Interview Pieter Boskma
Het duinpad slingert richting zee. Een stuk van het pad voert tussen de bomen door, duineikjes en berken die op een paar meter hoogte naar elkaar toe groeien. Het pad lijkt een tunneltje. &#8216;Hier was het,&#8217; zegt Pieter Boskma. Met wijde armen doet hij voor hoe hier vorig jaar een havik op hem af kwam vliegen. &#8216;Een havik, dat is groot hoor! Hij vloog precies op ooghoogte. Hij kon niet weg, vanwege die bomen. Ik was verrast dat hij hier terecht was gekomen, meestal zie je hem hoger in de lucht.&#8217;
Dagelijks loopt de dichter door het Noordhollands Duinreservaat, al jaren. Vroeger vaak met Monique, zijn vrouw, sinds haar dood meestal alleen. Veel van dit landschap en de fauna die je er kan tegenkomen, is doorgedrongen in Boskma&#8217;s gedichten. De havik zal zijn opwachting maken in het op stapel staande Doodsbloei, een verzameling van niet minder dan 253 gedichten, geschreven nadat de borstkanker het van Monique had gewonnen, in augustus 2008. Boskma noemt de nieuwe bundel een samenwerking tussen hem en de overledene. Hij noemt het een epos in sonnetten, een rouwdagboek in verzen. Vaak noemt hij het maar gewoon het Ding. En het besef dat hij het Ding nu af heeft, lijkt voor hem geen onverdeeld genoegen.
Boskma&#8217;s blik in de duinen is scherp, hij ontwaart dieren en dierensporen die voor argeloze wandelaars onzichtbaar blijven. Een paar ossen op een duin in de verte, ze lijken niet meer dan een bruin vlekje. Boskma ziet dat het er vier zijn. Over deze beesten, die hier vrij rondlopen en af en toe een jogger aanvallen, schreef hij in het slotgedicht van zijn laatste bundel: Ik schrik ervan hoezeer zij lijken / op een mens die al zijn dromen / plots is kwijtgeraakt en weet / er niks voor in de plaats te krijgen. Monique was al ongeneeslijk ziek toen hij dit schreef, haar dood onafwendbaar.
&#8216;Tot mijn vijftigste heb ik een perfect leven gehad. Monique en ik zeiden wel eens: het gaat té goed. Maar wat verwacht je dan? Een kleine bijstelling, niet dat het allemaal knarsend tot stilstand zou komen. 2006 was het rampjaar. Het begon precies op mijn vijftigste verjaardag. Die dag moest mijn broer een zware operatie ondergaan. Later dat jaar is mijn vader overleden. En toen werd Monique ziek, meteen ongeneeslijk verklaard. Twee jaar lang zijn we in een vrije val geweest.&#8217;
De close encounter met de havik vond plaats toen Boskma over het verlies van zijn vrouw aan het schrijven was. Haar ziekbed en haar dood hadden hem aanvankelijk tot zwijgen gebracht, hij was al zijn dromen kwijtgeraakt. Van een zorgzame echtgenoot die nog &#8216;van alles wilde doen&#8217; met zijn zieke geliefde was hij verworden tot een rouwende, kinderloze weduwnaar. Twee maanden waren in volstrekte ledigheid voorbijgegaan nadat hij haar as hier over de duinen had uitgestrooid. (In gezelschap van zijn neefje, opdat een jong iemand de precieze plek zou kennen. Want na zijn dood wil hij hier zelf ook worden uitgestrooid.)
