van Willem