Interview John Appel
Met kennis van zaken spreekt John Appel over het onderwerp van zijn nieuwe film: gokken. Appel: &#8216;Gokkers zijn nieuwsgierig naar wat er gebeurt als het misgaat. Eigenlijk lijden ze niet aan gokverslaving, maar aan risicodrang. Het beperkt zich niet tot het casino. De meeste mensen proberen risico&#8217;s te vermijden, zij zoeken ze op.&#8217;
Het leven is geen sprookje, dus zie je in Appels achtste grote documentaire mensen die de bodem van het bestaan hard hebben geraakt. The Player gaat over drie gokkers. Nee, vier. Of eigenlijk vijf. De eerste drie zijn na grondige research (onder meer via de verslavingszorg en pokerwebsites) gevonden figuren, de een nog karakteristieker dan de ander. Zij vormen de basis voor een documentaire zoals we die van vakman Appel mogen verwachten.
Een is een mooiweerspeler met vlinderdasje, de tweede is een oplichter die zelfs John Appel &#8211; zo blijkt in de film &#8211; nog belazert waar hij bij staat, de derde een destructieveling op weg naar de afgrond. Die met het vlinderdasje, een bookmaker op renbaan Duindigt, maakt de film bij vlagen tot eenzelfde genot om naar te kijken als Appels beroemde film over André Hazes, Zij gelooft in mij (1999). De tragiek van de bookmaker is dat vrouwen juist niet in hem geloven. &#8216;Weet je waar ik het meeste geld aan heb verloren? Langzame paarden en snelle vrouwen,&#8217; zegt hij. Maar hij zegt het grijnzend.
De vierde gokker waar de film over gaat, is John Appels dertig jaar geleden overleden vader. Die deed zoveel spelletjes met zijn kinderen dat zij zich afvroegen &#8216;of hij het leven eigenlijk wel serieus nam&#8217;, zo horen we John Appel in de voice-over zeggen. Door de inbreng van dat persoonlijke element, en door die uitvoerige voice-over, onderscheidt The Player zich van de rest van Appels oeuvre. De film wordt een melange van documentaire en egodocument.
Een van de spelletjes waar Appel senior, een geslaagde makelaar, van hield, was het plokjagen op huizenveilingen. De plok is de beloning voor de op één na hoogste bieder, die ervoor heeft gezorgd dat de prijs omhoog werd gestuwd. De gok die de plokjager neemt, is dat hij overboden zal worden, anders zit hij vast aan de koop. Risicodrang dus, waarmee veel geld in huize Appel binnenkwam. Tot het mis ging.
Via de kinderspelletjes en de huizenveilingen vertrok Appel senior naar de paardenrenbaan en het casino. Zoals veel gokkers meende ook hij een onfeilbaar systeem aan de roulettetafel te hebben gevonden. Maar zijn &#8216;ei van Columbus&#8217; bleek een windei, waarmee hij zich ruïneerde. Op de dag van zijn dood gaf hij zijn zoon John een stapeltje cheques en de opdracht om naar het casino te gaan. De kosten van zijn ziekenhuisopname liepen op, de roulette moest uitkomst bieden.
Het verhaal van de vader wordt verweven met dat van de drie gokkers van nu. Appel: &#8216;Ik wilde per se geen biopic maken waarin ik op zoek zou gaan naar de waarheid over mijn vader of zoiets. Ik wilde iets maken in zijn geest, in de geest van de gokker.&#8217;
Appel junior gaf zijn film een motto van Multatuli (ook een groot gokker): &#8216;Misschien is niets geheel waar, en zelfs dát niet.&#8217; Het ging Appel erom dat de geest van de gokker zou spreken uit de combinatie van wat hij in de film over zijn vader vertelt en wat hij toont van de drie anderen. De kijker wordt zo meegezogen in hun eenzame werelden dat je zou kunnen zeggen dat de kracht van deze film zijn treurigheid is. &#8216;Nee,&#8217; zegt Appel, &#8216;ze zijn eenzaam, dolend, maar niet treurig. Het is ook knap om zo te leven. Mijn vader was een kunstenaar op het gebied van het gokken.&#8217;
Inzet verdubbeld
Als de film al een flink eind is gevorderd, komt de vijfde gokker als een aap uit de mouw. In voice-over vertelt John Appel hoe hij zelf op een dag, jaren na zijn vaders dood, wordt bevangen door een grote onrust. Hij neemt al zijn geld op en gaat naar het casino. Een halfuur later is hij alles kwijt.
Aan zijn keukentafel telt Appel, enkele dagen voor de première van zijn film, op zijn vingers na hoeveel rondjes roulette het geweest moeten zijn voordat hij blut was. Met de logica van een echte gokker had hij na elk verloren rondje zijn inzet verdubbeld; het systeem van zijn vader. De eerste inzet was vijfhonderd gulden geweest.
Appel: &#8216;Het totaal was genoeg om een film van te maken of een auto van te kopen. Ik heb er nooit over gepraat maar ik heb me verschrikkelijk gevoeld, een zombie. Dat ik daartoe in staat was. Maar het is me overkomen.&#8217;
Is hij zelf ook drager van het gok-gen? &#8216;Ik heb nog wel grotere bedragen verloren dan toen, maar het gebeurt me niet meer. Dat is meer dan twintig jaar geleden. Ik gok nog wel eens, ook tijdens het maken van The Player, maar bescheiden. Nee, ik geloof niet dat zoiets me nog zou kunnen gebeuren.&#8217;
Maar met gokkers weet je het nooit. Vandaar, zegt Appel, het motto van Multatuli.
Refereert hij daarmee ook aan de aantijgingen van manipulatie naar aanleiding van Zij gelooft in mij? Appel: &#8216;Nee. Ik manipuleer nooit. Daar distantieer ik me van. Dat motto is om aan te geven dat ik heb geprobeerd in de huid van de gokker te kruipen, terwijl ik weet dat hij ondoorgrondelijk is. Ook slaat het op mijn eigen beeld van mijn vader. Hij overleed toen ik twintig was, ik ben mijn herinneringen aan hem niet gaan checken bij anderen.&#8217;
Apocalypse Now
Bij wijze van hoge uitzondering was Appels camera welkom in de gevangenis waar een van zijn gokkers &#8211; de oplichter &#8211; een detentie (&#8216;mijn zesde&#8217;) uitzit. En zelfs in de rechtszaal waar een rechter tracht te beoordelen of ook hij door deze &#8216;player&#8217; wordt opgelicht, als die plechtig verklaart dat hij is gekomen om &#8216;met de billen bloot te gaan&#8217;. Appel: &#8216;Justitie heeft me vertrouwen gegeven, op basis van mijn eerdere werk en na vele gesprekken. Natuurlijk moest ik alles laten zien van te voren.&#8217;
Minstens zo uitzonderlijk is het dat de camera wist binnen te dringen in het casino. &#8216;In Nederland was dat onmogelijk, maar een van de personen in de film heeft connecties in de directie van het casino van San Remo.&#8217;
De daar opgenomen beelden, voorzien van het commentaar van de gokker in kwestie, hebben een impact vergelijkbaar met die van de monologen van kolonel Kurtz in Apocalypse Now. Schouder aan schouder zitten de spelers aan de roulettetafel, elk in zijn eigen eenzaamheid. Met een traag, dierlijk timbre zegt de stem van de gokker: &#8216;Als je het casino binnengaat, heb je geen verleden meer, alleen nog maar een toekomst… als je wint, kan je een goddelijke uitverkorenheid voelen… het is goed om te gokken, je bent op een goeie plek.&#8217; En hij zingt een huiveringwekkende lofzang op het interieur van het casino, waar nooit daglicht binnenkomt, en waar heerlijke vilten tafels zacht zijn om aan te raken.
Enige tijd later keert de camera terug naar dat casino en gaat de stem verder, nog donkerder dan eerst: &#8216;En toch blijf je komen. Waar ligt dat aan, wat neemt dan de overhand in je? Is dat een blinde passie, kan je daar niet van loskomen? Of is er een dieper motief, van: ik wil verliezen, en dat zal gebeuren ook?&#8217;
John Appel luistert naar het citaat en zegt dat hij het gevoel herkent: &#8216;Iedereen wil winnen, natuurlijk. Maar daarachter ligt nog iets.&#8217;
Iets wat misschien niet valt uit te leggen aan wie niet door het gokbeest is gebeten, maar daardoor een des te mooiere film kan opleveren.
John Appel, ‘The Player’. Te zien zaterdag 21 november, 21 uur, Tuschinski 1; dinsdag ?24 november, 11.30 uur, Tuschinski 2; donderdag 26 november, 15.45 uur, Munt 9

Pieter van den Blink

‘Gokkers zijn niet treurig’; IDFA

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots