VVD versus de rechtse kerk

De rechtse kerk

Verhaal van de Week

Onder de motorkap van het IDF

Documentaire

600 dagen de straat op

Verzet

Tijd voor scholierenprotest?

Jongerenpanel

Doe iets niet

Dolf Jansen

Dienstplicht

Chard van den Berg

Laat de boer rouwen

Hans Against the Machine

Veiligheidsraad

Verenigde Naties

Iedereen aan de marathon

Zeitgeist

Jacht op vreemdgangers

Digital Families

Malou van Hintum

Vermoord in de Prinsengracht

De mythe van het agressie-gen

<div class="wpg-element paragraph">
25-06-2005 Door Malou van Hintum
De minister wil dat we minder vet eten, minder roken en matig drinken. Het gevolg: we worden steeds ouder – maar ook steeds langer chronisch ziek. Vrouwen gemiddeld twintig jaar, mannen veertien jaar. De extra uitgaven voor alle nieuwe ouderdomsaandoeningen overtreffen ruimschoots de besparingen.
Ook wie vezelrijke boterhammen met 20+-kaas eet, om de dag twee glazen wijn drinkt, regelmatig zijn maaltijden gebruikt, op tijd gaat slapen, uit de zon blijft, veilig vrijt, niet rookt en dagelijks een stevige wandeling maakt, gaat dood. Zelden aan een beroerte of een hartaanval, vaak aan een of meer chronische ziekten. Na een lang en gezond leven volgen in de regel twintig (vrouwen) of veertien (mannen) ongezonde jaren die niet alleen voor nogal wat persoonlijk ongemak zorgen, maar de maatschappij ook veel geld kosten.
Het vorige week verschenen CPB-rapport Can we afford to live longer in better health waarschuwt voor de kosten die een langer leven met zich meebrengt. Het geld dat de overheid uitspaart doordat mensen gezond leven, weegt niet op tegen de toenemende kosten van een oudere, chronisch zieke bevolking. Het enige wat een beetje kan helpen om die kosten te drukken, is mensen ertoe verleiden in hun gezonde jaren niet te vroeg te stoppen met werken. Momenteel werkt nog niet de helft van de 55-plussers. Als iedereen om te beginnen nu eens tot na zijn zestigste aan de slag bleef – over verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd hebben we het dan nog niet eens – zou dat de overheid een smak geld schelen.
Gezonde mensen worden ouder dan ongezonde, en doen dus langer een beroep op sociale voorzieningen en medische zorg. Toch zegt minister van Volksgezondheid Hoogervorst dat zieke mensen duurder zijn dan gezonde, en dat we om de kosten van de zorg te drukken allemaal gezond moeten gaan leven. Wie dat vertikt, krijgt daarvoor de rekening gepresenteerd: een groter eigen risico, een verkleining van het basispakket in de zorg, mogelijkheden tot premiedifferentiatie in ziektekostenverzekeringen tussen mensen met een gezonde en een ongezonde leefstijl. Ook zou behalve accijns op tabak en alcohol vet eten belast kunnen worden. Onder het mom ‘betaalbaarheid door eigen verantwoordelijkheid’ moeten ongezond levende mensen zelf opdraaien voor de kosten die hun levensstijl met zich meebrengt, vindt de minister.
Ongezond leven doe je zelf, is Hoogervorsts boodschap. Ziek worden en ziek zijn is je eigen verantwoordelijkheid, lees: je eigen schuld. Maar daar valt wel wat op af te dingen. Aangeboren gezondheidsverschillen tussen mensen, maar ook sociaal-economische verschillen, zijn goede voorspellers van iemands gezondheid en levensverwachting. Vallen die factoren mensen persoonlijk aan te rekenen?
Daarnaast kan niemand garanderen dat je niet ziek wordt als je je maar aan gezonde gedragsregels houdt. Het gaat altijd om risico’s en kansen, nooit om garanties en zekerheden. Recent nog, bij de campagne tegen beroertes, kwam een mevrouw op televisie vertellen dat je een beroerte kunt voorkomen als je ervoor zorgt dat je bloeddruk en je cholesterolgehalte laag zijn, je gewicht normaal is en je voldoende beweegt. De praktijk wijst uit dat ook mensen die aan al deze criteria voldoen, getroffen kunnen worden door een beroerte. Zoals er ook mensen kunnen overlijden aan aderverkalking terwijl ze nooit gerookt hebben en hun cholesterolgehalte in orde is.
Zekerheid over je gezondheid kan niemand je geven. Hooguit kan gezegd worden dat je bij bepaald gedrag een grotere of kleinere kans hebt om langer gezond te blijven. Dus: om pas op latere leeftijd ziek te worden.
Gezondheid is in onze maatschappij een doel op zichzelf geworden. Dat bewijzen de gezondheidsvoorschriften waarmee we worden doodgegooid, de talloze medische check-ups die bedrijven, zorgverzekeraars en sportcentra aanbieden, de mogelijkheden tot zelfonderzoek waaraan voorlopig geen einde lijkt te komen. Gewicht en vetpercentage, maar ook hartslag, bloeddruk en cholesterol – we kunnen het allemaal thuis opmeten, in spreadsheets verwerken en vervolgens onze gezondheidsdoelen nóg scherper stellen dan ze al waren. De sportschool is de nieuwe kerk geworden. In het zweet uws aanschijns, wat je zegt.
