Premierschap gered?

Kabinetscrisis

Verhaal van de Week

Partij voor de bühne

met veiligheid

Obsessie

Roddelpraat

Naaktfoto's

Ik vind iets

Merel Wielaert

Hooggerechtshof

Polen

Wiens schuld is dit?

Debat

Sterke leiders

Hans Against the Machine

oprichter Pussy Riot

Interview

Mischa Cohen

In de klas met pioniers: Ger van Elk, Wim T. Schippers, Jan des Bouvrie, Han Bennink en Bas Jan Ader

<div class="lead">
Historicus Niek Pas schreef een boek over de eerste honderdvijftig dagen van Emmanuel Macron als president. Macron ligt vooralsnog op koers voor een &#8216;revolutie&#8217; in het land, zegt Pas. &#8216;Je kunt Macron naïef noemen, maar hij gelooft in argumenten.&#8217;
</div>
Nederlandse twintigers weten echt niets van de Franse politiek, merkte Niek Pas tijdens lezingen voor jongerenafdelingen van politieke partijen. ‘Het lijkt een andere planeet voor ze, de meesten spreken geen Frans en bovendien is Frankrijk al geen land waar je je als jongere op oriënteert. Toch zijn ze vaak wel nieuwsgierig naar dat onbekende.&#8217;
Vooral voor hen schreef hij het boek Macron en de nieuwe Franse revolutie, dat aanstaande dinsdag gelanceerd wordt. ‘Vanaf de aanslagen van 2015 is er iets aan het veranderen en dit boek is behalve een portret van Macron ook een portret van dat nieuwe Frankrijk. Hoe is het mogelijk dat een politieke outsider zomaar in het Élysée terecht kwam?’
Het boek zou behalve over Macrons leven ook gaan over zijn eerste honderd dagen. Het zijn er honderdvijftig geworden.
‘Die extra vijftig dagen had ik wel nodig. Ik wilde een portret maken van de politicus en de persoon en laten zien dat er werkelijk een aardverschuiving heeft plaatsgevonden.’
Uit recente peilingen blijkt dat Macron nu al minder populair is dan Trump en May in respectievelijk de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk.
‘Er is veel kritiek op hem, vooral uit linkse hoek. Maar hij heeft zoals de Fransen zeggen “de boulevard voor zich”; er zijn geen verkiezingen in zicht. De uitdaging ligt dus voorlopig niet op het politieke vlak, hij kan doen wat hij wil. Het zal er om gaan hoe hij zijn “revolutie” gaat uitleggen.’
Gaat het hem lukken om de Fransen mee te krijgen in zijn hervormingslust?
‘De transformation, zoals hij het zelf noemt, zal velen pijn doen. Zoals hij het zelf heeft gezegd: “Onderwijs, arbeidsmarkt, de pensioenen, alles gaat op de schop”. De Fransen zijn verslaafd aan de verzorgingsstaat maar ze weten zelf maar al te goed dat er een slag gemaakt moet worden. Dat is de paradox. En dan komt daar zo’n meneer die dat ook werkelijk doet, systematisch, strategisch, nogal uitgekookt eigenlijk. Dat maakt hem niet populair.’
<div class="info-box-red-border">
Lees ook ons eerdere stuk: <a href="https://www.vn.nl/zo-feministisch-is-emmanuel-macron-daadwerkelijk/">Zo feministisch is Emmanuel Macron daadwerkelijk</a>
</div>
Toch gaan ze nog niet massaal de straat op.
‘Macron weet dat hij voorzichtig moet opereren in de Franse “asfaltdemocratie” (Frankrijk kent een cultuur van straatprotesten, red.), dus heeft hij de arbeidsmarkthervormingen deze zomer alvast ingezet om ze erdoor te hebben voor de herfst, het traditionele stakingsseizoen. Hij heeft dat per ordonnance gedaan: het parlement stemt er dan mee in dat maatregelen versneld worden doorgevoerd waarbij controle pas achteraf wordt uitgeoefend. Daar komt hij mee weg omdat hij een meester is in het smeden van allianties, een gekend verleidingskunstenaar.’
<q class="pull-left">Macron wil een mentaliteitsverandering bewerkstelligen, een culturele revolutie noemt hij het.</q>
En dat zijn partij La République En Marche in de senaat ondervertegenwoordigd is?
‘Wat hij doet is een Franse variant op polderen. Zijn benadering is er een van eindeloos onderhandelen, de tegenstander opzoeken. Dat is zijn stijl. Maar desondanks kan de senaat een probleem gaan vormen bij een grondwetswijziging, bijvoorbeeld als hij het aantal parlementaire mandaten wil terugdringen en het districtenstelsel aanpakken. Daarvoor heeft hij drie vijfde van de stemmen van de verenigde parlementen nodig.’
Zou dat het Front National van Marine Le Pen niet in de kaart spelen?
‘Het is waar dat het Front National nooit zo sterk was geworden als Mitterrand (de Franse president tussen 1981 en 1995, red.) in 1986 niet een stelsel van evenredige vertegenwoordiging had ingevoerd – wat trouwens twee jaar later weer werd teruggedraaid. Het was puur een poging van Mitterrand om centrumrechts in de wielen te rijden, het Front National kon voor tweespalt op rechts zorgen. Dat was het begin van het politieke succes van de familie Le Pen. Maar Macron is een democraat pur sang, die vindt dat je het gevecht inhoudelijk moet durven aangaan met extreem-rechts – en trouwens ook met radicaal links.’
Cultuurhistoricus David Van Reybrouck waarschuwde voor te groot optimisme: de crisis in de Europese democratie is niet voorbij omdat Macron is gekozen, er is hoogstens wat tijd gewonnen.
‘Macron pakt het anders aan dan voorgangers die populistisch rechts of negeerden of probeerden te kopiëren. Hij wil overtuigen en zegt: wij moeten tonen dat we met een positief project bezig zijn, dat we daadwerkelijk iets kunnen bereiken voor onze bevolking, in Frankrijk en in Europa. Je kunt het naïef noemen of idealistisch, maar hij gelooft in de kracht van argumenten. Hij heeft gezegd dat hij daarmee ook de Europese droom nieuw leven wil inblazen.’
Links bestempelt Macron ten onrechte als neoliberaal, maar wat is hij wel? 
‘Hij is geen neoliberaal, de markt is niet heilig voor hem. Wat hem betreft zal het altijd het primaat van de politiek boven de economie zijn. Het probleem met een label als neoliberalisme is dat het binnen de Franse context verschilt van de onze. De term liberaal in Frankrijk is al een scheldwoord. Macron hecht bovendien teveel aan de rol van de staat om hem zo te noemen. Hij gelooft niet in tegenstellingen, dat is de invloed van de filosoof Paul Ricoeur, een van zijn leermeesters. Hij wil een mentaliteitsverandering bewerkstelligen, een culturele revolutie noemde hij het recent in een <a href="http://www.spiegel.de/international/europe/interview-with-french-president-emmanuel-macron-a-1172745.html">interview met Der Spiegel.</a>’
Over de rol van de islam en de laïcité, de manier waarop de Fransen kerk en staat scheiden, had Macron tot nu toe niet veel nieuws te melden.
‘Hij heeft wel gezegd dat Frankrijk een multiculturele samenleving is, en daaraan toegevoegd dat “de” Franse cultuur niet bestaat. Toen kreeg hij nogal wat over zich heen. Maar hij staat ook in de traditie van de Franse republiek en de scheiding van kerk en staat. Laïcité is een manier om daar invulling aan te geven en de islam moet daar in mee. Er is in zijn ogen plaats voor een Franse islam, absoluut, maar de invulling laat nog op zich wachten.’
Immigratie en veiligheid spelen bij zijn tegenstanders juist een hoofdrol.
‘De kern van zijn programma is politiek-economisch. Dat moderniseringsproject is de voorwaarde voor een geslaagd integratiemodel, een multicultureel, modern, eigentijds Frankrijk. En daarbinnen moet dan de plaats en de rol van de islam worden vastgesteld. Een commissie onder leiding van socialist Jean-Pierre Chevènement, een van Macrons ideologische voorbeelden, is bezig dat te onderzoeken.’
<q class="pull-left">Zonder Brigitte geen Macron, dat kun je rustig zeggen.</q>
Macron wordt in een recente biografie narcisme en een messiascomplex verweten.
‘Een heel mooi moment is de viering van de Jean D’Arcfeesten in 2016 in Orléans, waarvan hij dan voorzitter is. Prachtige beelden: hij zit erbij als een koning en ook zijn toespraak heeft inderdaad iets heel messianistisch. Maar ik geloof toch niet dat hij zich echt voorbestemd voelde. In 2014 had hij een rol in de politiek eigenlijk al opgegeven, hij voelde er niets voor de klassieke weg te bewandelen: stapje voor stapje naar boven. Als hij afscheid neemt van het Élysée, waar hij adviseur was van Hollande, is hij zwaar teleurgesteld in de politiek. Hij is dan van plan om een internetbedrijf op te zetten op het gebied van e-learning. Daar is hij net mee bezig als Hollande hem het ministerschap van Economische Zaken aanbiedt. Dat geeft hem een machtige politieke functie zonder dat hij daarvoor de lange weg door de partijpolitiek hoeft af te leggen. En langzamerhand is hij in zijn rol gaan geloven. Hij ziet het presidentschap als een tijdelijk project, maar je weet nooit hoe verslavend het is. Hij ziet voorlopig de betrekkelijkheid. Zoals hij in Der Spiegel zei: de paradox is dat de Fransen een koning willen kiezen, maar hem ook altijd omver willen kunnen werpen.’
Hoe belangrijk is de rol van first lady Brigitte, zijn onbezoldigde adviseur?
‘Zonder Brigitte geen Macron, dat kun je rustig zeggen. Zij is veel meer dan een adviseur of luisterend oor, zij is zijn regisseur op de achtergrond – zo hebben ze elkaar ook ooit ontmoet bij het schooltoneel. Het is hem niet gelukt om Brigitte een officiële, bezoldigde functie te bezorgen. Die poging kwam hem op zware kritiek te staan, maar ik geloof dat hij daarmee juist duidelijkheid probeerde te scheppen. Die transparantie was er niet in zijn houding ten opzichte van minister Richard Ferrand. Die voormalige secretaris-generaal van de beweging En Marche werd beschuldigd van gesjoemel en moest aftreden. Toch mocht Ferrand chief whip van LREM worden in het parlement. Macron had veel rechter in de leer moeten zijn, maar dat heeft hij niet aangedurfd, daarvoor was Ferrand kennelijk te belangrijk.’
Wat is na die honderdvijftig dagen met Macron het beeld dat beklijft?
‘Ons beeld van Frankrijk was de afgelopen decennia dat van de zieke man van West-Europa. Het ging niet goed, pessimisme overheerste, le déclin. Schrijvers en intellectuelen als Houellebecq, Éric Zemmour, Alain Finkielkraut hadden het sombere hoogste woord. Macron probeert te breken met dat defaitisme. Hij roept op tot politieke heroïek. En dat is echt een nieuw geluid, dat voor Nederlandse politici een voorbeeld kan zijn: een bevlogen politicus met een visie.’
<div class="info-box">
Niek Pas, Macron en de nieuwe Franse revolutie, 160 p., €11,99, verschijnt <a href="x-apple-data-detectors://9">dinsdag 31 oktober</a> bij uitgeverij Wereldbibliotheek
</div>

‘Macron ziet het presidentschap als een tijdelijk project’

In het nieuwe boek van Susan Neiman, Verzet en rede in tijden van nepnieuws, is de filosofe niet vies van een beetje patriottisme. &#8216;Progressieve mensen zijn bang dat nationale trots Wilders in de kaart speelt. Maar het is precies andersom.&#8217;
Een ‘Amerikaanse Jodin in Duitsland’, noemde Susan Neiman  zichzelf toen we elkaar twee jaar geleden spraken in Berlijn. Omdat ze geen Duits staatsburger was, kon ze destijds politiek niet veel betekenen voor ‘haar’ partij, de SPD, die &#8211; althans in naam &#8211; de socialistische traditie voortzet waarin zijzelf ook zei te staan. Maar er is iets veranderd, vertelt Neiman als ik haar bel terwijl ze onderweg is naar het Einstein Forum in Potsdam. 
Niet wat betreft dat socialisme trouwens. Ze verzet zich er nog altijd tegen dat het ‘een vies woord’ is geworden. ‘Cultuurmarxisme is nu het scheldwoord van de dag, maar dat is een belegen manier om iedereen die zich sterk maakt voor sociale gelijkheid en vooruitgang te brandmerken als een communist en om communisme als een ziekte neer te zetten.’ Nee, de verandering  zit erin dat ze – &#8216;sinds gisteren&#8217; – als Amerikaanse nu wél de Duitse nationaliteit bezit. ‘Zo’n dubbele nationaliteit mag hier. Ze beoordelen de individuele situatie van de aanvrager en in mijn geval kon het kennelijk.’
<h3>Drie volksliederen</h3>
Ze vertelt over de plechtige ceremonie in het stadhuis van stadsdeel Neukölln waarbij achtenveertig mensen afkomstig uit tweeëntwintig verschillende landen de eed op de Duitse grondwet aflegden. ‘Eerst lieten ze een fragment horen van ieders eigen volkslied,’ zegt Neiman. ‘Stadsdeelburgemeester Franziska Giffey zei: “We laten dit horen zodat jullie even kunnen terugdenken aan waar je vandaan komt, aan je kindertijd – dat zal ongetwijfeld een emotioneel moment voor jullie zijn.” Dat was wat mij betreft helemaal waar. Ik was even terug in Atlanta, Georgia, waar ik ben geboren.’ Vervolgens kregen de nieuwe Duitsers het Europese volkslied te horen, ‘Ode an die Freude’ uit de negende symfonie van Beethoven. ‘En ten slotte zongen we met zijn allen het Duitse volkslied,’ zegt Neiman enthousiast.
<q class="pull-left">Ik zal geen mensen bereiken die op AfD of Wilders hebben gestemd. Maar ik wil ervoor zorgen dat progressieve mensen gaan nadenken wat ze zelf aan de situatie hebben bijgedragen.</q>
Susan Neiman, directeur van het Einstein Forum, dat &#8216;een plek voor intellectuele innovatie en internationale uitwisseling&#8217; wil zijn, schreef eerder Waarom zou je volwassen worden? en Morele helderheid. Goed en kwaad in de eenentwintigste eeuw. In het nieuw verschenen Verzet en rede in tijden van nepnieuws verdedigt ze naar eigen zeggen de waarheid en de rechtvaardigheid. Ze bestrijdt de postmoderne erfenis dat er meerdere waarheden naast elkaar kunnen bestaan. En ze laat zien hoe recent veroverde gelijke rechten voor iedereen worden bedreigd. Hoewel de solidariteit waar Neiman en haar generatie voor hebben geijverd onder vuur ligt en de door haar gehate ‘hardcore neoliberal’ Hillary Clinton (‘ze loog en bedroog in haar campagne tegen Obama’) werd verslagen door de nog veel ergere Donald Trump, blijft ze toch enigszins hoopvol.
<h3>Pizzagate</h3>
Ook in haar inleiding bij Verzet en rede is Neiman nog best optimistisch over het terugdringen van het Europese populisme – misschien omdat het boekje naar de drukker ging vóór de Duitse, Oostenrijkse en Tsjechische verkiezingen. ‘Het zijn sombere, zwarte tijden en ik zal zeker niet de mensen bereiken die op AfD of Wilders of Trump hebben gestemd. Maar ik wil ervoor zorgen dat progressieve mensen gaan nadenken over wat zijzelf hebben bijgedragen aan de verspreiding van fake news en de draai naar rechts. Want we moeten wel een aantal fundamentele vergissingen onder ogen komen: het nepnieuws waar we ons in het verleden onvoldoende tegen hebben gekeerd.’
Verzet en rede begint met een overbekend voorbeeld van nepnieuws: ‘Pizzagate’, de complottheorie over een pedofiel netwerk dat door Hillary Clinton zou worden gerund vanuit een pizzeria in Washington. ‘Niemand die goed bij zijn hoofd is zou zoiets geloven.’ Maar ondertussen, stelt Neiman vast, zijn we maar al te bereid geweest om mee te gaan met andere vormen van nepnieuws, inmiddels meer nepgeschiedenis. De massavernietigingswapens van Saddam Hussein waren een extreem voorbeeld. Maar ook de welwillende manier waarop het tijdperk Reagan door de media is bijgezet is een vorm van nepgeschiedenis.
<q class="pull-left">We accepteren dat je de politiek niet serieus hoeft te nemen om de VS te leiden. We moeten uitkijken dat we dat cynisme niet het nieuwe normaal laten worden.</q>
‘Het beeld is ontstaan dat Ronald Reagan weliswaar niet zo’n intelligente president was, maar toch best een goede kerel. Terwijl hij de weg heeft geplaveid voor Donald Trump. Als eerste verving hij de serieuze politiek door entertainment. En hij stond met zijn Reaganomics aan de basis van het neoliberalisme en de deregulering van de financiële markten die de wereldeconomie een hoop ellende opleverden. Bovendien bracht hij – zij het subtieler dan Trump – racisme in het politieke domein.&#8217; In 1981 waren we daar tenminste nog geschokt en beschaamd over, zegt Neiman. ‘Maar in deze tijd accepteren we gewoon dat je politiek niet serieus hoeft te nemen om de Verenigde Staten te kunnen leiden. We moeten uitkijken dat we dat cynisme niet het nieuwe normaal laten worden.’
Goed, Reagan speelde een belangrijke rol bij de val van de Muur, moet Neiman toegeven. Al beschrijft ze in Verzet en rede hoe toevallig zijn beroemde oproep aan Gorbatsjov om de Muur neer te halen tot stand kwam. ‘En vervolgens is, nadat de Muur inderdaad was gevallen, de progressieve gemeenschap in gebreke gebleven. We hebben nooit rekenschap gegeven van wat er door de gebeurtenissen in 1989 veranderde in de wereld.’ Dat het geloof in de markt na de val van de Muur allesoverheersend werd en het socialisme integraal werd verworpen, liet voor links geen alternatieve optie open. ‘Generatiegenoten die veertig jaar geleden lange avonden doorbrachten met eindeloze scherpslijperijen over het gelijk van Gramsci of Trotski roepen nu in koor: weet je, ik heb altijd al gezegd dat er niets deugde van het socialisme.’
<h3>Alle waarden zijn marktwaarden</h3>
Susan Neiman schreef Verzet en rede voor haar geestverwanten, die ondanks zichzelf gevangen zijn geraakt in drie onjuiste denkwijzen. ‘Ten eerste gaan zelfs degenen die het neoliberalisme afwijzen toch mee in een van de belangrijkste premissen ervan: dat alle waarden die er écht toe doen uiteindelijk marktwaarden zijn. Alles wordt teruggerekend naar de financiële opbrengst. Ik sprak twee dagen geleden op een SPD-bijeenkomst en een vrouwelijke econoom viel me aan omdat ik zo fel was over de noodzaak van sociale gelijkheid. Zo belangrijk is dat helemaal niet, vond zij. Mensen willen gewoon een behoorlijk betaalde baan en genoeg te eten. Meer niet.’
Neiman is het daar niet mee eens. Ze verdedigt in haar boek de universalistische overtuiging dat onrechtvaardigheid ten opzichte van één mens onrecht doet aan de hele mensheid, en dat je je daar dus altijd tegen moet verzetten. ‘Dat is tegenwoordig niet meer vanzelfsprekend. Inmiddels is ook ter linkerzijde een denker als Carl Schmidt herontdekt, ooit een favoriete filosoof van de nazi’s. Hij stelde: als iemand het woord “mensheid” gebruikt, weet je dat hij je probeert te belazeren. Er ís volgens de Schmidt-aanhangers helemaal niet zoiets als “de” mensheid, er zijn slechts twee groepen: je vrienden en je vijanden. De stelling van Schmidt is de eerste misvatting die ik wil rechtzetten.’
De tweede misvatting, vooral online en bij politiek rechts, is het via postmoderne denkers verspreidde idee dat er helemaal niet zoiets als “de” waarheid bestaat. We hebben in ons dagelijks leven wel degelijk een duidelijk besef van wat waar is en wat een leugen, maar als het om politiek gaat lijdt dat overzichtelijke waarheidsconcept onder de misleidende theorie dat het allemaal een kwestie van perspectief is. Volgens Neiman is dit het gevolg van het postmodernisme dat zich via de collegebanken in ons dagelijkse denken heeft genesteld. ‘We komen er geleidelijk achter dat de postmoderne filosofie erg veel schade heeft aangericht.’<q class="pull-left">Nepnieuws bestaat niet in hun ogen, het is gewoon het andere verhaal.</q>
Alles wat die jongens op rechts dus hoeven te doen, zegt Neiman, is met een sterker narratief komen. ‘Nepnieuws bestaat niet in hun ogen, het is gewoon het andere verhaal.’ Zo kon Geert Wilders onlangs in een van zijn rants weer eens beweren dat Europa niet alleen door middel van terreur, maar vooral door middel van een ‘proces van vervanging’– dat wil zeggen: immigratie – zal worden veroverd door de islam. ‘De islam haat ons en is van plan om alle westerse waarden en vrijheden uit te wissen,’ besloot Wilders zijn tirade. Neiman zegt: ‘Het is heel gemakkelijk om aan te tonen dat die uitspraak flauwekul is. Er zijn miljoenen moslims die net zo kwaad zijn over moslimterrorisme als iedereen. In de Verenigde Staten zijn de afgelopen decennia veel meer mensen gedood door rechts terrorisme en door schietpartijen die plaatsvinden vanwege de NRA dan door het moslimterrorisme, inclusief 9/11.’
<h3>Darwinisme en het individu</h3>
Volgens Neiman is het derde punt dat ongemerkt aan invloed heeft gewonnen de projectie van de evolutionaire biologie op het individu en op de samenleving. ‘Het idee is ontstaan dat we er uiteindelijk allemaal naar streven om onze hoogsteigen genenpoel te vergroten. Die pseudowetenschap &#8211; want onbewezen en niet te bewijzen &#8211; lijkt inmiddels algemeen als waarheid te zijn geaccepteerd. Het is een andere manier om te zeggen dat wij als individu alleen maar handelen vanuit zuiver evolutionair zelfbelang.’
Samengevat zijn de afgelopen jaren dus drie schadelijke principes wijdverbreid geraakt, stelt Susan Neiman in Verzet en rede. De enige waarde is marktwaarde; er bestaat niet zoiets als ‘de’ waarheid want er zijn verschillende verhalen; en ons enige doel is om onze genen zo veel mogelijk te verbreiden. ‘Maar de meeste mensen leiden hun leven helemaal niet volgens die drie principes. Ik ken eigenlijk maar één persoon die dat wel doet, en die zit nu in het Witte Huis. Ja, ik zou Donald Trump serieus de verpersoonlijking van het kwaad willen noemen. Dit wil ik trouwens niet zeggen over de mensen die door hem misleid zijn om op hem te stemmen.’
<h3>Nationalisme als oplossing</h3>
Haar boeken – volgend jaar verschijnt Leren van de Duitsers, over de manier waarop Duitsland heeft afgerekend met een racistisch en gewelddadig verleden – en haar werk bij het Einstein Forum in Potsdam zijn gewijd aan het verdedigen van de idealen van de verlichting. ‘We moeten ons verzetten en verenigen en er zijn genoeg andere waarden behalve marktwaarde en benepen nationalisme. Tradities zijn wél belangrijk: iedereen streeft naar een hechte band met zijn naaste omgeving, wat niet per se je geboortegrond hoeft te zijn. Als ik in Nederland ben, merk ik dat progressieve mensen bang lijken om ook maar iets goeds over hun eigen land te zeggen. Ze benadrukken steeds de duistere kanten van het nationale verleden: de bezetting, het kolonialisme, het slavernijverleden. Ze zijn, denk ik, bang dat zoiets als nationale trots mensen als Wilders in de kaart speelt. Maar het is precies andersom. Links heeft de Nederlandse verlichte en progressieve traditie verwaarloosd. Wees er trots op dat jullie land de verlichting als eerste serieus nam en dat jullie in de jaren zestig voorop liepen.’
<q class="pull-left">Globalisering hoeft niet ten koste te gaan van nationale belangen en tradities.</q>
Neiman is nog steeds een beetje onder de indruk van haar recente Berlijnse inburgeringsceremonie. Ze is het dan ook oneens met de negatieve reacties op de passage in het Nederlandse regeerakkoord waarin staat dat kinderen op school het Wilhelmus moeten leren. ‘Al hangt dat ook van de tekst af – en ik hoorde dat die niet al te begrijpelijk is. Je kunt trouwens altijd besluiten om níet te zingen als je vindt dat het volkslied wordt misbruikt. Zo weigerde ik op de middelbare school het volkslied te zingen vanwege de oorlog in Vietnam. En nu heb je American football-spelers die uit protest tegen Trump weigeren om op te staan voor de Amerikaanse vlag. Je kunt er dus van alles mee, maar je volkslied helemaal níet kennen is een silly overreactie op nationalisme.’
Dat ze wel iets voor een vorm van patriottisme voelt, betekent overigens niet dat ze het kosmopolitische ideaal van haar generatie heeft laten varen. ‘Maar globalisering hoeft niet ten koste te gaan van nationale belangen en tradities. En jullie leraren moeten Nederlandse kinderen behalve het Wilhelmus óók het Europese volkslied laten horen. Wij Europeanen – dat mag ik sinds kort zeggen, als kersverse Duitse – moeten echt veel trotser op Europa zijn.’
<div class="info-box">
Susan Neiman, <a href="http://www.lemniscaat.nl/Non-fictie/Filosofie/titels/9789047709992/Verzet%20en%20rede%20in%20tijden%20van%20nepnieuws">Verzet en rede in tijden van nepnieuws,</a> uitgeverij Lemniscaat, €9.95.
Neiman treedt op 28 oktober op tijdens het <a href="https://brainwashfestival.nl">Brainwash Festival </a>in Amsterdam.
</div>

Nationale trots is juist het antwoord op populisten, zegt filosofe Susan Neiman

‘Iedereen heeft recht op een nationaliteit.’ Het is al bijna zeventig jaar lang punt 15.1 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, maar fotograaf Anoek Steketee had er eerder nooit zo bij stilgestaan. Dat iedereen die wordt geboren bovendien automatisch een nationaliteit krijgt, van de ouders of van het land waarin hij of zij ter wereld komt, vond ze ook nogal vanzelfsprekend. In de praktijk ligt dat soms anders, realiseerde Steketee zich dankzij twee belangrijke gebeurtenissen in haar leven. Eerst kreeg ze de eervolle opdracht van het Rijksmuseum voor een tentoonstelling over ‘staatloosheid’, in het kader van Document Nederland – een inmiddels indrukwekkend lange reeks fotodocumentaires over de stand van het land. Maar bovenal: haar dochter Nino Rosa werd geboren. ‘Een paar dagen na haar geboorteaangifte stond er onaangekondigd al iemand van de GGD op de stoep om haar een prikje te geven, te controleren op eventuele afwijkingen en met een schuin oog te beoordelen of ze wel in een goede en liefdevolle omgeving terecht was gekomen.’
Nino Rosa kwam nog maar net kijken, maar had meteen al een burgerservicenummer te en maakte dankzij dat bsn direct deel uit van het bureaucratische systeem. Een paar dagen oud, maar al een volwaardige landgenote, bekend bij alle overheidsinstanties.
<h5>Een groot geschenk</h5>
Toen haar eerste kind ter wereld kwam, had Steketee dat nog vanzelfsprekend gevonden. Maar dat was voordat ze Ali en Eduard ontmoette, Denny en Angela, en de zusjes Vanessa en Chisom, en baby Tima en al die anderen die het, anders dan haar eigen kinderen, zonder nationaliteit moeten stellen. ‘Dat scherpe onderscheid met mijn pasgeboren dochter vond ik bizar. Ik realiseerde me voor het eerst dat de nationaliteit die mijn dochter automatisch kreeg bij haar geboorte het grootste geschenk is dat je een baby kunt geven.’ De doorsnee bezitter van een Nederlandse identiteit realiseert zich dat waarschijnlijk net zomin. Staatloosheid is een juridisch complex onderwerp, maar tegelijkertijd een zeer basaal, zegt Anoek Steketee. ‘Het gaat erom of je mee mag doen met het systeem of er buiten valt en het is moeilijk om je voor te stellen hoe verschrikkelijk dat laatste is. Dat was mijn leidraad terwijl ik aan het project werkte.’ Juist in een overgeorganiseerde bureaucratie als de Nederlandse is de positie van de staatloze een nachtmerrie waaruit je niet kunt ontwaken, merkte Steketee. Eduard (op de foto hiernaast), in Abchazië geboren, vertelde haar dat hij het in Wit-Rusland nog kon uithouden als staatloze, maar in Nederland niet. ‘Hij zei: “Jullie systeem is grof en scherp. Als je valt, ben je kapot.”’
<figure id="post-368780 media-368780" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/09/7_Denny_Angela-1280x1707.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/09/7_Denny_Angela-1280x1707-320x427.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/09/7_Denny_Angela-1280x1707-640x854.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/09/7_Denny_Angela-1280x1707-1280x1707.jpg 1280w" alt="" /><figcaption>Denny en Angela, Gezinslocatie voor uitgeprocedeerde asielzoekers met beperkte bewegingsvrijheid, KatwijkDroomwereld</figcaption></figure>
De absurde situatie waarin je terechtkomt als je geen nationaliteit hebt maar dat niet kunt bewijzen, is alleen maar kafkaësk te noemen, zegt Anoek Steketee. Het onderwerp sluit aan bij haar eerdere werk, waarin ze zich ook richtte op het individu in een onbegrijpelijke wereld. Voor de serie Dream City reisde ze langs pretparken in crisisgebieden, ‘waarin je een dag kunt ontsnappen uit de ellende door je in een droomwereld te wentelen’. Zo kwam ze ook in de Rwandese hoofdstad Kigali terecht, waar ze een verzoenende radiosoap hoorde, die werd uitgezonden op dezelfde golflengte als die waarop Radio Télévision Libre des Mille Collines Hutu’s ophitste om aan het moorden te slaan. ‘Uit die soap kwam het project Love Radio voort, om te laten zien hoe fictie kan helpen bij de verwerking van zoiets verschrikkelijks.’
<h5>Leven op straat</h5>
Wereldwijd zijn er 10 à 15 miljoen mensen staatloos; hoeveel het er in Nederland zijn, is onbekend. Schattingen van de UNHCR komen uit op zo’n tienduizend. En onder de tachtigduizend mensen van wie de nationaliteit onbekend is, bevindt zich ook nog een onbekend aantal staatlozen. Via allerlei sluiproutes kwam Steketee een aantal van hen op het spoor. ‘Ze deden mee omdat ze er een kans in zagen om te ontsnappen aan hun uitzichtloze situatie. Toen ik Eduard vroeg of hij tijd had om mee te doen, moest hij erg lachen. “Ik heb de hele dag voor je en morgen en overmorgen erbij. Ik kan hier verder niets doen.”’
<q class="pull-left">Ali is Palestijn, maar kan dat niet bewijzen. Hij valt overal buiten en bestaat officieel niet.</q>
Als je erkend bent als staatloos én je verovert een verblijfsvergunning kun je – na drie jaar wachten – van staatloos promoveren tot Nederlander. Maar die verblijfsvergunning krijg je als staatloze in Nederland niet automatisch, wat ingaat tegen de universele mensenrechten – want ‘iedereen heeft recht op een nationaliteit’. Daarmee zijn staatlozen in Nederland veroordeeld tot een situatie in limbo. En het kan nog erger, weet Steketee inmiddels. ‘Kijk maar naar Ali: hij is Palestijn maar kan dat niet bewijzen en staat dus te boek als “nationaliteit onbekend”.’ Ali is vastgelopen in de bureaucratie, hij valt overal buiten en bestaat officieel niet. Hij leeft op straat en krijgt niet de medische hulp die hij nodig heeft. ‘Een vicieuze cirkel,’ zegt Steketee. ‘Alles moet worden geverifieerd met papieren en stempels, maar de kern van staatloosheid is dat je die papieren en stempels niet kunt overleggen.’
<h5>Nationaliteit onbekend</h5>
Denny (7) en Angela (3) zijn op jonge leeftijd al verstrikt geraakt in ons systeem. ‘Die kinderen worden nergens erkend, ook niet door China. Dat land wil geen verklaring geven dat ze níét Chinees zijn, maar ook niet bevestigen dat ze het wél zijn. Het gevolg is dat Denny en Angela, die met hun moeder in Katwijk wonen op een “vrijheidsbeperkende locatie”, geregistreerd staan als “nationaliteit onbekend”. Net als hun moeder, die weliswaar Chinees is maar dat niet kan bewijzen omdat ze als meisje vanwege de Chinese eenkindpolitiek nooit is geregistreerd. Via mensensmokkelaars kwam ze in Nederland en in de prostitutie terecht.’ In de woorden van de ambtenarij klinkt dat zo: ‘Het is uw keuze geweest om in Nederland kinderen te krijgen terwijl u niet beschikte over een verblijfsvergunning. U en uw kinderen hebben geen verblijfsrecht. Dat betekent dat u en uw kinderen hier niet mogen zijn.’ Steketee: ‘Ze kunnen geen kant op. Het meisje is nog te klein om het te beseffen, maar het jongetje voelt de enorme onrust van zijn moeder, hij kan zich slecht concentreren.’
<figure id="post-368782 media-368782" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/09/1_Ali_portret-1280x1707.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/09/1_Ali_portret-1280x1707-320x427.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/09/1_Ali_portret-1280x1707-640x854.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/09/1_Ali_portret-1280x1707-1280x1707.jpg 1280w" alt="" /><figcaption>Naam: Ali Geboortedatum: 15 februari 1975 Geboorteland: Palestina Nationaliteit: onbekend.</figcaption></figure>
<h5>Eén ambtelijk vinkje</h5>
Anders, maar niet minder ingewikkeld, ligt het met de zusjes Vanessa (16) en Chisom (14) (p. 74) in Almere. Hun moeder, die beweerde dat ze uit Soedan kwam maar dat niet kon bewijzen, overleed in het kraambed. De meisjes werden liefdevol opgevangen door pleegmoeder Irene en hoewel ze zijn geregistreerd als ‘nationaliteit onbekend’, hebben ze een verblijfsvergunning. Als zij geregistreerd zouden staan als staatloos, zouden ze na drie jaar Nederlander kunnen worden. ‘Er is een verklaring van de Soedanese ambassade dat die twee meiden echt niet bij hen bekend zijn,’ zegt Steketee. In het geval van de zusjes is het nu een kwestie van één ambtelijk vinkje in het hokje ‘staatloos’. ‘Zolang ze minderjarig zijn en bij hun pleegmoeder in huis wonen, zijn het gewone tienermeisjes met een tienerleven en tienerdromen,’ zegt Anoek Steketee. ‘Maar zodra ze meerderjarig zijn, gaan ze een onzekere toekomst tegemoet en kan bijvoorbeeld Chisom haar droom om dokter te worden wel vergeten.’
<q class="pull-left">Een wet voor een procedure omtrent staatloosheid ligt al een tijdje op de plank, maar heeft kennelijk geen prioriteit.</q>
De pennenstreek van de burgemeester blijft achterwege omdat de gemeente Almere volhoudt: we hebben geen documenten ontvangen waaruit blijkt wat de nationaliteit is van de meisjes, dús registreren we ze onder ‘nationaliteit onbekend’. Ze tot staatlozen verklaren, dat moet de Immigratie en Naturalisatiedienst maar doen. Maar die IND baseert zich juist weer op de Basisregistratie Personen (BRP) van de gemeente. ‘Ambtenaren moeten zich realiseren hoe belangrijk het is dat een kind een nationaliteit krijgt of op zijn minst als staatloze wordt geregistreerd,’ zegt Steketee.
Er bestaat in Nederland geen officiële procedure om staatloosheid vast te stellen. Een wet om dat te regelen ligt al een tijdje op de plank maar heeft kennelijk geen prioriteit. Als die wet er komt, wordt de procedure vergelijkbaar met de asielprocedure, dan zal de rechter dus moeten vaststellen of iemand al dan niet staatloos is. Volgens Anoek Steketee zal dat veel pijnlijke en beschamende situaties voorkomen. Zoals die keer dat een Israëlische ambtenaar aan Ali meedeelde dat hij te boek stond als ‘overleden’: ‘Zijn advocaat vroeg Ali om ervoor te zorgen dat hij zijn overlijdensakte opgestuurd zou krijgen, om zo zijn Palestijnse afkomst te bewijzen. Maar zelfs het bewijs van zijn dood konden ze hem niet leveren.’
<div class="info-box">
De tentoonstelling Staatloos (Document Nederland) is van 6 oktober 2017 t/m 7 januari 2018 te zien in de Philipsvleugel van het <a href="https://www.rijksmuseum.nl/en/document-nederland" target="_blank" rel="noopener">Rijksmuseum</a>.
Boek: Anoek Steketee, <a href="https://www.nai010.com/nl/publicaties/state-of-being-document-nederland/139150" target="_blank" rel="noopener">State of Being. Documenting Statelessness</a>, Nai010 Publishers, 164 p.
Bekijk hier de hele fotoserie <a href="https://www.vn.nl/state-of-being-anoek-steketee/" target="_blank" rel="noopener">State of Being</a> van Anoek Steketee over staatslozen in Nederland.
</div>

