VVD versus de rechtse kerk

De rechtse kerk

Verhaal van de Week

Onder de motorkap van het IDF

Documentaire

600 dagen de straat op

Verzet

Tijd voor scholierenprotest?

Jongerenpanel

Doe iets niet

Dolf Jansen

Dienstplicht

Chard van den Berg

Laat de boer rouwen

Hans Against the Machine

Veiligheidsraad

Verenigde Naties

Iedereen aan de marathon

Zeitgeist

Jacht op vreemdgangers

Digital Families

Cadeaus op Capitol Hill
Sinds mijn schoonmoeder werd verkozen tot Speaker van het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden stromen de cadeaus binnen voor mijn pasgeboren zoon Paul. Ze zijn niet werkelijk voor de baby, ze zijn een manier voor power brokers in Washington om in de gunst te komen bij oma.
Het geven van babycadeaus kent verschillende niveaus. Als President kun je het ultieme cadeau aanbieden: een bezoek aan het Witte Huis. ‘Kom me eens opzoeken. You will love the Oval Office,’ schrijft George Bush in zijn ‘Dear Paul’ briefje. Politieke vrienden van oma schrijven persoonlijke gedichtjes aan de kleine of zenden een symbolisch aandenken, zoals Senator Ted Kennedy, die Iers ondergoed opstuurt.
De Afgevaardigde die Chairman wil worden van een van de belangrijke House Committees en voor wie dus iets meer op het spel staat, geeft een rijk gevulde cadeaumand. Het ons onbekende Democratische Congreslid uit New Jersey zendt per koerier een dure, handgestikte deken met baby’s naam erop geborduurd, om op te vallen te midden van de 435 leden van het Huis. Het moment waarop ik mijn schoonmoeder vraag wie deze Afgevaardigde precies is, vormt de politieke pay back voor hem. Het feit dat zijn baas op de hoogte is van zijn cadeautje aan haar kleinzoon is politiek goud waard.
Politics is transactional, zegt men in Washington. De gift gaat voor de baat uit. Hoe duurder het cadeau, hoe waardevoller het verzoek om de tegenprestatie mag zijn. Aldus lijkt de politieke etiquette op een Amerikaanse variant van de Franse Hofcultuur tijdens het ancien régime: alles draait om persoonlijke contacten, handgeschreven brieven en gegeven gunsten in een fijn geweven patroon binnen de hoogpolige politieke gemeenschap op Capitol Hill.
Donateurs en lobbyisten gaan iets minder subtiel om met het ‘transactie’-element in de gift. Ter voorkoming van belangenverstrengeling tussen donateursgeld en politici mag er in de Verenigde Staten dan een zogenaamde gift ban gelden, een verbod op giften aan een pasgeboren kleinzoon bestaat niet. ‘We zijn in de buurt en we komen nu op kraamvisite!’ gilt de lobbyist door zijn mobiele telefoon. ‘In de buurt’ wil zeggen: veertig blokken verderop, maar een strategisch kraambezoek is de omweg waard. Met moeite praat ik mijn kind en mijzelf er onderuit, maar hij levert toch een ­babyoutfit af die meer waard is dan mijn duurste pak.
Tenslotte zijn er de uitnodigingen. Toen Paul nog geen maand oud was, ontving hij al betere uitnodigingen voor diverse kerstfeesten dan ik in mijn hele leven. Een top dollar donor van de Democratische Partij nodigde hem uit voor een ‘intiem’ Black Tie Christmas Party. Hoewel mijn vrouw en ik naar het feest kwamen zonder onze zoon, was er voor hem toch een plek gereserveerd aan de hoofdtafel. Ten overstaan van tweehonderd genodigden kreeg de pasgeboren afwezige vanaf het podium een toast aangeboden door de gastheer. Na afloop beval hij zijn dertienjarige dochter aan als onze toekomstige gratis oppas. Hij was bereid zijn eigen dochter in te zetten voor een voet tussen de voordeur.
Michiel Vos
Hedendaags feminisme
Je bent vrouw, je bent dertigplus, je bent hoogopgeleid – en wat dan? Kinderen? Carrière? Allebei? Kan dat dan? Ja hoor, zeiden verschillende einddertigers en veertigplussers die zich in Pakhuis de Zwijger hadden verzameld. Nrc.next-columnist Aaf Brandt Corstius, die kortgeleden een boekje heeft uitgebracht waarin ze haar worstelingen met haar Grote Liefde beschrijft, had de avond belegd om te kunnen afrekenen met alle dilemma’s die haar succesvolle leven overschaduwen. Helaas bleek dat te hoog gegrepen. ‘Helemaal niets,’ antwoordde ze uit de grond van haar hart toen de discussieleidster van Women Inc. ter afsluiting hoopvol vroeg of ze toch iets wijzer was geworden.
Vrouwelijke dertigers hebben (te) veel te kiezen, en dat betekent dat ze ook heel veel verkeerde keuzen kunnen maken. Want niemand die je nog vertelt wat hóórt. ‘Zijn er nog wel normen, heeft iemand die?’ vroeg Aaf zich af. ‘Kunnen we iets bedenken waardoor ons leven minder vol vragen komt te zitten?’
Dat bleek lastig, want vragen zijn er te over. Jong moeder worden? Juist wachten tot je een stabiele relatie hebt? Monomaan kiezen voor een baan? Of juist zoveel mogelijk talenten aanboren? Een jonge, flexibele man zoeken, of een oude, gesettelde?
‘Ik wil de juiste man, de juiste baan, het juiste huis, en dan kan ik aan een kind beginnen,’ zette iemand haar prioriteiten op een rijtje. ‘Je moet je hart volgen en niet te veel nadenken,’ bracht een ander daar tegenin. ‘Vrouwen moeten alles,’ merkte iemand op. ‘Op de arbeidsmarkt blijven, jong moeder worden en veel kinderen krijgen. Allemaal om de vergrijzing het hoofd te kunnen bieden.’
De vrouw als baarmoeder én klapstoel van de economie. Bijna dreigde de avond een politieke wending te nemen! Maar dat was niet de bedoeling. Het persoonlijke moest persoonlijk blijven, en bovendien beperkt tot huisje-boompje-beestje. ‘Waarom praten dertigers alleen maar over kinderen, trouwen en huizen kopen? Je hoort nooit iets stoers, over grote reizen of zo,’ verzuchtte een enkele dertiger. De rest keek haar niet begrijpend aan. Alsof het leven niet al ingewikkeld genoeg is!
Malou van Hintum
Postume promotie
In april vorig jaar ontving Johan Winkelman, emeritus hoogleraar Duits aan de Universiteit van Amsterdam, droevig nieuws: zijn assistent Bernhard Schmitz had zelfmoord gepleegd. Professor Winkelman was gesteld op Schmitz: ze deelden vier jaar lang een kamer, spraken over het vak en schreven samen artikelen. De jongere Schmitz, een geboren Duitser, beschouwde Winkelman als zijn ‘Doktor-Vater’.
Schmitz (43) was getalenteerd en gedreven – een echte aanwinst voor de middeleeuwse Duitse letterkunde, een vakgebied waarin de scholastische rogge er niet al te dik bij staat. De afgelopen vijf jaar werkte hij aan een kloek proefschrift getiteld Gauvain, Gawein, Walewein. Die Emanzipation des ewig Verspätenen. Eine Untersuchung zu Funktion und Interaktionsmuster einer Figur in arthuristischen Versromanen des 12. und 13. Jahrhunderts. Afgelopen januari was het af. Winkelman was verrukt over het resultaat, evenals de co-promotor, professor Gerhard Wolf uit Bayreuth. De promotieceremonie stond op de rol voor september. Maar voordat Schmitz zijn titanenarbeid publiekelijk had kunnen verdedigen, beroofde hij zichzelf van het leven.
Winkelman sprak op de crematie van zijn vriend en beloofde plechtig dat hij alles in het werk zou stellen om diens werk alsnog het stempel ‘proefschrift’ te bezorgen. Een postume promotie, dat komt in Nederland wel vaker voor: in 2000 kreeg de Nijmeegse arabist Ferdinand Smit de doctorsgraad, ook al was hij enige tijd daarvoor in Mali vermoord. Maar het Amsterdamse College van Promoties wenste niet mee te werken aan Winkelmans verzoek. ‘De reden was dat de medelezers het proefschrift niet hadden kunnen lezen toen Schmitz nog in leven was. Door zijn tragische levenseinde zouden ze niet meer in staat zijn de dissertatie onbevangen te beoordelen.’ Winkelman liet het er niet bij zitten. ‘Ik heb alle vijf de medelezers een brief laten schrijven dat ze wel degelijk in staat waren tot een objectief oordeel. Maar het college kwam met precies dezelfde afwijzing als de eerste keer. Je kent de debatingtruc wel: als je niets meer weet te zeggen, herhaal je het eerste standpunt.’ Ook een derde en laatste poging van Winkelman strandde: de Nederlandse vereniging van germanisten wilde geen steun uitspreken voor Schmitz’ postume promotie.
Nu laat professor Winkelman de zaak noodgedwongen rusten. Hij is ‘erg teleurgesteld en zeer verdrietig’ over de behandeling van Bernhard Schmitz. Er is één lichtpuntje. In Duitsland is Schmitz postuum doorgedrongen tot het ‘paleis van de germanistiek’: professor Joachim Heinzle uit Marburg heeft zijn studie geaccepteerd voor de prestigieuze boekenreeks Hermaea. ‘Terecht,’ zegt Winkelman. ‘Bernhards proefschrift is een geniaal werk. Hij had zelf het gevoel dat hij de grote Duitse geleerden in zijn vakgebied schaakmat had gezet.’
Thijs Niemantsverdriet
Biertje voor Ferron
Haarlemse zeden: sta je met ­iemand te praten, komt er een ander tussen staan. Die stelt zich niet voor, maar keert je de rug toe en breekt zonder woord van excuus op het gesprek in. Die onbeschoftheid zij de directrice van de Stadsbibliotheek Haarlem vergeven, maar niet haar onwetendheid inzake ’s­ lands bekende schrijvers. ‘Hoe ziet Siebelink eruit?’ luidde haar vraag aan mijn gesprekspartner.
Jan Siebelink was de beroemdste spreker bij de Haarlemse happening rond de vorig jaar gestorven schrijver Louis Ferron. Siebelinks zilvergrijze beeltenis oogde gelukkig identiek aan die op zijn vele boeken.
Ruim een halfuur voordat een monument ter Ferrons ere onthuld zou worden, krioelde het reeds van genodigden op het binnenplein van de Stadsbibliotheek Haarlem. Het was borreltijd. De gratis koffie vond gretig aftrek. Gemiddelde leeftijd: vijftigplus. Uiteraard ontbrak zo’n met cowboyhoed getooid type niet. Verplicht attribuut voor wie zich in de provincie onbegrepen kunstenaar waant. Het ergste moest toen nog komen: de merkbaar geïmproviseerde toespraak van Haarlems cultuurwethouder Chris van Velzen. Hij wenste met onmiddellijke ingang nóg meer monumenten voor Haarlemse schrijvers. De oudste aanwezige schrijver Frédéric Louis Bastet (1926), geboren en getogen in Haarlem, slikte hoorbaar. ‘Tjezus,’ siste de cowboyhoed terecht. Troost bood de gedachte dat Ferron in een dergelijke plechtigheid puik vertelmateriaal had gezien. Oud-burgemeester Jaap Pop, verantwoordelijk voor het werven van de sponsors voor het monument, memoreerde liefdevol hoe Ferron in diens sardonische Haarlem-trilogie de zweep over zijn stad en haar inwoners legde. En passant voegde Pop de cultuurwethouder toe dat het monument voortkwam uit particulier initiatief, niet uit gemeentelijk gedoe. Ook huisvriend Siebelink sprak ware woorden: ‘Louis was er, en hij was er niet.’
De meute staarde devoot naar de kop van Ferron. De oude huzaar leek mild, misschien wel door het vooruitzicht dat zijn weduwe hem iedere maandagavond, zijn vaste doorzakavond, een glaasje bier zal komen brengen.
Denk je aan Ferron, dan denk je vooral aan zijn boeken. Aan dat krankzinnige, unieke Teutoonse romanuniversum. Reden voor enig speurwerk in de aanpalende stadsbibliotheek. Alle Ferron-titels zouden daar tenslotte trots prijken, was ons zojuist medegedeeld. Maar nee. Naast de werken van Raymond E. Feist lag slechts één Ferron. Weliswaar een van zijn beste: Tinpest, maar waar zijn de andere tientallen boeken die hij schreef?
Uiteraard hóéft dit niks te betekenen: de rest kan uitgeleend zijn aan literatuurminnende Haarlemmers die hún schrijver er niet zomaar stilletjes uit laten piepen. Wat denkt hij wel, die Ferron, ons zomaar achterlaten in Haarlem. Dat gaat mooi niet door.
Jeroen Vullings

Jeroen Vullings

Thijs Niemantsverdriet

Malou van Hintum

De kleine wereld

<div class="wpg-element lead-bold">
De opvattingen van de huidige generatie twintigers over emancipatie vertonen opvallend veel overeenkomsten met die van twintig jaar geleden, zo blijkt uit de zojuist verschenen Emancipatiemonitor.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Moeders mogen buitenshuis werken, maar niet te veel, vinden huidige én toekomstige vaders en moeders. De veelbesproken balans tussen werk en privé is toch vooral een zaak van vrouwen. Zij plooien hun werk op zo’n manier dat hun man en kinderen er het minste last van hebben. En dat betekent vaak in de praktijk dat ze maar een paar dagdelen per week van huis zijn en, dus, weinig verdienen. Er zijn de laatste jaren wel meer moeders gaan werken, maar zij werken niet meer uren.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Gratis kinderopvang kan een beetje helpen om dat patroon te veranderen, maar zal er niet voor zorgen dat moeders massaal fulltime gaan werken. Verreweg de meeste vrouwen en mannen vinden dat ouders (lees: moeders) het beste zelf voor hun kinderen kunnen zorgen, en dat je die kinderen daarom hooguit drie dagen per week naar een crèche brengt of naar de naschoolse opvang.
Conclusie: wie wil dat moeders meer gaan werken – en wie wil dat tegenwoordig niet in de politiek en het bedrijfsleven, waar het spook van de vergrijzing altijd mee aan tafel zit – zal een andere strategie moeten kiezen. Niet: het privéleven van mensen proberen te veranderen om ze naar de arbeidsmarkt te krijgen. Maar: de organisatie van de arbeid veranderen, zodat die goed aansluit op het privéleven van mensen. De zogenaamde moedercontracten, waarbij arbeidstijden zijn aangepast aan schooltijden en vakanties van kinderen, zijn een succes. 
</div>

Kinderen blijven belangrijker dan werk

<div class="wpg-element paragraph">
Redacteur
Malou van Hintum (1961) werkt sinds 1998 bij Vrij Nederland. Ze schrijft over gezondheidszorg, sociaal-maatschappelijke trends en ethische dilemma’s. Daarvoor was ze eindredacteur en een van de drijvende krachten achter de rubriek Brandende Kwesties. Voordat ze bij VN ging werken, schreef ze onder meer voor Opzij en Intermediair en als columnist voor de Volkskrant. Ook was ze redacteur bij het Vara-radioprogramma Spijkers met Koppen. Ze studeerde politicologie aan de Universiteit Nijmegen.
Van Hintum schreef in 1996 het schotschrift Macha!Macha! waarin ze afrekende met het klaagfeminisme. Momenteel werkt ze samen met Jan Latten, hoogleraar sociale demografie aan de Universiteit van Amsterdam, aan het boek &#8216;Liefde à la carte. Trends in moderne relaties&#8217;, dat in oktober 2007 uitkomt. Ook heeft ze namens VN zitting in de Annie Romein-Verschoor commissie van de Universiteit Leiden, die jaarlijks de gelijknamige lezing organiseert.
Lees van Malou van Hintum: 
</div>

De redactie

Over Malou van Hintum

<div class="wpg-element paragraph">
Hoe groot is de kans dat een verpleegkundige zoveel onverklaarbare sterfgevallen meemaakt als de tot levenslang veroordeelde Lucia de B.? Volgens statistici veel groter dan het Hof dacht.
De commissie-Posthumus II, die afgesloten strafzaken evalueert, buigt zich momenteel onder leiding van de Nijmeegse hoogleraar strafrecht Ybo Buruma over de zaak Lucia de B.. De verpleegkundige zit een levenslange straf uit voor zeven moorden en drie pogingen tot moord.
Tijdens haar proces hebben berekeningen van de statisticus Henk Elffers een belangrijke rol gespeeld. Het Hof zegt dat het zijn sommen bij de beoordeling van de zaak buiten beschouwing heeft gelaten, maar dat is niet waar. Want in zijn eindarrest schrijft het Hof: ‘Er is geen enkele aannemelijke verklaring gevonden voor het feit dat de verdachte in die korte periode bij zoveel overlijdensgevallen en levensbedreigende incidenten betrokken was.’ Met andere woorden: van toeval kan geen sprake zijn. Maar is dat wel zo?
Dr. Peter Grünwald, werkzaam als senior onderzoeker aan het Centrum voor Wiskunde en Informatica in Amsterdam, schreef samen met Richard Gill, hoogleraar mathematische statistiek, een brief aan de Commissie waarin ze uitleggen dat er fundamentele statistische fouten zijn gemaakt. Grünwald legt uit.
Om welke fouten gaat het precies?
‘Een belangrijke fout is, dat Elffers dingen met elkaar heeft vermenigvuldigd die je niet met elkaar mág vermenigvuldigen. Fisher, de uitvinder van de Fisher exact-toets die Elffers gebruikt, waarschuwt daar nota bene zelf voor. Elffers heeft voor elke afdeling waar Lucia een bepaalde periode heeft gewerkt, bepaald hoe groot de kans is dat een verpleegkundige toevallig aanwezig was bij minstens zoveel onverklaarbare sterfgevallen en reanimaties als daar plaatsvonden. Vervolgens heeft hij al die kansen met elkaar vermenigvuldigd. Dat heeft als resultaat dat die kans afneemt, naarmate je vaker op verschillende afdelingen hebt gewerkt. Simpel gezegd: je vermenigvuldigt veel meer breuken met elkaar wanneer iemand op vijf afdelingen heeft gewerkt dan op twee, bijvoorbeeld: ½ maal ½ is ¼, maar ½ maal ½ maal ½ maal ½ maal ½ is 1/32. Het getal, en daarmee de kans dat Lucia de B. bij toeval bij al die incidenten aanwezig is, wordt dus steeds kleiner, ook als het aantal diensten en incidenten gelijk blijft.’
Een flexibele kracht heeft met deze rekenmethode dus een grotere kans als verdachte aangemerkt te worden dan iemand die op een en dezelfde afdeling in een en hetzelfde ziekenhuis blijft werken.
‘Zo zou je het kunnen zeggen, ja. Elffers kwam uit op een kans van één op de 342.000.000. Ton Derksen laat in zijn boek Lucia de B. zien dat er fouten zijn gemaakt bij de berekening van dit getal. Richard Gill en ik hebben Derksens analyse verder uitgewerkt. Wij hebben in onze berekening de gegevens van de verschillende afdelingen op een wiskundig correcte manier gecombineerd. Ook – en dat maakt een nog groter verschil – hebben wij alleen de gevallen meegenomen waarvoor Lucia daadwerkelijk is veroordeeld. Elffers rekende ook nog met zaken waarvoor ze in een later stadium is vrijgesproken. Zo berekend komen wij uit op een kans van één op achtenveertig. Anders gezegd: het is niet zo enorm uitzonderlijk wat zij heeft meegemaakt.’
Eén op achtenveertig in plaats van één op 342.000.000, dat is nogal een verschil.
‘Ja. Toch is dat het resultaat als je de methode die Elffers heeft gevolgd op de juiste manier toepast, en als je alleen die zaken meeneemt waarvoor ze uiteindelijk is veroordeeld. Er is onder statistici veel meer kritiek op zijn berekening, bijvoorbeeld over de aannamen die hij doet. Maar daar wil ik het niet over hebben. Het is voldoende om te laten zien dat er volgens zijn methode, mits correct toegepast, wel degelijk sprake kan zijn van toeval.’
Vallen u wat de verzameling en verwerking van gegevens betreft nog andere dingen op?
‘Twee dingen. Ten eerste is onduidelijk of het Openbaar Ministerie ook stelselmatig gezocht heeft naar alle onverklaarbare sterfgevallen waarbij Lucia de B. niet was betrokken. Die getallen zou je ook in de toets moeten verwerken, en dan zou het getal van achtenveertig nog weleens lager kunnen worden. Elffers heeft er trouwens zelf ook op gewezen dat het van cruciaal belang is dat ook de gegevens over de incidenten buiten Lucia de B.’s dienst volledig betrouwbaar zijn.
Op de tweede plaats is het statistische gegeven dat er tijdens De B.’s dienstverband juist minder sterfgevallen waren dan in andere perioden, helemaal buiten beschouwing gebleven. Hoe kunnen er nou minder mensen overlijden als er een seriemoordenaar rondwaart? Die vraag is nooit gesteld.’ 
</div>

Statistici op de bres voor Lucia de B.

Interview Steven van Eijck
Vorige week bood hij, nog vlak voor de Tweede Ka­mer­verkiezingen, aan Rita Verdonk zijn derde en laatste rapport ‘Diversiteit in het jeugdbeleid’ aan. Twee weken daarvóór toerde hij met onder anderen prinses Máxima door het land tijdens de Week van Jong NL. En deze week houdt hij de SER-lezing. Steven van Eijck, jeugd- en jongerencommissaris, is onvermoeibaar. Van kinderen in justitiële jeugdinrichtingen tot en met de minister-president, van allochtone vrijwilligers tot en met de topambtenaren van de zeven departementen die met jeugdzorg te maken hebben – ze kennen hem allemaal.
Zijn werk als commissaris zit er nu op. Drie jaar lang rondreizen, praten en onderzoeken hebben geresulteerd in meer dan honderd aanbevelingen en talloze nieuwe initiatieven die al in praktijk worden gebracht, zoals de lokale Centra voor Jeugd en Gezin. En straks, als het nieuwe kabinet is gevormd, is er dankzij het intensieve lobbywerk van Van Eijck een minister Jeugd. Welke signatuur dat kabinet ook heeft.
In zijn laatste advies buigt Van Eijck zich over een specifieke doelgroep van het jeugd­beleid: de allochtone jongeren. Zij doen het op allerlei fronten slechter dan autochtonen. Achterblijvende leerprestaties, meer schooluitval, een lager opleidingsniveau en een hogere werkloosheid zijn reden tot zorg. Ook het feit dat allochtone jongeren oververtegenwoordigd zijn bij de zwaardere vormen van jeugdzorg en in de jeugdgevangenissen is een probleem.
‘De jongeren en hun ouders worden niet op tijd bereikt, en niet op de goede manier,’ zegt Van Eijck. Dat heeft meer te maken met culturele verschillen dan met onwil, legt hij uit. ‘Marokkaanse ouders voelen zich niet veilig bij westerse hulpverleners. Ze denken dat die hun kinderen bij hen komen weghalen.’
Allochtone kinderen zijn het best geholpen met goed geïntegreerde ouders, zegt Van Eijck.
‘Waar je over na moet denken, is hoe je die ouders erbij kunt betrekken. Neem bijvoorbeeld het project allochtonen en sport, dat het kabinet heeft bedacht. Hartstikke goed. Ik heb gesproken met een allochtone jongen die ontzettend goed kan voetballen, maar niet naar een voetbalclub gaat. Waarom niet? Omdat zijn vader niet kan rijden en ook geen auto heeft. Maar dat durft hij niet aan zijn vriendjes te vertellen. Dat betekent dat je voorzieningen moet terugbrengen in de wijken waar die ouders wonen. Dan kunnen ze meedoen, en dan voelen ze zich ook verantwoordelijk.’
Hoe het wel kan, kun je zien in Den Haag, vertelt hij. ‘Daar heeft de hockeyclub die eerst buiten het centrum zat, nu samen met andere sportclubs een stuk of tien veldjes midden in de buurt, waar de ouders vanaf hun balkonnetjes op uit kijken. Ze hebben daar zelfs een Marokkaans hockeymeisjesteam. Je moet die integratie op lokaal niveau invullen, dan gaat het lopen.’
Jongeren die spijbelen en dreigen te ontsporen, kun je beetpakken met hulpverleners à la de Rotterdamse stadsmariniers. ‘Als die voor de tweede keer bij hun ouders aankloppen en er wordt niet opengedaan, gaat er een kaartje door de brievenbus met de mededeling dat de uitkering wordt ingetrokken als er volgende keer wéér niemand open doet. Op dag drie is er altijd iemand aanwezig. Dan blijkt vaak dat mensen een huurachterstand hebben, onbetaalde boetes, enzovoorts. Wat je dan kunt afspreken, is dat je ze helpt hun schulden te saneren, als zij er dan voor zorgen dat hun kinderen naar school gaan. Zo creëer je een veiligere situatie voor het kind, dat bovendien meer kansen krijgt en ook door zijn ouders wordt gestimuleerd.’
In zogeheten prep camps, opvoedkampen waarin criminele jongeren op militaristische wijze gedrild worden, ziet hij helemaal niets.
‘Politici die daarvoor pleiten, geven blijk van een politieke stoerheid die onterecht is. Want het werkt niet, integendeel. Zo’n kind komt na dat kamp weer in precies dezelfde omgeving terug, die is niet veranderd. Maar dat kind heeft inmiddels wel geleerd hoe je groepsdruk en een strakke hiërarchie kunt gebruiken om je zaakjes goed te regelen. En dat willen we niet.’
De jeugdcommissaris pleit voor gemengde scholen, en voor banen.
‘De scheiding tussen witte en zwarte scholen vind ik echt een probleem. De wethouder Jeugd moet daar afspraken over maken met de schoolbesturen en de ouders. De segregatie die nu aan de gang is, moet gekeerd worden.’
Die stelregel geldt voor alle maatschappelijke domeinen: we moeten met gemengde groepen leren, wonen, werken en recreëren, omdat we een gemengde samenleving zíjn, vindt Van Eijck.
‘Die diversiteit in je bedrijf halen, is ook een kwestie van welbegrepen eigenbelang. Anders maak je producten die bij een deel van je doelgroep niet aanslaan, en laat je een potentiële afzetmarkt lopen. Ja, dat geldt ook voor journalisten.’
Zelf heeft Van Eijck als lid van de Economic Development Board (die bruggen slaat tussen het Rotterdamse bedrijfsleven en het gemeentebestuur) samen met Rotterdam Airport vijfentwintig Marokkaanse jongeren binnengehaald die echt klem zaten. ‘Een licht crimineel verleden strekte tot aanbeveling,’ grinnikt hij. ‘Die jongens kregen een opleiding van vijf weken, ’s ochtends om acht uur aanwezig, ’s avonds om zeven uur weg. Ze kwamen, en hoe. Fantastisch! Ze gingen daarna allemaal op de luchthaven werken. Dat ís wat hoor, als je daar met die omeletten staat te zwaaien en je haalt een grote Boeing binnen die alleen naar jóú luistert. Dat geeft een kick. Nu hebben drieëntwintig van de vijfentwintig een baan, en doen twee een vervolgopleiding.’
In zijn volgende project zette hij vijftig ontspoorde Antillianen aan het werk. ‘Achtenveertig hebben de eindstreep gehaald. Je ziet ze groeien, zich anders kleden. Ze gaan rechtop lopen, ze zijn trots op zichzelf.’
Een ander voorbeeld. ‘Ik was vorig jaar met prinses Máxima bij een bijeenkomst van de commissie PaVEM, die vrouwen uit etnische minderheden een steuntje in de rug moest geven. Er werd een convenant ondertekend, daarna was er feest. Er waren allemaal bobo’s, met wie Máxima in gesprek was, en ik praatte met Antilliaanse en Surinaamse vrouwen die bezig waren met een opleiding. Zij loopt naar me toe en zegt: “Dat is toch raar, jij staat hier en ik daar, en die vrouwen met wie jij praat, zoeken allemaal een baan of een stage, dus ik ga die andere mensen even halen.” Ze komt terug met die bobo’s en zorgt er ter plekke voor dat er tien stageplekken geregeld worden. Dáár gaat het om, om zulke betrokkenheid. Als iedereen dat nou eens op een kleinschalige manier doet, achter de schermen, als we dat nou eens vasthouden!’
Je moet niet inzoomen op wat niet kan, je moet inzoomen op wat wél kan, zegt Van Eijck. ‘Je moet uitgaan van de kracht van jongeren.’ Natuurlijk zijn er nog veel problemen, maar er zijn ook successen.
‘Autochtonen zouden daarvan kunnen meegenieten. Maar positief nieuws is geen nieuws, hè?’

‘Opvoedkampen werken niet’

Hoogleraar duurzaam ondernemen
Sinds 1990 heb ik tientallen bedrijven van binnen gezien, en ik kan je vertellen: er gebeurt daar op milieugebied ontzettend veel. Je leest of hoort er zelden wat over in de media, en dat is jammer. Want bedrijven spelen een sleutelrol op milieugebied. Niet alleen als het gaat om de directe, meetbare vervuiling die ze zelf veroorzaken bij de productie – waarbij ik moet zeggen dat de uitstoot van verontreinigende stoffen de afgelopen decennia sterk is afgenomen. Maar ook als je kijkt naar het grondstoffengebruik, de inrichting van het productieproces. Al die aspecten hebben óók met milieu te maken.
Milieu is veel meer dan je aan de door de overheid gestelde regels houden. Het móét ook veel meer zijn dan dat. Want die traditionele wet- en regelgeving levert niet veel extra milieuwinst meer op. Tegelijkertijd weten we dat het welvaartspeil de komende vijftig jaar met een factor vier of vijf zal stijgen, en de wereldbevolking zal verdubbelen. Dat betekent dat de wereldconsumptie de komende vijftig jaar vertienvoudigt. In diezelfde periode raken de grondstoffen op, en de natuurlijke hulpbronnen uitgeput. Ik wil geen doemscenario schetsen zoals Al Gore met zijn film An Inconvenient Truth doet. Ik hou er niet van mensen bang te maken. Maar niemand kan ontkennen dat we voor een heel groot probleem staan, dat we met de bestaande maatregelen niet in goede banen kunnen leiden.
Het komt er daarom nu op aan nieuwe technieken en productieprocessen te ontwikkelen die veel meer milieuwinst opleveren. Duurzame innovatie heet dat. Daarbij snijdt voor het bedrijfsleven het mes aan twee kanten. Ze kunnen door duurzaam te produceren, door hetzelfde product met minder energie en grondstoffen te maken, hun productiekosten terugbrengen. En ze kunnen de door hen ontwikkelde technologieën verkopen aan het buitenland. Met al die opkomende industrielanden ligt er een enorme markt voor zulke technologie. Duurzame innovatie kan daarom een succesvol exportproduct zijn. En het milieu wordt er beter van.
Ik ben opgegroeid in hartje Amsterdam, op de Nieuwendijk. In de weekenden gingen mijn ouders kamperen aan zee, bij Zandvoort. Dan zwierf ik door de duinen, dat vond ik fantastisch. Hoe een milieuprobleem er concreet uit kan zien, zag ik jaren later. Ik studeerde na mijn middelbareschooltijd een jaar in de Verenigde Staten en logeerde bij een familie die op een heuvel bij Los Angeles woonde. Je keek vanuit hun huis op de stad, die in een kom ligt. En boven die stad zag je een dikke smogdeken hangen. Die voelde je ook echt als je door het centrum liep. Dat was dus onze toekomst, zo ging ons land eruitzien als we allemaal rijk zouden worden; de Verenigde Staten liep immers altijd een jaar of tien op Nederland voor. Ik ging daarom biologie studeren, zodat ik later milieuproblemen zou kunnen oplossen. Dat was in 1970. Twee jaar later kwam het eerste, alarmerende, rapport van de Club van Rome uit, “Grenzen aan de groei”. Vóór die tijd leefde milieu helemaal niet bij het grote publiek. Alleen wetenschappers maakten zich er druk om.
In de jaren zeventig stelde de overheid de eerste milieuregels op, waar het bedrijfsleven heel defensief op reageerde. Het voldeed eraan omdat dat nou eenmaal moest. In de periode daarna waren de tegenstellingen tussen bedrijfsleven en milieu-organisaties groot. Econoom Bob Goudzwaard pleitte voor de “economie van het genoeg”. Hij stelde dat economische groei, verbetering van het milieu en bestrijden van armoede niet samengaan. Het was de tijd van de RaRa-aanslagen tegen de Makro, die vestigingen had in het Zuid-Afrika van de apartheid. Dat was midden jaren tachtig. Maar het was ook de tijd waarin de toenmalige minister van Milieu Pieter Winsemius besloot dat de overheid op milieugebied niet alleen politieagent moest spelen. De bedrijven moesten ook zelf hun verantwoordelijkheid nemen, vond hij.
Ik was midden jaren tachtig voorzitter van Milieudefensie. Ik heb actie gevoerd tegen het openhouden van de kweekreactor in Kalkar en de kerncentrale in Borssele. Ik heb zelf de ontwikkeling doorgemaakt die ook de milieubeweging kenmerkt: van bewustzijn via activering en politisering naar bezinning en heroriëntatie. Milieuactivisten ontdekten dat het vaak meer loonde om direct met het bedrijfsleven afspraken te maken, dan dat via de overheid te doen. Op die manier kregen we het cadmium uit de kratjes van Heineken. Vanaf 1989 deed ik bij TNO onderzoek naar het milieuvriendelijker maken van productieprocessen en producten. Om dat te kunnen doen, werkte ik veel samen met mensen in het bedrijfsleven. En daar zaten inmiddels allerlei deskundige, enthousiaste mensen die zélf plannen bedachten om schoner te produceren. Vanaf de jaren negentig zijn ook de partnerships van de milieubeweging met het bedrijfsleven ontstaan. Bekende voorbeelden zijn het verantwoorde FSC-hout, en samenwerking met Unilver op het terrein van duurzame vis. Er zijn inmiddels veel meer van zulke afspraken en dwarsverbanden dan mensen denken. Waarmee ik niet wil zeggen dat dat de enige manier is waarop de milieubeweging actief zou moeten zijn. Je hebt actievoerders als Greenpeace en Milieudefensie, en aaibare organisaties als het Wereldnatuurfonds en Natuurmonumenten. Dat is juist de kracht, dat er een heel spectrum aan groepen is, met elk een eigen rol.
Ik ben nu vooral bezig om duurzaam ondernemen als strategisch thema op de agenda van het management van het bedrijfsleven te krijgen. Tot nu toe was milieu vooral een zorg van kwaliteitsmanagers en technici. Nuttig, maar daar moet het niet bij blijven. Een bedrijf moet zich afvragen: welke producten wil ik maken met welke productieprocessen? Hoe wil ik in de wereld staan? Elk bedrijf heeft drie soorten kapitaal: economisch, sociaal, en ecologisch. Die kun je niet los van elkaar zien. Je moet kijken naar wat op de lange termijn goed is voor de overlevingskansen van je bedrijf. Dat is bij een ict-bedrijf heel anders dan bij een papierproducent. Maar allebei hebben ze met die drie soorten kapitaal te maken. Duurzaam ondernemen en maatschappelijk verantwoord ondernemen vallen daarom samen. Zeker in westerse landen, waar je werknemers je kapitaal zijn, en je ze gemotiveerd moet houden. Veel mensen in het bedrijfsleven beseffen dit, maar het is belangrijk dat ook de top van de organisatie zich hier duidelijk over uitspreekt. Want als dat gebeurt, loopt de rest ook harder.
Je ziet dat duurzame ontwikkeling leeft onder jongeren. Ik ben wel optimistisch, ja. CoolPolitics zet het op de agenda. Twintigers weten wat fair trade is, mede dankzij een ambassadeur als Floortje Dessing. Verantwoorde kleding heeft niet langer een geitenwollensokkenimago, maar is juist hip. Ook in de marketingwereld wordt duurzaamheid steeds belangrijker. Helaas kunnen duurzame energiebronnen – zon, wind, biomassa – nog onvoldoende het toekomstige energietekort compenseren. Windenergie is nog te duur. En voor biomassa zijn miljoenen voetbalvelden nodig. Als we geen duurzaamheidseisen stellen aan het gebruik, verliezen we grote en waardevolle natuurgebieden, en ontstaan er enorme tekorten aan voedsel. Dat kan niet. Blijft over: kernenergie. Maar kernenergie voldoet niet aan de voorwaarden van veiligheid en afbreekbaarheid. Het heeft te veel onopgeloste problemen. Ik zit er heel erg mee in mijn maag. Het is een vreselijk dilemma.
Jacqueline Cramer (1951)
1970-1976 Studie biologie, Universiteit van Amsterdam 1985-1987 Voorzitter Milieudefensie 1996-2005 Hoogleraar milieumanagement, Katholieke Universiteit Brabant en Erasmus Universiteit Rotterdam 2005-heden Hoogleraar duurzaam ondernemen, Universiteit Utrecht 20-11-2006 Oratie ‘Duurzaam ondernemen: van defensief naar innovatief’
Jacqueline Cramer is verder onder meer commissaris bij Shell Nederland, de Nederlandse Financie­­rings-­Maatschappij voor Ontwikkelingslanden en ASN Fondsen; en kroonlid van de SER

Jacqueline Cramer

Analyse / Minister Jeugd
Wel of geen minister Jeugd? De vijf grootste politieke partijen zijn er allemaal vóór. Maar wie naar internationale cijfers kijkt, ziet dat de aanwezigheid van zo’n minister op zichzelf niet doorslaggevend is voor de resultaten van het jeugdbeleid van een land. In een vergelijkende studie van Nederland met Duitsland, Zweden, Noorwegen, Engeland en Nieuw-Zeeland komt Nederland er zonder zo’n minister niet slecht vanaf. Zo horen we bij de landen met het laagste zelfmoordpercentage onder jongeren en zijn er hier relatief weinig tienerzwangerschappen.
De twee landen die hun jeugdbeleid op nationaal niveau aansturen, Noorwegen en Nieuw-Zeeland, hebben juist de hoogste zelfmoordcijfers onder jongeren. Verder scoort Nieuw-Zeeland het slechtst als het gaat om het aantal kinderen dat in armoede opgroeit, terwijl Noorwegen juist het beste scoort (dus ook beter dan Nederland). Noorwegen heeft een bijna verwaarloosbaar percentage criminele jongeren, Nieuw-Zeeland en Nederland horen bij de middenmoot.
Het gaat met een speciale minister dus niet per se beter; het hangt er maar vanaf waar hij (of zij) zich sterk voor maakt.
Steven van Eijck, die voor de LPF staatssecretaris van Financiën was in het eerste kabinet-Balkenende, is in 2004 door het kabinet benoemd om de uitvoering van het jeugdbeleid te onderzoeken en aanbevelingen te formuleren om die te verbeteren. Zijn ‘Operatie Jong’ zit er bijna op. Het kabinet nam driekwart van zijn aanbevelingen over. Over zijn eerste ‘sturingsadvies’ kreeg Van Eijck ruzie met de provincies, omdat hij hun deel van het jeugdbeleid bij hen wil weghalen. Het tweede advies, dat hij afgelopen week aan premier Balkenende aanbood, borduurt hierop voort. Het verdeelt de taken tussen de gemeenten aan de ene kant en de nationale overheid (lees: de minister Jeugd) aan de andere.
Van Eijck wil de uitvoering van het jeugdbeleid letterlijk zo dicht mogelijk bij de kinderen zelf houden. En dat betekent: minder bureaucratie (lees: minder formulieren), minder bestuurlijke drukte (lees: haal de overbodige tussenlaag die de provincie is weg) en zoveel mogelijk beleid op maat (lees: decentralisatie van taken, en dus een grote gemeentelijke invloed en verantwoordelijkheid). Bovendien, zegt de commissaris Jeugd, is het belangrijk dat er iemand verantwoordelijk is voor wat er gebeurt. Nu verschuilt iedereen zich achter elkaar.
Geen willekeur
Zeven gemeenten in Nederland hebben inmiddels een wethouder Jeugd, die eindverantwoordelijk is voor het jeugdbeleid dat alle verschillende instanties uitvoeren. Analoog aan deze wethouder is er, zegt Van Eijck, op nationaal niveau een minister Jeugd nodig. Deze stelt de kaders van het beleid vast: wat moet er gebeuren en waaraan moet de uitvoering voldoen?
Daarbij is het de kunst de afspraken zó te formuleren dat de gemeenten maatwerk kunnen bieden, maar jongeren wel overal op dezelfde beschikbaarheid en kwaliteit van hulp kunnen rekenen. Decentralisatie mag niet leiden tot willekeur, zoals in Zweden het geval is, waar het jeugdbeleid uitsluitend een gemeentelijke zaak is.
Een minister Jeugd moet er bovendien voor zorgen dat niet, zoals nu, zeven departementen zich bemoeien met het jeugdbeleid, maar drie (of vier): Onderwijs (en Sociale Zaken), Volksgezondheid en Justitie. Die ministeries zijn cruciaal voor kinderen, want ze gaan over respectievelijk opvang, educatie en werk, opvoeding en bescherming, en veiligheid. Van Eijck stelt voor de minister van Onderwijs of van Volksgezondheid tot minister Jeugd te benoemen, voor een periode van vier jaar. Daarna moet hij niet meer nodig zijn. Het kabinet hoeft er dus niet groter van te worden, en de kinderen kunnen er wel degelijk iets mee opschieten.
Bureaucratische hobbel
Een minister die erin slaagt het jeugdbeleid zó te organiseren dat professionals meer tijd krijgen voor kinderen en hun ouders, verdient eeuwige roem.
Het is immers vaak zo dat leuk bedachte maatregelen resulteren in nog meer papierwerk: denk bijvoorbeeld aan de instelling van de Bureaus Jeugdzorg. Die waren bedoeld om ouders snel naar de juiste hulpgevers te kunnen verwijzen, maar blijken in de praktijk vaak juist een extra bureaucratische hobbel.
In plaats van nieuwe constructies te verzinnen, is het daarom slimmer om aan te sluiten bij bestaande initiatieven en daarnaast te proberen de (vaak uitgebreide) regelgeving zoveel mogelijk terug te snoeien – eigenlijk precies wat Van Eijck doet.
Toch blijft er nog een heel grote ‘maar’ staan. Want hoe het met kinderen gaat, hangt eerst en vooral samen met de maatschappij waarin ze opgroeien.
In een veilige, gezonde omgeving waar ze sportief, creatief en intellectueel worden uitgedaagd, gaat het met heel veel kinderen heel goed. Maar kinderen die opgroeien in een achterstandswijk, in een onveilige buurt, hebben het sowieso moeilijker. Het is niet toevallig dat in Nieuw-Zeeland relatief veel jongeren zelfmoord plegen. Het land kent een Maori-minderheid die wordt gemarginaliseerd en gecriminaliseerd. Daar krijg je geen gelukkige kinderen van.
Wie echt aan preventie wil doen, iets wat volgens de commissaris Jeugd van het allergrootste belang is, zet alles op alles om te voorkomen dat er kinderen in armoede opgroeien. Want anders is het dweilen met de kraan open.
Afwijzende reactie
Of de invloed van een minister Jeugd zo ver reikt, is maar de vraag.
Demissionair minister Winsemius van VROM luidde onlangs de noodklok over de honderdveertig achterstandswijken waar het kabinet naar zijn mening hoognodig in moet investeren, omdat anders ‘de vlam in de pan slaat’. Er is, zegt hij, jaarlijks 1 tot 1,4 miljard euro nodig om het tij te keren. Sloop, nieuwbouw en een brede sociale aanpak waarin wonen, werken, leren en veiligheid centraal staan – iets wat grote overeenkomsten vertoont met de brede buurtscholen waar Van Eijck voor pleit – zijn volgens hem hard nodig om een dreigende tweedeling te voorkomen.
Het kabinet reageerde onmiddellijk afwijzend. Dat was in dezelfde week dat premier Balkenende met warme woorden het tweede en laatste deel van Van Eijcks rapport in ontvangst nam.

Warme woorden, echte daden?

<div class="wpg-element paragraph">
De omgeving van Lucia de B. werd zo langzamerhand knap zenuwachtig, want de commissie Posthumus II liet wel erg lang niets van zich horen. Maar nu heeft de commissie Afgesloten Strafzaken, zoals ze officieel heet, dan toch eindelijk gesproken. 
Ze gaat onderzoeken of het gerechtshof destijds over de juiste informatie beschikte om De B. te veroordelen. De verpleegkundige, die aanvankelijk levenslang plus tbs tegen zich hoorde eisen, zit nu een levenlange gevangenisstraf uit voor zeven moorden en drie pogingen daartoe.
In zijn lijvige boek ‘Lucia de B. Reconstructie van een gerechtelijke dwaling’ dat juni dit jaar verscheen, laat wetenschapsfilosoof professor Ton Derksen geen spaan heel van de bewijsvoering die tot deze veroordeling leidde. Hij meldde de zaak dan ook aan bij Posthumus II.
De B. is veroordeeld op basis van schakelbewijs: omdat het gerechtshof &#8211; op aanvechtbare gronden &#8211; twee moorden bewezen achtte, zou ze de andere vijf ook wel gepleegd hebben. Feitelijk bewijsmateriaal daarvoor is nooit gevonden. Bovendien is kortgeleden bekend geworden dat de cruciale getuige in deze zaak, toxicoloog Freek de Wolff, betwijfelt of hij het met zijn analyse bij het rechte eind had. Hij vertelt dat in een privémailtje aan zijn vriend Maarten ’t Hart, dat de schrijver onlangs openbaar heeft gemaakt.
Het onderzoek van Posthumus II kan leiden tot heropening van de zaak.
</div>

Hoop voor Lucia de B.

<div class="wpg-element paragraph">
Lucia de B., die in het gevangenisziekenhuis in Scheveningen nog aan het herstellen was van haar herseninfarct, is maandagochtend 8 mei volkomen onverwacht overgebracht naar de gevangenis in Nieuwersluis waar zij haar straf uitzat. Of de therapie die De B. volgde daar wordt voortgezet, is nog onduidelijk.
De B. heeft door het herseninfarct verlammingsverschijnselen aan de rechterkant van haar lichaam opgelopen. Met haar rechterhand en –arm kan ze niets, en ze beweegt zich voort in een rolstoel. De B. kreeg in Scheveningen wel therapie, maar noch haar familie, noch haar advocaat, noch het Actiecomité Lucia de B. weet wat er nou precies is gebeurd tussen het moment waarop zij onwel werd en haar overplaatsing naar het ziekenhuis in Scheveningen. Ook is nog altijd onduidelijk wat de precieze diagnose is. Bezoekers vertellen dat De B. soms naar woorden moet zoeken en moeilijk kan lezen. Ook zou ze zich erg eenzaam voelen in Scheveningen.
Op 29 juni aanstaande komt De B.’s zaak opnieuw voor bij het gerechtshof in Amsterdam. Dat buigt zich op last van de Hoge Raad over de straftoemeting. De Hoge Raad heeft geoordeeld dat een combinatie van levenslange gevangenisstraf en tbs niet opgelegd kan worden, en daarom De B.’s zaak terug verwezen. Het gerechtshof moet De B. nu een nieuwe straf opleggen. De Hoge Raad heeft in zijn uitspraak uitdrukkelijk gesteld dat het gerechtshof niet opnieuw het bewijsmateriaal in deze zaak moet bekijken.
Naar verwachting zal Lucia de B. zelf bij deze zaak aanwezig zijn. Helemaal zeker is dat nog niet.
</div>

Lucia de B. onverwacht terug naar Nieuwersluis

Tomas Vanheste

‘Het moet leuk worden voor de gekken’

Interview met Paul Frissen
De verzorgingsstaat is vastgelopen in zijn eigen regelzucht en controledwang, en in de bureaucratische rompslomp die ermee gepaard gaat. Dus weg met de eindeloze reeks regels en voorschriften die menige onderwijzer, hulpverlener en politieman tot wanhoop drijven. Laat ze hun werk doen, en heb vertrouwen in hun deskundigheid. En geef ook burgers meer ruimte hun eigen verantwoordelijkheid te nemen en eigen keuzes te maken. Want die keuzevrijheid geeft meer kwaliteit en bevrijdt burgers van knellende kaders. Regering, wantrouw uw onderdanen niet langer, maar sluit u aan bij hun initiatieven. Een dienstbare overheid in plaats van een albedil – dat is wat geëmancipeerde, mondige burgers verdienen.
Meer vertrouwen in de kracht en het verantwoordelijkheidsgevoel van burgers, dat is de boodschap die de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) met zijn 28 maart verschenen rapport ‘Verschil maken’ wil uitdragen.
Het is een optimistische boodschap. Een boodschap die helemaal in het straatje past van professor Paul Frissen, decaan van de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur en (NSOB) en voorzitter van de commissie die het rapport voor de RMO schreef. Frissen is sinds jaar en dag een overtuigd aanhanger van de visie dat de staat vooral een instantie is waartégen de burger beschermd moet worden. Waarom?
‘Omdat (nationale) overheid en politiek burgers alleen maar vrijheid willen geven als zij tenminste doen wat tevoren door diezelfde overheid en politiek is bedacht,’ zegt hij. ‘Maar de overheid moet niets voorschrijven. De overheid moet randvoorwaarden scheppen en onaanvaardbare uitkomsten voorkomen.’ Overheden zijn er niet om mensen gelukkig te maken, vindt hij, want dat kunnen ze helemaal niet. Wat ze wél kunnen, is mensen helpen hun eigen geluk te realiseren. En dat kan door ze zoveel mogelijk hun eigen keuzen te laten maken.
Frissen is dan ook enthousiast over de grotere keuzevrijheid in de zorg en vindt het jammer dat de regering die vrijheid onmiddellijk weer aan banden heeft gelegd. ‘Er is besloten dat de korting op collectieve contracten niet groter dan tien procent mag zijn. Waarom niet? Dan beperk je het ontstaan van allerlei nieuwe activiteiten.’
De hoogleraar wil het liefst dat op alle maatschappelijke terreinen ‘duizend bloemen bloeien’. Hij haalt zijn neus op voor de ‘tobberige, zeurende intellectuelen’ die zeggen dat de keerzijde van keuzevrijheid keuzeplicht is, en keuzestress. Frissen: ‘Dat maak je mij niet wijs, hoor. Iedereen wil kiezen in wat voor huis hij woont, in welke auto hij rijdt, welke kleren hij draagt, en ga zo maar door. Maar wat zijn eigen gezondheid betreft zou hij niets te kiezen willen hebben? Dat geloof ik niet.’
Het argument dat vrijwel alle mensen graag goede zorg willen hebben tegen een redelijke prijs en op een afzienbare termijn, spreekt hem niet aan. ‘Je moet kunnen kiezen met wie je solidair bent.’ Hij vindt het dan ook geen probleem dat verzekeraars cliënten lokken met advertenties als: waarom betalen voor kraamzorg als u zelf geen kinderen hebt? ‘Ik word sowieso al verplicht aan allerlei zaken mee te betalen waar ik eigenlijk geen zin in heb. Neem nou de kinderopvang. Waarom moet ik betalen voor de kinderopvang van een ander? Laten ouders dat zelf maar regelen.’
Frissen is niet bang dat zo’n mentaliteit vooral egoïstische, calculerende burgers oplevert. ‘Wie dat denkt, onderschat hoeveel mensen in Nederland bereid zijn solidariteit te organiseren en zorg te verlenen zonder dat het erom gaat geld te verdienen. Dat is een buitengewoon groot aantal. Wat vergeleken met vroeger veranderd is, is de manier waarop eigenbelang en solidariteit worden vormgegeven.
De relatief eenvoudige structuur van de oude, industriële maatschappij en de daarbij passende vormen van solidariteit en sociale verbanden zijn we kwijt. Dat kun je vervelend vinden of niet, maar het is zo. De samenleving is in sociaal-economisch, demografisch, cultureel en etnisch opzicht heel verschillend geworden. Die verschillen zorgen voor meer tijdelijke, wisselende arrangementen, tussen en binnen groepen en tussen en binnen generaties.’
En op die verschillen moet de overheid inspelen, in plaats van te proberen ze glad te strijken, vindt Paul Frissen. ‘Het resultaat van die drang te uniformeren, is regelzucht en bureaucratie,’ zegt hij. ‘Ongelijke gevallen moet je ongelijk behandelen. En alle gevallen zijn ongelijk. Dat betekent óók dat je meer moet – durven – overlaten aan de professionals in het veld. Laat ze per geval beoordelen wat het beste is. Geef ze die ruimte. Dat betekent ook dat het er in Groningen anders aan toe kan gaan dan in Maastricht. Dat is de logische consequentie, en die moet je dan ook accepteren.’
Ai, dat doet pijn. Het gelijkheidsdenken zit Nederlanders zo’n beetje in de genen. Het paternalisme dat eruit voortkomt ook. Maar heeft dat niet ook een positieve kant? Want is de keuzevrijheid die Frissen hoog in het vaandel draagt, niet vooral de vrijheid van de hoogopgeleide, goedverdienende burger? Die intellectueel en sociaal voldoende geëquipeerd is om de ‘wisselende arrangementen’ die Frissen bepleit, tot een persoonlijk succes te maken? De keuzevrijheid van de burgers in Vught, die samen een villa kochten om te voorkomen dat er asielzoekers in gehuisvest werden? Wat heeft de sociaal kwetsbare burger aan keuzevrijheid in de zorg? Die begrijpt de polis niet eens.
Tja, zegt Frissen. ‘Een onderklasse zal er altijd zijn, in elke maatschappij. Vroeger gingen we naar Parijs en vonden we de clochards romantisch. Tegenwoordig verdragen we de zelfkant van de maatschappij veel slechter. En als je echt zo begaan bent met die mensen, doe er dan wat aan. Waarom moet de overheid dat doen? Dat is óók eigen verantwoordelijkheid nemen.’ Bovendien, zegt Frissen, vergeet niet dat we allemaal samen al een hoop betalen voor de solidariteit die we voor elkaar willen opbrengen. Waarom zouden we daar zelf niet over kunnen beslissen? Waarom is het beter dat die solidariteit is verstatelijkt, in handen is gegeven van de overheid in plaats van aan particulieren? ‘Door te ontstatelijken, maken we de ruimte voor het maatschappelijk middenveld veel groter. Dat is toch mooi? Minder bureaucratie, meer pluriformiteit.’
Een terrein dat zich bij uitstek leent voor die ‘ontstatelijking’ is het onderwijs, zegt Frissen. ‘Daar heeft de overheid inhoudelijk niets te zoeken. Schaf alle curriculumvoorschriften af, zeg niet meer wat het onderwijs is of wat het zou moeten zijn en geef het vrij. Geen openbaar onderwijs, zoals PvdA en VVD willen, maar alleen nog maar bijzonder onderwijs. Zeg gewoon: ga uw gang. Regel en organiseer het maar. Ik denk dat de onderwijskwaliteit dan zal toenemen. Omdat ik ervan overtuigd ben dat variabiliteit meer kwaliteit produceert dan uniformiteit.’
De RMO bepleit in zijn rapport een ‘ambitieus programma van beleidsbeëindiging’, een logisch advies voor wie eigen verantwoordelijkheid een grotere rol wil geven. Dat er nog een lange weg te gaan is voordat van zo’n programma sprake kan zijn, maakt de invoering van de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO) duidelijk. De WMO is een bundeling van verschillende wetten op het gebied van welzijn en gezondheidszorg die het gemeenten mogelijk moet maken beter op de behoeften van hun burgers in te spelen. Maar in plaats dat gemeenten nu zelf mogen bepalen hoe zij die wet uitvoeren, heeft de Tweede Kamer die vrijheid alweer aan banden gelegd, bang dat de gehandicapte burger zou lijden onder de willekeur die hiervan het gevolg zou kunnen zijn. De wet is eindeloos geamendeerd voordat ze werd goedgekeurd.
‘Geïnstitutionaliseerd wantrouwen,’ foetert Frissen. ‘Je gaat decentraliseren, maar legt onmiddellijk weer allerlei beperkingen en regels op, waardoor van de beloofde gemeentelijke autonomie niet veel meer overblijft. Waarom zouden gemeenten niet zelf de verantwoordelijkheid voelen om dat goed te doen?’
De gemeenten, die aanvankelijk best blij waren met de WMO, zijn nu bezig met het verdelen van vijfenzeventig ‘effectindicatoren’ over negen ‘prestatievelden’. Ze vragen zich af het hen wel lukt de gegevens voor hun benchmark (een methode om prestaties van organisaties met elkaar te kunnen vergelijken) op tijd in orde te hebben. Het doet Frissen denken aan een bezoek aan Curaçao, waar hij een verpleegkundige tegenkwam die haar verstandelijk gehandicapte patiënten veelvuldig knuffelde. ‘Ze zei tegen me: we gaan hier aan case management doen, dat schijnt heel goed te zijn, dat hebben ze in Nederland bedacht. Ik dacht: mens, blijf gewoon die zwakzinnigen knuffelen!’
Oud-minister Pieter Winsemius zei het in het vorig jaar onder zijn leiding verschenen WRR-rapport ‘Vertrouwen in de buurt’: een overheid die bang is voor zijn burgers, heeft een probleem. De RMO en Paul Frissen zeggen het hem na. Daarbij lijkt Frissens vertrouwen in burgers bijna grenzeloos. De hoogleraar gaat nog een paar stappen verder dan ‘zijn’ RMO wanneer hij zegt: ‘Ik vind dat je zelf zou moeten kunnen bepalen wat er met je belastinggeld gebeurt. Ik verwacht dat op die manier de belastingmoraal toeneemt, omdat je de persoonlijke band tussen mensen terugkrijgt en de solidariteit doorleefder maakt. Die is nu anoniem, abstract. En die zou dan, denk ik, zorgen voor lotsverbondenheid en dankbaarheid.’
Dankbaarheid?
Frissen: ‘Wat is daar nou mis mee? Dat is een prachtig gevoel. Afhankelijkheid van de staat vinden wij beter dan afhankelijkheid van andere burgers. Dat is toch merkwaardig?’
Afschaffen van de schatkist ligt voorlopig nog niet in het verschiet. Eerst maar eens beginnen met ontregelen.

‘Je moet kunnen kiezen met wie je solidair bent’

<div class="wpg-element paragraph">
Lucia de B. is in de nacht van 19 op 20 maart met verschijnselen die wijzen op een hersenbloeding of herseninfarct opgenomen in het ziekenhuis van de gevangenis in Scheveningen. De B. heeft verlammingsverschijnselen aan haar rechterarm en praat moeizaam.
Wat er precies aan de hand is, is niet bekend. Het ziekenhuis geeft nauwelijks informatie over haar toestand en over haar behandeling. De B.’s advocaat tast nog in het duister over wat er is gebeurd en hoe zijn cliënt wordt behandeld. Ook de B.’s dochter, die haar moeder pas woensdagmiddag (22 maart) mocht bezoeken, wordt op geen enkele manier op de hoogte gesteld van wat er aan de hand is.
Metta de Noo en Ton Derksen, leden van het actiecomité dat Lucia de B.’s onschuld probeert aan te tonen, maken zich grote zorgen. Zij overwegen een klacht bij de Inspectie Volksgezondheid in te dienen.
De B. was buitengewoon teleurgesteld over de uitspraak in haar cassatieberoep, dat dinsdag 14 maart diende. Het is niet uitgesloten dat de spanning en stress haar hebben opgebroken. Wellicht is er iets geknapt in de vrouw die altijd heeft geloofd dat Justitie uit is op de waarheid, dat haar veroordeling één groot misverstand is, en dat het recht zal zegevieren.
</div>

Lucia de B. met beroerte opgenomen

<div class="wpg-element paragraph">
Lucia de B., de Haagse verpleegkundige die juni 2004 is veroordeeld voor zeven moorden en drie pogingen tot moord, is erg teleurgesteld over de uitspraak in haar cassatieberoep op dinsdag 14 maart. 
De Hoge Raad heeft die ochtend klachten over de bewijsvoering in haar zaak verworpen. Dat betekent dat noch het schakelbewijs, noch het selectieve gebruik van informatie uit de verhoren en van de getuigen-deskundigen, voor de Hoge Raad ter discussie staan.
Wel oordeelde de Raad dat het niet mogelijk is De B. tegelijkertijd levenslang én tbs met dwangverpleging op te leggen, zoals het hof heeft gedaan Het Amsterdamse gerechtshof moet daarom een nieuwe straf uitspreken. Daarbij tekent de Raad aan dat het hof opnieuw onderzoek zal moeten doen naar de toerekeningsvatbaarheid van De B..
Lucia de B. houdt tot op de dag van vandaag vol dat zij onschuldig is. Volgens eerder onderzoek van het Pieter Baan Centrum (PBC) is zij volledig toerekeningsvatbaar, heeft zij geen psychopathische trekken, en een normale gewetensfunctie. De kans dat De B. zich nog een keer laat observeren door de onderzoekers van het PBC, is buitengewoon klein. Ze zal bovendien niet bekennen dat ze terecht schuldig is verklaard.
Aangezien een tbs-behandeling alleen mogelijk is als iemand erkent dat hij schuldig is aan wat hem ten laste wordt gelegd, lijkt tbs voor De B. niet aan de orde.
Buiten dat is de kans nihil dat De B. zich ontoerekeningsvatbaar laat verklaren. Ze heeft er vanaf dag één van haar proces geen onduidelijkheid over laten bestaan dat zij zichzelf onschuldig acht, en helemaal niet gek. De feiten die inmiddels in haar zaak zijn verzameld en naar buiten gebracht, geven meer steun aan háár opvatting dan aan die van de rechters die haar veroordeelden.
Conclusie: terwijl buiten de rechtszaal de twijfels over haar veroordeling met de dag groeien, mag het hof de bewijsvraag niet opnieuw onderzoeken en is de kans groot dat Lucia de B. (1961) straks een levenslange gevangenisstraf krijgt opgelegd. En levenslang is in Nederland écht je leven lang. De B. moet nu wachten op een novum, een nieuw feit, in haar zaak. Pas dan kan die heropend worden. Waarom de Hoge Raad niet zelf het besluit heeft genomen om de strafmaat te veranderen, is onduidelijk. De verwijzing naar het hof van Amsterdam met de expliciete toevoeging dat niet gekeken mag worden naar de bewijsvoering, maakt een verdere procesgang buitengewoon gecompliceerd. 
</div>

Cassatieberoep Lucia de B.

<div class="wpg-element paragraph">
Op 18 juni 2004 is Lucia de B., de Haagse verpleegkundige die schuldig zou zijn aan zeven moorden en drie pogingen tot moord, veroordeeld tot levenslange gevangenisstraf en tbs. Op 14 maart aanstaande dient haar cassatieverzoek voor de Hoge Raad. Waar is haar veroordeling op gebaseerd? En wat was haar motief?
Wie denkt dat bewijsmateriaal en verklaringen van getuigen cruciaal zijn om van moord te worden beschuldigd, heeft het mis. Direct bewijsmateriaal is er tegen Lucia de B. nooit gevonden, in geen enkele zaak waarvan ze beschuldigd is. Bij haar thuis noch in haar kledingkast in het ziekenhuis waar ze werkte, zijn aanwijzingen gevonden dat zij ‘wapens’ – medicijnen, injectiespuiten – bezat om haar dodelijke werk mee uit te voeren.
Dat hoeft ook niet, zeggen getuigen, want je kon zó een greep doen in de huisapotheek van het ziekenhuis zonder dat het opviel. Dat geldt dan natuurlijk voor al het ziekenhuispersoneel. Toch is alleen Lucia verdacht. Waarom? Omdat ze wel erg betrokken is geweest bij reanimaties. Dat was geen geheim, Lucia zelf heeft het verschillende collega’s verteld. Sommigen vonden dat zielig voor haar, anderen reageerden achterdochtig. Zou zij misschien&#8230;?
De geruchtenmachine kwam op gang en met terugwerkende kracht groeide het aantal verdachte sterfgevallen tot bijna dertig. Het ziekenhuis liet een persbericht uitgaan waarin het aankondigde dat onderzoek zou worden ingesteld. De B. werd geschorst.
Na de rechtbank heeft het Hof deze, verder op niets gebaseerde, verdachtmaking overgenomen. Waar rook is, is vuur, moeten ook de raadsheren hebben gedacht. Natuurlijk is de getuigen gevraagd of Lucia verdacht handelde vlak voordat haar ‘slachtoffers’ het leven lieten. Uit hun verklaringen over concrete handelingen die zij heeft uitgevoerd, blijkt dat niet. Zo legde Lucia vlak voor de dood van een van haar vermeende slachtoffers, baby Amber, infuuszakken klaar met de bijbehorende medicijnen (deze zijn gecontroleerd door een andere verpleegkundige) en sloot ze de infuuspomp aan; ze bekeek de zuurstofopname op de monitor waarop Amber was aangesloten; ze verschoonde samen met een andere verpleegkundige de baby na een spuitluier; ze plaatste een beademingsmasker op Amber, en ze voerde een hartmassage uit.
Verdachte handelingen? Juist niet. Het zou verdacht zijn geweest als ze niets had gedaan, paniek had gezaaid, foute beslissingen genomen. Maar ja, Lucia wás al verdacht. En daarmee werd alles verdacht wat ze deed of juist naliet.
Verschillende collega’s laten er in de verhoren geen misverstand over bestaan. Als De B. in de weer is met beademingsapparatuur of hartmassage geeft, is dat om haar (poging tot) moord te verdoezelen. Wanneer ze verstijfd van schrik naast een kinderbedje staat, wordt geconstateerd dat ze geen poot uitsteekt om te helpen. Reageert ze gelaten op het overlijden van een kind, dan is dat net zo verdacht als wanneer ze in tranen uitbarst. Ze is betrokken, maar wellicht, zo zegt een oud-collega, zó betrokken dat ze ernstig zieke kindjes wil ‘helpen’. Een schat van een moordenaar.
In zijn arrest (de uitspraak van het Hof) stelt het Hof dat er geen aannemelijke verklaring is voor het feit dat De B. zo vaak bij sterfgevallen en reanimaties betrokken was. Met andere woorden: De B. móét wel schuldig zijn. Het arrest laat vervolgens zien dat de waarheidsvinding van het Hof wordt gereduceerd tot het vinden van argumenten die de vooraf al bepaalde schuldigverklaring van Lucia de B. ondersteunen.
De – suggestieve – manier van ondervragen van het Hof maakte ten minste één getuige-deskundige zó boos dat die daarover een boze brief schreef aan de president van het Haagse Gerechtshof.
‘Tijdens de zitting,’ schrijft deze getuige-­deskundige, ‘werden antwoorden, inclusief een conclusie over de doodsoorzaak, verwacht op basis van informatie die ter plekke door het hof werd aangereikt. Dat betekent, dat de informatie door anderen dan mijzelf geselecteerd was. Ik wist niet welke informatie was weggelaten. Er bleek achteraf zelfs onjuiste informatie gegeven te zijn! Ik vind dat onacceptabel.’
En: ‘Ook ben ik mij achteraf bewust geworden, dat ik op enkele punten mijns ondanks de gang van zaken voor mijzelf heb gereconstrueerd op basis van de aangereikte informatie (“het moet zo gegaan zijn”) i.p.v. uit eigen waarneming of eigen informatie (&#8230;) dat zou tot fouten hebben kunnen leiden.’ De brief eindigt met de uitspraak: ‘Ik vond dit een verbijsterende ervaring.’
Wie het arrest van het Hof erop naslaat, valt op dat het Hof selectief winkelt in de verklaringen van de getuigen. Komt een verklaring te pas om Lucia’s schuld te ‘bewijzen’, dan wordt die omarmd. Ontlastende verklaringen daarentegen worden stelselmatig terzijde geschoven. Enkele voorbeelden.
Een ziekenhuisapotheker annex farmacoloog verklaart dat hem in het dossier van een patiëntje is opgevallen dat er al eerder problemen waren geweest die aanleiding gaven tot een reanimatiebeleid. Hij zegt: ‘Dat impliceert dat er rekening mee gehouden werd dat zich onverwachte situaties konden voordoen die tot reanimatie zouden moeten leiden.’ Het Hof stelt vervolgens dat deze getuige-deskundige ‘buiten het terrein is getreden waar zijn specifieke expertise ligt’.
Datzelfde gebeurt met de verklaring van een emeritus-hoogleraar kindergeneeskunde die vindt dat ‘niet valt uit te sluiten’ dat de combinatie van allerlei medicijnen ‘aan de noodlottige afloop heeft bijgedragen’.
Ook de verklaring van een derde getuige-deskundige die met betrekking tot een patiënt die Lucia vermoord zou hebben, stelt dat ‘de heel ernstig uitgezaaide kanker niet meer met leven verenigbaar was’, negeert het Hof . Maar het neemt wel de verklaring van een getuige-deskundige over die na bestudering van de medische dossiers van verschillende kinderen zegt dat zij volgens hem door verstikking om het leven zijn gekomen. Behandelend artsen hoefde deze getuige niet te consulteren en obductie­gegevens waren ook niet nodig. Het Hof zegt dat ‘kennelijk thans’ de kennis van de medische stand zodanig is, dat dergelijke conclusies zijn te trekken.
Een absurde conclusie voor wie weet dat ook medische experts elkaar voor het Hof hebben tegengesproken. De geneeskunde onderscheidt zich wat dat betreft niet van andere wetenschappelijke disciplines.
Geen direct bewijsmateriaal, geen belastende getuigenverklaringen. En hoe zit het met het motief? Waarom wil De B. ernstig zieke kinderen en oude mensen om het leven (proberen te) brengen? Omdat ze, aldus het Hof, lijdt aan een vreemde, dwangmatige drang om dat te doen. Waarom denkt het Hof dat? Omdat de verpleegkundige zelf in haar dagboek schrijft over een ‘compulsie’ precies op de dag dat een van haar patiënten overlijdt. Wat kan die ‘compulsie’ dus anders zijn dan de drang te doden? De B. mag dan beweren dat ze doelt op haar geheime gewoonte tarotkaarten te leggen, het Hof weet wel beter.
Dat in alle andere gevallen waarin De B. iemand vermoord zou hebben in het dagboek niet wordt gesproken over een compulsie, doet er niet toe. Eenmaal een compulsie die samenvalt met een ‘plotseling en medisch onverklaarbaar overlijden’ (van een terminale kankerpatiënte die zich bevond op een afdeling waar De B. drie uur aan was ‘uitgeleend’, let wel), betekent in alle gevallen een compulsie en daarmee een (poging tot) moord. Aldus het Hof.
Dat Lucia dat niet wil toegeven, bewijst eens te meer haar schuld. En dat het Pieter Baan Centrum geen motief kan vinden voor de moorden, zegt vooral iets over de onderzoekers daar. Die zijn niet in staat geweest door te dringen tot De B.’s persoonlijkheid.
Alles overziend lijkt het er sterk op dat het Hof van begin af aan overtuigd was van Lucia de B.’s schuld en alles in het werk heeft gesteld om die overtuiging te staven. Mensen overlijden niet onverwacht, hun dood is altijd medisch verklaarbaar en medische fouten worden nooit gemaakt.
Tegen zo’n combinatie van naïviteit en vooringenomenheid kan een verdachte zich nauwelijks verweren. Toch wordt dat wel van De B. verwacht. Het Hof vraagt van de verpleegkundige een ‘ontzenuwende verklaring’ voor ‘redengevend bewijsmateriaal’. Tegelijk verklaart het Hof voor acht van de tien zaken dat ‘niet bewezen kan worden op welke wijze de verdachte iedere patiënt om het leven heeft gebracht of getracht heeft om het leven te brengen’ (het bewijsmateriaal in de overige twee zaken is indirect en inmiddels door externe deskundigen ter discussie gesteld. Zie Vrij Nederland, 11 februari 2006). Maar hoe kun je aantonen dat je onschuldig bent aan iets wat niet bewezen kan worden? Dat is onmogelijk.
De B. stond, dat mag inmiddels duidelijk zijn, voor een schier onmogelijke opgave. Het volgende voorbeeld maakt dit duidelijk. De verpleegkundige verklaart over de dood van een patiëntje: ‘Gelukkig gaven de ouders toestemming voor een obductie. We waren blij met deze toestemming omdat niemand wist wat er gebeurd was. Uiteindelijk hebben de arts en ik ons teruggetrokken om de ouders de gelegenheid te geven alleen te zijn met hun kind. Na een tijdje ben ik met de ouders naar beneden gegaan om het kind naar het mortuarium te brengen. Ik ben teruggegaan naar de afdeling. Ik kon het nog steeds niet bevatten hoe het mogelijk was dat zij overleden was en dat ik wéér bij een incident betrokken was. Op een gegeven moment kwam X bij me zitten. Ook hij zei dat we gelukkig toestemming van de ouders hadden gekregen voor het verrichten van de obductie en we er wel achter zouden komen wat er gebeurd was. Ik was echt overstuur van het gebeuren.’
De reactie van het Hof hierop: ‘Treffender dan door haar eigen woorden kan de meedogenloosheid van de verdachte niet tot uitdrukking worden gebracht.’
Misschien is Lucia de B. inderdaad schuldig aan alle (pogingen tot) moord waarvoor ze veroordeeld is. Dat kan. Maar ze kan ook slachtoffer zijn geworden van de tunnelvisie van rechercheurs en raadsheren. Alleen een herbeoordeling van haar zaak kan daarover uitsluitsel geven.
Zie ook <a href="http://www.blikopdewereld.nl/rechtbankzaken_lucy_de_b%20gerechtshof.htm">Arrest Lucia de B.</a> 
</div>

Lucia de B. móést schuldig zijn

<div class="wpg-element paragraph">
De Haagse verpleegkundige Lucia de B. werd in juni 2004 veroordeeld tot levenslang en tbs wegens zeven moorden en drie pogingen daartoe. Vrij Nederland kreeg inzage in de brieven die ze vanuit de gevangenis schreef. ‘Nog steeds heb ik het gevoel dat ik in een nachtmerrie zit waar ik maar niet uit kan ontwaken.’
Een ‘engel des doods’, een gruwelzuster, een duivelin, een klassieke psychopaat, iemand die dwangmatig moordde en geobsedeerd is door de dood. Zo werd Lucia de B. tijdens haar procesgang afgeschilderd in de meeste kranten. De Haagse verpleegster zou in verschillende Haagse ziekenhuizen dood en verderf hebben gezaaid. Zou. Want de twijfels over haar veroordeling groeien met de dag. Arts Metta de Noo-Derksen is samen met haar broers Ton (wetenschapsfilosoof) en Bram (socioloog) in de dossiers gedoken en ervan overtuigd geraakt dat De B. onschuldig is (zie Vrij Nederland van vorige week). Ook rechtspsycholoog Hans Crombag plaatst vraagtekens bij de veroordeling. Hij pleit ervoor dat een onafhankelijke commissie de hele zaak opnieuw bestudeert.
Eind deze maand doet de Hoge Raad uitspraak in het cassatieberoep dat De B. en haar advocaat Stijn Franken hebben aangetekend.
Schuldig of niet, feit is dat er geen direct bewijs is voor de moorden die Lucia zou hebben gepleegd en dat er ook geen ooggetuigen waren. Bovendien lijkt het erop dat de beeldvorming rond Lucia een buitenproportionele rol heeft gespeeld bij haar veroordeling. Ze was ‘apart’, een ‘buitenbeentje’ dat zich terugtrok om stiekem te drinken. Ze las boeken waarin dood en verderf de hoofdrol speelden. Ze was zó dun dat ze wel drugsverslaafd moest zijn, ze had blond haar en korte rokken, je kon wel zien dat ze een hoer was geweest. Kortom: ze kón niet deugen.
‘Lucia heeft een bloedhekel aan sterke drank,’ zegt een goede vriend. ‘Ze drinkt geen druppel. De helft van haar familie is alcoholist, ze moet er niks van hebben. Ze drinkt per jaar misschien zes biertjes, dat is het.’ Tenger is ze altijd geweest, haar dochter is net zo mager. ‘En in de gevangenis word je er niet dikker op. Met al dat verdriet en al die stress,’ zegt een nichtje, eveneens gezegend met het ‘De B.’-postuur. ‘Lucia was veel ouder dan de andere verpleegsters. Die praatten over uitgaan, jongens, make-up. Zij had een gezin, zij had geen behoefte aan zulke kletspraat.’
Lucia schrijft daarover aan haar nichtje: ‘Grappig dat jij ook tussen de middag van je werkplek weggaat om te eten en niet bij je collega’s blijft! Deed ik ook. Ik ging niet naar huis, dat was te ver, maar ik ging lekker naar buiten, op een bankje in een parkje vlak bij het ziekenhuis. Lekker frisse lucht, zonnetje, rust! Nu zeggen ze dat ik nooit samen met mijn collega’s ging lunchen omdat ik “geheimzinnige” dingen deed! Of stiekem alcohol dronk of zoiets. Triest, hè.’
En wat die horrorboeken en detectives betreft: die kennen een groot publiek. Denk bijvoorbeeld aan de verkoopsuccessen van Stephen King, ook bij Lucia de B. een geliefd auteur. Verdacht, vond de politie die de boeken in beslag nam. Tegenwoordig leest Lucia veel fantasy. Terry Pratchett bijvoorbeeld, dat is wat onschuldiger dan Clive Barkers boek Hellraiser. Haar blonde haar is inmiddels donker geverfd.
Dat ze prostituee is geweest, heeft De B. nooit ontkend. Dat ze voorgoed met dat verleden wilde breken, daar was ze ook duidelijk over. Zelf schrijft Lucia een vriendin daarover: ‘Wat me wel heeft beschadigd, was het feit dat mijn moeder het toestond dat ik voor een vreemde man ging tippelen toen ik zeventien jaar was en nog maagd. Dat zij het geld van mij aannam dat ik had verdiend. En me vervolgens achterliet. En ik weet dat ik eigenwijs kan zijn, maar ik weet zeker dat ik het niet had gedaan als zij het mij had verboden. Ik was op straat gestrikt en wist niet hoe eruit te komen, vandaar dat ik mijn veiligheidsnet te voorschijn haalde: “O, dat moet ik eerst aan mijn moeder vragen.” Er zeker van zijn dat mama dat toch niet toestaat, dus ben je veilig. Maar mijn moeder vond het eigenlijk wel een goed idee. Nou, ik was zo in shock, zo verdoofd, dat ik niet meer kon denken. En zo gebeurde het. Zo’n negen à tien jaar later merkte ik dat ik veel last had van die beschadiging en ging ik naar het Riagg voor hulp. Na twee jaar behandeling was de “wond” redelijk goed genezen en kon ik weer verder met m’n leven.’
Lucia heeft altijd volgehouden dat ze onschuldig is. Ze wist eind 2001 dat de politie haar wilde ondervragen, maar maakte zich daar geen zorgen over. Ze had niets gedaan, dus wat viel haar te verwijten? Daarom liet ze de stretcher staan in de woonkamer van haar grootouders, bij wie ze tijdelijk was ingetrokken om haar doodzieke opa te verzorgen. En bleef ze gewoon bij hen. Ze heeft er verschrikkelijke spijt van.
‘Ik heb altijd dat beeld voor ogen toen ik oma voor het laatst heb gezien. Samen met opa, twee hoopjes ellende en het huisje vol met politie. En dan kan ik mezelf wel voor mijn kop slaan dat ik daar überhaupt was. Hoe kon ik zo naïef zijn? Hoe kon ik toch geloven dat justitie de waarheid belangrijk vindt? Hoe kon ik geloven dat ze wel in zouden zien dat ze het verkeerd hadden? Hoe kon ik die twee oudjes aan zoiets blootstellen? Waarom wist ik het niet? Waarom had ik zoveel vertrouwen? Nooit zal ik die ogen van opa vergeten. Hij wist wat er gebeurde, hoor. Daarom heb ik het er zo moeilijk mee,’ schrijft Lucia haar nichtje.
Op dertien december dat jaar vielen vijf agenten het huis van haar grootouders binnen om Lucia aan te houden op verdenking van moord. ‘Dat was bij de konijnen af,’ zeggen betrokkenen. Een oom: ‘Lucia zorgde al weken voor haar opa, op een manier die respect afdwong. Hij had een hersenbloeding gehad, hij had afasie, en het ging erg slecht met hem. Die man heeft die hele toestand nog moeten meemaken. De brute manier waarop ze Lucia afvoerden. Opa stond midden in de gang, op weg naar de wc. En daarna werd het hele huis overhoop gehaald. En wat moest er gebeuren met opa’s medicijnen? Alleen Lucia wist welke hij wanneer moest hebben. Maar ik mocht haar niet bellen. En de beloofde hulp kwam niet. De thuiszorg durfde meteen na die politie-inval niet te komen,’ vertelt hij.
‘Ik heb mijn oma en opa eigenlijk altijd als mijn vader en moeder beschouwd,’ schrijft Lucia een vriendin. Intimi bevestigen de sterke band tussen Lucia en haar oma en opa. Mensen die haar feitelijk grootgebracht hebben; haar eigen ouders hadden weinig tijd voor haar en haar broertjes en zusje. ‘Haar oma was haar alles,’ zegt een goede vriend. Het gezin De B. woonde de eerste jaren in bij oma en opa. Geld voor een eigen woning was er niet. ‘Ze was erg gehecht aan oma en opa,’ weet een oom. ‘Later ging ze er ook langs om haar hart te luchten. Met haar oma kon je goed praten, over van alles. Als op haar werk een kind overleden was, was ze daar helemaal confuus van. Dan ging ze naar haar oma toe.’
‘Lucia vond het verschrikkelijk als er een kindje overleed,’ zegt een vriend. ‘Ze is zó gek op kinderen! Ze zou nooit een kind een spuitje geven, dat zou ze niet kunnen. Kinderen horen niet dood te gaan, vond ze.’ Lucia schrijft een vriendin: ‘Ik ben al gek op baby’s zolang ik me herinner. Ik smelt als ik een baby zie, ik zou zelfs mijn leven geven om een baby te redden. Dat klinkt zeer dramatisch, maar het is echt zo. Al vanaf zeer jonge leeftijd heb ik baby’s en kinderen om me heen. En die liefde voor kinderen is altijd gebleven. Nu moet je je eens voorstellen hoe ik met zo’n achterlijke beschuldiging van kindermoord moet omgaan? Kinderen doden? Baby’s? Ik??’
Ze schrijft: ‘Mijn leven was rozengeur en maneschijn en er hing maar één donkere wolk aan de hemel. De incidenten met de kindjes. Maar van alle kanten werd mij verzekerd dat dit van voorbijgaande aard zou zijn, dat dit normaal was, ik moest er gewoon mee om zien te gaan. Nou ja, we weten wat voor bullshit-advies dat was! Maar wist ik veel! Dit waren mensen die veel ervaring hadden, en ik ging ervan uit dat ze wisten waar ze het over hadden.’
Dat zal ze van haar leven niet meer doen, mensen op hun woord vertrouwen. ‘Het vertrouwen dat ze vroeger in mensen had, is omgeslagen in een algemeen wantrouwen,’ zegt iemand die haar regelmatig bezoekt. Eind vorig jaar schrijft Lucia een vriendin: ‘Wat voor iemand was ik? De grootste verandering heeft voornamelijk met mijn mensbeeld te maken. Ik vertrouw mensen niet zo makkelijk meer, mijn vertrouwen moet nu verdiend worden. Voorheen vertrouwde ik in principe iedereen tenzij ze bewezen dat ze niet te vertrouwen waren. En de boosheid is nieuw. Ik voelde me voorheen nooit zó boos, en zó lang. Maar aan mijn intrinsieke zelf, mijn kern, is nooit wat veranderd. Ik heb dezelfde normen en waarden, dezelfde principes.’ En daarom, schrijft ze, is het ‘zo vreemd, zo onwerkelijk om voor iets veroordeeld te zijn wat ik niet eens kan bevatten. Hoe kan iemand nou kleine kinderen en oude mensen vermoorden? Snap ik niks van, wil ik eigenlijk niet eens echt snappen, is me veel te vreemd.’
‘Ik ken haar meer dan vijfentwintig jaar en ik kan alleen maar goeie dingen over haar zeggen,’ zegt de vriend. ‘Toen mijn moeder in het ziekenhuis lag, zat ze er dag en nacht. Nadat die was overleden, heeft ze ook mijn vader verzorgd. Dat is typisch Lucia. Ze stond altijd voor iedereen klaar.’
‘Ik weet van oma dat ze altijd een leuk poppetje aan haar verpleegstersuniform had hangen om de kinderen mee af te leiden als er iets vervelends moest gebeuren,’ zegt het nichtje. Lucia organiseerde een surprise-party voor haar dochter toen die zestien werd. Moeder en dochter konden – en kunnen – het goed met elkaar vinden. ‘Ze hadden het heel gezellig,’ zegt een insider. ‘Natuurlijk was er af en toe onenigheid, waar niet? Maar ze deden altijd leuke dingen samen, konden goed samen praten. Als haar dochter ergens mee zat, belde ze als eerste haar moeder, en niet een vriendin. Dat zullen de meeste meiden niet doen. Ze hebben nooit problemen gehad met elkaar.’
‘Ik vind haar een echte moeder,’ zegt een vriendin. ‘Ze denkt gauw aan en voor een ander. Dat merk je als je haar ziet. Ze let ook op haar medegevangenen. Maar ze is zeker geen engeltje. Ik kan me voorstellen dat ze in conflict kwam met mensen omdat ze wel haar mening geeft. Ook al is ze aardig, ze kan wel zeggen waar het op staat. Waarschijnlijk heeft ze sommige mensen wel eens op hun tenen getrapt.’
Wat de vriendin wel zuur vindt: ‘Dat haar grote betrokkenheid bij anderen haar nu wordt verweten.’ De vriend bevestigt dat: ‘Lucia had extra aandacht voor de patiënten. Ze was ook vrolijk. Dat zijn twee dingen die niet mogen in een ziekenhuis. Er is geen tijd voor de mensen, je geeft ze snel hun medicijnen, en lachen doe je al helemaal niet. Een enge wereld, vind ik.’
‘Ik ben het zat om mezelf te verdedigen tegen alle nonsens die over mijn psyche de ronde doen,’ schrijft Lucia begin dit jaar een vriendin. ‘Als je al die onzin bij elkaar zet, krijg je een karakter dat zo verknipt is dat het regelrecht uit Dantes Inferno zou kunnen komen.’
Aanvankelijk weigerde ze onderzoek door het Pieter Baan Centrum, later werd ze er toch negen weken geobserveerd. ‘De onderzoekers hebben me binnenstebuiten gekeerd! Ik had het gevoel alsof ze mijn schedeldak hebben gelicht, m’n hersenen eruit hadden gehaald en elke kronkel bekeken met een microscoop. Maar ja, het is in elk geval ergens goed voor geweest,’ schrijft ze haar nichtje begin 2003. ‘Ik ben gewoon toerekeningsvatbaar, volledig. Nu kan de officier me niet langer uitmaken voor psychopaat of ijskoude seriemoordenaar of iemand met het Moeder Teresa-syndroom.’ Ze verwacht dan ook dat ze vrijgesproken wordt. ‘Geen bewijs, geen ooggetuigen en geen motief. Ze kunnen me kwalijk levenslang voor niets geven! Het is jammer dat je er niet bij kunt zijn!’
Hoewel ze het gewroet in haar persoonlijkheid beu is, wil ze er toch wel wat over kwijt. ‘Wat kan ik over mijn psyche vertellen? Dat het domme gedrag van mensen me soms irriteert? Dat ik wel eens een kreng kan zijn? Dat ik wel eens toegeef aan een vooroordeel over iemand? Dat ik bazig kan zijn? Dat ik vaak m’n zin wil hebben? Ja, hoor. Maar ook: Dat ik makkelijk ben. Dat ik vriendelijk ben. Dat ik oneindig veel geduld heb met mensen. Dat ik mensen goed iets kan leren. Dat ik meevoelend ben,’ schrijft ze een vriendin. Die meevoelendheid neemt bijna bovenmenselijke proporties aan. ‘Gewonde dieren – vogels gaan direct naar de opvang, ik help padden met oversteken, kan gefascineerd een spin z’n web zien maken, ik red een regenworm van de regen en koop speciaal spul om een gewonde boom te verbinden,’ schrijft ze. Mensen om haar heen knikken eensgezind dat Lucia ook maar een mens is, met menselijke gebreken, maar ze zouden er niet één kunnen noemen. ‘Ze wilde altijd al dierenarts of verpleegster worden, en houdt van de natuur,’ mailt haar vader vanuit Canada. ‘Lucia is optimistisch van aard. Ze heeft haar nukken en onvolkomenheden, zoals iedereen, maar dat maakt ons menselijk.’
‘Als het leven je citroenen geeft, moet je citroenlimonade maken,’ schrijft Lucia haar nichtje. Er zit niks anders op. Mensen die haar bezoeken zeggen dat ze nog steeds hoop heeft. Ze is nerveus, en kan nauwelijks geloven dat volstrekte vreemden als Metta de Noo en twee van haar broers zich bekommeren om haar zaak en overtuigd zijn van haar onschuld.
Voorlopig krijgt het ‘actiecomité De Noo’ nog niet veel bijval. Oud-collega’s van De B. voelen er niets voor zich over de zaak uit te spreken. ‘Natuurlijk liep ze daar niet als een heks rond, dan hadden we het wel eerder in de gaten gehad,’ zegt iemand die liever niet geciteerd wil worden. ‘Wie weet wie ze nog meer heeft omgebracht. Ik zou nooit meer met haar willen werken, ook niet als ze wordt vrijgesproken. Bovendien vind ik het niet goed voor de nabestaanden als er een artikel over de zaak komt. Die hebben het al moeilijk genoeg. Het recht heeft gesproken, er is uitvoerig onderzoek naar geweest, het is wel goed zo.’
Een enkeling durft wel te zeggen dat het verhoor destijds erg sturend was. Een ex-­bibliothecaris van een gevangenis, waar Lucia in het ziekenhuis werkte, bewaart slechte herinneringen aan het verhoor door een rechercheur. ‘Of het niet vreemd was dat een personeelslid van justitie juist een boek over seriemoorden mee naar huis nam, wilde hij weten. Daar moest ik erg om lachen, want er was een flinke wachtlijst voor het bewuste boek, juist onder het personeel. De rechercheur was zeer ontevreden met dit antwoord. Hij suggereerde dat het wel erg toevallig was dat juist dit boek bij de verdachte was aangetroffen. Bovendien moest ze het al heel lang in haar bezit hebben gehad, gezien de datum waarop het was afgestempeld. Ik zei hem dat die stempel­datum niets zei over het tijdstip van uitlening, aangezien de bibliotheek in die periode was overgegaan op een ander uitleensysteem waarbij niet meer werd gestempeld. Nu werd de rechercheur erg kribbig en vond dat ik de boot afhield en niet erg meewerkte,’ vertelt hij. Later zal in het politierapport staan dat Lucia boeken stal.
De ex-bibliothecaris hoorde van diverse mensen in het penitentiair ziekenhuis waar hij destijds werkte, dat van hun positieve getuigenverklaringen geen gebruik is gemaakt tijdens het proces. Een oud-collega vertelde hem dat zij had verklaard dat Lucia ‘een voorbeeldig verpleegster was, een voorbeeld voor de anderen. Zij was uiterst zorgvuldig in haar rapportages.’
Lucia’s nichtje heeft haar eigen les getrokken uit de affaire: ‘We zaten met onze oren te klapperen toen we het vonnis hoorden. Ik heb een vriendin die in een verpleeghuis werkt, en ze vertelt me wel eens dat ze ’s ochtends iemand dood vinden in bed. Dan zeg ik: Kijk maar uit! Wat Lucia is gebeurd, kan iedereen overkomen. Ze beginnen een onderzoek, je was toevallig in de buurt&#8230;’
Lucia zelf heeft alle geloof in het Neder­landse rechtssysteem verloren. Op een enkele uitzondering na deugt niemand, van bewaarder tot minister. ‘Er zijn nog wel integere mensen die voor justitie werken, maar ze zijn zeldzaam aan het worden,’ schrijft ze een vriend. In haar brief beschrijft ze dat de rechtszaal op zo’n manier is ingericht, dat verdachten zich wel geïntimideerd en veracht moeten voelen. ‘Aan de ene kant de publieke tribune. In hun ogen zie je de afschuw, de verrukking, de verwachting. Alsof er op elk moment een alien uit je borstkas kan springen. Aan de andere kant de rechters of raasdsheren met hun griffier. Ze keuren je geen blik waardig. Recht tegenover je de openbare aanklager, op dezelfde verhoging als de rechterlijke macht.’ De verdachte moet plaatsnemen op ‘een bankje zo oncomfortabel als mogelijk is, zelfs een simpele houten stoel verdient de voorkeur boven dit ergonomisch incorrecte wangedrocht. Je gaat zitten met zweet in je handen, bibberend vanbinnen, je hart bonkt zo hard dat je moeite moet doen een en ander te verstaan. Het blad van het lessenaartje is op kinhoogte wat, samen met de vijf paar ogen die vanaf de verhoging op je neerkijken, je het gevoel geeft heel klein te zijn. Als je niet schuldig bent, zorgt deze constructie er wel voor dat je je schuldig voelt.’
</div>

De brieven van Lucia de B.

De brieven van Lucia de B.
Een ‘engel des doods’, een gruwelzuster, een duivelin, een klassieke psychopaat, iemand die dwangmatig moordde en geobsedeerd is door de dood. Zo werd Lucia de B. tijdens haar procesgang afgeschilderd in de meeste kranten. De Haagse verpleegster zou in verschillende Haagse ziekenhuizen dood en verderf hebben gezaaid. Zou. Want de twijfels over haar veroordeling groeien met de dag. Arts Metta de Noo-Derksen is samen met haar broers Ton (wetenschapsfilosoof) en Bram (socioloog) in de dossiers gedoken en ervan overtuigd geraakt dat De B. onschuldig is (zie Vrij Nederland van vorige week). Ook rechtspsycholoog Hans Crombag plaatst vraagtekens bij de veroordeling. Hij pleit ervoor dat een onafhankelijke commissie de hele zaak opnieuw bestudeert.
Eind deze maand doet de Hoge Raad uitspraak in het cassatieberoep dat De B. en haar advocaat Stijn Franken hebben aangetekend.
Schuldig of niet, feit is dat er geen direct bewijs is voor de moorden die Lucia zou hebben gepleegd en dat er ook geen ooggetuigen waren. Bovendien lijkt het erop dat de beeldvorming rond Lucia een buitenproportionele rol heeft gespeeld bij haar veroordeling. Ze was ‘apart’, een ‘buitenbeentje’ dat zich terugtrok om stiekem te drinken. Ze las boeken waarin dood en verderf de hoofdrol speelden. Ze was zó dun dat ze wel drugsverslaafd moest zijn, ze had blond haar en korte rokken, je kon wel zien dat ze een hoer was geweest. Kortom: ze kón niet deugen.
‘Lucia heeft een bloedhekel aan sterkedrank,’ zegt een goede vriend. ‘Ze drinkt geen druppel. De helft van haar familie is alcoholist, ze moet er niks van hebben. Ze drinkt per jaar misschien zes biertjes, dat is het.’ Tenger is ze altijd geweest, haar dochter is net zo mager. ‘En in de gevangenis word je er niet dikker op. Met al dat verdriet en al die stress,’ zegt een nichtje, eveneens gezegend met het ‘De B.’-postuur. ‘Lucia was veel ouder dan de andere verpleegsters. Die praatten over uitgaan, jongens, make-up. Zij had een gezin, zij had geen behoefte aan zulke kletspraat.’
Lucia schrijft daarover aan haar nichtje: ‘Grappig dat jij ook tussen de middag van je werkplek weggaat om te eten en niet bij je collega’s blijft! Deed ik ook. Ik ging niet naar huis, dat was te ver, maar ik ging lekker naar buiten, op een bankje in een parkje vlak bij het ziekenhuis. Lekker frisse lucht, zonnetje, rust! Nu zeggen ze dat ik nooit samen met mijn collega’s ging lunchen omdat ik “geheimzinnige” dingen deed! Of stiekem alcohol dronk of zoiets. Triest, hè.’
En wat die horrorboeken en detectives betreft: die kennen een groot publiek. Denk bijvoorbeeld aan de verkoopsuccessen van Stephen King, ook bij Lucia de B. een geliefd auteur. Verdacht, vond de politie die de boeken in beslag nam. Tegenwoordig leest Lucia veel fantasy. Terry Pratchett bijvoorbeeld, dat is wat onschuldiger dan Clive Barkers boek Hellraiser. Haar blonde haar is inmiddels donker geverfd.
Dat ze prostituee is geweest, heeft De B. nooit ontkend. Dat ze voorgoed met dat verleden wilde breken, daar was ze ook duidelijk over. Zelf schrijft Lucia een vriendin daarover: ‘Wat me wel heeft beschadigd, was het feit dat mijn moeder het toestond dat ik voor een vreemde man ging tippelen toen ik zeventien jaar was en nog maagd. Dat zij het geld van mij aannam dat ik had verdiend. En me vervolgens achterliet. En ik weet dat ik eigenwijs kan zijn, maar ik weet zeker dat ik het niet had gedaan als zij het mij had verboden. Ik was op straat gestrikt en wist niet hoe eruit te komen, vandaar dat ik mijn veiligheidsnet te voorschijn haalde: “O, dat moet ik eerst aan mijn moeder vragen.” Er zeker van zijn dat mama dat toch niet toestaat, dus ben je veilig. Maar mijn moeder vond het eigenlijk wel een goed idee. Nou, ik was zo in shock, zo verdoofd, dat ik niet meer kon denken. En zo gebeurde het. Zo’n negen à tien jaar later merkte ik dat ik veel last had van die beschadiging en ging ik naar het Riagg voor hulp. Na twee jaar behandeling was de “wond” redelijk goed genezen en kon ik weer verder met m’n leven.’
Lucia heeft altijd volgehouden dat ze onschuldig is. Ze wist eind 2001 dat de politie haar wilde ondervragen, maar maakte zich daar geen zorgen over. Ze had niets gedaan, dus wat viel haar te verwijten? Daarom liet ze de stretcher staan in de woonkamer van haar grootouders, bij wie ze tijdelijk was ingetrokken om haar doodzieke opa te verzorgen. En bleef ze gewoon bij hen. Ze heeft er verschrikkelijke spijt van.
‘Ik heb altijd dat beeld voor ogen toen ik oma voor het laatst heb gezien. Samen met opa, twee hoopjes ellende en het huisje vol met politie. En dan kan ik mezelf wel voor mijn kop slaan dat ik daar überhaupt was. Hoe kon ik zo naïef zijn? Hoe kon ik toch geloven dat justitie de waarheid belangrijk vindt? Hoe kon ik geloven dat ze wel in zouden zien dat ze het verkeerd hadden? Hoe kon ik die twee oudjes aan zoiets blootstellen? Waarom wist ik het niet? Waarom had ik zoveel vertrouwen? Nooit zal ik die ogen van opa vergeten. Hij wist wat er gebeurde, hoor. Daarom heb ik het er zo moeilijk mee,’ schrijft Lucia haar nichtje.
Op dertien december dat jaar vielen vijf agenten het huis van haar grootouders binnen om Lucia aan te houden op verdenking van moord. ‘Dat was bij de konijnen af,’ zeggen betrokkenen. Een oom: ‘Lucia zorgde al weken voor haar opa, op een manier die respect afdwong. Hij had een hersenbloeding gehad, hij had afasie, en het ging erg slecht met hem. Die man heeft die hele toestand nog moeten meemaken. De brute manier waarop ze Lucia afvoerden. Opa stond midden in de gang, op weg naar de wc. En daarna werd het hele huis overhoop gehaald. En wat moest er gebeuren met opa’s medicijnen? Alleen Lucia wist welke hij wanneer moest hebben. Maar ik mocht haar niet bellen. En de beloofde hulp kwam niet. De thuiszorg durfde meteen na die politie-inval niet te komen,’ vertelt hij.
‘Ik heb mijn oma en opa eigenlijk altijd als mijn vader en moeder beschouwd,’ schrijft Lucia een vriendin. Intimi bevestigen de sterke band tussen Lucia en haar oma en opa. Mensen die haar feitelijk grootgebracht hebben; haar eigen ouders hadden weinig tijd voor haar en haar broertjes en zusje. ‘Haar oma was haar alles,’ zegt een goede vriend. Het gezin De B. woonde de eerste jaren in bij oma en opa. Geld voor een eigen woning was er niet. ‘Ze was erg gehecht aan oma en opa,’ weet een oom. ‘Later ging ze er ook langs om haar hart te luchten. Met haar oma kon je goed praten, over van alles. Als op haar werk een kind overleden was, was ze daar helemaal confuus van. Dan ging ze naar haar oma toe.’
‘Lucia vond het verschrikkelijk als er een kindje overleed,’ zegt een vriend. ‘Ze is zó gek op kinderen! Ze zou nooit een kind een spuitje geven, dat zou ze niet kunnen. Kinderen horen niet dood te gaan, vond ze.’ Lucia schrijft een vriendin: ‘Ik ben al gek op baby’s zolang ik me herinner. Ik smelt als ik een baby zie, ik zou zelfs mijn leven geven om een baby te redden. Dat klinkt zeer dramatisch, maar het is echt zo. Al vanaf zeer jonge leeftijd heb ik baby’s en kinderen om me heen. En die liefde voor kinderen is altijd gebleven. Nu moet je je eens voorstellen hoe ik met zo’n achterlijke beschuldiging van kindermoord moet omgaan? Kinderen doden? Baby’s? Ik??’
Ze schrijft: ‘Mijn leven was rozengeur en maneschijn en er hing maar één donkere wolk aan de hemel. De incidenten met de kindjes. Maar van alle kanten werd mij verzekerd dat dit van voorbijgaande aard zou zijn, dat dit normaal was, ik moest er gewoon mee om zien te gaan. Nou ja, we weten wat voor bullshit-advies dat was! Maar wist ik veel! Dit waren mensen die veel ervaring hadden, en ik ging ervan uit dat ze wisten waar ze het over hadden.’
Dat zal ze van haar leven niet meer doen, mensen op hun woord vertrouwen. ‘Het vertrouwen dat ze vroeger in mensen had, is omgeslagen in een algemeen wantrouwen,’ zegt iemand die haar regelmatig bezoekt. Eind vorig jaar schrijft Lucia een vriendin: ‘Wat voor iemand was ik? De grootste verandering heeft voornamelijk met mijn mensbeeld te maken. Ik vertrouw mensen niet zo makkelijk meer, mijn vertrouwen moet nu verdiend worden. Voorheen vertrouwde ik in principe iedereen tenzij ze bewezen dat ze niet te vertrouwen waren. En de boosheid is nieuw. Ik voelde me voorheen nooit zó boos, en zó lang. Maar aan mijn intrinsieke zelf, mijn kern, is nooit wat veranderd. Ik heb dezelfde normen en waarden, dezelfde principes.’ En daarom, schrijft ze, is het ‘zo vreemd, zo onwerkelijk om voor iets veroordeeld te zijn wat ik niet eens kan bevatten. Hoe kan iemand nou kleine kinderen en oude mensen vermoorden? Snap ik niks van, wil ik eigenlijk niet eens echt snappen, is me veel te vreemd.’
‘Ik ken haar meer dan vijfentwintig jaar en ik kan alleen maar goeie dingen over haar zeggen,’ zegt de vriend. ‘Toen mijn moeder in het ziekenhuis lag, zat ze er dag en nacht. Nadat die was overleden, heeft ze ook mijn vader verzorgd. Dat is typisch Lucia. Ze stond altijd voor iedereen klaar.’
‘Ik weet van oma dat ze altijd een leuk poppetje aan haar verpleegstersuniform had hangen om de kinderen mee af te leiden als er iets vervelends moest gebeuren,’ zegt het nichtje. Lucia organiseerde een surprise-party voor haar dochter toen die zestien werd. Moeder en dochter konden – en kunnen – het goed met elkaar vinden. ‘Ze hadden het heel gezellig,’ zegt een insider. ‘Natuurlijk was er af en toe onenigheid, waar niet? Maar ze deden altijd leuke dingen samen, konden goed samen praten. Als haar dochter ergens mee zat, belde ze als eerste haar moeder, en niet een vriendin. Dat zullen de meeste meiden niet doen. Ze hebben nooit problemen gehad met elkaar.’
‘Ik vind haar een echte moeder,’ zegt een vriendin. ‘Ze denkt gauw aan en voor een ander. Dat merk je als je haar ziet. Ze let ook op haar medegevangenen. Maar ze is zeker geen engeltje. Ik kan me voorstellen dat ze in conflict kwam met mensen omdat ze wel haar mening geeft. Ook al is ze aardig, ze kan wel zeggen waar het op staat. Waarschijnlijk heeft ze sommige mensen wel eens op hun tenen getrapt.’
Wat de vriendin wel zuur vindt: ‘Dat haar grote betrokkenheid bij anderen haar nu wordt verweten.’ De vriend bevestigt dat: ‘Lucia had extra aandacht voor de patiënten. Ze was ook vrolijk. Dat zijn twee dingen die niet mogen in een ziekenhuis. Er is geen tijd voor de mensen, je geeft ze snel hun medicijnen, en lachen doe je al helemaal niet. Een enge wereld, vind ik.’
‘Ik ben het zat om mezelf te verdedigen tegen alle nonsens die over mijn psyche de ronde doen,’ schrijft Lucia begin dit jaar een vriendin. ‘Als je al die onzin bij elkaar zet, krijg je een karakter dat zo verknipt is dat het regelrecht uit Dantes Inferno zou kunnen komen.’
Aanvankelijk weigerde ze onderzoek door het Pieter Baan Centrum, later werd ze er toch negen weken geobserveerd. ‘De onderzoekers hebben me binnenstebuiten gekeerd! Ik had het gevoel alsof ze mijn schedeldak hebben gelicht, m’n hersenen eruit hadden gehaald en elke kronkel bekeken met een microscoop. Maar ja, het is in elk geval ergens goed voor geweest,’ schrijft ze haar nichtje begin 2003. ‘Ik ben gewoon toerekeningsvatbaar, volledig. Nu kan de officier me niet langer uitmaken voor psychopaat of ijskoude seriemoordenaar of iemand met het Moeder Teresa-syndroom.’ Ze verwacht dan ook dat ze vrijgesproken wordt. ‘Geen bewijs, geen ooggetuigen en geen motief. Ze kunnen me kwalijk levenslang voor niets geven! Het is jammer dat je er niet bij kunt zijn!’
Hoewel ze het gewroet in haar persoonlijkheid beu is, wil ze er toch wel wat over kwijt. ‘Wat kan ik over mijn psyche vertellen? Dat het domme gedrag van mensen me soms irriteert? Dat ik wel eens een kreng kan zijn? Dat ik wel eens toegeef aan een vooroordeel over iemand? Dat ik bazig kan zijn? Dat ik vaak m’n zin wil hebben? Ja, hoor. Maar ook: Dat ik makkelijk ben. Dat ik vriendelijk ben. Dat ik oneindig veel geduld heb met mensen. Dat ik mensen goed iets kan leren. Dat ik meevoelend ben,’ schrijft ze een vriendin. Die meevoelendheid neemt bijna bovenmenselijke proporties aan. ‘Gewonde dieren – vogels gaan direct naar de opvang, ik help padden met oversteken, kan gefascineerd een spin z’n web zien maken, ik red een regenworm van de regen en koop speciaal spul om een gewonde boom te verbinden,’ schrijft ze. Mensen om haar heen knikken eensgezind dat Lucia ook maar een mens is, met menselijke gebreken, maar ze zouden er niet één kunnen noemen. ‘Ze wilde altijd al dierenarts of verpleegster worden, en houdt van de natuur,’ mailt haar vader vanuit Canada. ‘Lucia is optimistisch van aard. Ze heeft haar nukken en onvolkomenheden, zoals iedereen, maar dat maakt ons menselijk.’
‘Als het leven je citroenen geeft, moet je citroenlimonade maken,’ schrijft Lucia haar nichtje. Er zit niks anders op. Mensen die haar bezoeken zeggen dat ze nog steeds hoop heeft. Ze is nerveus, en kan nauwelijks geloven dat volstrekte vreemden als Metta de Noo en twee van haar broers zich bekommeren om haar zaak en overtuigd zijn van haar onschuld.
Voorlopig krijgt het ‘actiecomité De Noo’ nog niet veel bijval. Oud-collega’s van De B. voelen er niets voor zich over de zaak uit te spreken. ‘Natuurlijk liep ze daar niet als een heks rond, dan hadden we het wel eerder in de gaten gehad,’ zegt iemand die liever niet geciteerd wil worden. ‘Wie weet wie ze nog meer heeft omgebracht. Ik zou nooit meer met haar willen werken, ook niet als ze wordt vrijgesproken. Bovendien vind ik het niet goed voor de nabestaanden als er een artikel over de zaak komt. Die hebben het al moeilijk genoeg. Het recht heeft gesproken, er is uitvoerig onderzoek naar geweest, het is wel goed zo.’
Een enkeling durft wel te zeggen dat het verhoor destijds erg sturend was. Een ex-­bibliothecaris van een gevangenis, waar Lucia in het ziekenhuis werkte, bewaart slechte herinneringen aan het verhoor door een rechercheur. ‘Of het niet vreemd was dat een personeelslid van justitie juist een boek over seriemoorden mee naar huis nam, wilde hij weten. Daar moest ik erg om lachen, want er was een flinke wachtlijst voor het bewuste boek, juist onder het personeel. De rechercheur was zeer ontevreden met dit antwoord. Hij suggereerde dat het wel erg toevallig was dat juist dit boek bij de verdachte was aangetroffen. Bovendien moest ze het al heel lang in haar bezit hebben gehad, gezien de datum waarop het was afgestempeld. Ik zei hem dat die stempel­datum niets zei over het tijdstip van uitlening, aangezien de bibliotheek in die periode was overgegaan op een ander uitleensysteem waarbij niet meer werd gestempeld. Nu werd de rechercheur erg kribbig en vond dat ik de boot afhield en niet erg meewerkte,’ vertelt hij. Later zal in het politierapport staan dat Lucia boeken stal.
De ex-bibliothecaris hoorde van diverse mensen in het penitentiair ziekenhuis waar hij destijds werkte, dat van hun positieve getuigenverklaringen geen gebruik is gemaakt tijdens het proces. Een oud-collega vertelde hem dat zij had verklaard dat Lucia ‘een voorbeeldig verpleegster was, een voorbeeld voor de anderen. Zij was uiterst zorgvuldig in haar rapportages.’
Lucia’s nichtje heeft haar eigen les getrokken uit de affaire: ‘We zaten met onze oren te klapperen toen we het vonnis hoorden. Ik heb een vriendin die in een verpleeghuis werkt, en ze vertelt me wel eens dat ze ’s ochtends iemand dood vinden in bed. Dan zeg ik: Kijk maar uit! Wat Lucia is gebeurd, kan iedereen overkomen. Ze beginnen een onderzoek, je was toevallig in de buurt&#8230;’
Lucia zelf heeft alle geloof in het Neder­landse rechtssysteem verloren. Op een enkele uitzondering na deugt niemand, van bewaarder tot minister. ‘Er zijn nog wel integere mensen die voor justitie werken, maar ze zijn zeldzaam aan het worden,’ schrijft ze een vriend. In haar brief beschrijft ze dat de rechtszaal op zo’n manier is ingericht, dat verdachten zich wel geïntimideerd en veracht moeten voelen. ‘Aan de ene kant de publieke tribune. In hun ogen zie je de afschuw, de verrukking, de verwachting. Alsof er op elk moment een alien uit je borstkas kan springen. Aan de andere kant de rechters of raasdsheren met hun griffier. Ze keuren je geen blik waardig. Recht tegenover je de openbare aanklager, op dezelfde verhoging als de rechterlijke macht.’ De verdachte moet plaatsnemen op ‘een bankje zo oncomfortabel als mogelijk is, zelfs een simpele houten stoel verdient de voorkeur boven dit ergonomisch incorrecte wangedrocht. Je gaat zitten met zweet in je handen, bibberend vanbinnen, je hart bonkt zo hard dat je moeite moet doen een en ander te verstaan. Het blad van het lessenaartje is op kinhoogte wat, samen met de vijf paar ogen die vanaf de verhoging op je neerkijken, je het gevoel geeft heel klein te zijn. Als je niet schuldig bent, zorgt deze constructie er wel voor dat je je schuldig voelt.’
Op 28 februari is de uitspraak in het cassatieberoep van Lucia de B.