VVD versus de rechtse kerk

De rechtse kerk

Verhaal van de Week

Onder de motorkap van het IDF

Documentaire

600 dagen de straat op

Verzet

Tijd voor scholierenprotest?

Jongerenpanel

Doe iets niet

Dolf Jansen

Dienstplicht

Chard van den Berg

Laat de boer rouwen

Hans Against the Machine

Veiligheidsraad

Verenigde Naties

Iedereen aan de marathon

Zeitgeist

Jacht op vreemdgangers

Digital Families

Malou van Hintum

Duurzaam ondernemen levert geld op

Reportage / De opkomst van de ‘Female Chauvinist Pigs’
Er is een opstandje aan de gang in Nederland. Om het een feministische revolutie te noemen, is een te groot woord en bovendien, de derde golf is al zo vaak aangekondigd. Maar we zien in de krant en op televisie de laatste paar weken heel wat vaker boze vrouwen dan daarvoor. Vrouwen van een jaar of dertig die het zat zijn. Die zich elke dag opnieuw ergeren aan de onmogelijke normen en standaarden waaraan ze moeten voldoen. Vrouwen die niet langer willen beantwoorden aan het schoonheidsideaal dat de commercie hen voorschrijft, en zich weigeren te identificeren met de rol die daarbij hoort: die van bimbo.
Sunny Bergman gooide met haar documentaire Beperkt houdbaar de knuppel in het hoenderhok. De Playboy-vagina is sinds die tijd een begrip, en niemand zal de grijnzende Amerikaanse arts vergeten die Bergman een totale make-over van haar intieme delen aanraadde. Daarna trok Larissa Pans onder het motto Morele seks de aandacht met haar tirade tegen de ‘platvloerse’ seks die commercie en media over ons uitstorten, en de rol die vrouwen daarin is toebedacht: een onderdanig lustobject met maten die alleen een pervers mannelijk brein kan bedenken.
Overdreven? Dan heb je Female Chauvinist Pigs van de Amerikaanse schrijfster Ariel Levy nog niet gelezen (zie ook kader). Levy, wier boek deze maand in vertaling uitkomt, constateert tot haar misnoegen dat de bimbo tegenwoordig model staat voor de bevrijde vrouw. ‘Bimbo is niet alleen in de mode, het is ook iets wat van oudsher uitsluitend mannen aansprak en vrouwen tegen de borst stuitte, dus meedoen is een manier om te laten zien dat je cool bent en dat je anders bent, stoerder, vrijer, leuker.’
Levy stelt dat naaktdanseressen en pornosterren de nieuwe idolen zijn van vrouwen die zich seksueel bevrijd noemen. De populariteit van paaldansen, cardiostriptease en workshops lap-dance is wat dat betreft een teken aan de wand, zegt ze. ‘Door de ranzigheid zonder blikken of blozen te omarmen, maken jonge vrouwen een lange neus naar het intense fanatisme van de feministen van de tweede golf,’ zegt ze. Wat al die vrouwen volgens Levy niet begrijpen, is dat ze zich conformeren aan een traditioneel, seksistisch beeld dat mannen op hun gemak stelt en vrouwen onrecht aandoet: een ondergeschikte, afhankelijke positie die ze, nota bene, alleen bij de gratie van opgepompte borsten en een royaal bildecolleté mogen innemen.
Twintigers en dertigers die om een paal heen kroelen, hun kleren uittrekken en dat emancipatie noemen? Dát wilden we zelf weleens zien.
Acrobatische elementen
Als sportinstructeur Denise Mulder het voordoet, lijkt het een fluitje van een cent, maar zo makkelijk is het niet: zo hoog in een paal springen dat je voeten bijna het plafond raken, ondersteboven blijven hangen, langzaam naar beneden glijden, het bovenlichaam draaien zodat je met je handen de grond raakt, en daarna sierlijk op je buik afglijden. Van de acht meiden die het proberen na te doen, belanden er verschillende lachend met hun billen op de grond. Dagmar, Manon en Vanessa gaat het nog het beste af. ‘Het is verslavend, schrijf dat maar op,’ roept Vanessa enthousiast voordat ze de volgende oefening probeert: ondersteboven hangen, je benen spreiden – waardoor je met je volle gewicht aan je armen hangt – en vervolgens afglijden. Denise, één bonk spieren zonder een grammetje vet, kan voorspellen waar ze straks spierpijn heeft: overal.
Pole fitness staat er op haar T-shirt, en dat is niet voor niks. Hoewel ze zelf professioneel paaldanseres is geweest, wil ze niet geassocieerd worden met ‘het schimmige paaldanscircuit’. Denise: ‘Ik leg de nadruk op het sportieve. Het is natuurlijk leuk als je een showtje voor je man kunt wegggeven, maar het gaat mij hier om de draaibewegingen en de acrobatische elementen. Ik wil niet zo’n paaldanssfeertje, ik heb er juist een sport van gemaakt.’ Geen sexy kleding daarom, maar een gewone sportschooloutfit. Geen gekroel rondom een paal, maar een complete work-out waar het paaldansen een onderdeel van uitmaakt. En geen sensuele bewegingen – of toch wel?
‘Het is pure vrouwelijkheid, en daar zijn vrouwen naar op zoek,’ zegt sportinstructeur Lindsay die Denise helpt bij haar les. Haar collega Linn bevestigt het: ‘Vrouwen willen op dat punt zelfverzekerder worden. Het is sport, het is niet sleazy, het is voor en door vrouwen, maar er hangt wel een spannend sfeertje omheen. Bij cardiofitness denk je: wat een sterk wijf. Dit ziet er ook nog eens heel mooi uit.’
‘Paaldansen is sierlijk, sensueel, je moet het aan anderen in je groep durven laten zien, en daarvoor is lef nodig,’ vindt Hermina, een Friese aerobicsinstructeur die het paaldansen in Franeker wil introduceren en bij Denise op les is om het onder de knie te krijgen. Ze grinnikt. ‘Mijn man zei: dat ga je niet doen! Paaldansen in Amsterdam, hij zag meteen de rode lichtjes branden.’ Met hoerigheid heeft het niets te maken, vindt ze. ‘Als je mooie bewegingen maakt, voel je je sexy, je krijgt meer zelfvertrouwen en daardoor durf je meer. Dat komt ook je relatie ten goede. Vrouwen die zich niet op hun gemak voelen met hun eigen lichaam, gaan zich hierdoor anders gedragen. De muurbloempjes, de vrouwen die zich opsluiten in de badkamer omdat ze niet willen dat hun man hen naakt ziet, die bloeien helemaal op.’
Ook Manon bevestigt dat het erotische aspect een reden was om te gaan paaldansen: ‘Je krijgt er spieren van én je vrouwelijkheid komt naar voren. Als je van de ene beweging op de andere overstapt, moet je dat heel sensueel doen, op een sexy manier om die paal zwieren. Dat is best eng om te laten zien.’ De drie meiden die bij Eyeworks werken, hebben hun mannelijke collega’s op termijn een showtje beloofd. ‘Als zij een paal regelen, dan doen we het.’
Zelfvertrouwen
Sara Bertoni, die paaldanslessen geeft onder de naam ‘Sexy Instructor’, legt in tegenstelling tot Denise Mulder wél nadruk op de sensuele kant van het paaldansen. ‘Het is, net zoals cardiostriptease en buikdansen, bedoeld voor vrouwen die willen leren hoe ze sexy kunnen zijn. Sexy zijn is een attitude. Je hoeft niet de looks van een model of filmster te hebben om toch sexy te zijn. Het heeft niet met een heel mooi lichaam te maken, het zit van binnen. Sexy en stupid kan niet, en fake women als Pamela Anderson zijn ook niet sexy. Plastische chirurgie helpt niet om je sexy te voelen. En een speciale outfit heb je er ook niet voor nodig. Sexy zijn kan ook gewoon in een spijkerbroek en een T-shirt.’
Sport geeft je altijd meer zelfvertrouwen, zegt Sara. Paaldansen is heel acrobatisch, je traint je arm- en buikspieren en wordt ontzettend flexibel. ‘Je gaat goed in je lichaam zitten. Ik zie verlegen meisjes in zes weken tijd extraverter worden. De een gaat sexy lingerie kopen, de ander lipgloss.’
Tijdens alle lessen wordt sportkleding gedragen, maar bij de uitvoering voor vrienden en familie gaan Sara en haar meiden echt los. ‘In hot pants, op high heels en op een funky plaats, in een discotheek. Als je een mooi lichaam hebt, is er niks mis mee om dat te tonen. Hoe zelfverzekerder, hoe sexier de kleding. Als je in een club om een paal danst, iets wat in Nederland maar weinig voorkomt, zul je zien dat alle mannen voor je buigen. De Pussycat Dolls en Shakira dragen hetzelfde uit: we are strong, we doen wat we willen.’
Paaldansen als de nieuwste assertiviteitscursus? Sexy zijn als kracht? Ineens moeten we denken aan het veelbesproken televisiefragment waarin Naema Tahir een erotisch getint stukje uit haar boek Kostbaar bezit voorleest aan Jeroen Pauw. Februari 2006, Nova. Een flirt op televisie die Casanova Pauw compleet overdonderde – ‘ik wil ook wel een voorleesavond voor u alleen organiseren, meneer Pauw.’ Kort daarna vergeleek hij Tahir met pornoster Kim Holland. Met Naema zou het, als losgeslagen moslima, weleens helemaal verkeerd kunnen aflopen.
‘Ik heb nog nooit zoveel reacties gehad op een optreden,’ zegt de succesvolle juriste en publiciste, die er met gemengde gevoelens op terugkijkt. Ze besloot er een thema van te maken voor een van de discussieavonden die het Amsterdamse Women Inc., een ‘platform voor vrouwen die voor verandering staan’, wekelijks belegt. Haar stelling: ‘Maak gebruik van je vrouwelijkheid.’
Die avond valt de hele zaal over haar heen. Naema zelf is eigenlijk niet de juiste figuur om deze stelling te verdedigen, want ze is veel te mooi. Zij heeft makkelijk praten! En door háár krijgen al die vrouwen die géén verpletterende schoonheden zijn, het nóg moeilijker. Daarnaast getuigen de beelden die de organisatie heeft geselecteerd om Tahirs visie te illustreren, allemaal van het irreële schoonheidsideaal waaraan vrouwen moeten beantwoorden, is de alom gehoorde klacht. De plaatjes zijn geen aanleiding tot discussie, zoals Tahir had gehoopt, maar maken vooral veel irritatie los. De jaren zeventig herleven ter plekke: ‘Lelijke vrouwen bestaan niet. Lelijke vrouwen zijn een uitvinding van mannen,’ roept een vrouw met een snor.
Je zou het bijna geloven. Op de – uitverkochte – avond over Morele seks die Larissa Pans onlangs in het Amsterdamse debatcentrum De Balie belegde, zei een jongen: ‘Er hoeven toch niet per se van die lelijke vrouwen in de Dove-reclame?’ Pans en haar gast Sunny Bergman wezen er woedend op dat de Dove-dames maat 38-40 hebben, de meest gangbare damesmaten. De anorexiamodellen die in de commercie de toon zetten – 1,87 lang, 52 kilo licht – zijn de uitzondering op de regel.
Genadeloos
Maar wie dwingt nu eigenlijk wie? Laten vrouwen zich nou echt zo op hun kop zitten door alleen mánnen? Vrouwen zijn genadeloos in het elkaar de maat nemen. Het vijftienjarige meisje in de documentaire van Sunny Bergman dat een schaamlipcorrectie wilde, werd daarin bepaald aangemoedigd door haar moeder, die het almaar had over ‘die afwijking’.
Bergman maakt zich er in de documentaire druk over dat ze, dertig-plus, niet meer aantrekkelijk genoeg is voor mannen. Een vetrolletje hier en een rimpeltje daar – so what, Sunny, vindt haar man. Je bent goed zoals je bent, ook al ben je het fotomodel van vroeger niet meer.
Larissa Pans klaagt erover dat ‘een vrouw pas sexy is als zij jong en strak is, en je haar perfect ronde vormen ziet. En,’ signaleert ze, ‘eenmaal boven de veertig rest de dorre woestenij van de ouderdom.’
Maar columniste Yvonne Kroonenberg valt het juist op dat vrouwen van vijftig-plus zo lekker ongegeneerd hun decolleté laten zien. ‘Hoe dieper, hoe beter.’ Over seksueel zelfvertrouwen gesproken. Die vrouwen hoeven zich niets meer aan te trekken van de graatmagere, gebotoxte en gefotoshopte fotomodellen en filmsterren waar Bergman en Pans hun ogen niet vanaf kunnen houden. De modellen die vrouwen onzeker maken, zó onzeker dat ze zich nog meer volgens mannelijke stereotypen gaan gedragen dan ze al deden. En gaan paaldansen – daarover hebben we het al gehad. En wat dacht je van cardiostriptease?
Emancipatiegedachte
In het zaaltje van Club Sportive waar Candy Cardio – ‘ja, ik heet echt Candy’ – haar lessen geeft, is de eerste les van het blok cardio­striptease bezig. Nog geen sjaaltjes en vestjes die opengeknoopt kunnen worden, laat staan een lolly die ‘met behulp van een stukje gezichts-choreografie’ in de wang wordt rondgedraaid. Dat is voor later. Nu proberen een stuk of acht meiden het tempo bij te houden waarin Candy het ze voordoet: loop vanaf de kant naar het midden van de zaal, draai een halve slag, draai je billen rond, leg je handen op je kruis, leg je handen langs de zijkant van je borsten, de vingers recht vooruit, geef een tik op je bil, leg een hand langs je hoofd dat een halve draai maakt, spring half om, leg je handen op de vloer, spring door je knieën en weer terug (zodat je met je handen op de grond en je billen in de lucht staat), sla met beide handen op je billen, kom omhoog, draai de linkerbil, dan de rechterbil, beweeg de schouders een paar keer van boven naar beneden, draai nog eens met je billen en gooi je haar achterover. En dat allemaal binnen twee minuten. ‘Je moet even die flow voelen,’ schreeuwt ze door haar microfoon.
‘Je doet het vooral om je zelfverzekerd te voelen. Ik kreeg een andere houding. Meer open en rechtop,’ zegt Jasmijn na de les. ‘Maar het is ook om je vrouwelijker te kunnen gedragen. Meiden van mijn leeftijd, ik ben zevenentwintig, zijn zó ontzettend bijdehand. We weten wat we willen, we zijn onafhankelijk, we hebben ons eigen huis, ons eigen werk, onze eigen vrienden. Dat schrikt mannen af, die laten zich daardoor intimideren. Door zo te dansen, compenseer je dat. Zodat mannen niet alleen al die stoere dingen van je zien, maar ook je vrouwelijke kant.’
Candy Gerritsen benadrukt dat ze ‘veel humor’ in de lessen stopt. ‘Het zijn lessen met een knipoog. Er gaat ook niemand uit de kleren. Maar ik probeer wel de sexy moves er een beetje door te duwen, net een stapje verder te gaan dan die meiden zelf zouden doen, zodat ze wat losser worden. Het is een spel dat voor sommige vrouwen te confronterend is, die komen dan ook niet meer terug.’
Dat ze met haar cardiostriptease het feminisme om zeep helpt, daar kan Candy alleen maar om lachen. De emancipatiegedachte is haar thuis met de paplepel ingegeven, vertelt ze. ‘Mijn moeder heeft me opgevoed met het idee dat je gelijk bent aan een man en voor jezelf moet kunnen zorgen. Maar dat wil niet zeggen dat je niet sexy kunt zijn! Ik ben wél een vróúw, en ik vind het leuk om dat te uiten en daarmee te kunnen spelen. Meestal loop ik in een trainingsbroek en op gympen, maar ik heb thuis ook een kast vol hoge hakken en rokjes. Daar kun je gebruik van maken als je wat gedaan wilt krijgen. Toen ik laatst kortgerokt en hooggehakt een elektronicazaak binnenging, kreeg ik echt veel korting! En je wordt ook beter geholpen. Op zo’n moment maak je je niet ondergeschikt, maar gebruik je juist je kracht.’
‘Vrouwen gebruik je hersens, niet je lichaam!’
De Amerikaanse schrijfster Ariel Levy heeft bij het schrijven van haar boek Female Chauvinist Pigs. De opkomst van de bimbocultuur van haar hart geen moordkuil gemaakt. Levy is op oorlogspad. Haar vijand: de hypergeseksualiseerde cultuur waarin vrouwen zijn gereduceerd tot ‘lekkere wijven’ à la Pamela Anderson, en seks niet meer is dan een consumptieartikel. ‘De opzichtige, dellerige, karikaturale versie van de vrouwelijke seksualiteit is zo alomtegenwoordig dat we er niet eens meer van opkijken,’ schrijft ze. Sterker nog: ‘De bimbocultuur is een lakmoesproef voor vrouwelijke vrijgevochtenheid.’ De écht bevrijde vrouw kronkelt schaars gekleed rond een paal en viert feest gekleed in niet meer dan spannende lingerie. ‘Een feestje waar vrouwen onder het toeziend oog van volledig geklede mannen in hun ondergoed tegen elkaar op rijden, is opeens onderdeel van hetzelfde project als een mars op Washington voor het recht op abortus.’ Levy gruwt ervan en roept vrouwen op hun hersens te gebruiken en niet hun lichaam: ‘Laten we ons niet zo blind staren op tieten en konten dat we niet meer zien hoe ver we níét gekomen zijn. Laten we dat niet verwarren met echte macht.’
Maar vrouwen zijn liever lustobject dan dat ze voor tutje worden versleten, constateert de schrijfster. En waarom is dat? Omdat vrouwen erbij willen horen. Bij mannen. De female chauvinist pigs praten net zo denigrerend over vrouwen als hun mannelijke tegenhangers. Toppunt van ‘ironie’ is om elkaar ‘sletje’ te noemen. Een vorm van postmodern feminisme waar Levy maar weinig mee op heeft, maar waar ‘sletjes’ als Paris Hilton een sterrenstatus aan ontlenen. Met seksualiteit heeft het allemaal bar weinig te maken, concludeert Levy: ‘Door seks terug te brengen tot attributen – dikke nepborsten, geblondeerd haar, lange nagels, paaldansen, strings – kun je het verkopen. Eigenlijk is het triest, als je erover nadenkt. Seks is een van de interessantste dingen waar wij als mensen mee kunnen experimenteren, en we hebben het gereduceerd tot polyester ondergoed en implantaten. We doen onszelf ongelooflijk tekort.’
Ariel Levy, ‘Female Chauvinist Pigs. De opkomst van de bimbocultuur’, uitgeverij Meulenhoff, 222 pagina’s, € 18,90
www.polefitness.nl
www.cardiocandy.nl
www.sexyinstructors.nl

Carolina Lo Galbo

Bevrijde bimbo’s

Pretpark Dewinter
Het is druk in bus 305 van Herentals naar Lichtaart. Een gezin met twee jonge kinderen houdt zich met moeite staande in het gangpad. Allemaal op weg naar Bobbejaanland? Van één stel lijkt het zeker. Híj heeft zijn hoofd kaal geschoren en draagt op zijn spijkerjack een badge met ‘Ik ben Vlaming en daar ben ik fier op’. Zíj kijkt nors naar twee jongens van Noord-Afrikaanse afkomst in uniformen met badges van de ‘Belgian Air Cadets’. De donkere jongens zijn de enigen die niet uitstappen bij het pretpark met de slogan ‘Was ieder land maar zo plezant!’
Er staan lange rijen bij de Typhoon en de Indiana River. Kinderen rennen langs stalletjes waar je Het dwaze taboe kunt kopen, over het taboe op onderzoek naar een verband tussen criminaliteit en etniciteit. ‘Wij waren de laatsten die de auto mochten parkeren,’ zegt een oudere man trots als hij in een van de cabines van de monorail stapt. Hij en zijn vrouw zijn in de tachtig en komen uit Deurne: ‘Daar hebben we 41,5 procent! Onze dochter zit in de gemeenteraad.’
Het is voor het eerst dat een politieke partij een heel pretpark heeft afgehuurd. Met meer dan twaalfduizend bezoekers is het de grootste bijeenkomst van leden en sympathisanten van het Vlaams Belang ooit. ‘Alleen maar blije gezichten,’ zegt fractieleider Filip Dewinter voor hij aan boord gaat van schommelschip Santa Maria. Geflankeerd door partijtopgenoten Frank Vanhecke en Gerolf Annemans, vertelt hij dat hij de vijf miljoen Belgische frank die de familiedag kost, hoopt terug te verdienen wanneer de leden dit voorjaar persoonlijk met folders langs de deuren gaan. Op 10 juni zijn er weer verkiezingen. De partij aast op de zoveelste verkiezingsoverwinning sinds ‘Zwarte Zondag’ in 1991. De nieuwe campagneslogan is ‘Guy Leterme = Yves Verhofstadt: één pot nat. Vlaams Belang: het enige alternatief’.
Na een zonovergoten dag laat de bus terug naar Herentals lang op zich wachten. Een keurige mevrouw vertelt hoe ze vorig jaar ruzie kreeg in een bus toen ze het had over de bomaanslagen in Londen. ‘Ik zei alleen maar dat het negers waren die het gedaan hadden. Dat is toch zo? Een vrouw noemde me een racist en eiste van de chauffeur dat hij mij eruit gooide.’ In bus 305 is het meteen weer raak. Twee middelbare dames nemen aanstoot aan de Vlaams Belang-aanhangster die het inmiddels heeft over een lesbische tv-presentatrice met te diepe decolletés. ‘Wat doet het ertoe dat ze lesbisch is,’ bijt een van de dames haar toe. Vol afschuw kijkt ze naar het zojuist ingestapte volk.
Ook de vertraagde trein terug naar Antwerpen zit vol Vlaams Belang-aanhangers. ‘Nu lekker naar mijn stamkroeg,’ zegt een vijftiger die de hele dag in zijn eentje in het pretpark heeft rondgesjouwd. ‘De kastelein is een Algerijn. Ik heb het niet op buitenlanders, maar deze is betrouwbaar. Al heb ik nog zoveel gezopen, hij rekent nooit een cent te veel.’ Het is over zessen als we eindelijk Antwerpen binnenrijden. Een veelkleurige massa slokt ons op.
Marie-José Kleef
Filosofen dansen niet
Filosofie is in. Drogisterijketen Kruidvat heeft een cassette met vijf boeken over filosofie van de vroege oudheid tot heden in de schappen. Lemniscaat geeft een serie ‘Filosoferen met kinderen’ uit en verkoopt T-shirts en kussenslopen met opschriften als ‘De hel, dat zijn de anderen’, (Sartre) en ‘Liefde is een ernstige vorm van krankzinnigheid’ (Plato). De zesde Nacht van de Filosofie, in Felix Meritis in Amsterdam, was dan ook binnen de kortste keren uitverkocht. Het programma van ‘De Nacht’, met als thema Het Redelijke Beest, zoals Aristoteles de mens noemde, was kakelbont en een en al dier. Het deugdelijke beest, het getemde beest, het dichtbijbeest, het redelijke beest en het beest in de ander concurreerden in vijf zalen om de aandacht van het publiek. En dan was er nog de uitreiking van de Socrates Wisselbeker voor de schrijver van het meest prikkelende, originele, Nederlandstalige filosofieboek. De vijf auteurs op de shortlist – allemaal mannen, gekozen uit een longlist van zeventig boeken – kregen vijf minuten om te vertellen waarom hún boek het beste was. Waarna de jury de winnaar bekend maakte: ‘We kozen eensgezind voor Chris Buskes, de auteur van Evolutionair denken. De invloed van Darwin op ons wereldbeeld.’ Het boek verscheen bij Nieuwezijds. De uitgever, die toevallig naast me zit: ‘Ik ben een beetje trots. Buskes was getipt in de NRC. Ik vreesde: straks werkt dat nog tegen hem ook.’ Buskes houdt opgewekt de wisselbokaal omhoog, een plomp, stenen gevaarte. ‘Ik zet hem maar op mijn werkkamer op de universiteit,’ zegt hij later besmuikt, terwijl hij een forse slok bier neemt. Zijn avond kan niet meer kapot. Ook bij het witte en opvallend jonge publiek zit de stemming er goed in. In het café worden de lezingen en interviews druk nabesproken. Zo te horen waren Midas Dekkers en Bas Haring – ‘niks nepfilosoof, hij vertelde leuke verhaaltjes’ – favoriet.
Om middernacht begint het Filosofenbal, met DJ Maarten. Maar wat filosofen ook doen, dansen, ho maar. Een paar jonge meiden, deelnemers aan het scholierendebat, nemen een kijkje in de danszaal en maken giechelend rechtsomkeert. ‘Beestachtig saai, die filosofen.’
Martje Breedt Bruyn
Een kleine wereld
Goed, het zijn niet de binnenlanden van Nieuw-Guinea. Tulúm, Mexico, is een van de haltes op the gringo trail, het onzichtbare pad dat over de hele wereld is uitgehakt door rugzaktoeristen. Een paar uur noordwaarts, in Cancún en Playa del Carmen, laat het massatoerisme zijn lelijkste snuit zien, met wagonladingen roodverbrande, rond de klok zuipende Amerikanen.
Maar hier, op het brede en vrijwel lege strand, ben je toch tamelijk ver weg van de westerse wereld. Af en toe struinen er Indiaans uitziende kindjes langs met emmers vol papaya’s en ananassen, een paar honderd meter uit de kust dobberen twee bootjes met snorkelaars langs het koraalrif. Van achter de duinen klinkt een Spaanstalig lied dat verhaalt van verloren amor en pijnlijke corazones.
‘Mind if I share your palmtree?’ De vrouw gaat gehuld in bikini, een sarong met een afbeelding van de Braziliaanse vlag en een Cubaanse legerpet. Haar Engels is accentloos.
Ik gebaar uitnodigend, alsof het mijn palmboom is, en ze gaat een paar meter naast me liggen, in de schaduw van de zacht wiegende bladeren. We zwijgen en lezen, totdat een buikige
Tsjechische familie landjepik doet en de rust wreed verstoort. Zo raken we toch aan de praat.
‘Where are you from?’
‘Holland’
‘O, ik ook.’
‘Wat grappig. Waar?’
‘Amsterdam.’
‘Ha! Ik ook.’
‘Waar woon je?’
‘Westzaanstraat, in de Spaarndammerbuurt.’
‘Dan woon je vlak bij mij om de hoek.’
Ze is zo ongeveer mijn buurvrouw. We delen bakker, slager, supermarkt en sportschool. We fietsen dagelijks ongeveer dezelfde route van en naar werk.
En al moeten we er even om grinniken, we zijn niet eens heel erg verbaasd dat we elkaar op een ander continent tegen het luie lijf lopen.
‘Warm hè?’
‘Nou!’
‘Zwemmen?’
‘Is goed.’
En terwijl ik de lauwe zee in sjok, bedenk ik me dat het een goed idee zou zijn om een rubriek te beginnen onder de titel De Kleine Wereld.
Sander Donkers
Single-blues
Een podium, twee rode fauteuils. In de ene een psychiater, in de andere een vrouw van een jaar of dertig die almaar wanhopiger en verwarder wordt. Was het een act, of was het echt, vroegen enkele bezoekers zich na afloop van de voorstelling af. Natuurlijk was het een toneelstuk, met in de hoofdrollen Winnie Terra (het radeloze meisje van drieëndertig jaar) en Oscar Markx (de eindeloos doorleuterende psychiater).
Onbekende maar talentvolle acteurs, helaas opgescheept met een volstrekt ongeloofwaardig script. Titel: ‘De emancipatie van het single stadsmeisje’. Lokatie: het hoofdstedelijke debatcentrum De Balie.
Centraal in het verhaal staat een single vrouw van begin dertig die zich wanhopig afvraagt waar haar onafhankelijkheid haar heeft gebracht. Niet in een gezellig, groot familiebed met een leuke man en twee schatten van kinderen. Maar dat wil ze wél. Of eh, nee: dat wil ze helemaal niet. Of toch wel?
Winnie Terra, zelf een dertiger die single is en worstelt met het leven (vandaar de twijfel van enkele bezoekers), moest proberen een geloofwaardig personage neer te zetten dat achtereenvolgens dingen riep als: ‘Ik ben niet raar omdat ik single ben!’ Vervolgens: ‘Onafhankelijkheid is onzin. Je hebt wél een man nodig’. Om daarna weer te beweren: ‘Ik wil gewoon single zijn, klaar.’
De psychiater verklaarde deze tegenstrijdigheden uit een ‘onveilige jeugd’ en stelde: ‘Een relatie met een ander is moeilijk aan te gaan als je die niet met jezelf hebt.’ Zijn vragen vergrootten de wanhoop van Terra nog eens extra, omdat ze die niet begreep. Zelfs een professional kon geen uitkomst bieden. Help!
Een goede tekstschrijver had hier wonderen kunnen verrichten, maar deze auteur kwam helaas niet verder dan ondoorgrondelijk gezwatel.
Het publiek begon dan ook steeds harder te fluisteren en te morren. Terra speelde daar vaardig op in door op een bepaald moment te zeggen: ‘Ik ben onzeker of ik de juiste dingen zeg, of mensen zich wel amuseren,’ maar ook dat kon het stuk niet redden.
De schrijver van ‘De emancipatie van het single stadsmeisje’ is er helaas niet in geslaagd een op zichzelf interessant thema – hoe vinden jonge vrouwen de weg in het huidige doolhof aan keuzemogelijkheden – op een geloofwaardige manier vorm te geven. Dat is jammer, want het is er belangrijk genoeg voor. Misschien mag Winnie Terra haar acteertalenten nog eens beproeven in een nieuwe versie.
Malou van Hintum

Martje Breedt Bruyn

Sander Donkers

Marie Jose Kleef

De kleine wereld

<div class="wpg-element paragraph">
Terwijl de commissie-Posthumus II zich nog steeds buigt over de zaak-Lucia de B., neemt de kritiek op haar veroordeling toe. Uit de medische hoek, bijvoorbeeld. Want voortaan is iederéén verdacht die bij een onverwacht overlijden aanwezig is.
De veroordeling van Lucia de B., de verpleegkundige die de dood van enkele van haar patiënten op haar geweten zou hebben, wijst uit dat strafrechtelijk gezien van moord sprake is als voldaan is aan drie criteria: een plotselinge of onverwachte dood, een medisch onverklaarbaar overlijden en aanwezigheid van ‘de verdachte’. Dat heeft verstrekkende gevolgen voor de medische praktijk, schrijft arts Dirk van der Wedden deze week in Medisch Contact, het weekblad van de KNMG.
Van der Wedden begint zijn artikel met het voorbeeld van een huisarts die ’s middags bij een man wordt geroepen die hij ’s ochtends nog heeft gezien voor bloeddrukcontrole. De man kampt onder meer met ernstig vaatlijden, maar de huisarts stelt die ochtend vast dat het redelijk met hem gaat. De cardioloog die de man onlangs nog op controle heeft gehad, constateerde toen hetzelfde. Toch is de man overleden als de huisarts ’s middags langskomt.
Twee weken later doet de weduwe aangifte. Volgens de cardioloog had haar man nog een paar jaar kunnen leven. Waarom overlijdt hij dan nu ineens? Het Openbaar Ministerie vervolgt de huisarts wegens moord. De cardioloog zegt dat de plotselinge dood medisch niet goed verklaarbaar is. Bovendien blijkt dat in de praktijk van de huisarts het laatste kwartaal zes patiënten zijn overleden.
Deze casus voldoet aan de drie criteria die zijn gebruikt om Lucia de B. te veroordelen, stelt Van der Wedden. Toch zou niemand op de gedachte komen om deze huisarts te veroordelen voor moord – maar waarom overkwam dat De B. dan wél?
De crux is dat juristen en artsen een bepaalde gebeurtenis verschillend duiden. Voor artsen betekent een plotseling overlijden niet automatisch een onnatuurlijke dood. Zo vindt een hartinfarct of een hersenbloeding vaak plotseling plaats. Ze kunnen iemands dood veroorzaken, maar zijn niet onnatuurlijk. Daarnaast laat de dood zich moeilijk voorspellen en overlijden zelfs ernstig zieke mensen vaak onverwacht.
Een reden voor een ‘plotseling en onverwacht overlijden’ kunnen medici vaak niet vinden, zelfs niet na obductie. Veel sterfgevallen zijn dus ‘medisch onverklaarbaar’; niet omdat er zoveel criminelen in ziekenhuizen rondlopen, maar omdat artsen minder weten dat juristen veronderstellen.
Het derde criterium ten slotte, het aanwezigheidscriterium, is voor het vaststellen van een onnatuurlijke dood ‘onbegrijpelijk’, aldus Van der Wedden. Iemand die slim is, zorgt ervoor dat zijn slachtoffer tijdens de dienst van een ander overlijdt, bijvoorbeeld door een langzaam werkend gif te gebruiken. Andersom is volgens dit criterium iederéén verdacht die bij een onverwacht overlijden aanwezig is.
Toepassing van de drie criteria maakt onbegrijpelijke veroordelingen voor de dagelijkse medische praktijk mogelijk, concludeert Van der Wedden. Hij pleit er daarom voor in strafzaken met een complexe medische problematiek minimaal één arts(-jurist) deel te laten uitmaken van de rechtbank of het Hof.
Dat van der Wedden niet automatisch op bijval van collega’s hoeft te rekenen, blijkt uit het onlangs verschenen boek Engelen des doods. Lucia de B. en andere seriemoordenaars in de gezondheidszorg van Paula Lampe. Deze verpleegkundige negeert de kritiek die inmiddels op De B.’s zaak is geleverd. Voor Lampe staat vast dat de vrouw wier ‘uiterlijk een drugsverslaving doet vermoeden’ en wier ‘aandachtshonger al tijdens het eerste verhoor opvalt; ze draagt een kort rokje, zit parmantig rechtop en lijkt absoluut niet op een verdachte’, schuldig is. Logisch ook: ‘Lucia is bij alle verdachte voorvallen aanwezig of heeft net de afdeling verlaten.’
Lampe waarschuwt de lezer voor altruïstische hulpverleners. Patiënten op de intensive care en zwaar zieke baby’s en bejaarden lopen de grootste kans om slachtoffer te worden van een seriemoordenaar, waarschuwt Lampe.
Behalve de lezer, zijn ook alle verpleegkundigen gewaarschuwd: neem nooit de allerkwetsbaarste patiënten onder je hoede. Er hoeft maar iets mis te gaan, en je riskeert een (levenslange) gevangenisstraf.
</div>

Opnieuw steun voor Lucia de B.

De veroordeling van Lucia de B., de verpleegkundige die de dood van enkele van haar patiënten op haar geweten zou hebben, wijst uit dat strafrechtelijk gezien van moord sprake is als voldaan is aan drie criteria: een plotselinge of onverwachte dood, een medisch onverklaarbaar overlijden en aanwezigheid van ‘de verdachte’. Dat heeft verstrekkende gevolgen voor de medische praktijk, schrijft arts Dirk van der Wedden deze week in Medisch Contact, het weekblad van de KNMG.
Van der Wedden begint zijn artikel met het voorbeeld van een huisarts die ’s middags bij een man wordt geroepen die hij ’s ochtends nog heeft gezien voor bloeddrukcontrole. De man kampt onder meer met ernstig vaatlijden, maar de huisarts stelt die ochtend vast dat het redelijk met hem gaat. De cardioloog die de man onlangs nog op controle heeft gehad, constateerde toen hetzelfde. Toch is de man overleden als de huisarts ’s middags langskomt.
Twee weken later doet de weduwe aangifte. Volgens de cardioloog had haar man nog een paar jaar kunnen leven. Waarom overlijdt hij dan nu ineens? Het Openbaar Ministerie vervolgt de huisarts wegens moord. De cardioloog zegt dat de plotselinge dood medisch niet goed verklaarbaar is. Bovendien blijkt dat in de praktijk van de huisarts het laatste kwartaal zes patiënten zijn overleden.
Deze casus voldoet aan de drie criteria die zijn gebruikt om Lucia de B. te veroordelen, stelt Van der Wedden. Toch zou niemand op de gedachte komen om deze huisarts te veroordelen voor moord – maar waarom overkwam dat De B. dan wél?
De crux is dat juristen en artsen een bepaalde gebeurtenis verschillend duiden. Voor artsen betekent een plotseling overlijden niet automatisch een onnatuurlijke dood. Zo vindt een hartinfarct of een hersenbloeding vaak plotseling plaats. Ze kunnen iemands dood veroorzaken, maar zijn niet onnatuurlijk. Daarnaast laat de dood zich moeilijk voorspellen en overlijden zelfs ernstig zieke mensen vaak onverwacht.
Een reden voor een ‘plotseling en onverwacht overlijden’ kunnen medici vaak niet vinden, zelfs niet na obductie. Veel sterfgevallen zijn dus ‘medisch onverklaarbaar’; niet omdat er zoveel criminelen in ziekenhuizen rondlopen, maar omdat artsen minder weten dat juristen veronderstellen.
Het derde criterium ten slotte, het aanwezigheidscriterium, is voor het vaststellen van een onnatuurlijke dood ‘onbegrijpelijk’, aldus Van der Wedden. Iemand die slim is, zorgt ervoor dat zijn slachtoffer tijdens de dienst van een ander overlijdt, bijvoorbeeld door een langzaam werkend gif te gebruiken. Andersom is volgens dit criterium iederéén verdacht die bij een onverwacht overlijden aanwezig is.
Toepassing van de drie criteria maakt onbegrijpelijke veroordelingen voor de dagelijkse medische praktijk mogelijk, concludeert Van der Wedden. Hij pleit er daarom voor in strafzaken met een complexe medische problematiek minimaal één arts(-jurist) deel te laten uitmaken van de rechtbank of het Hof.
Dat van der Wedden niet automatisch op bijval van collega’s hoeft te rekenen, blijkt uit het onlangs verschenen boek Engelen des doods. Lucia de B. en andere seriemoordenaars in de gezondheidszorg van Paula Lampe. Deze verpleegkundige negeert de kritiek die inmiddels op De B.’s zaak is geleverd. Voor Lampe staat vast dat de vrouw wier ‘uiterlijk een drugsverslaving doet vermoeden’ en wier ‘aandachtshonger al tijdens het eerste verhoor opvalt; ze draagt een kort rokje, zit parmantig rechtop en lijkt absoluut niet op een verdachte’, schuldig is. Logisch ook: ‘Lucia is bij alle verdachte voorvallen aanwezig of heeft net de afdeling verlaten.’
Lampe waarschuwt de lezer voor altruïstische hulpverleners. Patiënten op de intensive care en zwaar zieke baby’s en bejaarden lopen de grootste kans om slachtoffer te worden van een seriemoordenaar, waarschuwt Lampe.
Behalve de lezer, zijn ook alle verpleegkundigen gewaarschuwd: neem nooit de allerkwetsbaarste patiënten onder je hoede. Er hoeft maar iets mis te gaan, en je riskeert een (levenslange) gevangenisstraf.
Het volledige artikel van Dirk van der Wedden staat in ‘Medisch Contact’, 30 maart 2007.
Een uitgebreidere bespreking van het boek ‘Engelen des doods’ van Paula Lampe is te lezen op www.vn.nl, naast andere artikelen die in VN over Lucia de B. zijn verschenen en een tijdbalk over de zaak

<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Een fijn boek voor in de open haard</h3>
We zijn een keurig weekblad en dat moeten we vooral ook blijven, maar de kop &#8216;Lampe&#8217;s lulkoek&#8217; was boven deze boekbespreking passend geweest. Het is niet aardig, maar wel waar.
Verpleegkundige Paula Lampe lijkt op het eerste gezicht een doorwrocht werkstuk af te leveren met haar kortgeleden verschenen boek Engelen des doods. Lucia de B. en andere seriemoordenaars in de gezondheidszorg. Ze heeft ruim dertig jaar wereldwijd gewerkt als verpleegkundige en baseert haar bevindingen op onderzoek naar 65 daders die tussen 1975 en 2005 hun slag sloegen. Eén van de daders die een prominente plaats krijgt in haar boek is Lucia de B., wier zaak momenteel bekeken wordt door de Commissie Posthumus II.
In totaal neemt Lampe in dit boek vijf seriemoordenaars onder de loep: behalve De B. nog een Duitser en drie Amerikanen.
De buitenlandse zaken ken ik niet, maar als je het hoofdstuk over Lucia de B. gelezen hebt, ga je bijna betwijfelen of de andere vier het predicaat &#8216;seriemoordenaar&#8217; wel verdienen. Het is dat zij bekend hebben en dat er bewijsmateriaal is gevonden, twee zaken die in het geval van De B. ontbreken. Maar als de onzorgvuldige manier waarop Lampe De B.&#8217;s zaak behandelt maatgevend is voor de rest van het boek, kan haar magnum opus beter de open haard in dan de boekenkast.
Om te beginnen meldt Lampe onwaarheden over De B.. Zo zou ze brand hebben gesticht toen ze in Canada woonde en ooit een kruis in haar borst hebben gekrast. Lampe beweert bovendien dat tijdens De B.&#8217;s diensten mensen zijn overleden die stuk voor stuk &#8216;aan de beterende hand&#8217; waren, of zelfs al naar huis mochten. Maar de baby&#8217;s en bejaarden die volgens het Hof door Lucia zijn vermoord, waren allemaal ernstig ziek. 
Verschillende getuige-deskundigen hebben voor de rechtbank verklaard dat hun overlijden misschien wel plotseling of onverwacht was, maar daarmee nog niet onnatuurlijk en dus verdacht. Bovendien is opmerkelijk dat er in de periode dat De B. dienst had, zelfs minder sterfgevallen waren dan anders. Bij Lampe lezen we dat niet. 
Lampe heeft lak aan de feiten en negeert alle kritiek die er inmiddels op de rechtszaak tegen De B. is. Op haar zeven pagina&#8217;s tellende literatuurlijst ontbreekt het boek Lucia de B. Reconstructie van een gerechtelijke dwaling van Ton Derksen opvallend. Het kwam de verpleegkundige vast niet uit. Liever vermeldt ze de &#8216;aandachtshonger&#8217; van De B.: &#8216;Lucia draagt een kort rokje, zit parmantig rechtop en lijkt absoluut niet op een verdachte&#8217;, zo beschrijft ze De B. tijdens het eerste verhoor (was ze daarbij?). Ze zegt dat &#8216;Lucia&#8217;s uiterlijk een drugsverslaving doet vermoeden&#8217;, en vermeldt dat &#8216;haar familieleden haar openlijk afvallen&#8217; &#8211; een regelrechte leugen. 
Lampe stelt zelfs dat de politie heeft voorkomen dat De B. haar grootvader vermoordde. De B., die enorm gehecht was aan haar grootouders, verzorgde haar opa toen hij erg ziek was. Ze werd ter plekke door politieagenten gearresteerd en afgevoerd. Waarom? We weten het nog steeds niet. Over meer dan kwade geruchten beschikte de politie niet.
Uit haar uitgebreide onderzoek trekt Lampe een aantal opmerkelijke conclusies. Zo waarschuwt ze voor hulpverleners die &#8216;het hardst rennen op de afdeling&#8217; en &#8216;zich opofferen om iedereen ter wille te zijn&#8217;. Dat zijn dwangmatige lieden die zich ontpoppen tot seriemoordenaars. En die zijn er meer dan je denkt. De stijging van het aantal seriemoordenaars wordt, aldus Lampe, mede veroorzaakt door het feit dat er &#8216;meer psychopaten in de gezondheidszorg werken&#8217;. 
Een andere eye-opener: &#8216;Degene met de meest gespecialiseerde zorg, zoals de intensivecare-patiënt, loopt het grootste risico&#8217;. En: &#8216;In het algemeen lopen qua leeftijd juist de allerjongste en alleroudste patiënten, die zwaar ziek, maar niet noodzakelijk stervende zijn, het grootste risico om slachtoffer te worden&#8217;.
Tja, dat is nou ook wat. Wie heel ziek en heel kwetsbaar is, loopt altijd een groter risico te overlijden dan iemand met een gebroken arm. En pleit Lampe er nu echt voor om juist zorgzame artsen en verpleegkundigen weg te houden van deze patiënten?
Lampe sluit haar boek af met de woorden: &#8216;Al te populaire medewerkers horen gewantrouwd te worden. Laat bovendien een toekomstig werknemer maar eens uitgebreid motiveren waarom hij zo nodig voor een baan in de gezondheidszorg kiest. Er moet een drastische omschakeling komen van blind vertrouwen van personeel in de gezondheidszorg naar gepaste argwaan.&#8217;
Blind vertrouwen lijkt me inderdaad naiëf, maar wantrouwen en argwaan zijn wel het andere uiterste. Ik zie de advertenties voor artsen en verpleegkundigen al voor me: &#8216;Een paranoïde persoonlijkheidsstoornis is een pré&#8217;.
Engelen des doods. Lucia de B. en andere seriemoordenaars in de gezondheidszorg. Door Paula Lampe. Karakter Uitgevers, Hoorn 2007, 176 p., € 14,99.
</div>

Paula Lampe over ‘engel des doods’ Lucia de B.

Rapport bekritiseert laat ouderschap
De medische beroepsgroep van gynaecologen baart het al langer zorgen: de onwetendheid die er bij het grote publiek is over zwanger worden en zwangerschapscomplicaties bij vrouwen ouder dan dertig. Die zorg moet breder worden gedeeld, vindt Didi Braat, hoogleraar voortplantingsgeneeskunde en hoofd van de afdeling verloskunde/gynaecologie van het Nijmeegse UMC St Radboud. Als lid van de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ) zorgde ze ervoor dat woensdag 7 maart het rapport ‘Uitstel van ouderschap: medisch of maatschappelijk probleem?’ gepresenteerd kon worden.
Eén op de zes paren heeft vruchtbaarheidsproblemen, zegt Braat. ‘Dat betekent dat ze er langer dan een jaar over doen om zwanger te worden.’
Dat uitstel een medisch probleem is, is zonneklaar. Niet alleen worden vrouwen boven de dertig moeilijker zwanger, ook de zwangerschap zelf levert meer complicaties op. ‘Meer miskramen, meer vroeggeboorten, meer aangeboren afwijkingen, meer meerlingzwangerschappen,’ somt Braat op. ‘Mensen denken vaak: een tweeling, leuk! Maar wij proberen bij onze ivf-behandelingen meerlingzwangerschappen juist te voorkomen. We plaatsen tegenwoordig nooit meer dan twee embryo’s terug, en als het even kan, liever één. Zo is de kans op een gezond kind zo groot mogelijk.’
Balans
Braat vindt het prachtig, al die aandacht die er is voor anticonceptie en geslachtsziekten, maar de balans lijkt een beetje doorgeslagen. ‘De anticonceptie is inmiddels heel goed geregeld. Nu de zwangerschap nog. Er zou ook voorlichting moeten komen over zwanger wórden. Op scholen tijdens de biologieles, door huisartsen als vrouwen bij hen langskomen voor anticonceptie of op pilcontrole. Mensen dénken dat ze wel weten hoe het zit, maar dat is niet zo. De meesten verkeren in de veronderstelling dat je nog makkelijk zwanger kunt worden als je nog normaal menstrueert, en hebben veel te hoge verwachtingen van technologieën als ivf.’
Uit het RVZ-rapport blijkt dat het niet-­medische redenen zijn die vrouwen ervan weerhouden eerder moeder te worden. Een lange schoolloopbaan, de wens om carrière te maken of in elk geval werkervaring op te doen, de verwachte moeilijkheden om werk en zorg te combineren, maar ook de behoefte van de vrijheid te genieten, zorgen ervoor dat het ouderschap vooruit wordt geschoven. Vooral speelt een rol dat aankomende moeders de opvoeding graag samen met een vader doen, en dus een stabiele relatie met een betrouwbare partner nodig hebben. Die dient zich in de regel wat later aan dan medici zouden willen.
Braat: ‘Het is waar dat relaties er niet stabieler op worden, en ook vaker stuklopen. Dat is een factor waar niemand iets aan kan doen. Maar de overheid en het bedrijfsleven zouden wel andere belemmeringen kunnen wegnemen die óók een rol spelen bij uitstel. Betaalbare en kwalitatief goede kinderopvang, meer mogelijkheden om werk en zorg te combineren, grote deeltijdbanen waarin het mogelijk is carrière te maken, een flexibeler omgang met werk waardoor mensen vaker thuis kunnen werken en op tijden die hun goed uitkomen. Ook zouden werkgevers moeten investeren in werknemers ouder dan veertig. Daar zijn veel vrouwen bij die even gas terug hebben genomen toen de kinderen klein waren, en nu weer aan de slag willen. Die kunnen nog vijfentwintig jaar mee!’
Mantelzorg
De hoogleraar, die zelf twee kinderen heeft en een man die thuis de scepter zwaait, is optimistisch over de bijdrage die mannen willen leveren. ‘Het valt mij op dat mannen veel meer betrokken zijn bij de kinderwens en de problemen daaromheen, dat zie ik in mijn spreekkamer. Ze willen ook meer dan vroeger bij de opvoeding betrokken zijn. Maar ja, minder werken blijft voor hen een probleem. Het is niet voor niets dat je in Nederland voornamelijk het anderhalfverdienersmodel ziet: de man werkt voltijds, de vrouw in deeltijd. Ook daarom zou het goed zijn meer carrièremogelijkheden te scheppen in grote deeltijdbanen. Dat zou meer mannen over de streep trekken.’
Door de krapte op de arbeidsmarkt zullen werkgevers welhaast gedwongen zijn meer rekening te houden met de wensen van ouders, en moeders in het bijzonder, denkt Braat. ‘Die vrouwen zijn straks hard nodig. Bovendien is het ook een maatschappelijk belang dat er gezonde kinderen worden geboren. En wat denk je van het feit dat er straks een nog groter beroep wordt gedaan op mensen om mantelzorg te verlenen? Dat kost ook tijd.’
Moederschap in cijfers
In 2005 werden 85.000 vrouwen voor het eerst moeder, op een gemiddelde leeftijd van 29,4 jaar
Nederland heeft gemiddeld 1,7 kind per vrouw, dat is 0,2 boven het EU-gemiddelde. Ierland is koploper met 2,0; Slovenië hekkensluiter met 1,2
Eenderde van de 30-plusmoeders zou haar eerste kind liever eerder hebben gehad
Lager opgeleide vrouwen zijn circa 27 jaar bij de geboorte van hun eerste kind, hoger opgeleide circa 34
Vrouwen zijn gemiddeld op hun 41ste onvruchtbaar
De kans op een spontane zwangerschap neemt af na je 30ste jaar, de kwaliteit van je eicellen ook
Tienprocent van de zwangerschappen bij vrouwen jonger dan 30 eindigt in een miskraam; bij vrouwen van 40-plus is dat vijftig procent
Op je 35ste is de kans op een keizersnede tweemaal hoger dan op je 25ste
Een 40-jarige zwangere heeft een tienmaal grotere kans op een kind met het syndroom van Down dan een 25-jarige
Het aantal ivf-behandelingen is gestegen van 1000 in 1985 tot 15.000 in 2005; in 2005 werden 4400 ivf-baby’s geboren
Uit 1 procent van de gewone zwangerschappen komt een tweeling voort; voor ivf-zwangerschappen is dat 18,5 procent. Tweelingen verhogen de kans op scheiding
In de VS wordt voor een eicel van topkwaliteit 50.000 dollar betaald; een ‘gewone’ kost 2500 dollar
Werkende moeders hebben gemiddeld een baan van 20 uur per week, werkende vaders van 39 uur
Bron: Signalement Uitstel van ouderschap, RVZ, Den Haag, 2007

‘Anticonceptie is geregeld. Nu de zwangerschap nog’

Een Bosniër in New York
‘Srebrenica is het been dat het Hof ons toewerpt.’ De Bosnische oud-ambassadeur Muhamed Sacirbey reageert verbitterd op de uitspraak van het Internationaal Gerechtshof in de zaak Bosnië versus Servië. Vorige week besloten de VN-rechters in een salomonsoordeel dat Servië geen volkenmoord in Bosnië heeft gepleegd, hoewel er wel sprake was van genocide in Srebrenica. Alleen was Servië daar niet verantwoordelijk voor, ook al had Servië verzuimd om de massamoord te voorkomen.
Muhamed – ‘zeg maar Mo’ – Sacirbey diende veertien jaar geleden de Bosnische aanklacht bij het Hof in Den Haag in. Reden voor veel bezoekjes aan Nederland. Daar combineerde Sacirbey het nuttige met het aangename. Jarenlang onderhield hij een verhouding met Mabel – nu prinses Mabel – Wisse Smit. De reizen naar Nederland zouden hem later opbreken. Vier jaar geleden beschuldigde de Bosnische regering Sacirbey van het verduisteren van overheidsgelden. Onzin, zei Sacirbey, elke cent was voor de Bosnische zaak. Maar Bosnië eiste zijn uitlevering en Mo zat acht maanden in New York in uitleveringsdetentie, tot hij op borg vrijkwam. Nu is de zaak in hoger beroep. En het einde is niet in zicht. ‘Ik geef het niet op,’ zegt de oud-ambassadeur strijdbaar. ‘Ik heb de Bosnische zaak bij het Gerechtshof in Den Haag ook doorgezet, hoewel ik van alle kanten onder druk stond om de aanklacht in te trekken.’
Die zaak heeft hij verloren. Spijt heeft hij niet, ook al heeft het hem persoonlijk veel gekost. ‘Je moet de confrontatie met het kwaad aangaan,’ vindt hij, ‘anders kun je nooit vergeven.’
De oud-ambassadeur, eens de darling van de media, leeft nu teruggetrokken met zijn vrouw Susan in Staten Island, niet ver van de veerboot naar Manhattan. Hij staat nog altijd onder gerechtelijk toezicht. ‘We gaan dit weekend naar Chicago,’ zegt Susan Sacirbey. ‘Daarvoor moesten we toestemming vragen aan de rechter.’ De Sacirbeys maken de reis per auto. Zelfs een binnenlandse vlucht kan problemen opleveren, omdat Sacirbey zijn Amerikaanse paspoort moest afstaan.
Mo Sacirbey heeft de laatste jaren veel nagedacht. Over Bosnië. En over Nederland. Beiden zijn ‘in denial’. Ze willen niet erkennen dat ze door Amerika zijn verraden. ‘Nederlanders doen me denken aan Iraniërs die zichzelf geselen met van die zwepen waar spijkertjes aan vast zitten. Het is makkelijker om jezelf te straffen dan om de confrontatie met je grootste bondgenoot aan te gaan.’
In de gevangenis had hij het plan opgevat om zijn memoires te schrijven. Is daar nog iets van gekomen? ‘Mijn verhaal,’ zucht hij, ‘is net als dat van de graaf van Monte Cristo. Als ik begin met vertellen dan zie ik mijn toehoorders denken: die man is óf hartstikke gek, óf hij misbruikt een zeker Colombiaans voedingssupplement.’
Freke Vuijst
‘Popje’ gaat echt te ver
‘We moeten ermee ophouden mannen te zeggen wat ze allemaal fout doen,’ vindt feminist Roos Wouters. Organisatie Women Inc., die elke maandagavond vrouwen ‘met een statement’ in Pakhuis De Zwijger een podium verschaft, gaf deze keer de microfoon aan de tweeëndertigjarige politicologe. Ze heeft twee kinderen en wil graag parttime werken, maar slaagt er niet in een baan op niveau te vinden. Verder heeft Roos een man, Joost, voor wie ze alleen maar een biertje uit de koelkast haalt als hij ‘moppie’ tegen haar zegt. ‘Popje gaat te ver,’ vindt Roos.
‘Ja maar, ik ken Joost. Hij zegt dat met een vette knipoog,’ riep een bekende vanuit het publiek. Het beloofde een gezellige bijeenkomst te worden, met veel huiselijke details.
Wat we in de loop van de avond over Joost te weten kwamen – waar was hij eigenlijk? Moest hij thuis bij de kinderen blijven? – was dat hij de boodschappen doet, de kinderen van school haalt, kookt, kortom: Joost is zo’n Moderne Man die een Negen zou scoren op de meetlat van Cisca Dresselhuys.
Roos wil dat vrouwen als zijzelf en mannen als Joost samen optrekken om de samenleving klaar te maken voor parttime werkende ouders. Ze bepleitte een revival van Man Vrouw Maatschappij. ‘De nieuwe strijd is samen,’ vindt Roos. Grootste obstakels: feministische topvrouwen – ‘verzuurde vrouwen die het jou zo moeilijk mogelijk maken omdat ze het zelf ook moeilijk hebben gehad’ – en een onwillige overheid. Joost kreeg maar twee dagen kraamverlof toen Roos moest bevallen. ‘Daarna werd hij teruggestuurd naar zijn werk.’ Joost had er, blijkbaar, niet één vrije dag voor over om bij vrouw en baby te zijn.
Met dat man bashing valt het in de praktijk trouwens erg mee, vertelde een vader. ‘Als ik eerder van een vergadering wegga omdat ik mijn kinderen moet ophalen, vindt iedereen dat schattig.’
Bovendien zijn, zeker bij werk dat niet aan een specifieke werkplek is gebonden, flexibiliteit en bereikbaarheid tegenwoordig belangrijker dan fysieke aanwezigheid. Zelfs veel mensen met een fulltime baan zijn daarom in staat hun kinderen op te halen van school en het befaamde kopje thee met ze te drinken. Die mensen, mannen én vrouwen, werken ’s avonds gewoon wat langer door. Dat hebben ze helemaal zelf bedacht en geregeld. Zonder overheid.
Ideetje, Roos?
Malou van Hintum
Verstoten halfschaapje
Emmie, het verstoten lammetje dat door vertaler Paul Beers en zijn vrouw Carla in huis is genomen, is een Bentheimer. ‘Niet verwonderlijk,’ zegt Beers, ‘want even over de grens met Bentheim vonden we haar.’ Het kenmerk van dat ras: opvallend lange oren die sierlijk afhangen, hoog op de poten en een lange staart. Emmie was dan ook voor Carla een foto-object van jewelste. ‘Zaterdag twee weken geleden hebben we haar in de auto, naast Carla op de achterbank, weggebracht naar haar nieuwe verblijfplaats bij de kudde van de bevriende hobbyboer,’ vertelt Beers. ‘We namen melkpoeder en lammerenkorrels mee. En haar knuffel, een warm dekentje. Aanvankelijk bivakkeerde ze in een houten schuurtje met een rieten dak. Daar verbleven ook de ooien die pas gelammerd hadden. De kleintjes mochten nog niet naar buiten, en daarom moest ook Emmie nog even binnenblijven.’
De pleegouders zoeken hun protegee regelmatig op. ‘Ze woont aan de Waal, vlak voor Tiel, op een plaats waar wij altijd langskomen als we in die stad iets te doen hebben. De deur van het hok staat open. Afgelopen tijd was het slecht weer, de schapen bleven, heel verstandig, binnen. Maar als wij bij Emmie op bezoek gaan, reageert ze onmiddellijk op ons, ze springt meteen te voorschijn. Wij herkennen ook háár geluid. Bij zo’n bezoek nemen we versnaperingen mee. Ze is dol op gemengd graan voor de kippen. Ook de andere schapen krijgen natuurlijk hun deel.’
Emmie merkt niets van de ontwenning waar de pleegouders zo op aansturen. Paul: ‘Het halfschaapje is niet een zielige wees die staat te jammeren over de afwezigheid van ons, haar pappie en mammie. Maar ja, haar verblijfplaats ligt zo op onze route, dan houd je die band met haar aan. Ze voelt zich gelukkig op haar gemak met de jonggeborenen van nu, de oudste ervan loopt al met haar op in de wei.’
De pleegouders van het lammetje denken dat Emmie het eerste jaar niet zal worden geschoren of gedekt – ook al is ze, wat dat laatste betreft, drie maanden ouder dan de lammetjes van nu. ‘Met de boer en de boerin is afgesproken dat we contact houden,’ zegt Paul. ‘Maar ja, wat is de normale leeftijd voor zo’n dier? Vijf jaar? Ik heb geen idee. Wie weet, misschien mag ze ook haar oude dag bij ons doorbrengen.’
Martje Breedt Bruyn
Antony pikt een parfum
Ze zijn weer even in het land, de ongrijpbare, wonderlijke zusjes Bianca en Sierra Casady. Met hun freakfolkgroep CocoRosie spelen ze in een afgeladen, benauwd Desmet in Amsterdam. De bedoeling is om de release hun nieuwe cd, The Adventures of Ghosthorse &#038; Stillborn, luister bij te zetten. Sierra is weer haar engelachtige zelve, met haar lange zwarte haar, het getekende traantje onder haar linkeroog en de eeuwige glimlach. Bianca blijkt te zijn veranderd in een kruising tussen Dick Trom en Pietje Bell: een bolle toet, kort, blond geverfd haar, met daarop een petje uit de jaren vijftig.
Het concert is business as usual: chaos, stilte, chaos, lange stilte, en af en toe echte magie. De meeste indruk maakt de Franse human beatboxer die, tussen zijn ritmische mond-manoeuvres door, ook nog eens ‘Kiss’ van Prince blijkt te kunnen zingen. De toegift is een mooie uitvoering van ‘Sunshine’, onderbroken door een unisono door de dames gerapt citaat uit de hiphopgeschiedenis. Na afloop wijst het gekir je de weg naar de kleedkamer. Onverwacht beteuterd doet Bianca open: dit was het slechtste optreden ooit. Ze had het podium wel af willen lopen, maar ja, dan had ze ruzie met haar zus gekregen. Dus kom alsjeblieft op 11 april naar de revanche in Brussel.
Sierra lacht nog steeds. Ze haalt haar schouders op bij de opmerkingen van haar zus, die haar pet verruilt voor een ouderwets soort schaatsmuts. ‘Weet jij misschien iets van de Dutch Masters? Ben ik zo niet net het Melkmeisje?’
Aan Sierra de vraag of ze haar goede vriend Antony, die van die geweldige stem en van Antony and The Johnsons, recent nog heeft gesproken. Sure. Daarna verschijnt snel een pruillip: ‘There has been a little rift between us.’ Het zit zo: Sierra Casady gaf een feestje bij haar thuis, waar Antony ook was. Daar moet hij haar parfum hebben gezien. De volgende dag betrapte ze hem namelijk in haar favoriete luchtjeszaak in Manhattan, grabbelend in het rek van háár merk. Ja, zo gaan vrienden niet met elkaar om – een beetje elkaars geurtjes stelen. ‘Ik probeer er cool onder te blijven, maar&#8230;’
Even later maakt iemand in de kleedkamer een pesterige opmerking over het voorval. Sierra’s gezicht betrekt, en haar ene schoen staat al in de stampvoethouding. ‘Wat zei je nu net zelf?’ zegt haar zus serieus. ‘Cool blijven!’ Kinderen zijn het, maar bijzondere kinderen.
David Kleijwegt

Freke Vuijst

David Kleijwegt

Psychiater-psychotherapeut
In mijn praktijk zie ik vrouwen van achttien tot tachtig jaar die klachten hebben over somberheid en angst, die in het verleden verkracht, misbruikt of mishandeld zijn, of die een ernstig verlies hebben geleden. De plotselinge dood van een partner of kind door ziekte, ongeluk of moord, kan posttraumatische klachten en terugkerende depressies veroorzaken.
Vijf tot tien procent van de mensen lijdt aan angststoornissen of depressiviteit. Vrouwen zijn tweemaal vaker dan mannen depressief en lijden ook tweemaal zo vaak aan een combinatie van depressiviteit en een angststoornis.
Hoewel de positie van vrouwen na de tweede feministische golf is veranderd, geldt dat niet voor hun klachten. Die worden alleen anders benoemd. Wat twintig jaar geleden een hyperventilatiestoornis was, heet nu een paniekaanval. Het schuldgevoel, de schaamte, het verdriet, de rouw, de boosheid die er niet mag zijn, emoties die moeilijk worden toegelaten &#8211; dat is allemaal hetzelfde gebleven.
Ik zie vaker dan vroeger dat mensen zich slecht voelen over zichzelf, een laag gevoel van eigenwaarde hebben. Een ander verschil is dat patiënten vaker zelf hun ziektebeeld vaststellen. Ze kunnen op een afstandje naar zichzelf kijken en zeggen wat er aan de hand is. Dat komt doordat we met z’n allen beter op de hoogte zijn van psychische problemen. Er is veel populaire literatuur over verschenen, en de televisie besteedt er aandacht aan.
Het voordeel daarvan is dat mensen beseffen dat er iets met ze aan de hand is. Het nadeel is dat etiketten je kunnen vervreemden van jezelf. Dan bén je je ziekte, in plaats van iemand die ergens last van heeft. Dat is jammer.
Een derde verandering is dat mensen steeds jonger depressief worden. De Wereldgezondheidsorganisatie noemt depressie de grootste epidemie van de eenentwintigste eeuw.
Genetische factoren bepalen voor veertig procent de kans op depressie, zowel bij vrouwen als bij mannen. Maar die kwetsbaarheid ontwikkelt zich bij mannen en vrouwen verschillend, afhankelijk van een aantal biologische factoren. Een jongensfoetus wordt in de baarmoeder al heel vroeg aan testosteron blootgesteld, waardoor een snelle verdeling in een linker- en rechterhersenhelft ontstaat.
Dat zorgt ervoor dat jongens kwetsbaarder zijn voor vroege ontwikkelingsstoornissen, zoals autisme, adhd en gedragsstoornissen. Bij meisjes is die links-rechtsverdeling veel minder scherp en is ook de verbinding tussen beide hersenhelften veel dikker.
Kleine jongens hebben daarom meer ontwikkelingsstoornissen. Bovendien blijven ze ermee worstelen als ze volwassen zijn. Bij meisjes beginnen de problemen in de regel pas rond hun dertiende jaar, wanneer ze gaan twijfelen aan hun eigenwaarde en competentie.
Mannen externaliseren hun probleem vaak: ze worden crimineel, zoeken ruzie, gaan roekeloos rijden, te veel drinken. Mannen zijn van nature meer naar buiten gericht dan vrouwen. Kleine jongetjes spelen met stokken en zwaarden, stoeien en vechten om erkenning te krijgen.
Meisjes zoeken juist naar samenwerking, willen aardig gevonden worden, sjouwen rond met hun jongere broertjes en zusjes. Meisjes zijn van nature ook angstiger, ingetogener, schuwer. Vrouwen als groep – ik heb het hier niet over individuen – zijn daarom vatbaarder voor depressies dan mannen. Ze zoeken eerder de schuld bij zichzelf als er iets misgaat.
Bij depressieve vrouwen zie je dat terug. Zij internaliseren hun problemen: ze gaan piekeren, in zichzelf snijden, krijgen eetstoornissen.
Dan moet je niet alleen maar denken aan zielige meisjes uit achterstandsmilieus. Ik zie hier ook mooie, goed gebekte meiden die academisch gevormd zijn en veel geld verdienen, maar die van binnen leeg en verward zijn. Vrouwen aan wie je niet kunt zien dat ze een probleem hebben. Maatschappelijk succes en autonomie zijn twee verschillende dingen.
Hoe biologische en genetische invloeden en invloeden vanuit de omgeving uitpakken, is voor elk individu anders. Stel: je hebt een genetische kwetsbaarheid voor depressiviteit, maar je zit in een goede omgeving. Dan word je niet zo snel depressief. Als je genetisch kwetsbaar bent en je hebt een veilige jeugd gehad, maar je krijgt daarna een dip, dan kom je daar ook wel weer overheen. En wanneer je niet alleen genetisch kwetsbaar bent, maar ook een onveilige jeugd hebt gehad en dán een dip krijgt, kan soms een goede partner helpen om die depressie te boven te komen. Als al die factoren er níét zijn, is de kans groot dat je klachten ontwikkelt.
Wat we nog niet goed weten, is hoe je kunt herstellen van een stoornis. Waaruit bestaat iemands veerkracht? Hoe kun je die vergroten? Hoe bouw je het incasseringsvermogen op voor een volgende klap?
We weten dat een veilige hechting tussen ­ouders en kinderen belangrijk is en een school of omgeving die in de mogelijkheden van een kind gelooft. Maar mensen moeten ook kunnen en durven nadenken over zichzelf.
Heel onveilig gehechte mensen zijn bang voor hun eigen gedachten en gevoelens; ze denken dat ze slecht zijn als ze slechte gedachten of gevoelens hebben.
Een probleem bij de behandeling van depressie is dat medicijnen en behandelmethoden zijn getest op mannen. Vrouwen zijn vanwege hun cyclus uitgesloten van onderzoek naar medicijnen, maar juist daarom hebben medicijnen bij hen een ander effect.
Vrouwen zijn ook veel meer dan mannen gebaat bij groepstherapie, bij sociale steun. Dat wisten we al vanuit de vrouwenhulpverlening. Daar was ook al bekend dat het goed is iets met je lichaam te doen. Wandelen, je lichaam onderhouden, de signalen die het afgeeft, leren herkennen. De oude hulpverleensters van toen deden aan yoga, sport en beweging. Dat is nu herontdekt.
Bewegen, hardlopen, maar ook meditatie en aandachtstraining zijn therapievormen die bij vrouwen goed werken.
Het aan een maximum binden van het aantal behandelingen dat iemand mag volgen, heeft tot grote ellende geleid. De vorige minister van Volksgezondheid, Hoogervorst, had bepaald dat voor een depressie of angststoornis vijfentwintig sessies volstonden, en voor een persoonlijkheidsstoornis niet meer dan vijftig. Vaak is dat genoeg, maar niet voor personen die een langdurige geschiedenis met ingrijpend geweld achter de rug hebben.
Begin dit jaar is dat gelukkig teruggedraaid. Als je nu aan een aantal voorwaarden voldoet, zoals én ernstig lijden én gemotiveerd zijn, dan mag je doorgaan.
De marktwerking dwingt mensen in een bepaald keurslijf dat lang niet altijd voldoet. Soms zijn alleen de symptomen van depressie verdwenen en moet je ophouden met behandelen terwijl het eigenlijke werk nog moet beginnen: het doorwerken van rouw en trauma’s, zodat iemand sterker wordt. Daar voorziet het behandelprotocol niet in, en dat is heel onbevredigend.
Nelleke Nicolai
1947Geboren te Groningen
1966-1972 Studie geneeskunde 1973-1999 Werkzaam bij de ggz in Rotterdam
1992 Handboek ‘Vrouwenhulpverlening en psychiatrie’
1998Essaybundel ‘In de Arena’
1990 &#8211; hedenVrijgevestigd psychiater
2003 Handboek ‘Psychotherapie na seksueel misbruik’
Nelleke Nicolai houdt op woensdag 7 maart de Annie Romein-Verschoor-lezing.
Zie VN Interactief, pagina 2

Nelleke Nicolai

De komst van de christelijk-rode coalitie markeert het einde van een lange periode van liberale dominantie in de Nederlandse politiek. Dat wordt goed zichtbaar in de grote woorden waarin de liberaal georiënteerde partijen VVD, D66 en GroenLinks hun kritiek verpakken. ‘Het gedonderjaag met de apparatsjiks in het middenveld begint weer,’ zegt VVD-leider Mark Rutte over het voornemen van de nieuwe coalitie om meer over te laten aan de burgers, hun organisaties en de lagere overheden. Alexander Pechtold (D66) ontwaart de hand van ‘fanatieke christenen’ in de coalitieafspraak dat vrouwen die over tijd zijn, een ‘variabele’ bedenktijd in acht moeten nemen voor de beslissing of ze een beginnend leven tot een einde willen brengen. Een afspraak die Femke Halsema (GroenLinks) als het werk van de Pro life-beweging ziet.
Hun tanende invloed zit de liberalen duidelijk dwars. Na de val van de Muur voerde de VVD nog campagne met de slogan ‘We zijn allen liberaal’. De sterke liberale inslag van het beleid van Paars en de eerste kabinetten-Balkenende leek haar gelijk te geven, maar leidde ook de aandacht af van de geleidelijke erosie van de liberale machtspositie. In tien jaar tijd is het gezamenlijke aantal zetels van VVD, D66 en GroenLinks nagenoeg gehalveerd, een teken dat het beleid van liberalisering, privatisering en individualisering de kiezers begon tegen te staan.
Rust en zekerheid
Het spiegelbeeld van de marginalisering van de liberalen was het nachtelijke tafereel, in perscentrum Nieuwspoort, van CDA’ers en PvdA’ers die elkaar in de armen vielen en erop los knuffelden. Die geest van ontspanning tekent ook de bestuursstijl die de christelijk-rode coalitie nastreeft. Het liberale leerstuk van het primaat van de politiek, waarin de regering zich bij haar besluiten weinig gelegen laat liggen aan de maatschappelijke organisaties, maakt plaats voor de aloude pacificatiepolitiek. ‘De overheid moet vertrouwen geven, ruimte laten. Geen blauwdrukken van bovenaf, maar zoeken naar draagvlak en open staan voor initiatieven van burgers,’ schrijven CDA, PvdA en ChristenUnie in hun regeerakkoord.
De leidende gedachte achter dat eerherstel van de polder is dat het alternatief van de eenzijdig handelende staat spanningen in de samenleving nodeloos hoog doet oplopen, zoals het beleid van Verdonk en de ‘confrontatiepolitiek’ van Hirsi Ali hebben laten zien. Dit bewust aanzetten van tegenstellingen is volgens Peter van Lieshout, lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), niet alleen moreel bedenkelijk, maar ook praktisch gezien onverstandig. ‘Onrust heeft een verstarrend effect op mensen en remt de verandering en vernieuwing. Onrust slaat eerder om in passiviteit en afsluitgedrag dan in een productieve attitude. Dat heeft allerlei macro-economische nadelen. De sfeer van onzekerheid in Nederland heeft navelstaarderij in de hand gewerkt en is niet bevorderlijk geweest voor een open, creatief klimaat waarin Nederlanders de wereld als een mogelijkheid zien en niet als een bedreiging. Rust en zekerheid zijn nodig om de bevolking het vertrouwen te geven dat er nieuwe stappen gezet kunnen worden.’
Van Lieshout is een van de auteurs van De verzorgingsstaat herwogen. Daarin constateert de WRR dat de verscherpte tegenstellingen in de samenleving tussen jong en oud, allochtoon en autochtoon, een omslag in de taken van de verzorgingsstaat vergen, van ‘verzorgen en verzekeren’ naar ‘verheffen en verbinden’. Voor het leggen van verbindingen met allochtonen is het volgens Van Lieshout bovenal noodzakelijk dat de geest van ontspanning ook vat krijgt op het migratiedebat: ‘De discussie over de bedreiging van de islam werkt afsluitgedrag in de hand. Dat is in alle opzichten contraproductief. We hebben met de Nederlandse pacificatiecultuur een waardevol instrument in handen om dat te doorbreken en een sfeer te creëren waarin onderling vertrouwen kan ontstaan. Los van de concrete maatregelen die nodig zijn, vooral in het onderwijs, is dat vertrouwen onontbeerlijk om langzaam maar zeker een allochtone middenklasse te laten ontstaan. Dat zal een dempend effect hebben op verzet, opstand, onrust.’
Hooggestemde idealen
Op de avond van de presentatie van het regeerakkoord zei Wouter Bos dat de nieuwe coalitie het als haar belangrijkste opdracht ziet om de stemming van polarisatie en confrontatie te verdrijven. Net als Van Lieshout denken CDA, PvdA en ChristenUnie dat die ontspanning ook het praktisch nut dient: een sterkere economie, meer internationale betrokkenheid, een beter milieu en een grotere veiligheid.
De uitgangspositie van het kabinet is niet in alle opzichten gunstig. Voor het eerst sinds de oorlog vrezen mensen dat hun kinderen en kleinkinderen het slechter zullen hebben dan zijzelf. ‘Met mij gaat het goed, met de samenleving minder,’ zo kenschetst het regeerakkoord de stemming. De nieuwe coalitie reageert met hooggestemde idealen en grote doelen op dit wantrouwen. Die inzet bergt tegelijkertijd het risico van te hooggespannen verwachtingen in zich, waarna de vertrouwenskloof met de burgers zich verder kan verdiepen. Met het succes of falen van de regering is dus ook de toekomst van de pacificatiepolitiek, het traditionele Nederlandse model van conflictbeslechting, gemoeid. Het is erop of eronder voor de polder.
Behalve in haar bestuursstijl streeft de christelijk-rode coalitie in haar beleid het overbruggen van tegenstellingen na. Dat is ook het kernthema van eerder genoemd rapport over de toekomst van de verzorgingsstaat, waarin de WRR constateert dat de verzorgingsstaat niet meer moet ‘verzorgen en verzekeren’, maar ‘verheffen en verbinden’. Hoewel daterend uit het najaar van 2006, lijkt dat rapport wel geschreven als blauwdruk voor de nieuwe coalitie, alleen al vanwege de historische connotatie die het woord ‘verheffen’ heeft met de sociaal-democratische ideologie en het woord ‘verbinden’ met de christen-democratische. De pacificatie van tegenstellingen is volgens de WRR vanouds het kerndoel van de verzorgingsstaat. In de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog was de tegenstelling tussen arm en rijk de meest urgente. Nu zijn het de spanningen tussen jong en oud, allochtoon en autochtoon, hoger- en lageropgeleiden die conflictueus dreigen te worden. Enkele maatregelen in het regeerakkoord zijn ontleend aan de suggesties die de WRR doet om die spanningen te beteugelen. Zo is het voorstel om beterbetaalde gepensioneerden zwaarder te belasten voor de AOW, gebaseerd op de principiële keuze om de lasten van de vergrijzing niet alleen bij de jongere generaties te leggen. En de nagestreefde halvering van de schooluitval is van groot belang om te voorkomen dat volgende generaties allochtonen buiten de arbeidsmarkt vallen en een nieuwe onderklasse vormen.
Peter van Lieshout: ‘Het is niet alleen een ethische opdracht om op een nette manier met anderen om te gaan, het is ook een welbegrepen eigenbelang van Nederland. We hebben bij de WRR uitgerekend dat bij het huidige niveau van arbeidsparticipatie en vergrijzing, we straks de hele bevolkingsaanwas van Noord-Afrika naar Europa moeten halen om aan de vraag naar nieuwe arbeidskrachten te voldoen. Dat geeft wel aan hoe urgent de vergroting van de arbeidsparticipatie is, en in het verlengde daarvan de bestrijding van de schooluitval. Met Griekenland is Nederland koploper in het voortijdig schoolverlaten.’
Ongehoord
In het streven naar minder confrontatie en polarisatie heeft het driemanschap Balkenende, Bos, Rouvoet het gezin en de lokale gemeenschap aangewezen als brandpunten van sociale samenhang. Maar wat nu als je je niet thuisvoelt in die gemeenschappen, of je niet wilt onderwerpen aan regels die de maatschappij ordentelijk en overzichtelijk maken, maar je eigen vrijheid, privacy en zelfbeschikkingsrecht aan banden leggen? Mag de overheid bepalen welke individuele rechten worden opgeofferd aan het gemeenschappelijk belang?
‘Ik ben een aanhanger van het klassieke republikeinse denken: politiek heeft niets te maken met moraal – dat is een zaak van de samenleving – en ook niet met waarheid, want dat is een zaak van de wetenschap. Politiek gaat alleen over de dingen waarover we het met elkaar oneens zijn,’ zegt Paul Frissen, decaan van de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB). ‘Maar in dit regeerakkoord wordt verteld wat een goede samenleving is. Dat is een samenleving die bestaat uit sterke gemeenschappen die met elkaar zijn verbonden door een gemeenschappelijk besef van normen en waarden. En de politiek bepaalt hoe die normen en waarden eruitzien. Maar de politiek hééft dat niet te bepalen.’
Het voornemen van de coalitie om een Handvest voor verantwoordelijk burgerschap op te stellen, stuit hem tegen de borst. ‘Alsof politici kunnen vertellen wat voor soort volk ze willen. Het is volkomen ongehoord dat politici daar uitspraken over doen. Zo hoort de verhouding niet te zijn in een democratie! Dat is een Umwertung aller Werte.’
Het is volgens Frissen niet alleen onjuist, maar ook gevaarlijk als de staat zich met moraal verbindt. ‘Het is een politiek van goede bedoelingen, van oprechte zorg en aandacht voor mensen – maar wel een politiek die het gevaar in zich draagt van een totalitaire verleiding.’ CDA, PvdA en ChristenUnie noteren al in de eerste alinea van hun regeerakkoord dat de overheid duidelijke grenzen moet stellen aan wat wel en niet kan. Kijk dan eens wat de plannen zijn, zegt Frissen: ‘Gekoppelde databestanden, indicatiestellingen, de hulpdiensten tot achter de voordeur. Je ziet het bij de plannen voor de jeugdzorg: een elektronisch kinddossier, Centra voor Jeugd en Gezin, consultatiebureaus waar de lijsten met risicofactoren al klaarliggen wanneer je binnenkomt als alleenstaande 22-jarige moeder met wisselende contacten en een kind van twee jaar dat niet goed scoort op een taaltestje omdat het net een groeistuip heeft. Voordat je het weet, krijg je verplichte opvoedingsondersteuning. Tegen zo’n overheid moeten we beschermd worden. Geen enkele politicus heeft iets met de opvoeding van onze kinderen te maken.’
Ook hoogleraar sociologie Jan Willem Duyvendak zit niet te wachten op een minister van Jeugd en Gezin. ‘Moet een minister propageren wat de meest geëigende opvoedingssituatie is? Welke definitie komt er straks van gezin? Hoe zit het met alleenstaande ouders? Met alleenstaanden überhaupt?’ Tegelijk is hij niet zo bang dat er een benauwende en bevoogdende atmosfeer ontstaat. ‘Het is eerder zo dat de ChristenUnie een moderne partij is geworden die zich heeft geïdentificeerd met het moderne Nederland, inclusief homo’s en feministen.’
De oud-hoogleraar samenlevingsopbouw vindt wel dat de christelijk-rode coalitie valse verwachtingen wekt met haar belofte probleemwijken in tien jaar tijd te veranderen in ‘prachtwijken’. Duyvendak: ‘Wijken zijn een handige vindplek van mensen met problemen, maar je moet ze niet overromantiseren als plekken van sociale cohesie. Wat dat betreft, zijn de verwachtingen te hooggespannen en is ook het ambitieniveau te hoog. De wijken hebben al veel te veel golven van aandacht gehad. En die vallen steeds opnieuw weer stil omdat het paradijs op aarde er niet komt. Ik heb de indruk dat het regeerakkoord soms uit de bocht vliegt waar het gaat om traditionele maakbaarheidsambities.’
Duyvendak, een van de auteurs van het boek Maakbaarheid, denkt dat als de overheid mensen vooruit wil helpen en aan sociale samenhang wil werken, zij vooral hun sociale achterstand moet aanpakken. En dat kan het beste via de arbeidsmarkt. ‘De laatste tijd is er vooral gesproken over culturele verschillen tussen groepen mensen. Het zou een verademing zijn als het nu eens over méér gaat. Mensen willen werk, ze willen geld verdienen. Op hun werk ontmoeten ze op een ongedwongen manier meer soorten mensen dan in hun buurt wonen. Een diversiteitsbeleid waarbij wordt gestreefd naar vrouwen en migranten op alle niveaus in de organisatie, zou daarom enorm helpen. De arbeidsmarkt wordt onderschat als het gaat om het bevorderen van sociale cohesie.’
Kabinet van inkeer
Hans Boutellier, directeur van het Verwey-Jonker Instituut voor onderzoek naar maatschappelijke vraagstukken, juicht de herwaardering van gezin en buurt toe. ‘De duurzaamheid van dit soort verbanden is de laatste jaren erg onderschat.’ Maar, waarschuwt hij, het kabinet moet zich niet blindstaren op dit niveau. ‘We hebben ook te maken met een globaliserende wereld en moeten aansluiting vinden bij grotere processen. Dit is een kabinet van inkeer. Dat vind ik te waarderen, maar het kan ook parochiaal en benepen uitpakken. Het lukte Balkenende in zijn vorige kabinet niet om het normen-en-waardendebat onder liberalen van de grond te krijgen. Nu zou het juk van benepenheid zó zwaar kunnen drukken dat de verdere ontwikkeling van kennis, innovatie en ook de internationale oriëntatie achterblijven. Ook al staat het vooraan in het regeerakkoord.’
Boutellier vindt het pure winst dat instellingen en professionals nadenken over hun kernopdracht. Op uitnodiging van het nieuwe kabinet gaan zij daarover in de eerste honderd dagen van de regeerperiode met de ministers in gesprek. Daarbij moeten de gesprekspartners wel beseffen dat ze opereren in een netwerksamenleving: ‘De oudere gezagsstructuren kun je niet meer in oude glorie herstellen, dat is voor altijd voorbij. Dat betekent: veel meer samenwerking tussen organisaties. Veiligheid, bijvoorbeeld, Dat is niet alleen een zaak van politie en justitie, maar ook van scholen. Het risico bestaat dat daar te weinig oog voor is, en er meer wordt gekeken naar de verouderde, verticale verhoudingen van vroeger.’
Het polderen moet dus op nieuwe leest worden geschoeid. Het gaat er niet alleen om het met elkaar eens te worden, burgers moeten zich ook gesteund voelen door instituties en professionals. Een ander gevaar dat het gemeenschapsdenken in zich bergt, is maatschappelijke uitsluiting. Boutellier: ‘We zien nu een soort herstel van een nationaal identiteitsbesef. Minderheden kunnen zich daardoor uitgesloten voelen. Het is daarom belangrijk om mensen vrijheid te geven als het om hun identiteit en cultuur gaat. Als mensen zich aan de wet houden en meedoen met de samenleving, dan moet je verder niet zeuren. Je moet integratie niet zó groot maken en de gemeenschap zó klein dat iedereen per se mee moet in onze culturele vormen. Dat zou ik heel benepen vinden.’

