E-loze roman
Lange tijd kon ik niet geloven dat er werkelijk een roman zou bestaan waarin de letter e niet één keer voorkwam. Er is een punt waar bewondering omslaat in huiver. Van de schrijver, Georges Perec, had ik toen nog niets gelezen. Ik voelde mij als een kleine jongen die net de regels van het schaakspel onder de knie heeft en dan ontdekt dat een grootmeester een toernooi heeft gewonnen zonder één maal zijn koningin te verplaatsen. De naam Perec begon mij aan te trekken en stootte me af tegelijkertijd.
Dat werd nog erger toen ik een foto van Perec te zien kreeg: uiterlijk leek hij een voorzaat van de Nederlandse schrijver Frans Thomése, voor wie ik toen ook al zo&#8217;n bewondering koesterde. De man op de foto had nóg woester haar langs de slapen, op een verder even kaal hoofd. In zijn ogen stonden genialiteit en waanzin nog dichter bij elkaar. Een kat, symbool van mysterie &#8211; die op foto&#8217;s van Thomése meestal soezend op diens schoot lag &#8211; stond bij Perec op zijn schouder, recht overeind, en keek met wijd opengesperde ogen in de lens, net als de grootmeester zelf.
Van deze man wilde ik alles weten, van deze man wilde ik niets weten.
In die staat van verwarring nam ik uiteindelijk La Disparition ter hand, het boek zonder e.
De e is in veel talen de adembrengende letter, het equivalent van de Hebreeuwse hé, in het proto-Semitische schrift naar verluidt afgebeeld als een biddende figuur. In La Disparition, constateerde ik ademloos, stond er werkelijk niet één.
Toen ik het dus wel moest geloven, wilde ik het niet. Dat had niet meer te maken met de ontgoocheling van de jonge schaker, maar met het besef waarom Perec (1936-1982) zich aan deze schier bovenmenselijke taak had gezet.
Zeker, hij was een experimentalist, La Disparition was zijn eerste boek als lid van het Atelier voor potentiële literatuur OuLiPo waartoe ook Raymond Queneau behoorde, maar daarom was La Disparition nog geen experiment om het experiment (zoals de eveneens e-loze novelle Gadsby van de Engelsman Wright, uit 1939). La Disparition was geen stunt, maar een statement.
Door de cruciale klinker, de klankbrenger, te bannen uit zijn boek, wilde Perec van de taal op de pagina&#8217;s zelf een &#8216;schuldig landschap&#8217; maken, om de aanduiding te gebruiken die de kunstenaar Armando gebruikte voor de natuur na de Tweede Wereldoorlog.
Perec heeft het aangezicht van de taal willens en wetens verminkt. Waarom? Hij leed zelf aan een gemis dat zo groot was dat het geen heelheid meer verdroeg. Dat van zijn moeder, la mère, die in 1943 in een concentratiekamp was gestorven nadat Perec haar op zijn vijfde voor het laatst had gezien.
Laat ik ter vergroting van de onrust nog zeggen dat het boek ook veel humor bevat.
Wie nog nooit een tekstpagina heeft gezien waarop de letter e geen enkele keer voorkomt, weet het niet, maar zoiets valt meteen op. Er mist iets. De tekst lijkt op het eerste gezicht al geschonden. Het visuele effect is vergelijkbaar met, maar krachtiger dan dat van de drie puntjes van Céline. Vorm wordt inhoud, meer dan ooit. Bij Céline is het een toevoeging, bij Perec een weglating.
Het heeft me tijd gekost om van die huiveringwekkende bewondering voor bepaalde literatuur af te komen. Nu kan ik Perec gewoon lezen als ik dat wil, en daarbij mijn ogen geloven. Dat wens ik iedereen toe.
Echter, er is een stadium toegevoegd, waar ik toch weer mee zit. Want &#8211; nu komt de mededeling waarop u zich sinds het begin van dit stukje heeft kunnen voorbereiden &#8211; er is een Nederlandse vertaling van La Disparition verschenen.
Guido van de Wiel schaart zich in het vooralsnog korte rijtje gladiatoren die met dit boek in de taal-arena traden en er levend uit zijn gekomen. Dat is toch weer huiveringwekkend knap. Welbeschouwd staat de vertaler voor een nog zwaardere taak dan die waarvoor Perec zich had gesteld. De oorspronkelijke auteur kon zijn verhaal voegen naar de zelf opgelegde vormbeperking (en ik zou niet durven beweren dat dat nergens in La Disparition het geval is). Een vertaler moet zich aan diezelfde vormbeperking houden en ook nog het oorspronkelijke verhaal recht doen.
Tot slot nog een mededeling waarop u zich niet heeft kunnen voorbereiden: na La Disparition schreef Perec een boek waarin de e de enige klinker is.
Georges Perec, ‘’t Manco’, uit het Frans vertaald door Guido van de Wiel. De Arbeiderspers, 309 pagina’s, € 34,95

Pieter van den Blink

De schuldige taal

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots