Pop strijdt tegen AI-slop

Pop versus AI-slop

Verhaal van de Week

Woningnood

Jetten schiet tekort

Huisdieren als schaamlap

Hannah Prins

Het KNIL en de Molukken

Landverrader

Strijd op en onder het water

Slag om de Noordzee

Brussel in paniek

AI-wedloop

Ongelijke erfverdeling

Erftsunami

Amerika beschermt Israël

Aanval op het ICC

Homohaat ontleedt

Nicolaas Veul

Shakespear forever

Cultuurtip

<p>Veel hemelbestormends was er niet te beleven in het Nederland van mei 1968. Terwijl elders de antikapitalistische revolutie werd uitgeroepen, werd hier de hoogbouw van De Nederlandsche Bank feestelijk aan het volk gepresenteerd. De toren had geen hoger doel dan het huisvesten en beschermen van onze goudvoorraad en bankbiljetten. Het gebouw riep meteen weerstand op, herinnert architect Herman Hertzberger zich. Destijds woonde hij als jong architect vlak bij het Frederiksplein, vanuit zijn raam kon hij het ontwerp van een van zijn leermeesters zien verrijzen. &#8216;Marius Duintjer was helemaal geen slechte architect, de Kolenkitkerk in Amsterdam-West is een mooi voorbeeld van zijn werk. Maar hij ontwierp dit bankgebouw in een tijd dat het als symbool van het geld onaantastbaarheid moest uitstralen. Het werd dus een ook voor het oog onneembaar bolwerk.&#8217;</p>
<p>Het kolossale gebouw had alles tegen: het vertegenwoordigde een naïef-optimistisch idee over moderne stedenbouw. Nog maar net ontwikkeld, was dat idee al weer achterhaald. Boulevards zouden de stad ontsluiten, voor de metro moest een deel van de oude binnenstad worden afgebroken. De eerste woningen in het mislukte hoogbouwparadijs voor arbeiders, de Bijlmermeer, werden ook in 1968 opgeleverd.</p>
<p>Marius Duintjer heeft over die cityvorming ongetwijfeld meegedacht met toenmalig wethouder stadsontwikkeling Joop den Uyl. Hoewel hij geen voorstander was van een &#8216;nieuw Manhattan&#8217; ontwierp Duintjer welbewust een tweeënzeventig meter hoog gebouw aan de rand van het Amsterdamse centrum. Het bleef bij dat ene hoge gebouw, al zag de architect het nog maar als het begin van &#8216;een ring van slanke, hoge gebouwen rond de oude kern van de stad&#8217;. Die zou &#8216;een verrijking en verjonging van het stadsbeeld geven&#8217;. De bewoners van de Amsterdamse binnenstad dachten daar anders over. Herman Hertzberger: &#8216;Twee jaar na de opening liepen mijn kinderen, die op de lagere school aan het Frederiksplein zaten, mee met een demonstratie. Het ging zeven maal zingend en toeterend rond de Bank.&#8217; Het idee was dat het symbool van macht en geld na die door de kabouterpartij geleide &#8216;aksie&#8217; spontaan zou instorten. Hertzberger: &#8216;Mijn kinderen waren verbaasd dat de Bank er na dat rondjes lopen nog steeds stond.&#8217; Voormalig provo Roel van Duijn liep vooraan bij die rondgang, aan het begin van een campagne die zijn kabouters dertien procent van de stemmen en vijf zetels in de gemeenteraad zou opleveren. &#8216;Het was de tijd dat de Amsterdammers zich &#8220;door de bank genomen&#8221; voelden,&#8217; zegt Van Duijn. &#8216;Het bijbelse Jericho was ingestort omdat de bewoners valse goden hadden aanbeden. In onze ogen was die valse god ditmaal het kapitaal. We wisten dat het Paleis voor Volksvlijt daar ooit had gestaan, dat was een prachtig staaltje architectuur geweest, letterlijk transparant en bedoeld voor de hele bevolking. Samuel Sarphati had een huis voor de verbeelding gebouwd. Dit was een huis van het materialisme waar we niets voor voelden.&#8217;</p>
<p>Het Paleis voor Volksvlijt, dat de visionaire huisarts Samuel Sarphati tussen 1855 en 1864 op ongeveer dezelfde plek door architect Cornelis Outshoorn had laten bouwen, was in april 1929 in de as gelegd. Na de grote brand en de afbraak van de ruïne, door Gerrit Kouwenaar beschreven in de gedichtencyclus &#8216;Weg / Verdwenen&#8217;, was alleen nog de later gebouwde galerij over. &#8216;Daar liep ik vaak rond,&#8217; zegt Herman Hertzberger. &#8216;Er lag een vriendelijke tuin achter, er was een granitovloer, een smeedijzeren hek. Er waren woningen en winkels, het geheel ademde een mooie negentiende-eeuwse sfeer van classicistische architectuur.&#8217;</p>
<p>Dertig jaar lang werd er vrijuit gefantaseerd over het plein. Kort na de brand werd de &#8216;Kunstcentrale&#8217; ontworpen, bedoeld om &#8216;alle takken van Kunst onder één dak te verenigen&#8217;. Serieuzer waren de plannen voor een stadhuis, in de jaren dertig. Le Corbusier zelf kwam op uitnodiging van een &#8216;Comité van Amsterdamse Notabelen&#8217; kijken naar de prijsvraagontwerpen &#8211; onder andere van Marius Duintjer. Kort na de oorlog tekende architect J.P. Kloos het Victory Leave Centre, een bioscoop- en uitgaanscentrum, onder andere voor hier gelegerde Canadese soldaten. Daarna werd ook een muziektheater op het plein bedacht. Begin jaren zestig was duidelijk dat De Nederlandsche Bank op het plein mocht gaan bouwen.</p>
<p>Het Paleis voor Volksvlijt was een heel fraai gebouw, vindt Hertzberger, &#8216;een Nederlandse kruising van het Parijse Grand Palais en het Londense Chrystal Palace. En daarvan een beetje een provinciale uitgave.&#8217; De eminence grise van de Nederlandse architectuur kiest zijn woorden zorgvuldig. Hij herinnert zich de kritiek die hij kreeg nadat hij in Het Parool het streven naar herbouw van het Paleis &#8216;waanzin&#8217; noemde, &#8216;schandalige nostalgie, een vorm van pessimisme die onze moderne, fantastische mogelijkheden en middelen ontkent&#8217;.</p>
<p>Nu zegt hij het zo: &#8216;Als architect die gelooft in de mogelijkheden van deze tijd vind ik het geen goed idee de geest van de negentiende eeuw te herbouwen in de vorm van een nostalgisch monument.&#8217; Maar dat het &#8216;flauwekul&#8217; en &#8216;kitsch&#8217; is, is één ding, zegt Hertzberger. Er is nog iets anders aan de hand: het kán helemaal niet. &#8216;Er is een lange lijst met regels en verordeningen op het gebied van veiligheid en milieu te noemen die sinds Sarphati zijn ingevoerd. Dat legt bloot hoeveel er veranderd is in de samenleving en het is een demonstratie van de moeilijkheden waar de moderne architect voor staat.&#8217;</p>
<p>Televisiemaker en kunstenaar Wim T. Schippers, onbezoldigd aanstichter van de Stichting tot herbouw en exploitatie van het voormalige Paleis voor Volksvlijt in Amsterdam, reageert verontwaardigd. &#8216;Ik krijg van de een het verwijt dat ik een dromer ben, een ander beschuldigt me van een Anton Pieckmentaliteit. Terwijl ik gek ben op moderne architectuur. Ik vind het Paleis juist daarom zo mooi omdat het in zijn tijd een ultramodern bouwwerk was, van glas en metaal.&#8217; Je moet vooruit kijken, vindt ook Schippers. &#8216;Maar mijn uitgangspunt is simpel: wat zou het geweldig zijn geweest als het Paleis níet was afgebrand! Wat zonde dat het er niet meer staat!&#8217; Het verwijt dat hij last heeft van een teveel aan nostalgie vindt hij onterecht. &#8216;Is er soms een wet waarin staat dat je niet meer mag opbouwen wat eenmaal verwoest is?&#8217; Het pand van Duintjer is rijp voor de sloop, vindt de televisiemaker. &#8216;Het is een idioot gebouw, met die bruine plavuizen om het een beetje menselijk te maken. De kade aan de Singelgracht was bedoeld om er &#8220;te flaneren&#8221;, maar er daar is nooit een mens. Het gebouw is omgeven door een soort perrons, en rondom afgeschermd door hekwerk. Het is een gigantische no go area in het centrum van de stad.&#8217;</p>
<p>Schippers maakte in als student aan de Kunstnijverheidsschool schetsen van de afbraak van de galerij. &#8216;En sinds die tijd heb ik er over zitten piekeren.&#8217; Hij richtte in zijn talkshow Flogiston &#8216;semi-live&#8217; zijn Stichting op, met onder anderen Sjarel Ex, directeur van Museum Boijmans Van Beuningen, als medebestuurslid. Inmiddels heeft volgens Schippers adviesbureau Andersson Elffers Felix de plannen doorgerekend en heeft ook het Ontwikkelingsbedrijf van de gemeente Amsterdam zich er positief over uitgelaten. &#8216;Het is een levensvatbaar plan,&#8217; zegt Schippers. &#8216;Geen sprookjespaleis, maar juist heel hightech. Net als vroeger: het was het gebouw waar de eerste Nederlandse lift in functioneerde. De slinger van Foucault heeft er gehangen. Het wordt weer een multifunctioneel gebouw, zoals Sarphati het bedacht. We zijn in gesprek met DutchView, het vroegere NOB. Die willen meefinancieren.&#8217; De Amsterdamse wethouder Maarten van Poelgeest relativeert Schippers&#8217; enthousiasme. &#8216;We hebben met Schippers gesproken en hij heeft een goed plan. Maar de grond waar de bank op staat, is rijkseigendom. En ik denk niet dat het Rijk die grond om niet overdoet aan de stichting van Schippers.&#8217;</p>
<p>De president van De Nederlandsche Bank, Nout Wellink, kan zich de kritiek op zijn gebouw wel voorstellen. Terwijl hij een tabaksdoos en een oude prent laat zien met afbeeldingen van het Paleis voor Volksvlijt, zegt hij: &#8216;Dit gebouw verstoort de verbinding tussen twee stadsdelen. Als je je afvraagt: staat dit gebouw op de goede plaats, dan is het antwoord simpelweg: nee.&#8217; Als student zette Wellink zijn handtekening onder een petitie tegen de bouw van de bank. Inmiddels is hij het gebouw van Duintjer gaan waarderen. &#8216;In de jaren negentig is gekeken naar een mogelijke verhuizing van de bank, maar toen is helaas gekozen voor de ronde toren.&#8217; De verkoop van het gebouw zou ook te weinig opgeleverd hebben, zegt Wellink. &#8216;De waarde van het gebouw zit vooral onder de grond, en geen koper heeft geld over voor gigantische geldkelders waar hij niets mee kan. Je zou hoogstens het kantoorgebouw kunnen verplaatsen, dat niet per definitie in de buurt van de bankbiljetten hoeft te staan.&#8217;</p>
<p>Toen Wim T. Schippers een paar jaar geleden op bezoek kwam, vertelde Wellink hem dat niets de bank aan deze plek bindt, behalve het gemeenschapsgeld dat erin is geïnvesteerd. &#8216;Hij nam afscheid met de woorden: meneer Wellink, geld is het slijk der aarde, laat de financiële kant van de zaak nou maar aan mij over. Sindsdien heb ik helaas niets meer van hem vernomen.&#8217; Nu is het te laat, zegt de bankpresident. &#8216;De bouwvergunning voor een nieuwe uitbreiding is aangevraagd. Het gebouw wordt gerenoveerd, de ombouw wordt verhoogd.&#8217; De Nederlandsche Bank blijft aan het Amsterdamse Frederiksplein en gaat helemaal nergens heen.</p>
<p>Rein Jansma Zwarts &amp; Jansma Architecten</p>
<p>&#8216;Als jongetje van zeven droomde ik van een ondergrondse gang die ik vanuit mijn eigen kamer zou aanleggen naar de goudkelders van de bank. Ik ben in de Falckstraat opgegroeid, in de slagschaduw van De Nederlandsche Bank, dat goud lag binnen mijn bereik. Mijn plan was om koningswater door die buis naar binnen spuiten, een mengsel van zoutzuur en salpeterzuur, waar goud in oplost. Vervolgens hoefde ik het vloeibare goud alleen nog maar op te vangen. Het gebouw daagde me altijd uit door zijn onaantastbaarheid. Nu lijkt het me een uitstekend plan om hem af te breken. Het is een hermetisch gebouw en het maakt een stadsleven tot in de verre omtrek onmogelijk. Ooit werd de stoep voor het gebouw, waar nooit iemand wandelt, gebruikt om te skateboarden. Dat kan niet meer. De enige dissonant die zich lang heeft gehandhaafd, is de jongleur Bert die er urenlang stond te trainen. Het bankgebouw stamt uit een tijd waarin kolossen werden gebouwd die we nu weer mooi moeten gaan vinden. Ik ben in dit geval niet voor die herwaardering. Als De Nederlandsche Bank eenmaal is neergehaald, moeten eerst de catacomben voor publiek worden opengesteld. Daarna moet het Paleis voor Volksvlijt worden herbouwd. De goudkluizen waarover ik in mijn jeugd fantaseerde, hebben me geïnspireerd bij het ontwerp voor de tijdelijke bebouwing. Heel Nederland heeft wel zijn fantasieën over de tegenwaarde aan goud van onze bankbiljetten, die hier ligt opgeslagen. De kluizen van de bank worden in ons plan tijdelijk opengesteld voor publiek, er worden feesten georganiseerd en tentoonstellingen over geld, goud, economie. Er komt een vestiging van Cookson Drijfhout, waar je goudstaafjes kunt kopen en waar je je sieraden kunt verkopen. Je kunt er dingen zien als het verpulveren van oude bankbiljetten, onder het motto: alles van waarde is weerloos.</p>
<p>Het Frederiksplein wordt in onze plannen heringericht, het gaat er tijdelijk uitzien als een archeologische site: Indiana Jones, maar dan hightech. Met de computertechniek waarmee we de koepel boven de entree naar de kluizen hebben gemaakt, laat je een ontwerp zelf groeien. Het houdt het midden tussen kantklossen en het vormen van wiskundige patronen &#8211; we zijn er nu ook mee bezig voor een groot project in Dubai. Het groeien van een ornament met die techniek lijkt op het vormen van een schelp &#8211; we hebben er al kunststof schelpen uit laten ontstaan.</p>
<p>In de kubus onder de tent is de Nederlandse goudvoorraad in één blok samengeperst &#8211; dat goud is tenslotte van ons allemaal, dat mag gezien worden. Een westerse, seculiere tegenhanger van de Ka&#8217;aba in Mekka, waar je zeven maal omheen moet lopen. Het verbeeldt de aanbidding van het materiële. Amsterdam staat al bekend als een zondige stad. Als tegenhanger van de Wallen komt hier een centrum van de hebzucht.&#8217;</p>
<p>Rein Jansma, partner in Zwarts &amp; Jansma Architecten. Ontwierp een plan voor een schone stad met parkeergarages en openbaar vervoer onder de Amsterdamse grachten. Het bureau tekende de voetbalstadions van AZ en ADO en gaat in Dubai het hoofdkwartier van de Road &amp; Transport Authority (RTA) bouwen: een &#8216;glaskristal met venetian blinds&#8217;.</p>
<p>Marlies Rohmer Marlies Rohmer Architecten</p>
<p>&#8216;Ik ga bij mijn ontwerp uit van wat er nu eenmaal staat. Ik heb niet de neiging om de toren van Abma, waar ik geen fan van ben, eraf te slopen of om het hele gebouw neer te halen. De stad stijgt trouwens altijd uit boven wat je zelf kunt en wilt bedenken, daar horen mooie en lelijke dingen bij &#8211; zélfs die ronde toren. Anders moet je maar in een vinexwijk gaan wonen. De Bank blijft dus staan, maar het Frederiksplein gaat op de schop. Het plein heeft nu een onmogelijke maat, de trams rijden er diagonaal door, ze hebben er ook nog een keerlus. Er zijn bosjes vol junks en scherven. Ik zet tegenover de Bank een gebouw met een enorme glazen kap. Het refereert in de verte aan het Paleis voor Volksvlijt, maar het is een zeer hedendaags bouwwerk. In Nijmegen heb ik zo&#8217;n soort gebouw gemaakt, daar met een kap van zink en met heel grote dakramen &#8211; dat heb ik even als uitgangspunt genomen. Ik heb de tram rechtuit, midden over het plein gelegd, onder het nieuwe gebouw door. Daarmee ontstaan twee kleinere pleinen waarvan het ene, gezien vanuit Nout Wellink rechts, het brede schoolplein is. Ik ben een pleitbezorger van dat brede schoolplein, in navolging van het fenomeen brede school. Het schoolplein moet worden gekoppeld aan buurtvoorzieningen. Zo krijg je een permanent beheerde plek, voor de school, maar ook voor de naschoolse opvang, en als buurtplein. Het is een manier om de middenklasse met kinderen voor de binnenstad te behouden. Daarom heeft het gebouw behalve bedrijfsruimten aan de kant van de Weteringschans ook woningen aan de kant van het plein. Vanuit de bank gezien links ontstaat nog een intiem plein waaraan gewoond wordt en gewerkt, met een vijver waar in de winter op geschaatst kan worden en uiteraard met een standbeeld van Wim T. Schippers met een schaalmodel van het Paleis voor Volksvlijt. Zo ontstaan twee nieuwe pleinen met allebei een eigen karakter, kleiner dan het oorspronkelijke plein, met een intimiteit die doet denken aan het Amstelveld, een van de zeldzame mooie pleinen in Amsterdam. We kunnen geen pleinen maken in Nederland, we hebben geen pleinencultuur. In Frankrijk krijgen werknemers een lunchbon om ergens buiten op een terras wat eten. Nederland blijft het land van de broodtrommels en kantines. Ik had wel zo&#8217;n architectenplaatje kunnen tekenen, met een fraai Italiaans ontwerp, maar je kunt niet zomaar een andere cultuur op Nederland projecteren. Dat laat ik aan Sjoerd Soeters over. Mijn ontwerp is serieus, voor mij geen luchtkasteel of glaspaleis. Dit is een plek in de stad waar echt iets moet gebeuren. Het gebouw dat ik tegenover de bank heb neergezet &#8211; met een ondergrondse parkeergarage &#8211; maakt financiering van het geheel mogelijk en geeft een begrenzing aan de twee nieuwe pleinen. Nu is het een niemandsland, doorsneden door taxi&#8217;s, auto&#8217;s, trams. Met gevaar voor eigen leven kun je oversteken, maar waarom zou je? Er is niets te beleven in die onheilspellende bosjes.&#8217;</p>
<p>Marlies Rohmer is oprichter van het naar haar genoemde architectenbureau. Ze maakte naam door het bouwen van woonwijken, scholen en moskeeën en publiceerde vorig jaar het boek &#8216;Bouwen voor de Next Generation&#8217;.</p>
<p>Don Murphy VMX Architects</p>
<p>&#8216;Er moet, veertig jaar na de oplevering, iets gebeuren met dit gebouw. Als de Bank het Frederiksplein zou verlaten, is het waarschijnlijk dat hij naar de Zuidas verhuist, Fortis en ING achterna. De Nederlandsche Bank zou daarmee een volger worden van andere banken, in plaats van een leider. Het gebouw zou dan waarschijnlijk aan de hoogste bieder worden verkocht, die er een luxehotel zou neerzetten of dure huisvesting. Steeds meer bedrijven en culturele instellingen verdwijnen uit het centrum naar de periferie: de Zuidas of de IJ-oevers. Er dreigt zo een centrum te ontstaan met voornamelijk woningen en horeca, omsloten door cultuur en commercie. En een interessante stad heeft volgens ons juist een mix van al die elementen. We gaan er dus vanuit dat de Bank blijft staan, we hebben het oorspronkelijke ontwerp van Duintjer goed bestudeerd en het bleek tot onze verrassing een heel aantrekkelijk gebouw. Om veel banken hangt geheimzinnigheid, die zijn ook qua ontwerp potdicht. Duintjer bouwde een heel Hollandse Bank, die openheid suggereert. Hij was geen hemelbestormer, maar het is onzin om al zijn gebouwen af te breken omdat hij geen absolute topklasse was. We zijn bezig al dit soort architectuur uit de jaren zestig en zeventig uit te wissen en de vraag is: waar stop je? Wat er voor in de plaats komt, zal ongetwijfeld conservatief of zelfs historiserend zijn, zoals bijna alle nieuwe gebouwen in Amsterdam. Zo&#8217;n ontwerp krijgt bovendien te kampen met heel veel inspraak en dan houd je iets over dat slechter is dan wat er nu staat. We moeten terug naar het oorspronkelijke ontwerp, zonder de nu geplande uitbreiding. En wie heeft er ooit toestemming gegeven om die lelijke ronde toren aan het oorspronkelijke ontwerp te plakken? Die toren heeft de openheid van Duintjers ontwerp om zeep geholpen en het zicht vanuit de Utrechtsestraat geblokkeerd. Die toren moet worden gesloopt. Ook voor het Frederiksplein stellen we een verjongingskuur voor. Het is in aanleg een prachtig plein, als je alle overtollige begroeiing wegdenkt. Anders dan het bankgebouw juist heel níét-Nederlands, het had ook in een veel zuidelijker stad kunnen liggen. We houden allemaal wel van bomen, maar hier zijn er te veel: het mooie symmetrische ontwerp van het plein wordt door het groen uitgewist. Je ziet de centrale fontein niet meer, het plein is een onoverzichtelijk en sociaal onveilig gebied waar alleen outsiders zich ophouden. Teruggebracht in de oude staat zou het een toegankelijk mooi stadsplein zijn bij een transparant gebouw. Toen architecte Zaha Hadid na de sloop van de Berlijnse Muur meedeed aan een prijsvraag voor het ontwerp van het gebied eromheen, riep ze: &#8220;For Christ&#8217;s sake, leave it alone!&#8221; Wij zeggen hier ook: kap al het overbodige, het groen en de ronde toren, en laat het ontwerp met rust. Het ís er al, je hoeft het alleen maar te voorschijn te halen.&#8217;</p>
<p>Don Murphy van VMX Architecten publiceerde vorig jaar het boek VMX Agenda. Het bureau bouwde woningen en een school op IJburg, bouwt binnenkort de VIP-terminal op Schiphol, maakte een studie voor een duurzaam kantoorgebouw aan de Zuidas en doet mee aan de competitie voor de nieuwe bibliotheek van Utrecht.</p>


Mischa Cohen

‘Slopen, die toren’

Schuld en medelijden

Harm Ede Botje

De vele levens van Joop van Tijn

Pieter van den Blink

‘We komen nooit meer van elkaar af’

<p>Hij is de op een na beroemdste zoon uit de kunstgeschiedenis, maar onbekend is wat Titus van Rijn daar zelf van vond. Vast saai om een beetje dromerig te poseren achter een lessenaar of je te verkleden in een soort hoodie omdat je vader je per se als monnik wilde schilderen. Daar stond tegenover dat hij de kunst kon afkijken en later, als jonge kunsthandelaar, zijn vaders werk aan de man mocht brengen.</p>
<p>Ruim drieënhalve eeuw later is er behalve voor de kunstenaar wel aandacht voor het model. Voor het fotoboek <em>Zoon</em> van fotograaf Koos Breukel werd Casper, de zoon in kwestie, zelfs uitgebreid geïnterviewd. Terecht, het is tenslotte zíjn jeugd die we hier zien, door de lens van zijn vader. Sommige foto’s hingen eerder op de expositie die Breukel samenstelde uit de familiealbums die zijn moeder Riet, een verwoed amateurfotograaf, had bijgehouden. ‘Van ieder kind had ze er meerdere volgeplakt, na haar dood lagen daar tweeëntachtig albums: onze geschiedenis gevangen in beelden, in plaatjesboeken zonder tekst.’</p>
<blockquote><p>‘Dat gezinsleven, ik kon er niets van bakken. <em>I didn’t fit in</em>.’</p></blockquote>
<p>Zijn moeder had Koos op zijn zestiende ook de ‘loodzware’ Canon FTb fotocamera cadeau gedaan waarmee het allemaal begon. Het fotografisch oeuvre dat daarop volgde, beschouwt Koos Breukel als één groot zelfportret en zijn zoon Casper is daar sinds zijn geboorte een onlosmakelijk onderdeel van. De jonge vader beleefde dat emotionele moment op 28 maart 2000 ontroerd vanachter zijn Hasselblad; door zijn tranen werd de foto ditmaal niet zo scherp als we van hem gewend zijn. ‘Ik heb een kind gemaakt, kijk nou toch. Wat leuk,’ besprak hij de bijzondere gebeurtenis luchtig met <em>de Volkskrant</em>.</p>
<p>Later werden fotosessies een vast ritueel tussen vader en zoon, vooral nadat Koos, toen Casper vier jaar oud was, was gescheiden van diens moeder Caitlin. ‘Dat gezinsleven, ik kon er niets van bakken. <em>I didn’t fit in</em>,’ zegt hij daarover, in zijn studio annex woonhuis in Amsterdam-Zuid. ‘Ik was een van die vaders die een pakje sigaretten ging halen om de hoek en nooit terugkwam.’</p>
<p>Casper bleef bij zijn moeder wonen. Probeerde de vader zijn zoon misschien langer bij zich te houden door hem steeds maar weer te fotograferen? ‘Nee, zo’n vader ben ik niet,’ weert Breukel die poging tot psychologiseren meteen af. Maar er was vanaf het begin wel een sterke band tussen ons. Herkenning. Fotografie was steeds bijzaak, dat gebeurde vrij terloops.’</p>
<div class="gallery gallery-columns-2 clearfix gallery-size-"><div class="gallery-inner clearfix"><div class="gallery__expand pulse"><div class="gallery__plus"></div></div><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="0"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/08/03-20110827-Casper-Alkmaar-2000-cKoos-Breukel.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1200" height="1230"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center">Casper - Alkmaar, 2000</figcaption></figure><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="1"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/08/04-20110827-Casper-Frankrijk-2001-cKoos-Breukel.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1200" height="1237"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center">Casper - Frankrijk, 2001</figcaption></figure><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="2"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/08/05-20180808-Casper-Amsterdam-2004-cKoos-Breukel.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1200" height="1526"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center">Casper - Amsterdam, 2004</figcaption></figure></div></div>
<h5>Een rampzalige vader</h5>
<p><em>Zoon</em> volgt Casper door de verschillende stadia van zijn jeugd, althans, voor zover Koos daarbij aanwezig was. ‘De opvoeding heb ik een beetje laten zitten. Op een gegeven moment heb ik gezegd: zie mij maar als een rampzalige vader, maar ik ben wel een vriend.’ Van het doorknippen van Caspers navelstreng, via de antroposofische Vrije School – waar hij niet echt op zijn plek was – tot zijn achttiende, klaar voor een carrière in het leger. ‘Ik denk dat hij op zoek is naar meer discipline in zijn leven,’ probeert de vader die verrassende keuze van zijn zoon te verklaren. ‘Dat heeft hij behalve op die zweverige school ook bij mij gemist, ik was bovendien heel veel op reis voor mijn werk.’</p>
<p>De achttienjarige Casper heeft een tattoo met de tekst ‘memento vivere’ op zijn linker bovenarm, en een opgeschoren kapsel. Op de meeste foto’s zie je hem alleen, in actie of in gedachten, met die typische oogopslag die door zijn vader de blik van een oude ziel wordt genoemd of een roofdierblik – en die trouwens wel iets weg heeft van Koos’ eigen fotografenblik. Soms verschijnen vriendjes in beeld en een enkele keer duiken ook Caspers broertje Finn en zijn acht jaar jongere zusje Lisa op, kinderen van Koos met zijn tweede vrouw Carlien. ‘Er zitten mooie foto’s tussen van mijn broer,’ zegt Lisa, die net thuis is gekomen uit school. ‘En kijk daar,’ wijst ze op de wand die is volgeprikt met foto’s van Casper. ‘Op een paar van die foto’s sta ik zelf.’</p>
<blockquote><p>‘Ik laat de volwassenwording van een jongen zien, maar ik geef daarmee ook een beeld van mijn eigen ontwikkeling als fotograaf.&#8217;</p></blockquote>
<p>Koos Breukel kon zich aanvankelijk niet voorstellen dat een serie foto’s van zijn zoon van 0 tot 18 interessant zou kunnen zijn voor de rest van de wereld. ‘Een kind maken en daar een tentoonstelling omheen bedenken, is niet bepaald een voor de hand liggend museaal concept, het is iets extreem persoonlijks.’ Nadat Casper en hij op een van hun gezamenlijke bioscoopbezoeken naar de film <em>Boyhood</em> van Richard Linklater waren geweest – de film volgt een jongen gedurende twaalf jaar, tot zijn achttiende – probeerde hij zich er bij wijze van gedachtenexperiment toch een voorstelling van te maken als kunstproject. ‘Ik realiseerde me toen dat het tijdsverloop van achttien jaar in dit geval niet alleen de volwassenwording van een jongen zou laten zien maar ook een beeld zou geven van mijn eigen ontwikkeling als fotograaf.’</p>
<div class="gallery gallery-columns-2 clearfix gallery-size-"><div class="gallery-inner clearfix"><div class="gallery__expand pulse"><div class="gallery__plus"></div></div><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="0"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/08/06-20180808-Casper-Vinkeveen-2009cKoos-Breukel.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1200" height="1800"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center">Casper - Vinkeveen, 2009</figcaption></figure><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="1"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/08/07-20180808-Casper-Amsterdam-2011-cKoos-Breukel.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1200" height="1599"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center">Casper - Amsterdam, 2011</figcaption></figure><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="2"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/08/08-20180808-Casper-Amsterdam-2013-cKoos-Breukel.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1200" height="1800"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center">Casper - Amsterdam 2013</figcaption></figure></div></div>
<h5>Selfie <em>avant la lettre</em></h5>
<p>Je hebt dus Rembrandt van Rijn en Koos Breukel, maar er zijn meer kunstenaars die familieleden als model gebruikten, van Rubens tot Charley Toorop en van Gauguin tot Peter Vos. Handig om je techniek aan te scherpen, om mee te experimenteren, omdat ze zich toch al vaak in je blikveld bevinden, omdat ze goedkoper zijn of omdat je nu eenmaal net iets liever naar je kinderen, partner of ouders kijkt dan naar de meeste andere mensen. Soms pakt dat heel goed uit. Richard Avedon, een van Breukels voorbeelden, maakte als een soort selfie <em>avant la lettre</em> een ontroerend portret van zijn vader en zijn zoon waarop de fotograaf zelf ook half in beeld verschijnt.</p>
<p>In <em>__en Willem</em> schetste Willem Popelier op ingenieuze wijze een portret van zijn tweelingbroer, van wie hij op jonge leeftijd gescheiden was geraakt. En in de studio van Rineke Dijkstra, een bevriende collega van Breukel, hangt een prachtig dubbelportret van haar ouders aan de vloedlijn, gefotografeerd op het strand bij Castricum, waar ze is opgegroeid. Het is een van Dijkstra’s allereerste strandfoto’s en een voorloper van de serie waarmee ze beroemd werd. In Dijkstra’s oeuvre blijft de privéfoto trouwens privé: ze heeft hem nooit geëxposeerd.</p>
<h5>Zorgeloze fotoserie</h5>
<p>Privéportretten kunnen een extra lading krijgen door de liefdevolle blik van de maker, zoals in het fotoboek waarmee Willem Diepraam recent zijn liefde voor zijn vrouw Shamanee Kempadoo vierde. En Bertien van Manen publiceerde op aanraden van haar zoon Joris, die in de dozen met oude foto&#8217;s had gekeken – zijn moeder zag fotoalbums als &#8216;het toppunt van burgerlijkheid&#8217; – haar vroege foto’s in <em>Easter and Oak Trees</em>. Het werd een prachtig vormgegeven, melancholiek boek over de familievakanties van de Van Manens in de even historische als idyllische buitenplaats Den Eikenhorst.</p>
<p>Ook als buitenstaander overvalt je de nostalgie bij het bekijken van dat gelukkige, hippe gezin in de vrije jaren zeventig – Bertien van Manen zelf, dochter Willemijn, zoon Joris, en haar in 2008 overleden man Willem. Recensenten vroegen zich bij de uitgave, vijf jaar geleden, af of er in deze moralistische, overgevoelige en door sociale media gemonitorde tijden eigenlijk nog wel ruimte was voor zo’n zorgeloze fotoserie, met kinderen die in hun blootje rondhollen of in de weer zijn met namaaksigaretten en biertjes.</p>
<div class="gallery gallery-columns-2 clearfix gallery-size-"><div class="gallery-inner clearfix"><div class="gallery__expand pulse"><div class="gallery__plus"></div></div><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="0"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/08/09-20180501-Casper-Amsterdam-2015-cKoos-Breukel.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1200" height="1598"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center">Casper - Amsterdam 2015</figcaption></figure><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="1"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/08/10-20180808-Casper-Amsterdam-2016-cKoos-Breukel.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1200" height="1599"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center">Casper - Amsterdam 2016</figcaption></figure><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="2"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/08/01-20180502-Casper-Vinkeveen-2017-cKoos-Breukel.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1200" height="1800"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center">Casper - Vinkeveen 2017</figcaption></figure></div></div>
<p>Misschien dachten ze daarbij aan <em>Immediate Family</em>, de 65 zwart-witfoto’s die Sally Mann maakte van haar drie jonge kinderen op een afgelegen ranch in Lexington, Virginia. Mann fotografeerde Emmett, Jessie en Virginia terwijl ze poseerden in hun arcadische omgeving, met de blik van een moeder ‘die haar kinderen nu eenmaal in alle mogelijke situaties ziet: gelukkig, verdrietig, spelend, ziek, bebloed, boos en ja, zelfs bloot’.</p>
<p>Het boek bezorgde haar begin jaren negentig roem maar ook kritiek. Dat ze de privacy van haar kinderen uit het oog was verloren, was nog een van de meer zachtzinnige verwijten. Dat kwam hard aan. ‘Ik was gewoon een moeder die haar opgroeiende kinderen fotografeerde, zonder onderscheid te maken tussen mijn moederrol en mijn rol als kunstenaar,’ schreef ze een paar jaar geleden in <em>Hold Still</em>, haar memoires. Toch had ze – sociale media waren er nog niet– de boekhandels in Lexington en omgeving voor de zekerheid van tevoren gevraagd om haar boek niet in te kopen, om te voorkomen dat haar kinderen er last mee zouden krijgen.</p>
<blockquote><p>Toen Casper er schoon genoeg van had, besloot Koos hem voortaan te betalen.</p></blockquote>
<p>De kinderen van Sally Mann en van andere fotografen die hun werk mee naar huis namen, zoals Ed van der Elsken – zoon Daan van der Elsken maakte vorig jaar de documentaire &#8216;De Erfenis&#8217; over de moeizame relatie met zijn vader – waren dus ook altijd modellen voor hun fotograferende ouders. Fotograaf Kors van Bennekom, zelf opgegroeid onder minder prettige omstandigheden, schetste met zijn familiefoto’s het ideale gezin dat hij en zijn vrouw nastreefden. Zoals dochter Josephine zich later herinnerde over de nostalgisch-gelukkige jaren vijftig-foto’s van haar vader: ‘Thuis fotografeerde Kors als vanzelfsprekend door, op zijn schijnbaar argeloze manier die resulteerde in ongedwongen, taboeloze foto’s.’</p>
<p>Ook Casper Breukel wist niet beter: als hij op Koos’ eilandje in de Vinkeveense Plassen aan het zwemmen was met vriendjes, was daar ook zijn vader met een camera. ‘En niet alleen tijdens die vakanties maakte ik foto’s van hem, maar altijd als we elkaar zagen,’ zegt Koos Breukel. De eerste tijd vond Casper dat prima en poseerde hij graag. ‘Toen hij ouder werd, kocht hij er zelfs speciaal kleren voor, zoals hier met die hoodie, het leek soms wel modefotografie. Maar daarop volgde een periode waarin hij er schoon genoeg van had.’ Toen nam de vader het besluit om zijn zoon voortaan te betalen om model te staan. ‘Anders hadden we elkaar in die tijd ongetwijfeld een stuk minder vaak gezien.’</p>
<h5>Papa wilde het nu eenmaal graag</h5>
<p>Caspers privacy ziet Koos Breukel niet als groot probleem: zijn zoon is achttien jaar oud, volwassen voor de wet en heel goed in staat om te beoordelen of hij zichzelf wil terugzien aan een museummuur, in een fotoboek en dus ook in de verschillende media. ‘Ik heb tegen hem gezegd: ik maak je curator van je eigen tentoonstelling. Dus als er iets bij zit wat je niet zint, moet je dat vooral zeggen.’ Een paar foto’s met vroegere vriendinnetjes zag Casper inderdaad liever niet terug, ‘die heeft hij eruit gegooid’, maar verder vond hij alles goed – ook de foto’s waarop hij in zijn blootje is te zien. ‘Ik heb hem daar helemaal niet over gehoord,’ zegt zijn vader.</p>
<p>Voor Caspers zusje Lisa hoeft zo’n aan haar eigen jeugd gewijd fotoboek niet per se, als ze zelf achttien wordt. ‘Ik zou het goed vinden, hoor, maar het is wel erg veel gedoe,’ zegt ze voor ze de deur uit rent naar haar voetbaltraining. ‘Casper is het eerste kind, hij wordt volwassen – en papa wilde het nu eenmaal heel graag.’ Koos Breukel: ‘Zo’n vervolg over mijn dochter zit er over acht jaar denk ik niet in: ik mag Lisa maar zelden fotograferen. En bovendien: anders dan Casper heb ik haar al iedere dag om me heen.’</p>
<div class="info-box">
<p>Koos Breukel, <a href="https://www.huismarseille.nl/tentoonstelling/koos-breukel/">‘Zoon’, Huis Marseille</a>, 8 september tot en met 2 december 2018</p>
<p>Fotoboek <a href="https://www.lubberhuizen.nl/detail.php?id=689"><em>Zoon</em></a> van Koos Breukel, met een tekst van Joris van Casteren, vormgeving Sabine Verschueren, uitgeverij Bas Lubberhuizen, 208 pagina’s, € 35,00. Verschijnt 8 september</p>
<p>Bertien van Manen, <a href="http://www.mackbooks.co.uk/books/63-Easter-and-Oak-Trees.html"><em>Easter and Oak Trees</em></a>, uitgeverij Mack, 112 pagina’s, € 24,50</p>
<p>Willem Diepraam, <a href="https://www.scheltema.nl/boek/?authortitle=diepraam-willem-buruma-ian/shamanee-"><em>Shamanee</em></a>, tekst Ian Buruma, uitgeverij Rijksmuseum, € 17,50</p>
<p>Kors van Bennekom, <em>De familie van Bennekom</em>, uitgeverij Bert Bakker, tekst J. Bernlef en Josephine van Bennekom, alleen antiquarisch verkrijgbaar</p>
<p>Sally Mann, <a href="https://aperture.org/shop/sally-mann-immediate-family-book/"><em>Immediate Family</em></a>, uitgeverij Aperture, 88 pagina’s, € 23,99</p>
<p>Sally Mann, <a href="https://www.littlebrown.com/titles/sally-mann/hold-still/9780316247764/"><em>Hold Still. A Memoir with Photographs</em></a>, uitgeverij Little, Brown &amp; Company, € 27,99</p>
<p>Willem Popelier, <a href="http://www.post-editions.com/index.php?page=willem&amp;lang=nl"><em>__en Willem. Documentatie van een jeugd</em></a>, uitgeverij Post Editions, 176 pagina’s, € 25,00</p>
<p>&nbsp;</p>
</div>


Hoe Casper opgroeide voor de lens van zijn vader