Boskma bleef alleen in het huis in Heiloo waar ze tijdens Moniques ziekte naartoe waren verhuisd omdat zij niet wilde &#8216;creperen in een appartementje&#8217;. Na haar dood kon Boskma niet schrijven, hij kon niets meer. &#8216;Op een dag kwam er ineens een gedicht. Boem. De volgende dag kwam er nog een. Toen wist ik dat het was begonnen. Ik ga er honderd schrijven, besloot ik. Maar dat aantal was ik voor de Kerst al voorbij.&#8217;
Fragiele schouders
Voor zijn debuut in 1987 kreeg Boskma de Aanmoedigingsprijs voor literair talent van Stichting De Avonden. Kort daarna was hij de lefgozer tussen de lefgozers van Maximaal, de laatste poëtische beweging die Nederland heeft gekend. Niet een ivoren toren maar een Amsterdamse discotheek was hun thuishaven. De reputatie van de Maximalen leverde Boskma nog een contract op bij de Playboy. &#8216;Dat waren journalistieke verhalen over kunst, trends, seksdingen in de stad. Ik verzon ook wel eens een trend. Christofilie!&#8217; Maar zijn bestemming lag in de poëzie. Vanuit zijn toen verworven plaats aan het literaire firmament schreef Boskma sindsdien tien dichtbundels (waarvan één onder een vrouwelijk pseudoniem), een romangedicht, een novelle, een verhalenbundel en enkele niet van echt te onderscheiden Achterberg-imitaties. Daarnaast verschenen bibliofiele uitgaven, met beeldend werk van kunstenaar Pieter Bijwaard. Ooit had Boskma van het legendarische blad Avenue duizend gulden betaald gekregen voor een voorpublicatie uit zijn eerste bundel. Veel geld in die dagen. &#8216;Ik heb het altijd normaal gevonden om van de poëzie te kunnen leven.&#8217; Zijn werk is vertaald in vele talen, zelfs in het Chinees.
In literair Nederland weet hij zich omringd &#8216;door een kleine kring van grote bewonderaars&#8217; zoals zijn vriend Joost Zwagerman het zegt. Boskma zou de aangewezen persoon zijn om het Dichterschap des Vaderlands weer van allure te voorzien, wordt vaak gezegd.
Na de dood van Monique maakte iedereen zich zorgen om &#8216;Bosk&#8217;. De rouw leek te veel voor zijn fragiele schouders. Men zei dat hij ook weer was gaan drinken, na drie jaar van geheelonthouding. Het ging ook slecht, ziet Boskma nu zelf in. &#8216;Ik was ver heen. Op vrijdag dacht ik goh, weer de hele week niemand gezien. Het krijgt iets verleidelijks, je wilt niet verder met het leven.&#8217;
Maar na die eerste twee maanden werd er in zijn zombieachtige bestaan wel degelijk hard gewerkt. Toen dat eerste gedicht zich aankondigde &#8211; &#8216;want zo is het hè, ik heb niks verzonnen, het kwam gewoon&#8217; &#8211; en daarna het tweede, kreeg Boskma het gevoel dat hij een plek had gevonden waar hij zich met zijn overleden vrouw kon verstaan. &#8216;Ben jij het, liefste, dacht ik toen dat eerste gedicht kwam aanzetten. Dat zullen ook de eerste woorden zijn van de nieuwe bundel.&#8217; Het lukte hem om &#8216;de druk erop te houden&#8217;, dat wil zeggen gedisciplineerd te blijven luisteren naar die innerlijke stem. Maar het was zwaar. &#8216;Ergens halverwege dacht ik: of ik word gek, of ik ga dood.&#8217;
Toen de havik in de duinen op hem af kwam vliegen, was Boskma al een eind op weg in zijn rouwroes. Hij had allerlei ontdekkingen gedaan. &#8216;Rouw kent vele kanten. Rouw is ook geestig, rouw kan sensueel zijn. Ja, ik heb mijn antenne diep in de dood gestoken, en ik wilde steeds verder gaan.&#8217; In die toestand was de langsscherende havik voor Boskma meer dan een bijzondere belevenis in de natuur. &#8216;Eindelijk oog in oog, Hemelbroeder, schreef ik toen ik thuiskwam.&#8217;
Guitig