‘Een dergelijke leefstijl is puur gericht op een zo lang mogelijk lichamelijk leven. Het is een overleefstijl in plaats van een leefstijl met de nadruk op hoe men zijn leven invult,’ kritiseert psychofysioloog Jan Snel (Universiteit van Amsterdam) in zijn boek Alcohol, nuchter bekeken. Hij schrijft: ‘Deze gezondheidsbenadering is puur op ziekte gericht.’
Natuurlijk hebben geluk en gezondheid met elkaar te maken, maar ze vallen niet samen. Er is namelijk óók een verband tussen geluk en plezier, tussen plezier en genotmiddelen, en daarmee ook tussen nicotine, alcohol, snoep en geluk.
Gelukkig is genieten vaak ook gezond. Mensen die plezier hebben ontspannen niet alleen, ze hebben ook een beter functionerend afweersysteem dan asceten.
Matig alcoholgebruik (twee tot vier glazen dagelijks) beschermt tegen ziek worden, en een paar sigaretten per dag veroorzaken heus geen onherstelbare schade. Maar volgens sommige anti-alcoholcampagnes ben je al een probleemdrinker als je dagelijks twee glazen alcohol drinkt. En de antirookcampagne van de overheid is zo succesvol, dat zowel rokers als niet-rokers de kans dat een roker aan zijn gewoonte overlijdt, overschatten, aldus Wim Groot en Henriëtte Maassen van den Brink in hun studie ‘De economische effecten van (on)gezond gedrag’.
Het ene na het andere genotmiddel wordt in de ban gedaan. En waarom? Je moet toch érgens aan dood gaan, zegt de volksmond. Inderdaad. En dat kan ook aan een gezond leven.
Dat we een maatschappij met meer zieken krijgen naarmate mensen gezonder leven, zou minister Hoogervorst allang kunnen weten. Zijn eigen Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) schreef in 2002 in het rapport ‘Kosten van Ziekten’: ‘Door een gezonde leefstijl leven mensen gemiddeld langer, waardoor ze later in hun leven (andere) ziekten kunnen krijgen die ook (en wellicht zelfs meer) zorg vragen.’
Het RIVM wijst onder meer dementie, artrose en chronische hart- en longziekten als typische ouderdomsziekten aan.
Dat dergelijke ziekten een hoop geld kosten, mag voor de minister ook geen nieuws zijn. Hetzelfde rapport: ‘Met de huidige kennis kan slechts een heel beperkt deel van de kosten van de gezondheidszorg worden toegewezen aan bekende risicofactoren als hoge bloeddruk, roken of een overmatig gebruik van alcohol. Het beperken van gezondheidsrisico’s is van groot belang voor de volksgezondheid, maar zal nauwelijks of geen besparingen opleveren. Naast de kosten van preventie als zodanig, speelt het optreden van vervangende ziekte daarbij een cruciale rol.’
Het Centraal Planbureau (CPB) sluit zich daarbij aan in ‘Een scenario voor de zorguitgaven 2003-2006’. Een langer leven levert op de lange termijn ‘het paradoxale effect op van het optreden van chronische niet-levensbedreigende aandoeningen waarvoor nog geen genezende technieken beschikbaar zijn en waarbij wel een grote zorgbehoefte optreedt (al dan niet in termen van het inzetten van dure technologie).’
Terwijl dankzij nieuwe geneesmiddelen, behandelmethoden en medische technologieën de zorgkosten per hoofd van de bevolking sowieso zullen toenemen, geldt dat voor oude(re) mensen nog eens extra. Dotterbehandelingen en bypassoperaties, behandelingen die de kwaliteit van leven in de regel verhogen en dat leven zelf ook verlengen, zijn allang niet meer uitzonderlijk.
De Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ) spreekt in zijn recent verschenen rapport ‘Risicosolidariteit en zorgkosten’ de verwachting uit dat ‘ouderdomsziekten als dementie, beroerte en coronaire hartziekten’ na 2010 ‘een vlucht nemen. Dementie is de sterkste stijger.’ Alle drie staan nu al in de top-vijf van duurste ziekten. Bovendien drijft de ontwikkeling van de medische technologie de kosten op.
De RVZ voorspelt dat ziekten als prostaatkanker, osteoporose, verhoogde bloeddruk, diabetes mellitus, gehoorstoornissen, astma en ziekten aan de luchtwegen – allemaal ziekten die met name oudere mensen treffen – dankzij technologische ontwikkelingen beter behandeld kunnen worden. En dat betekent: relatief veel ziekenhuiszorg – ouderen zullen steeds vaker plaatsnemen op de operatietafel – en genees- en hulpmiddelengebruik. In de toekomst zal het aantal galblaasverwijderingen, heupoperaties, oogoperaties, hart- en vaatchirurgie en orthopedische ingrepen toenemen. De zorgkosten per 65-plusser zijn gemiddeld vijfmaal hoger dan die van mensen jonger dan 65 jaar. Daarbij nemen de kosten exponentieel toe: mensen van 65-74 jaar zijn twee keer duurder dan mensen tussen 45 en 64 jaar (die kosten ruim tweeduizend euro per jaar), terwijl mensen van 75-84 jaar weer twee keer duurder zijn dan die van 65-74 jaar. Een 95-plusser kost ruim dertigduizend euro per jaar (cijfers RIVM). Johan Polder, onderzoeker bij het RIVM: ‘Dat de kosten hoog worden, is iets anders dan zeggen dat ze te hoog worden. Maar het stelt de samenleving wel voor de vraag hoe houdbaar de solidariteit is.’
Hoe word je zo oud en duur? Soms een kwestie van geluk, vaak te danken aan goede genen, een (tamelijk) gezond leven, een hoge opleiding en een goede baan. En dan is het ook nog eens zo dat vrouwen gemiddeld genomen zeven jaar ouder worden dan mannen – allemaal ongezonde, en dus dure, extra jaren. Wie, zoals minister Hoogervorst, mensen individueel verantwoordelijk wil stellen voor hun gezondheid, moet bepalen welke gezondheidsverschillen door henzelf te beïnvloeden zijn, en welke niet. En dat is minder eenvoudig dan het lijkt.
‘Je kunt zeggen dat het oneerlijk is dat in veel landen vrouwen langer leven dan mannen,’ zegt gezondheidseconoom Werner Brouwer (Erasmus Universiteit). ‘Want in sommige landen worden mannen en vrouwen wél even oud. Waarom? Omdat vrouwen er slechter te eten krijgen, minder scholing krijgen, en slechtere gezondheidszorg. Maar niemand in Nederland zal voorstellen om hier de gezondheidszorg op zo’n manier “eerlijker” te maken. Maar,’ zegt Brouwer, ‘waar ligt het omslagpunt? Gezondheid wordt niet alleen door eigen gedrag gestuurd, en eigen gedrag niet alleen door vrije wil. Wanneer kun je mensen wél zelf verantwoordelijk stellen voor hun gezondheid?’
Mensen die in een achterstandssituatie geboren zijn, eten vaak slechter, zijn lager opgeleid en maken minder goed gebruik van de gezondheidszorg. Recent onderzoek wijst uit dat mensen met een laag inkomen bijna drie keer zoveel kans hebben om in het verkeer te overlijden en bijna vier keer zoveel kans om in de WAO te belanden als mensen met een hoog inkomen.
In het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw werden mensen met een hoger inkomen gemiddeld vier jaar ouder en leefden twaalf jaar langer gezond dan mensen met een lager inkomen. Inmiddels is het verschil in gezonde levensjaren tussen hogere en lagere sociale klassen opgelopen tot vijftien jaar. Dat heeft te maken met leefstijl – de lagere sociale klassen roken en drinken meer dan de hogere, en bewegen minder – maar ook met woon- en werkomstandigheden. Die beïnvloeden elkaar. Denk bijvoorbeeld aan de daghap in wegrestaurants waar de vrachtwagenchauffeur op is aangewezen, de gebogen rug van de stratenmaker, de gifstoffen in de verf van de schilder. Bovendien zijn psychosociale omstandigheden van invloed op iemands gezondheid, en ook op dat punt staan de goedopgeleide veelverdieners er beter voor dan mensen die het wat dat betreft minder getroffen hebben.
Dan zijn er nog, zoals hersenonderzoeker Dick Swaab heeft vastgesteld, mensen die dankzij een genetische erfenis of een tijdens de zwangerschap doorrokende, drinkende en/of drugs gebruikende moeder een veel hogere kans hebben op verslavingen dan anderen – valt hen dat aan te rekenen? Hetzelfde kun je je afvragen bij kinderen wier moeders onder verdoving zijn bevallen, en die om die reden gevoeliger zijn voor het ontwikkelen van verslavingen.
En wat, ten slotte, blijft er over van iemands individuele verantwoordelijkheid wanneer hij langs een snelweg woont in concentraties fijn stof die astma veroorzaken, of een leerachterstand oploopt door het lawaai van overvliegende vliegtuigen?
Gezondheid wordt, dat is wel duidelijk, door veel meer bepaald dan alleen iemands individuele verantwoordelijkheid. Nog los daarvan kosten ongezond levende mensen simpelweg minder, en het is daarom hoogst onredelijk hen financieel meer te belasten dan gezond levenden. Zo zijn rokers goedkoper dan niet-rokers. Ze leveren de overheid 1500 miljoen euro accijns op, terwijl ze maar 500 miljoen euro aan zorg kosten. Trek daar het productiviteitsverlies van 300 miljoen euro van af, en er blijft een batig saldo van 700 miljoen euro over (waar dan nog wat brandschade vanaf getrokken moet worden, eerlijk is eerlijk).
Natuurlijk zijn er ook cijfers die het verhaal van Hoogervorst ondersteunen. Immers: kijk je per leeftijdsjaar naar de gezondheidskosten van burgers, dan is het waar dat een roker duurder is voor de gezondheidszorg dan een niet-roker. Op een bepaald moment kun je die vergelijking niet meer maken, omdat rokers eerder sterven dan niet-rokers. Vanaf dat moment zijn niet-rokers duurder.
‘Iemand van 44 jaar die gezond leeft, kost minder dan een leeftijdsgenoot die ongezond leeft,’ zegt gezondheidseconoom Wim Groot (Universiteit Maastricht), doelend op medicijngebruik, arbeidsverzuim en doktersbezoek. ‘Daarbij moet je trouwens wel een onderscheid maken naar vormen van ongezond gedrag. Wie rookt, heeft een grotere kans op hart- en vaatziekten en een beroerte. Ziekten met een relatief korte duur en een snel, dodelijk einde. Maar wie diabetes ontwikkelt door overgewicht, iets wat we steeds meer bij jonge mensen zien, is levenslang patiënt. En dat is heel duur.’
Dat de overheid nu campagne voert tegen overgewicht, is daarom vanuit financieel oogpunt wél logisch. Groot pleit al langer voor een ‘vettax’. ‘In de VS zijn de gemiddelde jaarlijkse kosten voor de gezondheidszorg voor iemand met obesitas ruim zevenhonderd dollar hoger dan voor iemand die daar niet aan lijdt,’ zegt hij. ‘Zo’n verschil rechtvaardigt een verschil in ziektenkostenpremies, of accijnzen op ongezonde voeding.’
‘Rokersziekten hakken er uit kostenoogpunt minder in dan ziekten die veel langer duren, zoals diabetes,’ zegt ook Werner Brouwer. ‘De behandeling daarvan is langdurig en kostbaar.’ Toch plaatst hij vraagtekens bij de bemoeizucht van Hoogervorst en de zijnen. ‘In hoeverre mag je mensen het geluk ontnemen dat zij ontlenen aan ongezond gedrag, met als enige doel hun gezondheid te bevorderen?’ Moet iemand die verslingerd is aan lekker en veel eten, daarmee ophouden? Dan wordt hij dubbel gestraft: hij leeft ongelukkiger, en dat leven duurt bovendien langer.
Brouwer verwijst naar het verhaal ‘De laatste roker’ van W.F. Hermans. ‘De laatste roker zegt tegen politie-agenten die hem komen weghalen: mensen moeten zelf mogen bepalen hoe ze aan hun einde komen. Maar die agenten zeggen tegen hem: daar denkt de maatschappij heel anders over.’ Onder het mom van ‘individuele verantwoordelijkheid’ kan collectieve dwang ongekende vormen aannemen.
De minister van Volksgezondheid lijkt vooral te kijken naar wat hij op korte termijn kan besparen, en niet naar de kostenpost die hij op de lange termijn creëert. ‘Als je niet ziek wordt van het één, word je het wel van het ander,’ zegt Werner Brouwer. ‘Als iedereen gezond zou leven, heb je een aantal kosten niet, maar andere weer wel. En die zijn in het algemeen hoger dan de kosten die vermeden worden. Neem bijvoorbeeld de ziekte van Alzheimer, die veelal op hoge leeftijd optreedt. Dat is een ziekte die we niet kunnen genezen, die veel zorg vereist en daarom duur is.’
De maatschappij moet een keuze maken, maar wel op basis van correcte cijfers. Brouwer: ‘Zo kun je onderscheid maken tussen vermijdbare en niet-vermijdbare kosten. Stel nou dat je die kunt definiëren. En stel dan dat een roker twintigduizend euro vermijdbare kosten maakt, maar dertigduizend euro niet-vermijdbare kosten uitspaart. Zeg je dan: dat levert ons als maatschappij tienduizend euro netto op, of leg je dan de nadruk op die twintigduizend euro vermijdbare kosten?
In de politiek zie je dat laatste steeds gebeuren. Over die besparing van dertigduizend euro hebben ze het niet. Terwijl je, als het je echt om de gezondheid van de burgers gaat – en daar zou het de minister uiteindelijk om moeten gaan – zou moeten zeggen: wij betalen liever voor die dertigduizend euro niet-vermijdbare kosten dan voor die twintigduizend euro vermijdbare. Je maakt dan een afweging tussen de extra kosten van langer leven, en de opbrengst van langer leven.’
‘Al het ongezonde gedrag bij elkaar kost de maatschappij ruim een miljard euro,’ zegt Johan Polder. ‘Als iedereen gezond en dus langer gaat leven, kost je dat drie miljard euro. Je schiet er dus twee miljard bij in. Al vind ik dat wel een foute som.’ Polder legt uit dat in zijn optiek de minister van Volksgezondheid als eerste opdracht heeft onze volksgezondheid te verbeteren, en ons dus langere tijd gezonder te laten leven.
Allemaal niet roken en niet vet eten is uit dat oogpunt een nastrevenswaardig doel. Het is dan wel zo eerlijk om erbij te vertellen dat je een groter risico loopt op een angzame dood. Misschien moet minister Hoogervorst daar ook maar eens een voorlichtingscampagne over beginnen.
</div>

Van gezond leven word je ziek. Je moet toch érgens aan dood gaan?

‘Wij zijn afgeschreven’, De mannen van de tbs-kliniek – afdeling longstay

Onder elkaar, De terugkeer van de standen in Nederland

<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Ieder mens heeft er recht op</h3>
Politici en psychiaters mogen hun bemoeizucht niet uitstrekken tot en met onze dood. Die bepalen we zelf. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Zou het dan toch een keer zover komen dat iedereen zelf mag bepalen wanneer hij dood wil? Aan de oprichters van het Steunpunt Menswaardig Sterven zal het niet liggen. Zij vinden dat iedereen het recht heeft waardig en op een zelfgekozen moment afscheid te nemen van het leven. Iedereen die dat wil, kan zich bij hen melden voor advies. Middelen verstrekken ze niet, want hulp bij zelfdoding is (nog) strafbaar.
Zelf mogen en kunnen beschikken over je eigen leven, het lijkt het meest elementaire mensenrecht dat je je kunt voorstellen. Want waarom zou een ander daar meer over te zeggen hebben dan jijzelf? Toch moet iemand die dood wil, daar de meest wilde capriolen voor uithalen. Elke dag beroven vijf Nederlanders zich van het leven – de treinmachinisten van de NS kunnen er gruwelijke verhalen over vertellen.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Politici van uiteenlopende snit beweren dat een doodsverlangen te keren is met zorg en liefde. Psychiaters zeggen dat depressieve mensen nooit bevestigd mogen worden in hun zelfmoordwens, omdat ze door hun ziekte niet autonoom kunnen denken. Ze hebben ongelijk.
Emmy Lopes Dias, oprichtster van de Stichting Vrijwillig Leven, zei in april 2001 tegen NRC Handelsblad: &#8216;Je bent oud en depressief en alleen en je wilt dat het is afgelopen.&#8217; Dat veertigers en vijftigers beslissen over het leven van hoogbejaarde mensen als zij, vond ze onverdraaglijk. En daar heeft ze gelijk in.
Kinderen mogen overruled worden door volwassenen, omdat wij vaak beter weten: uit ervaring. We zijn zelf allemaal kind geweest. Maar vrijwel niemand weet wat het is om af te takelen en te vereenzamen. Om totaal afhankelijk te zijn van anderen. Om smaak-, gezichts- en reukvermogen en gehoor te verliezen. Om vrienden en geliefden stuk voor stuk kwijt te raken. Om helemaal &#8216;op&#8217; te zijn. Mensen kunnen in een fase komen waarin alle zorg en aandacht van de wereld er niet meer toe doen. Omdat die een leven rekken waar ze genoeg van hebben.
Wat de psychiatrische patiënten betreft: er is altijd wel iemand te vinden die zegt dat hij blij is dat zijn zelfmoordpoging is mislukt. Mensen die een zelfmoordpoging doen, willen niet dood, zeggen zij. Maar dat geldt niet voor die ruim achttienhonderd mensen die jaarlijks in hun wanhoop een niet-menswaardige dood kiezen.
Natuurlijk zeggen psychiaters dat depressieve patiënten die dood willen, niet geholpen mogen worden. Zieken moeten genezen, en de meeste dokters hebben de almachtsfantasie dat zij dat kunnen bewerkstelligen. Maar voor sommige depressieve mensen is het precies hun ziekte waarom het leven hun te zwaar valt. Die ziekte kan daarom op een bepaald moment een reden zijn om hen, als alle andere mogelijkheden zijn uitgeput, juist wel bij te staan.
</div>

Zelfgekozen dood

<div class="wpg-element paragraph">
Nu de euthanasiewet is aanvaard, moet het even afgelopen zijn met discussies over de zelfgekozen dood. Minister Borst moet haar mond houden, vinden kamerleden en journalisten. Angsthazen zijn het, die een echt debat uit de weg gaan.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Wat zijn ze allemaal tegen haar tekeergegaan. Kamerleden, journalisten, commentatoren – minister Borst had weinig politieke vrienden over nadat ze in NRC Handelsblad had gezegd er &#8216;niet tegen&#8217; te zijn dat de &#8216;pil van Drion&#8217; wordt verstrekt &#8216;als het zó zorgvuldig geregeld kan worden dat het alleen díé hoogbejaarde mensen betreft die klaar met leven zijn. Over dit onderwerp moeten we een uitvoerige maatschappelijke discussie hebben.&#8217;
Haar opmerkingen waren &#8216;slecht getimed&#8217;, &#8216;we hebben toch al zoveel aan het buitenland uit te leggen&#8217;, de minister is een &#8216;rupsjenooitgenoeg&#8217; – Els Borst heeft haar euthanasiewet nu toch? Wat loopt ze dan nog te zeuren? Niemand herinnerde zich blijkbaar dat Borst in datzelfde interview óók gezegd had dat zij de pil van Drion &#8216;gevaarlijk&#8217; vindt, dat die &#8216;niets met de euthanasiewet te maken heeft&#8217; en &#8216;geen kwestie is voor de minister van Volksgezondheid&#8217;. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Ook zei de minister dat ze &#8216;begrip&#8217; heeft &#8216;voor de specifieke situatie van sommige hoogbejaarde mensen die geen enkel perspectief zien in hun leven en daarom een einde aan hun leven willen maken&#8217;. Het gaat dan om een &#8216;zo moeilijk en gecompliceerd vraagstuk dat we daarover in onze maatschappij met de grootst mogelijke zorgvuldigheid en behoedzaamheid moeten blijven spreken&#8217;.
Waarom herinnert niemand zich deze voorbehouden en nuances? Omdat de angsthazen en masse over haar heen vielen en deden waar angsthazen collectief zo goed in zijn: iemands kop eraf hakken als hij iets ter tafel brengt dat anderen pijnlijk en lastig vinden en daarom liever verzwijgen. Ze zijn blij dat de euthanasiediscussie is afgerond en bang om een debat over levensmoeheid te beginnen. Hebben ze angst voor hun eigen aftakeling? Komt de dood nu griezelig dichtbij? Steken ze daarom hun kop in het zand? Het speelt vast een rol, maar dat is geen reden om deze bescheiden aanzet voor een maatschappelijk debat onmiddellijk verdacht te maken en taboe te verklaren. Er waren zelfs volksvertegenwoordigers die met een motie van afkeuring kwamen tegen de minister van Volksgezondheid!
Dat kamerleden een originele of grensverleggende gedachte in de politiek slecht kunnen waarderen, weten we. Maar dat ook journalisten een eigenzinnige, eerlijke, open minister met een eigen visie haar die eigenheid verwijten – dat is ongelooflijk. Hoe moet je dát in &#8217;s hemelsnaam aan het buitenland uitleggen? En vertel er dan maar niet bij dat Borst al in oktober vorig jaar in een overleg met kamerleden over de nieuwe euthanasiewet had gewezen op de situatie van mensen die levensmoe zijn en haar verwachting had uitgesproken dat hierover een maatschappelijk debat zal plaatsvinden. 
Wat in oktober kan, kan niet meer in april? Alleen maar omdat de oosterburen sputteren dat de shoah nu in zicht komt, en allerlei ingezonden-brievenschrijvers Borst ervan beschuldigen dat ze een &#8216;economische oplossing&#8217; zoekt voor de financiële- en wachtlijstproblemen in de zorg? We laten ons de mond toch niet snoeren door mensen die we voor smaad en laster zouden moeten dagen, ware het niet dat ze meer gebaat zijn bij een in trauma&#8217;s gespecialiseerde psychiater? Want laten we dit niet vergeten: Nederland is een van de (zeer) weinige landen ter wereld die – vanaf 1886 – in hun Wetboek van Strafrecht een expliciet verbod hebben op het doden op verzoek en op hulp bij zelfdoding. Euthanasie uitoefenen is in ons land dus altijd móéilijker geweest dan elders, en juist vanwege dit verbod hebben wij er hier zo uitgebreid over gediscussieerd.
Euthanasie is nog altijd strafbaar en alleen toegestaan als voldaan is aan de criteria zoals die in de nieuwe wet zijn vastgelegd. Hulp bij zelfdoding is nog steeds zonder meer strafbaar. Een maatschappelijke discussie over ons levenseinde blijft daarom even nodig als onontkoombaar. Sla de kranten maar open. De zaak-Brongersma (de zesentachtigjarige oud-senator die levensmoe was en in 1998 van huisarts Sutorius hulp kreeg bij zelfdoding) is voorpaginanieuws, het hoger beroep is inmiddels begonnen. Gelukkig is er een politicus te vinden die daar een mening over heeft en die ook aan de openbaarheid durft prijs te geven. Zoveel lef is zeldzaam in de politiek. En zoiemand wordt verketterd? Als die houding maatgevend is voor het discussieklimaat in ons land kunnen we de opiniepagina&#8217;s voortaan maar beter vullen met kleurplaten en in de Tweede Kamer een crèche beginnen. Lossen we toch nog een wachtlijstprobleem op.
</div>

Els Borst heeft tenminste lef

Max van Weezel

Bang voor de burger

<div class="wpg-element paragraph">
Huisarts Van Oijen heeft naar eer en geweten gehandeld toen hij het stervensproces van een doodzieke patiënt versnelde. Maar zijn &#8216;eer en geweten&#8217; voldoende criteria om iemand te laten sterven die zelf niet dood wil? 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Wilfred van Oijen heeft op 5 februari 1997 een vierentachtigjarige doodzieke vrouw laten overlijden. De huisarts raadpleegde geen tweede arts toen hij besloot haar het spierverlammende middel alloferine toe te dienen, dat tot haar dood leidde. Is Van Oijen een moordenaar? Of is hij, zoals de rechtbank heeft gezegd, een arts die &#8216;begaan&#8217; was met zijn patiënt, die &#8216;naar eer en geweten&#8217; heeft gehandeld en deed &#8216;wat in haar belang het beste was&#8217;? En is hij, in het tweede geval, niet ook een moordenaar?
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
De vrouw om wie het gaat, lag in coma door eerder toegediende morfine en had doorligwonden die een penetrante stank verspreidden. Het verzorgingshuis waar zij verbleef, weigerde haar te verschonen, hoewel zij in haar ontlasting lag. Men was bang dat ze dat niet zou overleven. (Misschien moet het openbaar ministerie er eens over nadenken of dit verpleeghuis zijn zorgplicht niet ernstig heeft verzaakt. Of is het echt zo dat de palliatieve zorg in Nederland onderontwikkeld is?) De dochters van de doodzieke patiënt wilden niet dat hun moeder &#8216;als een hond&#8217; zou sterven. En Van Oijen, die wist dat het slechts enkele uren zou duren voordat deze patiënt zou overlijden, besloot hun wens in te willigen.
De dochters steunen de arts, het verpleeghuis gaf hem aan, de rechter acht hem schuldig aan moord maar legt hem geen straf op, en het openbaar ministerie denkt na over een hoger beroep. En de mevrouw zelf? Die had, zo lees ik, kort tevoren aan Van Oijen te kennen gegeven dat ze niet dood wilde.
Voor wie de zaken zuiver wil houden, doet alleen dat laatste ertoe. De dochters leden onder het lijden van hun moeder, de moeder zelf niet. Zij besefte niet wat er aan de hand was. Ik moet er niet aan denken mijn eigen moeder op die manier te zien sterven, het lijkt me gruwelijk. Toch mag het leed van de omgeving voor een arts nooit een reden zijn om af te wijken van de regel die bij wet is vastgelegd: dat euthanasie alleen mag plaatsvinden als de patiënt daar zelf nadrukkelijk om vraagt. Niemand anders dan jijzelf hebt recht op je eigen leven; en niemand anders dan jijzelf hebt recht op je eigen dood. Als daarmee gesjoemeld wordt, al klinken de argumenten daarvoor nog zo redelijk, aannemelijk en invoelbaar, is het einde zoek. Niet je kinderen, je partner, je verzorgers of je arts bepaalt of jouw leven nog de moeite waard is – dat doe je zelf.
Deze vrouw wilde niet sterven. Van Oijen had haar wens moeten eerbiedigen en de rechtbank had dat van hem moeten eisen. Wie de motivering van de rechter tegen het licht houdt – &#8216;de arts handelde naar eer en geweten&#8217;, &#8216;hij had oprechte bedoelingen&#8217; – hoort hem in feite zeggen: meneer Van Oijen is een goeie vent, integer en empathisch. Hij is dan wel schuldig aan moord, maar een moordenaar is hij niet. Maar is hij dat in de grond van de zaak niet wél?
Een liberale euthanasie-opvatting, die ik van harte onderschrijf, mag er nooit toe leiden dat paternalistische overwegingen het winnen van het principe van zelfbeschikkingsrecht – en dat is in feite wat hier is gebeurd. &#8216;Ach, mevrouwtje, u weet het zelf niet meer, maar deze vriendelijke dokter heeft het beste met u voor. U wilt niet sterven, maar volgens ons moet dat toch maar gebeuren.&#8217; Zo zijn we weer terug waar we ooit begonnen: de dokter als ouderwetse autoriteit, die beslist over leven en dood. En dat wil toch eigenlijk niemand meer, de dokter zelf incluis niet?
Om te voorkomen dat artsen toch zulke besluiten (moeten) nemen, zullen we allemaal moeten nadenken over ons eigen sterven, over onze eigen dood. We moeten in een wilsverklaring laten weten wanneer we ons leven niet meer de moeite waard vinden – en aan wie we, als we dat zelf niet meer kunnen bepalen, de beoordeling daarvan overlaten – en dat is voor iedereen verschillend. De een zal uit geloofsovertuiging vinden dat niets en niemand hem mag helpen zijn sterven te verlichten, hoe mensonterend het ook is. De ander zal &#8216;al&#8217; om hulp vragen wanneer hij, zoals oud-senator Brongersma, levensmoe is.
De omgeving zal beide keuzen en alles wat daartussen ligt, moeten respecteren; eenvoudigweg omdat niemand het recht heeft een ander zijn manier van sterven te betwisten, al stuit die je nog zo tegen de borst. Je mag alleen maar hopen dat mensen zoveel zelfrespect en gevoel voor eigenwaarde hebben, dat zij uit zichzelf laten weten &#8216;niet als een hond&#8217; te willen sterven. Wat Van Oijen deed, was in dit individuele geval heel begrijpelijk, maar – en ik snap goed hoe zuur dat voor hem is – niet gerechtvaardigd. Hoewel hij geen koelbloedige moordenaar is, heeft hij wel iemand gedood die daar niet om heeft gevraagd. Daarom is het in ons aller belang dat het openbaar ministerie in hoger beroep gaat.
</div>

Maak van artsen geen moordenaars

<div class="wpg-element paragraph">
Waarom krijgen mensen niet het recht zelf hun leven te beëindigen? Omdat de christelijke moraal dat niet toestaat. We zullen leven, ook al komt het ons de strot uit. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Zelf bepalen wanneer je dood wilt gaan &#8211; het lijkt wel het laatste taboe. Sinds huisarts Sutorius oud-senator Brongersma heeft geholpen zijn leven te beëindigen, zijn allerlei beroepsgroepen druk doende af te tasten hoever zich dat nou uitstrekt: uitzichtloos en ondraaglijk lijden. Dat is niet alleen een fysieke kwestie &#8211; daarover is men het sinds het Chabot-arrest wel eens. Ook mensen die psychisch totaal aan de grond zitten, voor wie elke nieuwe morgen een nieuwe hel betekent en die geen enkel perspectief op verandering hebben, kunnen een beroep doen op een arts om hen uit dat lijden te verlossen.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Want lijden, daar gaat het om. Pas als we ons leven ervaren als een loodzware last die ons lichaam vermorzelt en onze geest verplettert, mogen we dood. Eerder niet. Daarom hebben de artsen die Brongersma onderzochten omstandig beweerd dat ook deze man &#8216;ondraaglijk en uitzichtloos&#8217; leed. Anders was euthanasie niet gerechtvaardigd geweest.
Brongersma was &#8216;levensmoe&#8217; lees ik in de krant &#8211; een begrip dat tegenstanders van Sutorius&#8217; hulp op een badinerende toon gebruiken. Alsof het erom gaat dat je een keer met het verkeerde been uit bed bent gestapt. Levensmoe, dat betekent dat je het helemaal hebt gehad. Dat het leven voor jou geen kwaliteit meer heeft. Je bent niet terminaal ziek, je slikt geen psychofarmaca tegen depressies en waandenkbeelden, nee: je beziet je leven en je vindt het wel mooi geweest. Dat denk je niet een of twee keer, nee, dat denk je wel duizend keer. En na de duizendste keer ben je behoorlijk zeker van je zaak.
Je leven heeft geen kwaliteit meer. Je leeft omdat je je aftakelende omhulsel regelmatig ingrediënten toedient zodat het blijft pompen, ademhalen, poepen en plassen. Wat eerst een voorwaarde was om een goed leven te kunnen leiden, is nu een doel op zichzelf geworden: fysiek overleven. Maar waarvoor? Vaak heeft fysiek overleven wel zin: je leeft omdat je een betere toekomst verwacht, omdat er anderen zijn die je nodig hebben &#8211; je ouders, je kinderen, je vrienden &#8211; je leeft, kortom, omdat je emotioneel betrokken bent.
Maar wat als dat ontbreekt? Als het engagement, de woede, de liefde, de empathie, als zelfs simpele interesse uit je leven weggesijpeld is? Als je leeft omdat we nu eenmaal, onder de dreiging van hel en verdoemenis, de gewoonte hebben ontwikkeld te wachten totdat het hart met kloppen ophoudt? Waarom heeft dat fysieke hart het laatste woord, en niet het emotionele hart dat &#8211; volgens volkszangers en operasterren &#8211; doorslaggevend is voor ons geluk, voor ons gemoed? Omdat in dit land de christelijke moraal regeert. En die verbiedt zelfdoding, punt uit. We zullen daarom leven totdat we er dood bij neervallen. En dat is te gek voor woorden.
Dat we niets te vertellen hebben (gehad) over het feit d t we er zijn &#8211; daar moeten we niet over zeuren. Maar om nu zover te gaan dat we ook over onze dood niet zelf mogen beslissen, dat is goed beschouwd absurd. Wie kan meer rechten doen gelden op ons lichaam, op ons leven, dan wijzelf? Waar komt de bijna alomtegenwoordige arrogantie vandaan om voor anderen te durven bepalen of hun leven de moeite waard is om geleefd te worden?
We zijn het erover eens dat we iemand anders niet kunnen opleggen welk schilderij hij mooi moet vinden, welk eten lekker, van wie hij moet houden &#8211; al die honderden dingen die we als maatschappij op allerlei manieren beïnvloeden (van reclameboodschappen tot persoonlijke gesprekken), maar die in the end wel iemands eigen keuze blijven. En dan kunnen we wel met een stalen gezicht beweren: jij leeft dit leven, ongeacht of je daar zin in hebt? Dan kunnen we wel zeggen: over alle ingrediënten die deel uitmaken van jouw leven gaan we niet, maar over dat leven als totaal hebben we een onverbiddelijk oordeel: dat dient geleefd te worden?
Dat vind ik onredelijk, onacceptabel en onmenselijk. Door mensen niet de mogelijkheid te geven afscheid te nemen van het leven op het moment dat zij dat verkiezen, verwijs je ze naar flatgebouwen, tramrails en plastic zakken. Want iemand die echt dood wil, hou je niet tegen. Ik kan me goed voorstellen dat artsen niet medeplichtig gemaakt willen worden aan een zelfverkozen dood die zij niet of nauwelijks met de huidige regels voor euthanasie kunnen verdedigen. Maar dat hoeft ook niet. Huib Drion pleitte er in 1991 al voor mensen een middel ter beschikking te stellen dat zij op een zelfgekozen moment kunnen gebruiken om een einde aan hun leven te maken. Drion stelde daarbij voor dit middel te verstrekken aan alleenstaanden van vijfenzeventig jaar en ouder. Over die restricties zou je het kunnen hebben, maar het principe staat als een paal boven water: elk mens bepaalt zelf hoe lang hij zijn leven de moeite waard vindt. En niemand, niemand anders.
</div>

Levensmoe is een goede reden om dood te willen