Staatloos: een nachtmerrie waaruit je niet ontwaakt

<div class="lead">Anoek Steketee fotografeerde voor het Rijksmuseum ‘staatlozen’: mensen zonder nationaliteit, zonder paspoort. ‘Het gaat erom of je mee mag doen met het systeem of er buiten valt en het is moeilijk om je voor te stellen hoe verschrikkelijk dat laatste is.’</div>
‘Iedereen heeft recht op een nationaliteit.’ Het is al bijna zeventig jaar lang punt 15.1 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, maar fotograaf Anoek Steketee had er eerder nooit zo bij stilgestaan. Dat iedereen die wordt geboren bovendien automatisch een nationaliteit krijgt, van de ouders of van het land waarin hij of zij ter wereld komt, vond ze ook nogal vanzelfsprekend. In de praktijk ligt dat soms anders, realiseerde Steketee zich dankzij twee belangrijke gebeurtenissen in haar leven. Eerst kreeg ze de eervolle opdracht van het Rijksmuseum voor een tentoonstelling over ‘staatloosheid’, in het kader van Document Nederland – een inmiddels indrukwekkend lange reeks fotodocumentaires over de stand van het land. Maar bovenal: haar dochter Nino Rosa werd geboren. ‘Een paar dagen na haar geboorteaangifte stond er onaangekondigd al iemand van de GGD op de stoep om haar een prikje te geven, te controleren op eventuele afwijkingen en met een schuin oog te beoordelen of ze wel in een goede en liefdevolle omgeving terecht was gekomen.’
Nino Rosa kwam nog maar net kijken, maar had meteen al een burgerservicenummer te en maakte dankzij dat bsn direct deel uit van het bureaucratische systeem. Een paar dagen oud, maar al een volwaardige landgenote, bekend bij alle overheidsinstanties.
<h5>Een groot geschenk</h5>
Toen haar eerste kind ter wereld kwam, had Steketee dat nog vanzelfsprekend gevonden. Maar dat was voordat ze Ali en Eduard ontmoette, Denny en Angela, en de zusjes Vanessa en Chisom, en baby Tima en al die anderen die het, anders dan haar eigen kinderen, zonder nationaliteit moeten stellen. ‘Dat scherpe onderscheid met mijn pasgeboren dochter vond ik bizar. Ik realiseerde me voor het eerst dat de nationaliteit die mijn dochter automatisch kreeg bij haar geboorte het grootste geschenk is dat je een baby kunt geven.’ De doorsnee bezitter van een Nederlandse identiteit realiseert zich dat waarschijnlijk net zomin. Staatloosheid is een juridisch complex onderwerp, maar tegelijkertijd een zeer basaal, zegt Anoek Steketee. ‘Het gaat erom of je mee mag doen met het systeem of er buiten valt en het is moeilijk om je voor te stellen hoe verschrikkelijk dat laatste is. Dat was mijn leidraad terwijl ik aan het project werkte.’ Juist in een overgeorganiseerde bureaucratie als de Nederlandse is de positie van de staatloze een nachtmerrie waaruit je niet kunt ontwaken, merkte Steketee. Eduard (op de foto hiernaast), in Abchazië geboren, vertelde haar dat hij het in Wit-Rusland nog kon uithouden als staatloze, maar in Nederland niet. ‘Hij zei: “Jullie systeem is grof en scherp. Als je valt, ben je kapot.”’
<figure id="post-368780 media-368780" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/09/7_Denny_Angela-1280x1707.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/09/7_Denny_Angela-1280x1707-320x427.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/09/7_Denny_Angela-1280x1707-640x854.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/09/7_Denny_Angela-1280x1707-1280x1707.jpg 1280w" alt="" /><figcaption>Denny en Angela, Gezinslocatie voor uitgeprocedeerde asielzoekers met beperkte bewegingsvrijheid, KatwijkDroomwereld</figcaption></figure>
De absurde situatie waarin je terechtkomt als je geen nationaliteit hebt maar dat niet kunt bewijzen, is alleen maar kafkaësk te noemen, zegt Anoek Steketee. Het onderwerp sluit aan bij haar eerdere werk, waarin ze zich ook richtte op het individu in een onbegrijpelijke wereld. Voor de serie Dream City reisde ze langs pretparken in crisisgebieden, ‘waarin je een dag kunt ontsnappen uit de ellende door je in een droomwereld te wentelen’. Zo kwam ze ook in de Rwandese hoofdstad Kigali terecht, waar ze een verzoenende radiosoap hoorde, die werd uitgezonden op dezelfde golflengte als die waarop Radio Télévision Libre des Mille Collines Hutu’s ophitste om aan het moorden te slaan. ‘Uit die soap kwam het project Love Radio voort, om te laten zien hoe fictie kan helpen bij de verwerking van zoiets verschrikkelijks.’
<h5>Leven op straat</h5>
Wereldwijd zijn er 10 à 15 miljoen mensen staatloos; hoeveel het er in Nederland zijn, is onbekend. Schattingen van de UNHCR komen uit op zo’n tienduizend. En onder de tachtigduizend mensen van wie de nationaliteit onbekend is, bevindt zich ook nog een onbekend aantal staatlozen. Via allerlei sluiproutes kwam Steketee een aantal van hen op het spoor. ‘Ze deden mee omdat ze er een kans in zagen om te ontsnappen aan hun uitzichtloze situatie. Toen ik Eduard vroeg of hij tijd had om mee te doen, moest hij erg lachen. “Ik heb de hele dag voor je en morgen en overmorgen erbij. Ik kan hier verder niets doen.”’
<q class="pull-left">Ali is Palestijn, maar kan dat niet bewijzen. Hij valt overal buiten en bestaat officieel niet.</q>
Als je erkend bent als staatloos én je verovert een verblijfsvergunning kun je – na drie jaar wachten – van staatloos promoveren tot Nederlander. Maar die verblijfsvergunning krijg je als staatloze in Nederland niet automatisch, wat ingaat tegen de universele mensenrechten – want ‘iedereen heeft recht op een nationaliteit’. Daarmee zijn staatlozen in Nederland veroordeeld tot een situatie in limbo. En het kan nog erger, weet Steketee inmiddels. ‘Kijk maar naar Ali: hij is Palestijn maar kan dat niet bewijzen en staat dus te boek als “nationaliteit onbekend”.’ Ali is vastgelopen in de bureaucratie, hij valt overal buiten en bestaat officieel niet. Hij leeft op straat en krijgt niet de medische hulp die hij nodig heeft. ‘Een vicieuze cirkel,’ zegt Steketee. ‘Alles moet worden geverifieerd met papieren en stempels, maar de kern van staatloosheid is dat je die papieren en stempels niet kunt overleggen.’
<h5>Nationaliteit onbekend</h5>
Denny (7) en Angela (3) zijn op jonge leeftijd al verstrikt geraakt in ons systeem. ‘Die kinderen worden nergens erkend, ook niet door China. Dat land wil geen verklaring geven dat ze níét Chinees zijn, maar ook niet bevestigen dat ze het wél zijn. Het gevolg is dat Denny en Angela, die met hun moeder in Katwijk wonen op een “vrijheidsbeperkende locatie”, geregistreerd staan als “nationaliteit onbekend”. Net als hun moeder, die weliswaar Chinees is maar dat niet kan bewijzen omdat ze als meisje vanwege de Chinese eenkindpolitiek nooit is geregistreerd. Via mensensmokkelaars kwam ze in Nederland en in de prostitutie terecht.’ In de woorden van de ambtenarij klinkt dat zo: ‘Het is uw keuze geweest om in Nederland kinderen te krijgen terwijl u niet beschikte over een verblijfsvergunning. U en uw kinderen hebben geen verblijfsrecht. Dat betekent dat u en uw kinderen hier niet mogen zijn.’ Steketee: ‘Ze kunnen geen kant op. Het meisje is nog te klein om het te beseffen, maar het jongetje voelt de enorme onrust van zijn moeder, hij kan zich slecht concentreren.’
<figure id="post-368782 media-368782" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/09/1_Ali_portret-1280x1707.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/09/1_Ali_portret-1280x1707-320x427.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/09/1_Ali_portret-1280x1707-640x854.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/09/1_Ali_portret-1280x1707-1280x1707.jpg 1280w" alt="" /><figcaption>Naam: Ali Geboortedatum: 15 februari 1975 Geboorteland: Palestina Nationaliteit: onbekend.</figcaption></figure>
<h5>Eén ambtelijk vinkje</h5>
Anders, maar niet minder ingewikkeld, ligt het met de zusjes Vanessa (16) en Chisom (14) (p. 74) in Almere. Hun moeder, die beweerde dat ze uit Soedan kwam maar dat niet kon bewijzen, overleed in het kraambed. De meisjes werden liefdevol opgevangen door pleegmoeder Irene en hoewel ze zijn geregistreerd als ‘nationaliteit onbekend’, hebben ze een verblijfsvergunning. Als zij geregistreerd zouden staan als staatloos, zouden ze na drie jaar Nederlander kunnen worden. ‘Er is een verklaring van de Soedanese ambassade dat die twee meiden echt niet bij hen bekend zijn,’ zegt Steketee. In het geval van de zusjes is het nu een kwestie van één ambtelijk vinkje in het hokje ‘staatloos’. ‘Zolang ze minderjarig zijn en bij hun pleegmoeder in huis wonen, zijn het gewone tienermeisjes met een tienerleven en tienerdromen,’ zegt Anoek Steketee. ‘Maar zodra ze meerderjarig zijn, gaan ze een onzekere toekomst tegemoet en kan bijvoorbeeld Chisom haar droom om dokter te worden wel vergeten.’
<q class="pull-left">Een wet voor een procedure omtrent staatloosheid ligt al een tijdje op de plank, maar heeft kennelijk geen prioriteit.</q>
De pennenstreek van de burgemeester blijft achterwege omdat de gemeente Almere volhoudt: we hebben geen documenten ontvangen waaruit blijkt wat de nationaliteit is van de meisjes, dús registreren we ze onder ‘nationaliteit onbekend’. Ze tot staatlozen verklaren, dat moet de Immigratie en Naturalisatiedienst maar doen. Maar die IND baseert zich juist weer op de Basisregistratie Personen (BRP) van de gemeente. ‘Ambtenaren moeten zich realiseren hoe belangrijk het is dat een kind een nationaliteit krijgt of op zijn minst als staatloze wordt geregistreerd,’ zegt Steketee.
Er bestaat in Nederland geen officiële procedure om staatloosheid vast te stellen. Een wet om dat te regelen ligt al een tijdje op de plank maar heeft kennelijk geen prioriteit. Als die wet er komt, wordt de procedure vergelijkbaar met de asielprocedure, dan zal de rechter dus moeten vaststellen of iemand al dan niet staatloos is. Volgens Anoek Steketee zal dat veel pijnlijke en beschamende situaties voorkomen. Zoals die keer dat een Israëlische ambtenaar aan Ali meedeelde dat hij te boek stond als ‘overleden’: ‘Zijn advocaat vroeg Ali om ervoor te zorgen dat hij zijn overlijdensakte opgestuurd zou krijgen, om zo zijn Palestijnse afkomst te bewijzen. Maar zelfs het bewijs van zijn dood konden ze hem niet leveren.’
<div class="info-box">
De tentoonstelling Staatloos (Document Nederland) is van 6 oktober 2017 t/m 7 januari 2018 te zien in de Philipsvleugel van het <a href="https://www.rijksmuseum.nl/en/document-nederland" target="_blank" rel="noopener">Rijksmuseum</a>.
Boek: Anoek Steketee, <a href="https://www.nai010.com/nl/publicaties/state-of-being-document-nederland/139150" target="_blank" rel="noopener">State of Being. Documenting Statelessness</a>, Nai010 Publishers, 164 p.
Bekijk hier de hele fotoserie <a href="https://www.vn.nl/state-of-being-anoek-steketee/" target="_blank" rel="noopener">State of Being</a> van Anoek Steketee over staatslozen in Nederland.
</div>

<div class="lead">
Dick Woudenberg is op 89-jarige leeftijd overleden. Hij werd opgevoed als nazi en waarschuwde de rest van zijn leven voor extremisme.
</div>
Vorige week zaterdag is Dick Woudenberg op 89-jarige leeftijd overleden in zijn woonplaats Hilversum.
Hij was de jongste zoon van de na de Tweede Wereldoorlog wegens collaboratie veroordeelde NSB-voorman Jan Woudenberg. Zelf werd Dick <a href="https://www.vn.nl/de-nazi-leerling/" target="_blank">als zestienjarige soldaat</a> van SS-divisie Totenkopf vlak voor de Duitse capitulatie krijgsgevangen gemaakt door de geallieerden. Daarna volgde een verblijf in een heropvoedingskamp, waar hem duidelijk werd gemaakt waartoe de nazi-ideologie had geleid waarmee hij op de nationaalsocialistische Reichsschule was geïndoctrineerd.
In 1970 gaf hij in Vrij Nederland aan interviewster Bibeb openheid van zaken over het oorlogsverleden van zijn familie [klik <a href="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/09/VNL-01-003-19700425-2.pdf" target="_blank">hier</a> voor de eerste pagina van dat interview, en <a href="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/09/VNL-01-004-19700425-2.pdf" target="_blank">hier</a> voor het vervolg]. Hij was mede-oprichter en voorzitter van de Stichting Werkgroep Herkenning, die opkwam voor kinderen van foute ouders.
<figure id="post-367009 media-367009" class="align-none"><figcaption></figcaption></figure>
Woudenberg, die aanvankelijk leraar Duits was, bood later als psychotherapeut hulp aan de tweede generatie: kinderen van NSB&#8217;ers, maar ook kinderen van holocaust-slachtoffers. In mei van dit jaar verscheen <a href="http://biografieportaal.nl/recensie/dick-woudenberg-nazi-leerling-mischa-cohen/" target="_blank">De nazi-leerling</a>, waarin werd beschreven hoe hij onder invloed van zijn ouders en zijn leraren was geradicaliseerd. Bij de presentatie benadrukte Dick Woudenberg dat hij met zijn medewerking aan het boek vooral wilde waarschuwen. ‘Waarom dit verhaal? Het kan weer gebeuren. Laten we hopen dat we ons dan niet links of rechts laten meesleuren. En dat onze kinderen niet bij de daders horen.’ Een op Facebook geposte video van regisseur Mea Dols de Jong met Dick Woudenberg werd meer dan twee miljoen keer bekeken:
<iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/iNEYS-lcX5M" width="560" height="315" frameborder="0" align="center" allowfullscreen="allowfullscreen"></iframe>

‘Nazi-leerling’ Dick Woudenberg is overleden

Schrijven in de bajes: ‘Hoe vaster je zit, hoe groter de vrijheid in je hoofd kan zijn’

Michael Ignatieff, schrijver en wetenschapper, reisde de wereld over met de vraag: welke morele deugden delen we? Ondertussen raakte hij als rector van de Central European University in Boedapest in conflict met de regering van Victor Orbán. 
‘Orbán bedrijft angstpolitiek,’ zegt Michael Ignatieff (Toronto, 1947) vanuit Boedapest over zijn strijd met de Hongaarse premier. ‘We hebben het moeilijk, we moeten vechten voor onze onafhankelijkheid als vrije instelling. Het is een zware strijd, maar ik weet dat we hem kunnen winnen.’
De Canadese schrijver, wetenschapper en ex-politicus geeft sinds een jaar leiding aan de Central European University (CEU), waaraan vijftienhonderd studenten uit 117 landen studeren. De universiteit, waaraan vooral sociale wetenschappen worden onderwezen, werd na de val van de muur gesticht door miljardair George Soros. Zijn Open Society Foundations, een stichting die democratisch bestuur en sociale hervormingen in Oost-Europa wil bevorderen, ligt in Hongarije onder vuur. De regering-Orbán is de zowel in de staat New York als in Hongarije geaccrediteerde universiteit liever kwijt dan rijk, maar Ignatieff verwacht dat het conflict nog deze zomer zal zijn opgelost. ‘Al zal het democratisch populisme, waar Victor Orbán een goed voorbeeld van is, altijd behoefte houden aan vijanden. En wij zijn de ideale vijand.’
Hoe moet de Europese Unie reageren op leiders als Orbán?
‘Het is ingewikkeld. Als je naar Boedapest komt, merk je snel genoeg dat dit een vrije maatschappij is, een vrij land. Goed, er is een geheime politie, maar zo’n binnenlandse veiligheidsdienst heb je overal. Het is geen openlijk repressieve regering, maar wel eentje die sluipenderwijs constitutionele veranderingen doorvoert waardoor de onafhankelijke rechtsspraak wordt aangetast en de persvrijheid ingeperkt. Het is een democratie die zich wil bevrijden van lastige corrigerende instituties – de pers, de wetenschap. De regering gebruikt haar macht om het electoraat te manipuleren. De enige oplossing zou zijn dat de Hongaren massaal besluiten dat ze iets beters willen en de oppositie aan de macht brengen.’
Hoe staat de Central European University er nu voor?
Ignatieff, voorzichtig: ‘Het Hongaars Parlement heeft eerder dit jaar ingestemd met een verbod op buitenlandse universiteiten in Hongarije die geen vestiging hebben in hun land van oorsprong. En wij hebben alleen een vestiging in Boedapest, niet in New York. De Hongaarse regering heeft inmiddels ontdekt dat we bereid zijn om te vechten voor onze vrijheid en ons voortbestaan. Er ligt nu een ontwerpakkoord tussen Hongarije en de staat New York waarin we toestemming krijgen om verder te gaan in Boedapest en we proberen dat succesvol uit te onderhandelen. Ik ben optimistisch, maar zekerheid hebben we pas als de handtekeningen zijn gezet.’
Kennelijk werkt miljardair George Soros voor Orbán als een rode lap op een stier.
‘Soros is bij uitstek geschikt als Orbáns vijand. Hij is in de loop der tijd uitgegroeid tot symbool van de civil society en de mensenrechten en bewijst keer op keer dat dat geen loze woorden zijn. Zijn stichting geeft miljoenen uit om de democratische waarden waar Soros voor staat te verdedigen en die waarden zijn in een land als Hongarije – en helaas niet alleen daar – controversieel. Dit soort regimes heeft geen boodschap aan onafhankelijke, kritische burgers. Maar bovenal is het een afleidingsmanoeuvre. Hongarije heeft veel interne problemen en George Soros is daar echt niet de oorzaak van.’
<h3>Lichtpuntjes</h3>
Ignatieff ziet ook lichtpuntjes in Europa, zoals het veto dat de Poolse president Andrzej Duda uitsprak tegen de hervorming van het justitiële systeem in zijn land, de overwinning van Macron in Frankrijk en het uitblijven van een duidelijke populistische verkiezingswinst in Nederland. ‘Duda heeft zijn macht ingezet en dat is ook hoe een liberale democratie moet werken, met checks and balances. In Hongarije hebben ze er daar minder van en de problemen zijn er groter dan bijvoorbeeld bij jullie in Nederland. Maar toch, we hebben een paar jaar geleefd met het pessimistische scenario dat de Europese Unie naar de verdommenis zou gaan en dat het populisme alles zou wegvagen. Dat is allemaal niet gebeurd.’
Hoe verklaart u die ommekeer?
‘De kracht van democratische instituties en van de multiculturele samenleving bleek groter dan verwacht. Een stem tegen Wilders is geen ontkenning dat er problemen zijn rond immigratie, maar een teken van het geloof in de oplosbaarheid van die problemen. Iemand als Wilders biedt geen oplossingen. Ook de overwinning van Macron betekent niet dat de kiezers raciale en religieuze tegenstellingen ontkennen. Nee, de Franse kiezer heeft gezegd: we zien dat het niet goed gaat, maar weet je, we kunnen er iets aan doen. Zolang mensen het gevoel hebben dat het systeem voor oplossingen kan zorgen, zullen populisten geen succes boeken. Trump is daarom bij uitstek de belichaming van de woede en teleurstelling van de Amerikanen in hun verziekte systeem.’
De liberale democratie lijkt wereldwijd niet bepaald bezig aan een zegetocht.
‘Nee, maar waarom zou een Europees systeem overal ter wereld de overhand moeten krijgen? De gedachte dat vrijheid en democratie steeds maar toenemen en globalisering landen nauwer met elkaar verbindt, is verleden tijd, zeker sinds 9/11. Ikzelf heb nooit geloofd dat één model van liberaal kapitalisme voorbestemd was om de wereld te regeren. De eenentwintigste eeuw zal verschillende vormen van democratie kennen en verschillende vormen van kapitalisme. We moeten accepteren dat Rusland en China een andere kant opgaan dan wij. Maar India is zeventig jaar na het uitroepen van de onafhankelijkheid nog steeds een democratie. Pakistan kent ook een vorm van democratie. Indonesië, heel lang een militaire dictatuur, is een democratie.’
Ziet u in de islam geen bedreiging voor die democratie, in Indonesië en elders in de wereld?
‘Nee. De tragedie is dat er veel verschillende islams zijn maar dat alleen de islam van het jihadistische geweld tot ons doordringt. Niet de islam is het probleem, maar de aantrekkingskracht die nihilisme en gewelddadigheid uitoefenen op vooral jonge mannen tussen de achttien en dertig. Terrorisme, of het nu islamitisch is of rechts-extremistisch, geeft macht aan machtelozen, aan eenzame individuen. Met een auto op een groep mensen inrijden is een act of power, je zegt ermee: ik doe ertoe en jullie niet. De islam an sich is absoluut geen bedreiging voor de westerse liberale democratie en het is een cliché dat multiculturalisme heeft gefaald. Het multiculturalisme heeft niet gefaald. Maar het wordt wel voortdurend bedreigd door islamitische terreur aan de ene en populistisch extremisme aan de andere kant.’
<q class="pull-left">Terrorisme, of het nu islamitisch is of rechts-extremistisch, geeft macht aan machtelozen.</q>
<h3>Onze eigen kring</h3>
Terwijl hij lesgaf aan Harvard en overstapte naar de CEU werkte Michael Ignatieff ook aan een ander groot project. Hij vroeg zich af of de globalisering wereldwijd behalve economische ook morele implicaties zou hebben en ging op zoek naar ‘alledaagse deugden’. Bestaan er zulke ordinary virtues waarover we het allemaal eens zijn? De GroenLinkser en de Thierry Baudet-adept, de straatarme bewoner van de Braziliaanse favela en de kosmopolitische inwoner van metropool New York? In drie jaar tijd bezocht Ignatieff acht landen om het morele besef in kaart te brengen dat de wereldbevolking verbindt. Eind augustus verschijnt de neerslag van die reizen als essay bij zijn Nederlandse uitgever Cossee: Gewone deugden. Samenhang in een verdeelde wereld.
Over multiculturalisme gesproken: volgens u kijken we als het om die gewone deugden gaat altijd eerst naar onze ‘eigen’ mensen en daarna pas naar ‘vreemden’.
‘Dat klopt. Enerzijds denken we oneindig meer egalitair dan eind jaren veertig, toen Nederland nog koloniën had. De grootste gebeurtenis sinds 1945 is het einde van de koloniale rijken geweest. Daarvoor in de plaats kwam zelfbeschikking: het idee dat iedereen gelijk is en dat alle volkeren het recht hebben hun eigen toekomst te bepalen. De overtuiging dat elk individu er evenveel toe doet heeft onze morele wereld getransformeerd. Na 1945 waren westerse mannen met een witte huid er nog van overtuigd dat ze het recht had om over anderen te heersen, gewoon omdat ze beter waren. Dat idee is helemaal verdwenen en die omwenteling is het beste wat tijdens mijn leven is gebeurd. Maar afgezien daarvan blijft het een feit we onze familie, onze eigen kring, onze eigen medeburgers belangrijker vinden dan iedereen buiten die kring. Dus geven mensen ook in de eerste plaats om hun eigen land, ik zie niet wat daar verkeerd aan is.’
Is dat een inzicht dat is ontstaan door de reizen die u voor dit boek hebt gemaakt?
‘Daarvóór dacht ik universalistischer, dat zeker. Hoewel we wereldwijd allemaal dezelfde smartphones hebben en naar dezelfde muziek luisteren, blijkt het leven nog steeds ongelooflijk lokaal te zijn georiënteerd. Het belangrijkste vinden we de buurt, de familie, de gemeenschap, maar ook: de natiestaat. Die is nog steeds dé bron van loyaliteit en de globalisering versterkt dat gevoel alleen maar. Nederlanders zijn goede Europeanen, maar zodra je bij jullie over de vloer komt, zijn jullie toch echte Hollanders. Hoe kosmopolitisch Amsterdam ook is, het is een bij uitstek Nederlandse stad die alleen daar en met die geschiedenis kan bestaan.’
Uw generatie streefde juist naar kosmopolitisme als het hoogst bereikbare. Je moest je loszingen van het benepen nationale gevoel.
‘Ja, dat is waar, maar kosmopolitisme is een luxe, een voorrecht van degenen die een paspoort hebben. De basis is dat je een Nederlandse burger bent, als je in moeilijkheden komt in een ver buitenland verwacht je dat de Nederlandse regering je helpt, niet de Verenigde Naties.’
U bent zelf geboren in Canada maar u woonde het grootste deel van uw leven in de VS en in Engeland.
‘Maar ik ben nog altijd een Canadees. Als je me vraagt wat voor liberaal ik ben, dan ben ik geen kosmopolitische of Amerikaanse liberaal maar een typisch Canadese. Van het soort dat verbijsterd toekijk hoe de Amerikanen discussiëren over wapenbezit en gezondheidszorg en niet begrijpt waar ze het in godsnaam over hebben. In mijn boek leg ik veel nadruk op het belang van het lokale, en ook het nationale. Daar zal ik ongetwijfeld kritiek op krijgen, het is een glibberig terrein, maar ik beschrijf de wereld zoals ik hem heb gezien. Kosmopolitisme vooronderstelt mijns inziens de natiestaat. Dat laat onverlet dat we door schade en schande hebben gekeerd – en Europa nog het meest – wat voor verschrikkelijke schade nationalisme kan veroorzaken. 
In plaats van nationalisme kunnen we beter patriottisme nastreven. Een van de zwakke punten van het liberalisme is dat het niet overweg kan met het idee van nationale trots. De taal van die trots is weggegeven, overgelaten aan conservatieve krachten. Ik zie geen enkele reden waarom een liberale Hollander niet Nederlands, Europees, anti-nationalistisch maar tegelijkertijd hevig patriottistisch zou kunnen zijn. Trots op Nederland, trots op de tradities, op Ajax, op het koningshuis desnoods. En als mensen naar Nederland komen, moeten ze respect hebben voor die tradities, de taal leren en integreren volgens de waarden van de meerderheid. Dat lijkt me vanzelfsprekend.’
<q class="pull-left">Een van de zwakke punten 
van het liberalisme is dat het 
niet overweg kan met 
nationale trots.</q>
Is dat inzicht ontstaan door het schrijven van ‘Gewone deugden’?
‘Nee, ik denk eerder dat mijn reizen mijn denkbeelden hebben bevestigd. Aan de ene kant is de wereld geglobaliseerd. In Mandalay in Birma sprak ik een monnik die dacht dat zijn geloof werd bedreigd door de islam als wereldwijde kracht. Maar ik vond er ook sterke lokale, verzoenende krachten. Je kúnt de situatie in Birma als je dat wil beschrijven in termen van een “wereldwijd conflict tussen boeddhisme en islam”. Maar als je het lokaal bekijkt, zie je ook dat Birmese monniken en moslims juist werken aan compromissen omdat ze gezamenlijk het belang zien van het voorkomen van lokale rassenrellen. Ze bestrijden het cliché van de tegenstelling tussen die twee godsdiensten vanuit hun belang bij een vreedzame lokale samenleving. Iemand als Geert Wilders beweert dat de wereldwijde islam de Nederlandse natie bedreigt, maar zolang je zo denkt, kun je niets begrijpen. Je moet kijken hoe mensen in de praktijk van alledag samenleven en dan zie je dat het lokale een bron van optimisme is.’
U was ook in Bosnië, een verscheurd land.
‘In Bosnië is het na de traumatische geschiedenis nodig dat de nationale politiek lokale oplossingen aanmoedigt. Zonder grondwettelijke stimulans is het voor de drie gemeenschappen daar onmogelijk om op lokaal niveau samen te werken.’
Als de crisis voorbij is, schrijft u, zullen ‘ordinary virtues’ de wederopbouw mogelijk maken. Een bijna onmogelijke taak.
‘Dat is waar, maar toch kwam ik Bosnische moslims tegen die proberen niet te generaliseren en die zich de individuele complexiteit blijven realiseren van wat er is gebeurd. Dat kan dat de basis zijn, misschien niet van verzoening maar in ieder geval van duurzame vrede. Dat is wat mijn vertaler tegen me zei: ik heb geleerd niet te generaliseren. In Bosnië leer je dat ook haat en bitterheid uiteindelijk kunnen worden overwonnen, tegenover Dutchbat en ook ten opzichte van de Serviërs. Sommige Serviërs zijn slachtoffers, anderen zijn daders, generaliseer niet. Dat is de wijsheid van het lokale denken.’
U zegt ook: de paradox zou weleens kunnen zijn dat soms alleen gescheiden leven samenleven mogelijk maakt.
‘De multiculturele samenleving is ingewikkeld. In theorie gaan we uit van gelijkheid, onafhankelijk van ras, sekse, religie. Maar we geven – gemiddeld genomen dan – wél vaak de voorkeur aan verbintenissen met mensen die op ons lijken en als we de keus hebben, wonen we in buurten waar anderen wonen van onze klasse, welstand, kleur. We leven in die dubbele wereld. Je kunt zeggen: wat hypocriet! Of je kunt zeggen: zo is de situatie nu, maar het is een tussenfase. Ik pleit niet voor segregatie, maar wel voor realisme. De komende decennia gaan we vanzelf anders over dit soort zaken denken, niet door wat mensen beweren maar door wat ze doen: ze gaan namelijk met elkaar naar bed. De cijfers over gemengde huwelijken stijgen, langzaam maar zichtbaar. Ik zie de aanzet tot die verandering al in de generatie van mijn kinderen, die in Engeland en in Canada wonen.’
De Arabist Devin Stewart, die met u meereisde, concludeerde dat ‘waardigheid’ de universele deugd bij uitstek bleek te zijn. U bent het niet met hem eens.
‘Als je iets zou moeten isoleren waar mensen het overal over eens zijn, kom je misschien op “waardigheid” uit. Maar dat betekent zoveel verschillende dingen voor zoveel mensen. Westerse vrouwen zullen zeggen dat een sluier een belediging is voor de waardigheid van vrouwen. Gesluierde moslimvrouwen antwoorden: juist niet, dit is hoe wij onze waardigheid als moslimvrouwen tonen. Daarom geloof ik niet in “waardigheid” als deugd-nummer-één. Bovendien is het me te individualistisch. Veel moreel gedrag wordt trouwens overal ter wereld herkend en gedeeld. Iedereen weet hoe tolerantie voelt, vrijgevigheid, vergevingsgezindheid. Ik spreek geen woord Japans, maar toen een Japanse boer het over “veerkracht” had, begreep ik hem meteen.’
Sommige alledaagse deugden worden binnen het neoliberale kapitalisme omgezet in geld. Jazeker, we zijn gastvrij en we geven je een lift – als we er via airbnb en Uber wat aan kunnen verdienen. En we zijn loyaal zolang er een bonus wordt uitbetaald.
‘Ten eerste: ik geloof niet dat er zoiets bestaat als het “neoliberalisme” waar je het over hebt, al heeft iedereen er de mond van vol. En bovendien: élke maatschappij voert een morele strijd over wat je al dan niet met geld zou moeten kunnen kopen. Dat geldt ook voor de westerse, kapitalistische samenlevingen. Diezelfde samenlevingen die hebben gezegd: gezondheidszorg moet betaalbaar zijn voor iedereen, goed openbaar onderwijs is er voor iedereen.’
Maar dat zijn verworvenheden uit de twintigste eeuw.
‘Dat klopt, maar in deze eeuw vindt een stevige strijd plaats om die openbare voorzieningen overeind te houden. Het idee dat “neoliberaal kapitalisme” betekent dat we dat soort openbare voorzieningen allemaal gaan kwijtraken, klopt gewoon niet. Ik weiger dat soort cultuurpessimisme te onderschrijven. Het is waar politieke strijd over moet gaan: wat moet je met geld kunnen kopen en wat zou geen geld mogen kosten. Welke sociale voordelen en privileges zijn duur en exclusief en wat moet voor iedereen gelijkelijk beschikbaar zijn. Hoe je de macht van geld onder controle houdt, is een universeel moreel dilemma. Ik kom in mijn vrije tijd af en toe bij het Balatonmeer, zo’n anderhalf uur rijden van Boedapest, en de mensen daar zijn nu woest omdat een deel van de oever van dat meer is verkocht aan een particuliere ontwikkelaar. De mensen daar zijn kwaad, en volkomen terecht: het meer moet voor elke burger toegankelijk zijn en mag niet aan de hoogstbiedende worden verkocht. Dat soort kwesties vind je over de hele wereld en dat is waar politiek over gaat. Die strijd is niet voorbij en die zal gewonnen worden, daar ben ik zeker van.’
<div class="info-box">
Michael Ignatieff, Gewone deugden. Samenhang in een verdeelde wereld, Uitgeverij Cossee, 256 p., € 24,99, verschijnt op vrijdag 25 augustus.
Op 1 september 20.00 uur spreekt Michael Ignatieff in De Balie in Amsterdam. 
Op 2 september 19.30 uur is hij te horen op het 150 Psalms festival in TivoliVredenburg, Utrecht.
Central European University: <a href="https://www.ceu.edu">https://www.ceu.edu</a>
</div>

Michael Ignatieff: ‘Orbán bedrijft angstpolitiek’

De Dichter, de Denker, en de Fotograaf: de drie des Vaderlands

Filosoof Ton Lemaire: een pleidooi voor een diervriendelijker wereld

Harm Ede Botje

Zo feministisch is Emmanuel Macron daadwerkelijk

Superdokter Marcel Levi: ‘Nederlanders investeren in spullen, Engelsen in patiënten.’

‘Polonium in je thee, dat is Poetin’

<div class="lead">
Bijna een kwarteeuw geleden richtte Derk Sauer The Moscow Times op. Hij verkocht de krant in 2005, maar koopt hem nu weer terug. De dagelijkse leiding komt in handen van de jonge journaliste Eva Hartog Skorobogatova, die onder meer voor vn.nl over Rusland schrijft.
</div>
Derk Sauer wordt dit jaar 65 en is graag aan boord van zijn zeilboot, een in Nieuw-Zeeland gebouwd schip van een kleine zeventien meter, in de woorden van de ondernemer zelf ‘gewoon een boot met een grootzeil en een fok’. Maar vanaf het Isola del Giglio, het eiland bij de Toscaanse kust dat bekend werd nadat kapitein Francesco Schettino er de Costa Concordia op de rotsen liet lopen, klinkt de mediamiljonair, die tot voor kort ook mede-eigenaar was van NRC Media, gedreven als altijd.
Hij kan het uitgeven niet laten en gaat zich weer bemoeien met The Moscow Times, de Engelstalige Russische krant die hij een kwarteeuw geleden oprichtte en twaalf jaar geleden samen met de rest van zijn uitgeverij Independent Media voor 142 miljoen verkocht aan het Finse Sanoma. Sinds die uitgeverij The Moscow Times samen met het toonaangevende financieel-economische dagblad Vedomosti overdeed aan Damian Kudryavtsev, gaat het niet goed met de krant, die inmiddels niet meer dagelijks maar één keer per week verschijnt.
<h3 class="x_MsoNormal">Geen Don Quichote</h3>
Het terugkopen van The Moscow Times is geen eenvoudige zaak. Eigenaar Kudryavtsev zelf kwam eerder dit jaar in de problemen omdat er twijfels rezen over zijn Russische staatsburgerschap. Sinds een paar jaar mogen buitenlanders volgens de foreign media law niet meer dan twintig procent bezitten van een Russisch mediabedrijf, en Kudryavtsev is ook Israëlisch staatsburger. Het terugkopen van zijn geesteskind vereist dus tactiek en strategisch inzicht, realiseert Derk Sauer zich. Twee jaar geleden lag hij zelf nog onder vuur en werd er tegen hem gedemonstreerd, waarna hij – ‘ik ben geen Don Quichote,’ was destijds zijn verklaring – aftrad als president-directeur van nieuwsagentschap RBC, actief in televisie en internet, als ook print. Hij wordt dan ook niet de eigenaar van The Moscow Times, maar brengt het voormalige dagblad samen met Damian Kudryavtsev onder in een in Nederland geregistreerde stichting. ‘Ik heb zowel inhoudelijke als financiële steun toegezegd om ervoor te zorgen dat het blad een nieuw leven krijgt en zonder te veel verlies kan voortbestaan. Voorlopig gaat het me vooral geld kosten. Ik heb de garantie gegeven dat ze minimaal twee jaar vooruit kunnen.’
<div class="figure--left">
<figure id="post-360362 media-360362" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/06/IMG_012704830_preview.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/06/IMG_012704830_preview-320x427.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/06/IMG_012704830_preview-640x853.jpg 640w" alt="" /><figcaption>Eva Hartog Skorobogatova</figcaption></figure>
</div>
<h3 class="x_MsoNormal">Zevenhonderdduizend Facebookvolgers</h3>
Hoewel Sauer zich gezien zijn karakter en zijn journalistieke hart ‘ongetwijfeld’ ook inhoudelijk zal gaan bemoeien met The Moscow Times, dat in oktober het 25-jarige bestaan hoopt te vieren, heeft hij de redactionele leiding in handen gegeven van Eva Hartog Skorobogatova (1988), een jonge Nederlandse journaliste met Russische roots, die sinds vier jaar in Moskou schrijft voor The Moscow Times en Vrij Nederland. Als managing editor met een achtergrond in online media is ze blij met de switch die Sauer wil maken, zegt Eva Hartog vanuit Moskou. ‘Het is de bedoeling om heel sterk in te zetten op digitaal omdat print het op dit moment niet echt redt, terwijl we online heel snel groeien, we hebben nu zevenhonderdduizend Facebookvolgers.’ 
Het gratis weekblad, met een oplage van vijfenvijftigduizend exemplaren, houdt na de overname op te bestaan. Maar op papier zal elk kwartaal een culturele gids voor Moskou blijven verschijnen, naast speciale uitgaven ter gelegenheid van, bijvoorbeeld, het WK voetbal dat volgend jaar in Rusland wordt georganiseerd. ‘Heel belangrijk vanuit commercieel oogpunt is ook het maandblad in het Chinees dat we gaan uitbrengen,’ zegt Hartog Skorobogatova. ‘China is een van de grote groeimarkten voor Rusland, juist door de Europese sancties. In Moskou en Sint-Petersburg struikel je echt over de Chinese toeristen.’ 
<h3 class="x_MsoNormal">Hoe het nu echt is</h3>
The Moscow Times werd in 1992 door Derk Sauer opgericht om journalistiek en commercieel Amerikanen en Europeanen mee te bereiken die na de val van het communisme naar Moskou trokken. ‘Het was een volkomen andere tijd, er was geen internet en er was een enorme instroom van westerse expats die geen Russisch spraken,’ zegt Sauer. ‘In die tijd waren zij de enigen met geld in Moskou, voor adverteerders was The Moscow Times dus een interessant medium.’ 
Nu er door de economische sancties steeds minder expats in Moskou wonen en de adverteerders zich sowieso liever op rijke Russen richten, wil Sauer met The Moscow Times online de verhalen over Rusland vertellen die verloren gaan doordat er in het Westen alleen nog maar belangstelling is voor de verhouding met Poetin. ‘De correspondenten in Moskou komen er niet toe om reportages en analyses te schrijven over hoe het nu echt is in Rusland, buiten het Kremlin, buiten het machtscentrum. Uiteraard zullen we óók berichten over Trump en Poetin, maar we zullen ook reportages maken over de nieuwe generatie, jonge Russen die bezig zijn met startups en die nieuwe richtingen inslaan op cultureel, maatschappelijk en politiek gebied. Daar lees je in de westerse pers veel te weinig over.’ 
<h3 class="x_MsoNormal">Op avontuur</h3>
Derk Sauer gaat dus opnieuw op avontuur in het moeilijk te peilen en ontoegankelijke Russische medialandschap – als hij tenminste niet door het Kremlin wordt teruggefloten. Dat gebeurde niet alleen recent, toen hij president-directeur was RBC, maar ook in de jaren negentig, toen hij als marxistisch-leninistische spijtoptant de oude communistische spreekbuizen Pravda en Izvestia wilde overnemen. ‘Ik kreeg toen van hogerhand te horen: we hebben liever niet dat jij onze kranten koopt. Het idee dat een buitenlander de belangrijkste kranten van Rusland in handen krijgt, zit ons niet lekker.’
<q class="pull-left">Er is meer dan ooit een grote behoefte aan onafhankelijk nieuws uit Rusland.</q>
The Moscow Times, waar onder andere Pulitzerprijswinnaars Steve Liesman en Ellen Barry hun opleiding kregen moet weer als vanouds een kweekvijver van journalistiek talent worden, zegt Sauer. ‘Het printdeel hebben we niet meer nodig, dus eerst zullen we wat kleiner worden, maar met als duidelijke doelstelling om vers bloed aan te trekken en ons te onderscheiden in onze verslaggeving.’
Sauer en Hartog Skorobogatova zien een grote online Engelstalige markt voor de Russische verhalen die zij van binnenuit kunnen maken, anders dan de BBC die werkt vanuit Londen, of een site als Meduza, die vanuit de Letse hoofdstad Riga opereert onder leiding van Galina Timchenko. ‘Vanuit Moskou kunnen wij dieper ingaan op thema’s waar nu alleen oppervlakkig over wordt bericht. Wij kunnen Rusland uitleggen aan Europeanen, Amerikanen en Chinezen vanuit een zo neutraal mogelijke positie,’ zegt Hartog Skorobogatova. ‘Het publiek voor The Moscow Times is veranderd maar de noodzaak niet, er is meer dan ooit een grote behoefte aan onafhankelijk nieuws uit Rusland.’ 
<div class="info-box">
<a href="https://www.vn.nl/polonium-in-je-thee-dat-is-poetin/" target="_blank">Lees hier</a> Mischa Cohens interview met nieuwscorrespondenten (waaronder Eva) in een steeds autocratischer wordend Rusland.
</div>

De terugkeer van Derk Sauer in de Russische media

<div class="lead">
Na de capitulatie van 15 mei 1940 – en soms al daarvoor – verkozen veel Joden, maar ook niet-Joden, de dood boven een leven onder het nazibewind. Ook de oudoom van Mischa Cohen.
</div>
Ik heb Michel Julius Cohen, muziekleraar en directeur van een muziekschool, nooit gekend. Net zomin als zijn vrouw, Emma Elizabeth Hendrika de Vries. Ze stierven lang voor mijn geboorte, net als Veronica, Maurits en Constant Cohen.
Dat mijn grootvader Henri Cohen een zusje en drie broers was kwijtgeraakt in de Sjoa was niet iets waar wij het in mijn jeugd over hadden. Het werd niet verzwegen maar het was ook geen gespreksonderwerp. Pas heel laat drong het echt tot mij door dat Maurits en Constant in maart 1943 waren vermoord in Sobibor en Veronica anderhalf jaar later in Auschwitz. Van Michel en zijn tweede vrouw Emma wist ik dat ze na de Duitse inval en de capitulatie niet lang hadden gewacht. Ze waren samen van een brug in de Amstel gesprongen en in die rivier verdronken. Het was ongetwijfeld een weloverwogen besluit dat werd uitgevoerd op maandag 20 mei, vijf dagen na de Nederlandse capitulatie.
De statistiek geeft niet echt uitsluitsel over de juistheid van hun stap, als je  al van zoiets kunt spreken. Van het grote gezin Cohen overleefden vijf kinderen de oorlog en inclusief Michel stierven er vier. Het verhaal over de sprong van de brug riep toen ik klein was allerlei vragen op. Hoe waren Michel en Emma tot dat besluit gekomen? Wie wisten ervan? Hadden ze een bericht achtergelaten? Waarom sprongen ze als niet-Amsterdammers eigenlijk juist in de Amstel? En van welke brug dan? En hoezo verdronken, konden ze niet zwemmen of zo? Waarmee hadden ze zich verzwaard?
<h4>Gas en morfine</h4>
In de loop der tijd las ik soms over de geslaagde en mislukte zelfmoorden in de meidagen van 1940 – historicus Jacques Presser had het in Ondergang over een ‘zelfmoordepidemie’. De meest bekende mislukte poging was wel die van Jacques Presser zelf, samen met zijn vrouw Debora Appel, op donderdag 16 mei. Presser was destijds leraar aan het Vossius Gymnasium waar ook mijn vader les van hem kreeg – later moesten ze van de bezetter allebei verhuizen naar het Joods Lyceum. ‘Ik dacht dat alles verloren was, en mijn vrouw en ik hebben daar de consequenties uit getrokken,’ zei Presser daar later over.
Ik nam me voor om ooit een antwoord op mijn vragen over Michel en Emma te zoeken – en ik wilde daarnaast ook nagaan hoeveel méér zelfmoorden er precies waren geweest rond de Nederlandse capitulatie op 15 mei 1940. Wat waren het voor mensen die kozen voor de dood en waarom wisten ze toen al zo zeker dat die dood te verkiezen was boven een leven onder Hitlers nazibewind?
Mijn vragen zijn nu, althans voor een groot deel, beantwoord. Afgelopen weekend, in de Eerste Bergensche Boekhandel, ontmoette ik bij toeval de uitgever van schrijver en journalist Lucas Ligtenberg. Die wees mij op Mij krijgen ze niet levend, het zojuist verschenen boek waarin Ligtenberg bestaand onderzoek naar en statistieken over de zelfmoorden van 1940 inventariseert en aanvult met eigen speurwerk.
Het is een indrukwekkende aanvulling op de geschiedenis van de Holocaust. Er staan dramatische verhalen in, over zeer uiteenlopende levens die zijn verbonden door een zelfgekozen einde. De zelfmoord van professor Willem Bonger (gas en morfine) en de mislukte poging van zijn vrouw Mies van Heteren. De al genoemde poging van Jacques Presser en Debora Appel (polsen doorgesneden, maar Presser belde tijdig een arts). De zelfmoord van de grootouders van L.H. Wiener (morfine) samen met een van hun twee zoons. De andere zoon – de vader van de schrijver die in het laatste oorlogsjaar zou worden geboren – onttrok zich aan het zelfgekozen einde van het gezin omdat hij net verliefd was.
<h4>Niet bukken voor dat tuig</h4>
Het aantal zelfmoorden in 1940 was vooral hoog onder ‘intellectuelen, bedrijfshoofden en beoefenaars van vrije beroepen’, citeert Ligtenberg een onderzoeker. Het waren niet de bewoners van de arme Amsterdamse Jodenhoek, maar vooral goed opgeleide bewoners van de grote steden die kennelijk over de informatie beschikten die ze deed kiezen voor de dood. Jacques Presser heeft het over een ‘vlucht op de twee opengebleven uitwegen’, die neerkwam op een keuze tussen ‘de uitweg in den vreemde, de uitweg in de dood’.
Degenen die niet meer wilden of konden vluchten via de havens van IJmuiden of Scheveningen en die wisten wat Hitler van plan was met de Joden en met zijn politieke tegenstanders, maakten een einde aan hun leven. Zoals de overtuigde anti-nationaal-socialistische socioloog Willem Bonger het zei: ‘Ik zie voor mij geen toekomst meer, en ik kan mij niet bukken voor dat tuig, dat nu gaat heersen.’
<h5>De schok</h5>
In mei van 1940 pleegden ongeveer zeven keer zoveel mensen zelfmoord als in een ‘gewone’ meimaand: 388 personen. Vaak was het een gecoördineerde actie door meerdere mensen tegelijk, net als in het geval van mijn oudoom Michel en zijn vrouw Emma. Na even zoeken in Mij krijgen ze niet levend in de Eerste Bergensche Boekhandel bleek dat Lucas Ligtenberg  ook Michel en Emma heeft vereeuwigd in zijn standaardwerk over de zelfdodingen van 1940. Niet alle vragen die ik mezelf als kind had gesteld worden in het lemma over hun dood beantwoord. De tekst klopt ook niet helemaal: de sterfdatum moet in een volgende druk worden aangepast, het adres is niet juist en Emma was niet in de eerste plaats Michels schoonzus, zij was vooral zijn tweede vrouw. Hij trouwde met Emma nadat zijn eerste vrouw en haar zus, de kinderboekenschrijfster P.J. Cohen-De Vries, was overleden.
<div class="figure--right">
<figure id="post-356604 media-356604" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/05/Michel-Julius-Cohen-De-Gooi-en-Eemlander-22-06-1940.png" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/05/Michel-Julius-Cohen-De-Gooi-en-Eemlander-22-06-1940-320x186.png 320w" alt="" /><figcaption>De Gooi en Eemlander, 22 juni 1940.</figcaption></figure>
</div>
Details die in het niet vielen bij deze schokkende zin over het einde van Michel en Emma, die in ieder geval één van mijn vragen beantwoordde: ‘Ze werden aan elkaar vastgebonden gevonden in de Amstel in Amsterdam, ter hoogte van de Kalfjeslaan.’
&nbsp;
<div class="info-box">
<a href="https://www.vn.nl/product/mij-krijgen-levend-lucas-ligtenberg/" target="_blank">Lucas Ligtenberg, Mij krijgen ze niet levend, Balans, 255 pagina’s, €19,99</a>
</div>