Marcel ten Hooven

Eerherstel van de polder

Abortus
Progressief en feministisch Nederland maken zich op voor een nieuwe bedreiging: het komend christelijk-sociale kabinet zou weleens kunnen gaan morrelen aan de abortuswetgeving. ChristenUnie-leider André Rouvoet pleit voor een inperking van het begrip ‘noodsituatie’, een voorstel dat bij onze aankomende premier in vruchtbare aarde kan vallen. Jan Peter Balkenende en zijn partij suggereren regelmatig dat in ons land ‘de hand wordt gelicht’ met de abortuspraktijk.
Het actiecomité Wij Vrouwen Eisen, opgericht in 1974, heeft inmiddels een open brief aan de PvdA geschreven waarin de sociaal-­democraten worden herinnerd aan hun oude standpunten: abortus uit het Wetboek van Strafrecht, en de vrouw beslist. De ondertekenaars willen niet dat er aan het begrip noodsituatie wordt getornd. Maken ze zich terecht zorgen?
Het in werking treden van de Wet afbreking zwangerschap (Waz, zie kader Abortuswetgeving) in 1984 heeft er niet voor gezorgd dat abortus van de politieke agenda verdween. Door de jaren heen zijn incidenten – met name de Evangelische Omroep stelt graag ‘misstanden’ aan de kaak – reden geweest voor de kleine christelijke partijen en het CDA om de huidige abortuspraktijk te bekritiseren. Het beeld dat de buitenwacht op basis van deze incidenten krijgt voorgeschoteld, is dat abortusartsen bijna volgroeide, gezonde kinderen het leven benemen omdat de aanstaande moeder op wintersportvakantie wil.
Zeker iets om je druk over te maken als het waar zou zijn. Maar het op het verzoek van Balkenendes eigen kabinet opgestelde rapport ‘Evaluatie Wet afbreking zwangerschap’ dat september 2005 is verschenen, laat van dat beeld niets over (zie kader Evaluatie Waz). Aan de Nederlandse abortuspraktijk valt slechts marginaal iets te verbeteren, zo blijkt uit de conclusies en aanbevelingen van de commissie die het schreef.
Het kabinet, zo meldt een brief van 28 april 2006, sluit zich op vrijwel alle punten bij de commissie aan. Wat het begrip ‘noodsituatie’ betreft, schrijft staatssecretaris va n Volksgezondheid Ross-van Dorp: ‘De ernst van de situatie zoals ervaren door de vrouw is het uitgangspunt voor artsen om te bepalen of er sprake is van een noodsituatie. Hiermee voldoet de praktijk dus aan een van de belangrijkste bepalingen uit de wet.’
Waarom zou die conclusie een half jaar later weer op de helling gaan?
Vierentwintig weken
Joyce Outshoorn, hoogleraar vrouwenstudies (Universiteit Leiden) en gepromoveerd op de politieke strijd rondom de abortuswetgeving, is er toch niet gerust op. Zij heeft de open brief aan de PvdA mede ondertekend. ‘Zo’n vijftien procent van de bevolking vindt dat abortus alleen mag als de vrouw in levensgevaar verkeert. Zij gebruiken nieuwe ontwikkelingen in prenataal onderzoek en medische technologie om de discussie steeds te actualiseren.
Rouvoet is met zijn partij in sociaal opzicht naar links opgeschoven, en moet daarom wel iets binnenhalen op de traditionele punten van de ChristenUnie. Dat kan hij doen door de noodsituatie ter discussie te stellen. Ik denk dat hij op dat punt aansluiting vindt bij het CDA. De rechtervleugel heeft nog altijd moeite met het compromis dat in 1980 is gesloten.’
Margo Trappenburg (Universiteit Utrecht), bijzonder hoogleraar patiëntenperspectief en publicist op het gebied van medisch-ethische vraagstukken, bevestigt de rol van nieuwe prenatale diagnostiek in de discussie over abortus: ‘Het veroorzaakt altijd opschudding in de media als met behulp van bijvoorbeeld bloedonderzoek of een echo­scopie een aandoening wordt gevonden die voor de een wel reden is om te aborteren, en voor de ander niet: blindheid, een syndroom waardoor een kind heel klein blijft, of abortus op dragerschap van bijvoorbeeld hemofilie. Tegenstanders grijpen dat aan om te zeggen dat de wet daarvoor niet is bedoeld. Maar waarom mag je wél een volstrekt gezonde vrucht aborteren als je in een noodsituatie verkeert, en niet een vrucht met een afwijking, alleen maar omdat je toevallig een kinderwens hebt?’
Couveuse
Een ander probleem is de grens van levensvatbaarheid, die steeds dichter in de buurt komt van het moment waarop neonatologen een veel te vroeg geboren kind in leven kunnen houden. Daardoor lijkt het alsof even oude foetussen geaborteerd worden als in de couveuse gelegd. Maar dat is een misverstand. ‘De wet verbiedt abortus op een levensvatbare vrucht. Abortus op foetussen van vierentwintig weken en ouder is dan ook uitzonderlijk, en heeft altijd een specifieke reden,’ zegt hoogleraar gezondheidsrecht Sjef Gevers (Universiteit van Amsterdam), voorzitter van de commissie die de Evaluatie schreef. ‘Het gaat dan óf om kinderen die zodanig zijn aangedaan dat ze tijdens, of onmiddellijk na de geboorte zullen overlijden. Óf het zijn kinderen met een zodanige handicap en zulke medische problemen, dat te verwachten is dat na de geboorte van medisch ingrijpen wordt afgezien omdat sprake is van een uitzichtloze situatie.’ Sommige aandoeningen zijn, helaas, pas in een heel laat stadium aantoonbaar. Waarom zou het bij uitstek christelijk-sociaal zijn om een vrouw te dwingen zo’n zwangerschap te voldragen?
Frivole redenen
Het ligt dan ook voor de hand dat Rouvoet c.s. zich niet op deze late abortussen zullen richten, maar juist op de vroege. ‘Daarbij zullen ze een onderscheid willen maken tussen zogenaamde frivole redenen om een zwangerschap af te breken, en serieuze,’ denkt Outshoorn. Bij frivool moet je dan bijvoorbeeld denken aan (zeer weinig voorkomende) abortussen vanwege wintersportvakantie of hazelip.
Maar waar ligt de grens? Een vakantie, omdat je een burn-out hebt en helemaal óp bent? Een hazelip, omdat je al een gehandicapt kind hebt en het ziekenhuis al genoeg van binnen ziet? Wie kan bepalen wat voor iemand in welke omstandigheden draaglijk is, om van wenselijk nog maar te zwijgen?
Maar zelfs als een commissie na uitgebreid onderzoek een uitputtende lijst criteria zou kunnen vaststellen, kan dat het probleem niet oplossen. Want hoe kun je een vrouw dwingen een door haar (om welke redenen dan ook) ongewenste zwangerschap uit te dragen? Hoe ziet dat er concreet uit? Vierentwintig uur per dag toezicht in een gevangenis? En stel dat het lukt, wat betekent dat dan voor het leven van het ongewenste kind?
Onthouding
Het ligt niet voor de hand dat de leider van de ChristenUnie zijn vingers hieraan gaat branden. Wat gebeurt er dan wél?
Het begrip ‘noodsituatie’ komt aan de orde, en wellicht komt er een commissie. Die zal na uitgebreide ethische reflectie en consultatie van het hele veld concluderen dat voorlichting en preventie topprioriteit hebben. Voorkomen is, ook in dit geval, het beste. Om het streng christelijke volksdeel een plezier te doen, wordt seksuele onthouding daarbij uitdrukkelijk genoemd. Daarnaast zijn gratis voorbehoedmiddelen en voorlichting gericht op specifieke risicogroepen als jongeren en allochtone vrouwen (zie kader Evaluatie Waz) van essentieel belang.
Een voorstel om elke abortusvraag verplicht langs externe, onafhankelijke toetsingscommissies te laten gaan, zal afketsen op uitvoeringsproblemen. De wachttijd voor de commissies bedraagt ettelijke weken tot maanden, en dat kan natuurlijk helemaal niet. Wel wordt er een protocol ontwikkeld voor het gesprek tussen arts en vrouw, waarin artsen onder meer de verplichting krijgen op alternatieven als adoptie te wijzen. Ook moet een arts in geval van twijfel een psycholoog of maatschappelijk werker raadplegen. De artsen zullen hiertegen protesteren, zich schikken, en in de praktijk te werk gaan zoals ze dat al ruim dertig jaar doen: uitgaan van het principe ‘de vrouw beslist’.
Intussen zal de maatschappelijke discussie bij elke nieuwe technologische ontwikkeling blijven oplaaien. En dat is ook niet erg. Want, zoals Sjef Gevers zegt: ‘Abortus is geen gewone medische ingreep, zoals een blindedarmoperatie. Het gaat om menselijk leven, al is het in nog zo’n prille vorm.’
Abortuswetgeving
De Wet afbreking zwangerschap (Waz), in werking getreden op 1 november 1984, is het resultaat van een moeizaam verkregen compromis tussen CDA en VVD. De wet werd in 1980/81 zowel in de Tweede als in de Eerste Kamer met één stem verschil aangenomen. De eerste Nederlandse abortusklinieken bestonden toen al bijna tien jaar. Formeel was abortus alleen op medische indicatie toegestaan, dus als een vrouw in levensgevaar verkeerde. Maar volgens gerechtelijke vonnissen vielen ook de geestelijke gezondheid van een vrouw (1949) en iemands sociale omstandigheden (1976) onder medische indicatie. Deze ruime interpretatie maakte toezicht en handhaving op basis van het Wetboek van Strafrecht bijna onmogelijk. Vanaf 1970 zijn wetsvoorstellen gedaan om abortus te regelen. Daarbij stond de vrouwenbeweging pal tegenover het christelijk deel van Kamer en kabinet. Toenmalig minister van Justitie Dries van Agt probeerde zelfs tot tweemaal toe abortuskliniek Bloemenhove te sluiten (in 1974 en 1976), zonder succes. Abortus staat nog altijd in het Wetboek van Strafrecht, maar artsen en klinieken die zich aan de regels houden, worden niet vervolgd.
Evaluatie Waz: enkele cijfers
• Vijftig procent van de abortussen is op embryo’s jonger dan zes weken
• Vijftien procent van de abortussen vindt plaats bij vrouwen die vijftien tot twintig weken zwanger zijn, tweederde van hen komt uit het buitenland
• Ongeveer twee procent van de abortussen is het gevolg van prenatale diagnostiek
• Per duizend vrouwen vragen allochtone vrouwen tweeënhalf (Turkse) tot ruim negen (Antilliaanse) keer vaker om een abortus dan autochtone Nederlandse vrouwen (4,7 per duizend vrouwen). Bij asielzoekers gaat het om zestig per duizend vrouwen
• Vierentwintig procent van de abortussen vindt plaats bij vrouwen van twintig tot vierentwintig jaar.
Het aantal abortussen onder zwangere vijfendertigplussers neemt iets toe, maar niet meer dan onder andere leeftijdscategorieën
• Vanaf 1990 stijgt het aantal abortussen in Nederland. Die stijging hangt samen met het aantal allochtone vrouwen dat om een abortus vraagt
• In 2004 vonden in Nederland dertigduizend abortussen plaats (exclusief die bij vrouwen die uit het buitenland hiernaartoe kwamen voor een abortus)

Een nieuwe baas over eigen buik?

Milieu
We willen elk jaar meer autorijden, maar ook minder vervuilen. Moderne armoede, dat is alle luxe om je heen, maar geen schone lucht om in te ademen. De oplossing is biobrandstof, bijvoorbeeld op basis van koolzaadolie en maïs.
Moderne armoede is echter ook: maïs op de velden, maar niet in de maag. De Mexicanen zien de grondstof voor hun tortilla’s verdwijnen in de tanks van westerse auto’s. Het volksvoedsel van Mexico dreigt te duur te worden voor zijn eigen burgers.
Dat is onwenselijk en onnodig, zegt universiteitshoogleraar Rudy Rabbinge van Wageningen Universiteit. Er is een alternatief voor de alternatieve biodiesel: de biologische zonnecel. Als we daar niet voor kiezen, zet de trend door die nu al is ingezet: ‘Fuel for the rich versus food for the poor.’ We voeden mensen, of we ‘voeden’ auto’s.
Hoe kon het zo ver komen?
‘Ik heb ook niet voorzien dat er zoveel mensen gedupeerd zouden worden door het feit dat biomassa voor onze maatschappij belangrijker werd. Het klinkt sympathiek, een auto die op koolzaadolie of maïs loopt. Maar het kan armoede en een milieuramp veroorzaken als er te weinig oog is voor milieu- en andere effecten.’
Het ministerie van VROM en grote delen van de milieubeweging zien biobrandstof juist als een goed alternatief voor fossiele brandstof.
‘Maar dat is ze niet. Het is een ontzettend inefficiënte manier om aan je energie te komen. Een auto die twintigduizend kilometer per jaar rijdt, heeft ongeveer twee hectare koolzaad nodig. Bij granen ligt die verhouding nog veel ongunstiger.
In Nederland rijden zo’n zeveneneenhalf miljoen auto’s rond. Reken maar uit hoeveel landbouwgrond je daarvoor nodig hebt. En vergelijk dat met de ruimte die nodig is om iemand een jaar lang van plantaardig voedsel te voorzien: tweehonderd vierkante meter. Zelfs voor het bijmengen van biodiesel heb je enorme oppervlakten landbouwgrond nodig. Om in 2010 5,75 procent van onze benzine en diesel door biobrandstof te vervangen, een eis die de Europese Unie stelt, moeten we 1,4 miljoen hectare koolzaad telen. Dat is heel Neder­land ten noorden van de lijn Amsterdam-
Enschede.’
Waarom blijft er zo weinig energie over van zoveel planten?
‘Omdat we maar één tot twee procent overhouden van de energie die erin zit. De rest gaat verloren in het proces om die energie te winnen. Als we rechtstreeks de energie gebruiken die erin zit, zou dat veel gunstiger zijn.’
Hoe gaat dat in zijn werk?
‘De groene bladeren vangen energie in de vorm van licht op. Die wordt omgezet in energierijke moleculen, waaruit suiker ontstaat. Via knip- en plakwerk ontstaan vervolgens eiwitten, vetten en koolhydraten, de droge stof waarvan we brandstof maken in de vorm van alcohol. De rest gaat als CO2 en water de lucht in. Wat moleculair fysici inmiddels kunnen, is het eerste deel van die fotosynthese, de fotochemische reactie, gebruiken. Daardoor kan onmiddellijk op dat niveau elektriciteit worden geproduceerd, of bijvoorbeeld waterstof of alcohol door bacteriën.’
Waarom gebeurt dat niet allang?
‘Het is biofysisch heel moeilijk. Dit kan pas sinds kort.’
Het zou dus verstandig zijn om die techniek zo snel mogelijk in te zetten.
‘Ja. Waarom zou je een hele plant gebruiken terwijl je energie rechtstreeks kunt krijgen door gebruik te maken van die fotochemische reactie? Je haalt dan alleen die moleculen eruit die fotochemisch actief zijn. Die fungeren als een organische zonnecel. Zonlicht is er genoeg. Het licht van de zon, een enorm grote kernfusiecentrale, geeft per uur een hoeveelheid energie die voldoende is voor de mondiale energiebehoefte van een jaar.’
Je hoort vaak dat de bijdrage van zon- en windenergie aan de oplossing van ons energieprobleem schromelijk wordt overschat.
‘En dan wordt er wel tien miljard euro uitgetrokken voor een kernfusiecentrale. Maar waarom zou je proberen de zon na te bootsen op aarde? Wanneer je een paar honderd miljoen neertelt voor zonnecellen, organische of gemaakt van silicium, en daar enkele honderdduizenden hectaren mee vult, is je energieprobleem opgelost. Oók als het grijs weer is, want zelfs dan komt er een smak licht binnen. En wat denk je van de lange zomerse dagen die we hier hebben? Op deze manier kun je ook waterstof laten vastleggen, iets wat je als brandstof voor auto’s kunt gebruiken. Binnen vijftig jaar kun je de hele energiebehoefte dekken.’
Dit klinkt wel heel eenvoudig. Waarom gebeurt het niet?
‘Dat is een kwestie van politieke keuze en politieke wil.’
U bent zelf PvdA-senator. Wat is er aan de hand in Den Haag?
‘Den Haag is erg gevoelig voor hypes. Wat er ontbreekt, ook bij de beleidsmakers, is kwantitatief denken en natuurwetenschappelijke scholing. Wat ik u nu vertel, is niet meer dan een lesje natuurwetenschap.’

Een nieuw soort zonne-energie

Randstadbestuur
Eén Randstadbestuur dat daadkrachtig en met durf de grote problemen van dat gebied aanpakt, daarvoor pleit de Commissie Versterking Randstad in haar gelijknamige advies. Onder voorzitterschap van oud-­premier Wim Kok wordt een ‘ingrijpende bestuurlijke reorganisatie’ voorgesteld.
Bestuurskundige prof.dr. Michiel de Vries (Radboud Universiteit Nijmegen) ziet er niets in. Dat komt in de eerste plaats, zegt hij, omdat het rapport niet aangeeft op welke wijze de problemen van de Randstad samenhangen met bestuursproblemen. Toch is het de ‘bestuurlijke drukte’ die volgens de commissie-Kok voorkomt dat urgente kwesties als slechte bereikbaarheid en een ondermaats woon- en werkklimaat worden opgelost. Vier provincies, vijf grote steden, vier regionale besturen en 168 gemeenten moeten het eens zien te worden. Dat zijn er te veel.
De Vries: ‘De commissie noemt als voorbeeld de A4 tussen Rijswijk en Schiedam, waar al veertig jaar over wordt gesteggeld. Maar ze zegt zelf dat de aanleg daarvan hapert door de tussenkomst van de Tweede Kamer en door allerlei milieuregels. Dat heeft dus niets met bestuurlijke drukte te maken, maar met regels, wetgeving en belangen. Ook Schiphol wordt genoemd, maar in dat geval gaat het om afstemming tussen verschillende beleidsterreinen: ruimtelijke ordening en milieu, economie, en verkeer en vervoer. De tegengestelde belangen die daar een rol spelen, hebben niets te maken met bestuurlijke problemen. Want afstemmingsproblemen hou je altijd.’
Nederland functioneert perfect, oordeelt De Vries. ‘De stroperigheid waar de commissie tegenaan loopt, creëert draagvlak en zorgt ervoor dat de kwaliteit van de besluitvorming in ons land heel hoog is. Een goede, moderne bestuurder moet veel en vaak overleggen en mensen serieus nemen. Door rekening te houden met elkaar, is ons beleid gematigd en stabiel. Maar dat kost tijd, en daar willen ze nu blijkbaar vanaf. Langdurig en met veel mensen overleggen is niet zakelijk genoeg. Nou, dat klopt. Maar het is wel maatschappelijk belangrijk. Bovendien, als je níét zo te werk gaat, pluk je daar achteraf de zure vruchten van. Dan krijg je te maken met weerstand tegen genomen besluiten. Dat kost je veel meer geld en tijd.’
De Vries vindt het enthousiasme van de werkgeversorganisaties voor de plannen van de commissie-Kok dan ook niet toevallig. ‘Die denken: we hebben jarenlang moeten overleggen omdat dat nu eenmaal moest, maar eigenlijk willen we gewoon onze eigen gang gaan. Wij willen niet gestoord worden met dat soort overleg.’
De professor heeft iets heel anders in zijn hoofd. We moeten überhaupt af van het hele idee van bestuurlijke vernieuwing, vindt hij. ‘Laat die overlegstructuren bestaan. En hef alle provincies op. Provincies doen geen zinvol werk. Ze dringen zichzelf op om te regisseren en te coördineren, maar in feite doen ze alleen wat kleine dingen: de ambulancediensten, de streekplannen. Ze willen zichzelf groot maken, maar ze stellen niet veel voor.’
Nederland is zelf één grote provincie, stelt De Vries. ‘Laat het rijk bovengemeentelijke problemen oplossen. En kwesties tussen gemeenten kun je voorleggen aan teams die op projectbasis samenwerken. Een nieuwe bestuurslaag hebben we helemaal niet nodig. En zeker niet als dat een extra bestuurs­laag wordt – en die kans is zeker niet uitgesloten.’

‘Hef alle provincies op’

Formatie
Samen ontbijten in Beetsterzwaag, heeft het echt iets uitgemaakt? ‘Ja,’ zegt hoogleraar parlementaire geschiedenis Carla van Baalen (Radboud Universiteit Nijmegen). ‘Het is goed om weg te zijn uit de sfeer waar je altijd bent. Het gaat er niet zozeer om dat je de media op afstand houdt, maar dat je een vertrouwensbasis kunt creëren. Als die goed is, kun je als team veel beter functioneren.’
‘Het is heel verstandig om buiten Den Haag te gaan zitten,’ vindt ook oud-CDA-Tweede Kamerlid Hans Hillen. ‘Als je de fracties bij de formatie betrekt, ligt elke vertrouwelijke mededeling binnen een half uur bij de pers. Politici hebben vervolgens de neiging uitspraken te corrigeren of te rechtvaardigen en zijn daar zó druk mee, dat ze het zicht op de normale zaken verliezen.’
Gert Schutte, oud-parlementariër voor het Gereformeerd Politiek Verbond, dat samen met de Reformatorisch Politieke Federatie is opgegaan in de ChristenUnie: ‘Belangrijk is, dat nu de fractievoorzitters met elk één secondant een mandaat hebben gekregen. De vorige keer stonden er allerlei fractieleden om die onderhandelingen heen. Zij hadden niet alleen bijna elk moment de gelegenheid iets in te fluisteren, maar aan hen moest ook bijna elk moment verantwoording worden afgelegd.’ Zo kun je geen zaken doen – in 2003 liepen de onderhandelingen tussen Bos en Balkenende mede daardoor op niets uit.
Geen aannemer
Informateur Herman Wijffels heeft er goed aan gedaan ‘zijn’ clubje onderhandelaars uit hun vertrouwde omgeving te halen. Natuurlijk, via SMS, Blackberry’s en e-mail is iedereen altijd bereikbaar. ‘Maar je kunt je apparatuur ook uitzetten’, meent Schutte. En: ‘Wanneer je invloed wilt hebben op de formatie, moet je er als Kamerlid voor zorgen dat je contact houdt met de juiste mensen,’ weet Hillen uit ervaring. ‘Natuurlijk probeer je je eigen punten onder de aandacht te brengen. Maar dat is iets anders dan dat de onderhandelaar tussentijds terugkomt bij zijn fractie om die te laten goedkeuren wat hij heeft afgesproken.’
De formatie zoals die nu plaatsvindt, grotendeels buiten het zicht van media en Tweede Kamerfracties, geeft de onderhandelaars de kans letterlijk afstand te nemen van Den Haag. Dat maakt het makkelijker elkaars vertrouwen te winnen. Hillen: ‘Wij vonden dat wel leuk, de Verhagen-uitspraak Met Bos ben je de klos tijdens de verkiezingen, maar bij de PvdA waren ze des duivels.’ Als onderhandelaar moet je daar niet steeds door kwaaiige fractiegenoten aan herinnerd worden. Oplossing: zorg ervoor dat je die fractiegenoten niet tegenkomt.
Vertrouwen is van cruciaal belang voor stap twee: afspraken maken. Hoe minder vertrouwen er is, hoe gedetailleerder alles wordt vastgelegd. ‘Het regeerakkoord van Kok-II was een telefoonboek. Vijfentachtig pagina’s!’ herinnert Van Baalen zich. ‘Balkenende-I waren er al vijftig minder, en in 2003 ging het kabinet op basis van vijftien pagina’s aan de slag. Bos en Balkenende hebben zelf de Paarse kabinetten meegemaakt, met compleet dichtgetimmerde regeerakkoorden. Wellicht hebben zij toen gezien welke grote nadelen daaraan kleven.’
Hillen: ‘Je moet klaar zijn voor de uitdagingen van morgen, niet voor de afspraken van gisteren. Je kunt niet de komende vier jaar in een glazen bol zien. Zelfs de voorspellingen van het Centraal Planbureau zijn tegenwoordig maar een kwartaal geldig.’
Een ramp, een tegenvaller of iets anders onverwachts kan het hele scenario overhoop halen. Van Baalen: ‘Een gedetailleerd regeerakkoord geeft de illusie dat alles onder controle is. In werkelijkheid is dat nooit het geval.’
Het heeft nog een ander nadeel om afspraken tot achter de komma vast te leggen. ‘De ministers kunnen alleen nog maar beleid uitvoeren dat in het regeerakkoord is vastgelegd, maar bij het maken van die afspraken waren ze helemaal niet aanwezig. Van sommige ministers is bekend dat ze bepaalde dingen graag anders wilden aanpakken. Maar dat kon eigenlijk niet, omdat er al afspraken over waren gemaakt,’ zegt Van Baalen.
‘Een minister met ambities wil niet uitvoeren wat een paar fractiespecialisten hebben bedacht,’ zegt Hillen. ‘En terecht. Een minister is geen aannemer, maar een architect. Anders kun je net zo goed een directeur voorlichting de leiding geven over een departement.’
Stel tijdens de formatie de kaders vast, en laat die goedkeuren door de fracties. Maak afspraken over de financiering en de lastendruk, zeggen Hillen en Schutte. En accepteer dat er verschillen zijn die niet volledig uitonderhandeld kunnen worden. Daarna schrijven de ministers het regeerakkoord. ‘Over heel moeilijke kwesties kun je procedure-afspraken maken, bijvoorbeeld: over de hypotheekrente moeten we binnen twee jaar als kabinet een standpunt hebben,’ zegt Hillen.
De dood in de pot
Ook PvdA-Tweede Kamerlid Jet Busse­ma­ker, die in 2003 mee-onderhandelde aan de zijde van Wouter Bos, is ervan overtuigd: ‘Het is verstandig meer afstand van het Binnenhof te nemen. Benoem de bewindspersonen en geef hun de kans hun eigen stempel op het beleid te drukken. Voor de Tweede Kamer geldt: hoe gedetailleerder het regeerakkoord is, hoe meer fractieleden zich daaraan gebonden voelen, en hoe minder debat er is.’ Dat is de dood in de pot voor de Nederlandse politieke cultuur. Volksvertegenwoordigers zijn niet aangesteld om te besturen – ook al lijkt dat wel zo wanneer fracties een prominente rol spelen tijdens formatiebesprekingen.
‘Nederland heeft er van oudsher moeite mee een duidelijk onderscheid te maken tussen politiek en bestuur,’ analyseert Douwe Elzinga, hoogleraar staatsrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen. Elzinga was voorzitter van de naar hem genoemde staatscommissie voor dualisme en lokale democratie, die er onder meer voor pleitte wethouders niet ook aan de gemeenteraad te laten deelnemen. De wet Dualisering Gemeentebestuur is in maart 2002 ingevoerd.
‘De handelsmentaliteit, de traditie van collegiaal bestuur, de consensusgerichtheid en het regentendom hebben ervoor gezorgd dat politieke leiders zich niet makkelijk kunnen manifesteren in Nederland. In Zuid-Europese landen, maar ook bijvoorbeeld in Groot-Brittannië, zie je veel duidelijker het onderscheid tussen enerzijds goede bestuurders en anderzijds politieke leiders die een scherp politiek profiel neerzetten,’ zegt hij. Dat onderscheid is belangrijk, omdat burgers dan kunnen zien dat Den Haag niet een pot nat is.
‘In ons land was oud-VVD-fractieleider Frits Bolkestein zo iemand. Hij zocht graag de marges van de coalitie op toen hij fractievoorzitter was,’ zegt Schutte. ‘De VVD was sowieso meer dualistisch ingesteld dan de andere regeringspartijen. PvdA, CDA en D66 vonden het vaststellen van het regeerakkoord altijd het belangrijkste; daarna was het eigenlijk klaar, en moest het akkoord uitgevoerd worden. Maar partijen zijn de verkiezingen ingegaan met een eigen programma en eigen prioriteiten. Dáár moet je op afgerekend willen worden.’ Dat regeringspartijen in het regeerakkoord alvast proberen de buit binnen te halen, is volgens Schutte een ‘angststrategie’.
Er is nóg meer moed nodig, denkt Elzinga. ‘Het geeft de politiek meer profiel als je kunt accepteren dat regeringspartijen ook wel eens met andere fracties in zee gaan. Zo gaat de SP natuurlijk de kanonnen openen als het volgende kabinet met zijn sociaal beleid komt. Dat kabinet moet dan de ruimte creëren om zo’n club de wind uit de zeilen te nemen. De PvdA moet af en toe met de SP kunnen meegaan.’
Goede bestuurders en geprofileerde politici zijn een, weliswaar verlaat, antwoord op Pim Fortuyn, zegt Elzinga. ‘Je laat zien dat er keuzes zijn, en waar die liggen. De klassieke bestuurderspartij staat onder druk sinds Fortuyn. Je moet een politiek profiel maken, ook al zit je in de regering. Doe je dat niet, dan grijpen plebiscitaire politici zoals Rita Verdonk hun kans.
Ik denk zelf dat politieke partijen onmisbare organisaties zijn. Maar om als parlementair systeem een overlevingskans te hebben, moet je er wel voor zorgen dat partijen levende organismen blijven. En in de Kamer flink lawaai maken.’

De terugkeer van de politieke keuze

Jorien weglaseren
Feyenoord-fan: dat word je niet, dat ben je. Sinds zijn zevende maakt Ronald Wilson, geboren Vlaardinger en werkzaam in de mouterij, deel uit van het Legioen, de oertrouwe achterban van de Rotterdamse club. Uiteraard frequenteert hij alle wedstrijden van Feyenoord, inclusief Europese uit-duels in Dnjepropetrovsk en Trabzon. Hij heeft uitsluitend Feyenoord-kleding in de kast hangen. Zijn jongste zoontje heet ‘Brian Feyenoord’. Ronalds clubliefde kent zelfs geen fysieke grenzen: op zijn zestiende verbrijzelde hij op weg naar De Kuip zijn onderarm, maar hij bezocht tóch de thuiswedstrijd tegen FC Groningen – de artsen in het Dijkzigt-ziekenhuis verbijsterd achterlatend. Hij heeft er nog altijd last van.
Het meest trots is Ronald op zijn Feyenoord-tatoeages. Op zijn rechteronderarm heeft hij een Feyenoord-embleem met een draak. Op zijn rechterbovenarm: stadion De Kuip met een vuist die uit de Maas komt. Zijn rechterborst wordt gesierd door een duivel in een Feyenoord-shirt, zijn rechteronderbeen door een ‘tribal’ met een Feyenoord-embleem. Over de volle breedte van zijn buik staat, in Old English letters, de naam ‘Feyenoord’. Op zijn rechterarm prijkt een buldog met een Feyenoord-vlag. Zijn gehele rug wordt bedekt door stadion De Kuip in vogelvluchtperspectief.
De meest vreemde staat sinds een jaar of tien op Ronalds linkerbovenbeen: een levensgrote tatoeage van Feyenoord-voorzitter Jorien van den Herik. ‘Het begon als een grap. Ik zat bij Tattoo Bob aan de Pleinweg in Rotterdam. Die legde net de laatste hand aan de Kuip-tatoeage op mijn rug. Toen zeiden een paar maten van me: je durft toch nooit Jorien van den Herik op je been te laten zetten. “Zet hem er maar gelijk op,” zei ik toen.’ Ronald heeft nooit spijt gehad van zijn ongebruikelijke hommage aan ‘de man die onze club begin jaren negentig heeft gered’. Maar dit seizoen begon Wilson zich toch wat ongemakkelijk te voelen. Van den Herik maakte er een zooitje van, en het spel van Feyenoord was niet om aan te zien. Het Legioen morde. ‘Heb je nog steeds die vent op je poot?’ kreeg Ronald steeds vaker te horen op de tribune.
Toen de Grote Kale Leider afgelopen december werd verdreven na een supportersrevolte, wist hij het zeker: Van den Herik moest eraf. ‘Gelukkig herinnerde Tattoo Bob me eraan dat hij beloofd had de tatoeage gratis weg te halen als ik er genoeg van had.’ Eind december toog Ronald voor het eerst naar de Pleinweg voor een hyper­moderne laserbehandeling. Pijn dat het deed! ‘Heb je wel eens stroomstoot door je sodemieter gehad? Zo voelde het.’
De eliminatie van Jorien is een langdurig project: hij moet nog zeker zeven keer terugkomen, met intervallen van steeds zes weken. Pas over een jaar is de gevallen Feyenoord-preses van zijn huid geweken. En dan komt er natuurlijk een nieuwe tattoo. Welke, dat weet Ronald al precies. ‘Mijn jongste zoontje is dat jochie in Feyenoord-shirt met de opgestoken middelvinger, van de bekende foto. Die komt straks op mijn linkerbovenbeen.’
Thijs Niemantsverdriet
Bagdads dagboek
De website van de Brits/Ierse Society of Archivists is geen plek om elke dag naartoe te surfen. ‘Working for Archives, Archive Conservation and Records Management’, is de droge ondertitel van www.archives.org.uk. Maar schijn bedriegt. Klik op ‘Professional Issues’. Dan op ‘International Perspectives’. Door naar ‘A Day in the Life’. En tenslotte: ‘Diary of Saad Eskander, Director of the National Archives and Library in Iraq’. Saad Eskander, staat daar beleefd aangekondigd, ‘is zo vriendelijk een dagelijks verslag van zijn leven in Irak met ons te delen’. Het dagboek begint in november 2006.
Zondag 19 november, Bagdad. ‘Het was een zeer gespannen en lawaaiige dag. Ik hoorde meerdere explosies; sommige niet ver van mijn kantoor. Geweerschoten en sirenes volgden op de ontploffingen. Mijn staf is gewend geraakt aan deze dagelijkse gebeurtenissen en maakte grappen.’
Dinsdag 21 november. ‘Het was verreweg de slechtste dag van het jaar. Op het moment dat ik met de auto bij het hoofdgebouw arriveerde, hoorde ik twee grote explosies. (&#8230;) Nadia, een bibliothecaresse van de computerafdeling, verscheen niet op haar werk. Ik hoorde dat haar vader gisteren gewond is geraakt. (&#8230;) 11.00 a.m. Ik ontving verschrikkelijk nieuws. Ali Salih is in het bijzijn van zijn zuster doodgeschoten. Ali was een slimme jongeman. Ik heb hem naar Florence in Italië gestuurd voor een opleiding tot webdesigner. Na zijn terugkeer heeft hij samen met Nadia onze officiële website gebouwd en onderhouden (www.iraqnla.org, red.). Hij was het symbool van de modernisering en het hervormingsproces binnen het Nationale Archief. (&#8230;) Iedereen die Ali kende moest vandaag huilen.’
Woensdag 13 december: ‘Meer slecht nieuws. Een terroristische groepering heeft het huis van een van mijn stafleden aangevallen. Hij en een van zijn zoons (een student) zijn gewond geraakt, terwijl de andere zoon (een arts) is vermoord.’
Zo gaat het verder, eindeloos en uitzichtloos. Ondanks aansporingen van zijn medewerkers om het land te verlaten en zijn hachje te redden, blijft Eskander op zijn post en houdt hij de archieven en de bibliotheek open. Wie weet wat er zich in de archiefdozen bevindt, wat hij bewaakt. Zal het Nationale Archief er wat mee opschieten als straks de door Bush beloofde twintigduizend extra soldaten in de stad arriveren?
Henk van Renssen
IJsland smelt
IJsland kan zich geen betere promotor wensen dan Anneke Dekker. De directeur van Iceland Tours, een klein, zelfstandig reisbureau, is charmant, zakelijk en bevlogen. Begin jaren tachtig verloor ze haar hart aan het land. Sindsdien is ze er honderdvijftig tot tweehonderd keer geweest. Ze roemt de ongerepte natuur met zijn gletsjers en heetwatermeren, het uitgaansleven in Reykjavik, dat je móet zien omdat het zoveel extremer is dan in Nederland. ‘Als wij een slok op hebben, hebben zij er drie op.’
Folders tonen de bezoeker stille meren, de middernachtszon, het Ice Hotel. Ook dit jaar verwacht het verkeersbureau weer een toename van het aantal bezoekers. Dat groeit gestaag met zeven procent per jaar. Het land krijgt jaarlijks meer toeristen – zo’n vierhonderdduizend – dan het inwoners telt.
En dat terwijl de meest voor de hand liggende attractie tanende is. ‘In de reiswereld van Groenland, IJsland en Spitsbergen merken we dat geen bestemming meer sneeuwzeker is,’ zegt Dekker. Sneeuwscooteren, een van de grootste toeristentrekkers, kan ze haar klanten niet garanderen. Voor een bezoek aan een gletsjer moet je verder reizen dan tien jaar terug.
De klimaatverandering brengt haar in een lastig moreel pakket. ‘Als je het bericht de wereld inbrengt dat er in 2040 geen ijsbergen of beren meer te zien zijn, denkt iedereen: daar moet ik naartoe, nu het nog kan! Dan denk je: wat is mijn taak?’
Als ik het niet verkoop, doet een ander het, dacht ze. ‘Ik promoot het, omdat ik het een fantastische bestemming vind. Maar ik probeer mensen wel te beïnvloeden in hóé ze het doen.’ Op haar website buitelen de milieukeurmerken over elkaar: Trees for Travel, Green Globe, Environment and Food Agency of Iceland.
De ironie wil dat toerisme naar IJsland juist werd gepromoot om de bevolking voor de gevolgen van een eventuele milieuramp te behoeden. IJslanders waren lange tijd afhankelijk van de visvangst. Na de van Engeland gewonnen kabeljauwoorlogen, tussen 1958 en 1976, boden de territoriale wateren voldoende inkomsten. Maar toerisme bleek een goudmijn, vooral de laatste vier jaar. De hervatte walvisvangst, vorig jaar, heeft de publieke opinie wel iets geschaad, maar tot een terugloop in de bezoekersaantallen leidde dat niet.
Ook onder Nederlanders is het land populair. Vanaf deze zomer vliegt prijskraker Iceland Express van Eindhoven naar Reykjavik. Voor nog geen 120 euro, drie maanden in het jaar, twee keer per week. Dat betekent het einde van de natuurlijke selectie die ontstond omdat reizen naar IJsland zo duur was. ‘Vroeger moest je er vijf jaar voor sparen.’ De rustzoekers van nu zullen gezelschap krijgen van cityhoppers. ‘Ach ja,’ zegt Anneke Dekker, ‘het is ook een fantastische bestemming.’ Ze haalt haar schouders op. ‘En zwemmend kom je er niet.’
Maartje Duin
Nu de wc-pot nog
Het kan natuurlijk aan mij liggen, maar als ik word uitgenodigd voor een bijeenkomst van het ‘Europese project Pariteia’ getiteld ‘Mannen aan zet voor gender equality’, dan verwacht ik (1) veel vrouwen (mannen komen nooit naar zoiets) en (2) een handvol blanke mannen die zó verschrikkelijk graag laten zien dat ze het goed met vrouwen voor hebben, dat je als vanzelf verlangt naar een echte, ouderwetse macho.
Ik reken zeker niet op mannen van Arabische afkomst, laat staan driekwart zaal vol. Dat al die allochtone mannen serieus luisteren en ook nog begrijpen wat hoogleraar Jan Willem Duyvendak over zijn onderzoek naar zorgende mannen vertelt – dat kun je als inwoner van een land waarin IJzeren Rita furore maakt, nauwelijks geloven.
Turken en Marokkanen sláán hun vrouwen toch alleen maar? Wat hébben allochtone mannen in het Haagse Laakkwartier met gender equality?
Heel simpel. De 2500 mannen van vijftig verschillende nationaliteiten die het Vadercentrum Adam bezoeken om daar een cursus te doen of iets anders te ondernemen, drijven samen dat centrum. Ze koken (de lunch die werd geserveerd was om van te watertanden), ze dweilen, ze zetten hun eigen overhemden en broeken in elkaar. Naaien is er mannenwerk.
Het vader/kind-zwemmen, de cursus coachend vaderschap, het Van Harte Resto restaurant en niet te vergeten het – landelijk bekende – Marokkaanse Buurtvaderproject, het zijn maar een paar activiteiten van ‘Adam’. ‘Werk en zorg zichtbaar maken’ is één van de pijlers van het Vadercentrum. Geen wonder dat Pariteia daar zijn onderzoek kwam presenteren.
Dit onderzoek, dat in vijf Europese landen is gedaan, laat zien dat mannen wel wat meer zijn gaan zorgen, maar lang niet zoveel meer als vrouwen betaald zijn gaan werken.
Bovendien doen mannen wat zorg betreft alleen de leuke dingen: in de weekends koken (dan hoef je je niet te haasten), met de kinderen op stap (gezellig), voor buren en kennissen goed zichtbare klussen uitvoeren (kijk mij eens!). ‘De wc-pot poetsen is er niet bij,’ benadrukte Duyvendak.
Behalve als er echt geen vrouw is die het doet, waarschijnlijk. Op de wc van het Vadercentrum was niet veel aan te merken.
Malou van Hintum

Thijs Niemantsverdriet

Henk van Renssen

<div class="wpg-element lead-bold">
Waar ligt de grens? Wanneer is iemand ‘opzettelijk behulpzaam bij zelf­­doding’ en daarom strafbaar? Die vraag moet de rechtbank beantwoorden in de zaak tegen suïcide­counselor Ton Vink. Is het verstrekken van algemene informatie straks ook verboden?
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Filosoof en suïcidecounselor Ton Vink en zijn cliënte Mimi de Kleine hebben er nooit geheimzinnig over gedaan. Zij wilde dood, niet omdat ze terminaal ziek was, maar omdat ze klaar was met leven. Hij heeft niet geprobeerd haar dat idee uit het hoofd te praten, maar voerde tien maanden lang telefonische gesprekken ‘gericht op verheldering en het tot stand komen van een zorgvuldige besluitvorming’, zoals hij donderdag 22 december 2006 voor de Amsterdamse rechtbank verklaarde.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
De suïcidecounselor kreeg van De Kleine de vraag voorgelegd hoe ze een einde aan haar leven kon maken. Welke methoden zijn er? Welke middelen? En hoe kun je daar aan komen? Vink stuurde haar algemene informatie toe: uit het Schotse boekje over methoden van zelfdoding, een uitgave die iedereen bij de NVVE (Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde) kan bestellen als hij drie maanden lid is. En uit de brochure Humane zelfdoding. Ook schreef hij De Kleine een brief waarin hij reageert op de lijst medicijnen die zij hem toestuurde – en daar gaat het de officier van justitie om. Want is het bespreken van een lijst met medicijnen nou strafbaar of niet?
Nee, zegt Ton Vink. ‘Ik heb geen advies of instructie gegeven, maar cliënte op haar verzoek geïnformeerd over wat het Schotse boekje en de publicatie Humane zelfdoding over deze medicijnen zeggen.’
Klopt niet, zegt de officier van justitie. ‘Er is sprake geweest van een geïndividualiseerde medicatie-instructie op schrift waarin Vink aangaf hoe De Kleine haar “pil van Drion” moest samenstellen en welke doseringen voor haar het meest aangewezen waren.’
De officier komt tot deze beschuldiging omdat volgens haar de combinatie van De Kleines medicijnenlijst en Vinks schriftelijke informatie leidt tot een op het individu De Kleine toegespitst advies, dat daarmee het karakter van een instructie heeft. En dat mag niet volgens artikel 294 van het Wetboek van Strafrecht. Algemene informatie verschaffen, gesprekken voeren en morele steun geven bij zelfdoding is niet strafbaar. Maar middelen verstrekken en instructies geven hoe die te gebruiken, is dat wel.
De vraag is nu wanneer informatie nog algemeen van aard is, en wanneer ze specifiek wordt en daarmee het karakter krijgt van een instructie (en dus strafbaar is). Waar ligt de grens? Vinks advocaat Willem Anker: ‘De officier verwijst naar een brief van Vink aan De Kleine waarin hij omschrijft welke combinatie van medicijnen tot de dood zal leiden. Daarin noemt hij een iets hogere hoeveelheid dan in het Schotse boekje en de brochure Humane zelfdoding wordt vermeld, omdat zij dat zo hadden besproken. Het Openbaar Ministerie (OM) spreekt nu van een advies op maat. Maar Vink zegt dat de betreffende brief een schriftelijke bevestiging is van het telefonische gesprek dat hij met De Kleine heeft gevoerd.’ Voor de goede orde: De Kleine had de medicijnen al, en wilde zélf meer innemen dan in de twee genoemde publicaties wordt geadviseerd.
Anker: ‘De officier vindt de brief te specifiek, maar als dit niet mag, ligt er waarschijnlijk ook een probleem bij de Leden Ondersteunings Dienst (LOD) van de NVVE. Want die informeert leden óók over geschikte medicatie en wijzen van zelfdoding.’
Proceskosten Rob Jonquière, directeur van de NVVE, maakt zich inderdaad een beetje zorgen. Het is niet voor niets dat zijn organisatie een deel van de proceskosten voor zijn rekening neemt. Jonquière: ‘De vraag is of de informatie die Vink in de betreffende brief heeft gegeven, op de persoon toegesneden is geweest. Het is jammer dat het OM niet heeft gezegd: dit is complexe materie en laten we nou eens precies naar de grens zoeken. De sfeer was meer: “deze meneer hoort achter de tralies”. Wij zijn als NVVE tot nu toe buiten schot gebleven, waarschijnlijk omdat we zo zorgvuldig te werk gaan. We proberen informatie op geen enkele manier concreet te maken, want we willen absoluut binnen de grenzen van de wet blijven. We zeggen bijvoorbeeld niet: gezien uw gewicht en het aantal medicijnen dat u al in uw leven hebt geslikt, zou u zus of zo moeten doen. Want dan is de informatie al op de persoon toegesneden. Maar de positie van de LOD kan wel in gevaar komen als straks informatieverstrekking als zodanig strafbaar is. Dat gevaar zie ik wel.’
Jonquière vreest niet alleen de rechter, maar ook een kabinet waar de ChristenUnie deel van uit maakt. ‘Ik verwacht niet dat de wetgeving wordt aangescherpt, maar het zou wel kunnen dat het vervolgingsbeleid restrictiever wordt. Het OM heeft nog steeds het recht om inzake euthanasie te vervolgen, en zelfdoding leunt daar tegenaan.’
De eis tegen Ton Vink is acht maanden, waarvan vijf maanden voorwaardelijk en een proeftijd van twee jaar. Maandag 22 januari is de uitspraak.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Zelfdodingsadvies</h3>
In Nederland houden drie organisaties zich bezig met zelfdoding: de NVVE (Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde), de SVL (Stichting Vrijwillig Leven) en Stichting De Einder.
De NVVE is ontstaan in de strijd voor legalisering van euthanasie en probeert politiek en maatschappij nu rijp te maken voor de introductie van een ‘laatstewilpil’. Over deze ‘pil van Drion’ zouden mensen moeten kunnen beschikken die aantoonbaar klaar zijn met leven. Daarnaast verschaft de NVVE middels haar Schotse boekje algemene informatie over methoden van en middelen voor zelfdoding. Mensen die via de Leden Ondersteunings Dienst persoonlijke hulp zoeken, krijgen pas advies na face-to-face contact met een vrijwillige medewerker; leden met een psychiatrische achtergrond worden gezien door een psycholoog. Medewerker en psycholoog moeten overtuigd worden van de authenticiteit van iemands doodswens.
De SVL voert, met steun van prominente VVD’ers als Heleen Dupuis en Ben Verwaayen, een politieke lobby voor zelfbeschikkingrecht en een ‘zelfgekozen, humane levensbeëindiging’.
Stichting De Einder begeleidt mensen met een doodswens via telefonische en/of persoonlijke consulten. De Einder werkt samen met suïcidecounselors. Bekend zijn Willem Muns (die veroordeeld werd tot twaalf maanden cel waarvan acht voorwaardelijk vanwege het verlenen van hulp bij zelfdoding) en Jan Hilarius (dezelfde veroordeling, dezelfde straf). Muns had onder meer een jampotje opengedraaid voor een bejaarde vrouw met verstijfde gewrichten, Hilarius had bemiddeld bij de uitruil van medicijnen voor een vijfentwintigjarige vrouw, die vervolgens zelfmoord pleegde. Ook Ton Vink werkt samen met De Einder, maar hij heeft zulke hulp nooit geboden.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>En meer</h3>
Lees ook het interview met zelfdodingsconsulent Ton Vink, in VN op 26 augustus 2006:<a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/Suicidecounselor-Ton-Vink-Ik-neem-de-doodswens-serieus.htm" class="normal" title="Su&iuml;cidecounselor Ton Vink: 'Ik neem de doodswens serieus'"> ‘Ik neem de doodswens serieus’</a>
</div>

Duurzaam ondernemen levert geld op

Bevrijde bimbo’s

De kleine wereld

Opnieuw steun voor Lucia de B.

Opnieuw steun voor Lucia de B.

Paula Lampe over ‘engel des doods’ Lucia de B.

‘Anticonceptie is geregeld. Nu de zwangerschap nog’

De kleine wereld

Nelleke Nicolai

Eerherstel van de polder

Een nieuwe baas over eigen buik?

Een nieuw soort zonne-energie

‘Hef alle provincies op’

De terugkeer van de politieke keuze

De kleine wereld

Hulp bij zelfdoding