In de loop van de dag schakelt Boskma vaker spontaan over op de toon die hij heeft voor het citeren uit zijn gedichten. Eerder guitig dan plechtstatig, bijna swingend zou je die toon kunnen noemen, hoe zwaar het onderwerp ook is. Alsof de dichter je wil laten zien: kijk eens, in deze taal heb ik mijn lot gegoten. Hij zegt: &#8216;Ik zie het als muziek, die gedichten.&#8217;
Tot nu toe is er van Doodsbloei niets bekend behalve een handvol gedichten die Boskma publiceerde in De Gids en in Awater. Hartverscheurende rouwklachten van een &#8216;ik&#8217; die is ingekapseld door jouw dood. Maar als Boskma vertelt, is hem er veel aan gelegen om duidelijk te maken dat niet de hele bundel zo inktzwart getoonzet zal zijn. Hijzelf is door een aantal gemoedstoestanden gegaan, en daar zal de bundel de weerslag van zijn. De lezer dient er op voorbereid te zijn dat de bundel van a tot z gelezen dient te worden. &#8216;Dus niet zo maar ergens openslaan, hier eens een gedicht lezen, dan daar. Zo lees je een roman toch ook niet!&#8217;
Al zijn bundels zijn langs epische lijnen opgebouwd, waarin elk gedicht een stap langs het pad vormt. Om die reden is Boskma achteraf niet gelukkig met de bloemlezing uit zijn werk die in 2006 verscheen onder de titel Altijd weer dit leven. &#8216;Het is een eer om zo&#8217;n bloemlezing te hebben en het afsluitend essay van Joost Zwagerman is goed, maar het werkt bij mijn bundels gewoon niet om er een aantal uit weg te laten.&#8217;
Boskma&#8217;s Friese stemgeluid, de opgeruimde doorzonwoning in het brave Heiloo van waaruit hij zijn Facebook-contacten onderhoudt, en dat &#8216;geen flauwekul&#8217;, de openingswoorden van zijn laatste &#8211; juichend ontvangen &#8211; bundel Het violette uur: het ademt allemaal een soort Hollandse nuchterheid. Maar dat blijkt maar één kant te zijn van de man die anderhalf jaar geleden zijn werktafel precies daar neerzette waar het sterfbed van zijn vrouw had gestaan. (Hij wijst de plaats aan, bij de tuindeuren. &#8216;Het bleef maar een donkere plek, tot ik begreep dat het dáár moest gebeuren. Het nieuwe werk is echt een coproductie tussen haar en mij.&#8217;)
Collega-dichter Victor Schiferli vergeleek hem naar aanleiding van Het violette uur met singer/songwriter Van Morrison (&#8216;onvoorspelbaar, nu eens in hoger sferen en dan weer een ongecompliceerd deuntje zingend&#8217;). De zoektocht naar het bovennatuurlijke in de natuur, door Van Morrison veel bezongen, maakt de andere helft uit van &#8216;Bosk&#8217;. Hij heeft zijn periodes van hevige Mariaverering gekend, en wat er verder nog over te zeggen valt, vat hij samen op weer die guitige toon: &#8216;Het leven gaat door, ook als het ophoudt.&#8217;
Zeggen dat iemand twee kanten heeft, is natuurlijk een zwaktebod. Het is optie twee nadat het niet is gelukt om die persoon als geheel in een hokje te stoppen. Maar bij Pieter Boskma is het onvermijdelijk. Licht en donker, naar buiten en naar binnen, fel en zacht, één stap verder en je noemt hem manisch-depressief. Maar dat suggereert iemand die in twee helften uiteen valt. Bij Boskma is het eerder alsof hij is opgetrokken uit tweecomponentenlijm: beide helften versterken elkaar tot een solide geheel.
Nieuwe seks
Manisch, nou ja, opgetogen is hij zeker. &#8216;Ik ben wakker gekust! Ja jongen, ik ben echt wakker gekust, door een lief meisje, zo&#8217;n ontzettend lief meisje.&#8217; Hij is haar dankbaar omdat ze hem heeft teruggehaald uit zijn &#8216;diepe dommel aan de oevers van de dood&#8217;. De ene na de andere lyrisch-romantische omschrijving van het nieuwe geluk rolt uit Boskma&#8217;s mond en vloeit hem uit de pen. Meisjes zijn voor hem muzen, leven en werk zijn één.