Zij besloten er in de meidagen van 1940 zelf een einde aan te maken

<div class="lead">
De vader van Peter Vos zag in zijn zoon de beste tekenaar van de wereld. De documentaire Peter Vos – Vogelparadijs laat zien dat er aan dat talent een donkere keerzijde zat.
</div>
‘Het is dat hij zijn geld ermee verdiende, maar je zou het ook een ziektebeeld kunnen noemen,’ zegt Sander Vos over de extreme tekenlust van zijn vader Peter Vos (1935-2010). Ook wie geen vogelaar is, moet op 1 mei kijken naar Peter Vos – Vogelparadijs. Het is een prachtige documentaire van regisseur David de Jongh, die eerder onder andere een bijzondere film maakte over zijn vader, de fotograaf Eddy de Jongh. Ook in deze film gaat het weer vooral over vaders en zonen en daarom is het zo mooi dat Sander Vos de belangrijkste vertelstem is in de film. Wie Peter Vos kent – zoals iedereen die Peter Vos – Vogelparadijs heeft bekeken – hoort een versie van hem terug in Sander. En het is ontroerend om te horen hoe Peter Vos in de manier waarop hij zijn zoon opvoedde probeerde de fouten van zijn eígen vader te ontwijken. Wat uiteraard niet helemaal is gelukt.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/peter-vos-een-mooie-vreemde-vogel/" class="article-embed article-embed--left">Lees ookPeter Vos, een mooie vreemde vogel7 juni 2013</a>
Peter Vos komt naar voren in de documentaire als een waanzinnig getalenteerde tekenaar. Peter van Straaten, met wie hij soms werd verwisseld – ‘ik bewonder uw geniale Beestenkwartet, meneer Van Straaten’ – ontmoette zijn voornaamgenoot eind jaren vijftig voor het eerst. ‘Ik dacht dat ík een goeie tekenaar was maar toen ik zijn werk zag, ik viel bijna van mijn stoel van bewondering.’
Maar Peter Vos was ook een kwetsbare kunstenaar die niet helemaal toegerust was op het gewone leven en tegelijkertijd overtuigd was van eigen kunnen, dankbaar voor zijn talent en voor zijn gedegen, klassieke opleiding aan de Rijksacademie. Na veel drank – want alcoholisme is een andere parallel met de vorige film van David de Jongh – bleek Peter behalve een groot cafézanger ook buitengewoon venijnig, met name als het over moderne, abstracte kunst ging waarvan hij een diepe afkeer had. De drank, verloren liefdes en depressies hoorden net zo bij Peter als zijn talent, zijn eruditie en zijn charme.
<q class="pull-left">De drank, verloren liefdes en depressies hoorden net zo bij Peter als zijn talent, zijn eruditie en zijn charme.</q>
Zeker, er komen ook anderen dan zoon Sander Vos aan het woord, met name zijn weduwe Saïda, en méér vrouwen uit zijn leven. Ook collega’s zoals Siegfried Woldhek, die toen Peter Vos overleed samen met Peter van Straaten een advertentie plaatste: ‘Onze meester is dood’. En vrienden zoals Theo Sontrop, uit de tijd van Propria Cures, jeugdvriend Louis Andriessen en de voormalige hoofdredacteur van Vrij Nederland Rinus Ferdinandusse. De laatste haalde Peter Vos naar Vrij Nederland, het blad waarvoor de tekenaar decennialang zijn beroemde ‘leeuwtjes’ zou maken en nog heel veel meer, totdat hij een paar jaar voor zijn dood op weinig elegante wijze aan de kant zou worden gezet.
<h3 class="p1">&#8216;Peter is geniaal en Paul kan helemaal niks&#8217;</h3>
Maar vooral gaat de film zoals gezegd over vaders en zonen, over Peter en zijn ‘talentloze’ broer Paul met hun ultrakritische vader Cornelis Vos, die Der Foeks werd genoemd. En over Sander die zoveel van zijn vader hield maar die hem ook – tijdelijk ­– kwijtraakte aan depressie, drank en vrouwen en die aan zijn sterfbed zat zoals vooral Paul bij zíjn vader aan diens ziekbed had gezeten. ‘Als vader ‘s nachts wakker werd trok hij aan een touwtje dat vastzat aan Pauls teen.’
‘Pappa had zelf geen talent,’ zei Peter Vos, die zijn hele leven met zijn overleden vader in gesprek is gebleven. ‘Maar hij kon het met elegante jaloezie stimuleren.’ Er was wel een keerzijde, vertelt Sander Vos over Der Foeks. ‘Mijn opa stelde zijn twee zoons aan zijn vrienden voor met: dit is Peter, die wordt de beste tekenaar van Nederland. En dit is Paul, die heeft een minderwaardigheidscomplex. Peter is geniaal en Paul kan helemaal niks.’ Wat de gevolgen waren voor Paul, die op jonge leeftijd dood van zijn barkruk in zijn stamcafé viel, laat zich raden.
Voor Peter had het enthousiasme van zijn vader een stimulerende werking: op aandringen van zijn vader meldde Peter zich aan bij de Rijksacademie. Maar het bleek ook een loodzware last, want Peter keek zijn hele leven naar zichzelf met de ogen van zijn vader en kon het, hoe geniaal hij ook was, dus nooit goed genoeg doen. Hij tekende zichzelf in de jaren tachtig als Yorick, de hofnar uit Hamlet, met zijn vader op zijn rug. In zijn dagboek schreef hij in dezelfde tijd: ‘Je bent geen tekenaar. Je moest er een worden van pappa. De brave zoon, die ’t leven leidt, dat zijn vader van hem verlangt.’ En: ‘Toen hij dood was voelde ik me bevrijd, maar dat mag eigenlijk niet want je moet van je vader houden volgens het vierde gebod.’
‘Ik denk niet dat zijn vader hem heel veel geknuffeld heeft,’ zegt Sander Vos in de film. ‘Mijn opa’s strategie was: ik moet Peter opnaaien, dus zei hij altijd: ik heb wel eens wat beters van je gezien. Hij gaf hem een onmogelijke opdracht mee.’ Peter Vos nam zich voor die fout bij zijn eigen zoon nooit te maken, vertelt Sander, die in zijn raamkozijn drie Gouden Kalveren heeft staan voor zijn prestaties als editor van de films Paradise Now, Black Butterflies en Full Contact.
Peter nam zijn zoon overal naartoe, naar cafés, maar ook naar Artis, om samen naar vogels te kijken en ze naar de natuur te tekenen. ‘Hij prees elk lijntje, elke krabbel die ik op papier zette.’ Aanvankelijk kreeg de kleine Sander het gevoel dat hij zelf dus óók wel een bijzonder begaafde tekenaar moest zijn, net als zijn vader. Later werd zijn kijk op eigen kunnen wat realistischer. ‘Dus ik probeerde voorzichtig: misschien lijk ik wat talent betreft toch meer op oom Paul, dan op jou,’ vertelt Sander. ‘Ja, dat heb ik inderdaad ook weleens gedacht,&#8217; antwoordde Peter voorzichtig, om zijn zoon te behoeden voor al te hoge verwachtingen. Die konden, zo wist hij uit zijn eigen jeugd, beter een beetje getemperd worden.
<div class="info-box">
Peter Vos – Vogelparadijs wordt uitgezonden op 1 mei bij Het Uur van de Wolf op NPO2 om 20.25. 
</div>

In de klas met pioniers: Ger van Elk, Wim T. Schippers, Jan des Bouvrie, Han Bennink en Bas Jan Ader

‘Macron ziet het presidentschap als een tijdelijk project’

Nationale trots is juist het antwoord op populisten, zegt filosofe Susan Neiman

Staatloos: een nachtmerrie waaruit je niet ontwaakt

Staatloos: een nachtmerrie waaruit je niet ontwaakt

‘Nazi-leerling’ Dick Woudenberg is overleden

Schrijven in de bajes: ‘Hoe vaster je zit, hoe groter de vrijheid in je hoofd kan zijn’

Michael Ignatieff: ‘Orbán bedrijft angstpolitiek’

De Dichter, de Denker, en de Fotograaf: de drie des Vaderlands

Filosoof Ton Lemaire: een pleidooi voor een diervriendelijker wereld

Zo feministisch is Emmanuel Macron daadwerkelijk

Superdokter Marcel Levi: ‘Nederlanders investeren in spullen, Engelsen in patiënten.’

‘Polonium in je thee, dat is Poetin’

De terugkeer van Derk Sauer in de Russische media

Zij besloten er in de meidagen van 1940 zelf een einde aan te maken

Over vaders en zonen, de documentaire ‘Peter Vos – Vogelparadijs’