&#8216;Meisje&#8217; is ook het woord dat hij nog steeds voor Monique gebruikt. &#8216;Mijn dode meisje.&#8217; Ze zijn vierendertig jaar samen geweest, samen volwassen geworden. Toen zij achttien was en hij twintig kochten ze samen een enkele reis Sumatra. Ze hebben door India gereisd. &#8216;Daar heb ik mensen gezien, zó mismaakt. Een jongen die zich als een spin voortbewoog over de grond.&#8217; Na thuiskomst, zegt Boskma, is hij een halfjaar op een stoel gaan zitten. &#8216;Monique was ook de ideale schrijversvrouw. Zij begreep dat een dichtertje veel tijd voor zijn werk nodig heeft en ook voor kroegbezoek met zijn &#8220;dichtermaten&#8221;, zo noemde zij dat.&#8217;
Hoe vreemd moet het zijn om na zo&#8217;n lange relatie &#8211; van een huwelijk kwam het pas toen Monique al ziek was, want &#8216;je gaat niet ongetrouwd de dood in&#8217; vindt Boskma &#8211; een nieuwe liefde te ontmoeten. &#8216;De nieuwe seks voelde als een erger overspel dan ooit. Maar ik weet dat het oké is, Monique is het ermee eens. En ik ben blij dat ik nog verliefd kan worden.&#8217;
De muze die hem heeft wakker gekust blijkt niet alleen te zijn. Facebook is een rijke bron, voor oude en nieuwe contacten. Zijn door het leven getekende kop verandert in zijn geheel in een grijns: &#8216;Once you go Bosk, you never go back!&#8217;
In de openhartige briefwisseling die ontstaat na het interview, vertelt hij over een weerzien met een andere schoonheid, zijn &#8216;oude Hoofdmuze&#8217;, inmiddels voorzien van baby en echtgenoot. Hij heeft haar &#8216;langdurig op de mond gekust waar haar man en haar moeder bij stonden. niemand zei iets, of vond het gek, het was gewoon vanzelfsprekend. zo zie je maar wat of een fijn vak dit is, je ken alles make (in de twee betekenissen van die woorden).&#8217;
Niet lang na de wandeling door de duinen waar de havik vliegt en de as is uitgestrooid, komt de brand in het Noordhollands Duinreservaat. Aangestoken waarschijnlijk. Boskma ziet de blushelikopter af en aan vliegen. Hij is furieus maar monter. Hij mailt: &#8216;als ik die fucking pyromaan te pakken krijg, die een van mijn favoriete duingebieden heeft platgebrand, vlieg ik hem naar de strot, en bijt net zo lang door, tot ie levenloos in de nasmeulende brandhaard kan worden gesmeten. weg met dat demonentuig, wat jij. geen halfzachte maatregelen. grom. kom ik schenk nog eens een bescheiden glaasje in, na zeer vruchtbare werkdag, soms denk ik: waar heb ik het allemaal aan te danken?&#8217;
Het eerder genoemde slotgedicht van zijn laatste bundel, over de ossen die lijken op een mens die al zijn dromen plots is kwijtgeraakt, eindigt zo: dus ik maak me niet meer druk / om wat oprukt tussen de bomen / de tanden blinkend in de gesperde bek. De lezer die het beeld van die ossen van twee strofes eerder nog voor ogen heeft, betrekt die blinkende tanden meteen op die beesten. &#8216;Nee,&#8217; zei Boskma die dag in Heiloo, terwijl hij de harde kaft van het boekenweekgeschenk gebruikte om een jointje op te draaien, &#8216;die laatste regel kan ook op de &#8220;ik&#8221; slaan.&#8217;
‘Doodsbloei’ verschijnt in september bij uitgeverij Prometheus

Pieter van den Blink

‘Rouw kan sensueel zijn’

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips