Fotodocument / Jan Lenferink
Daar komt Jan Lenferink. Hij maakt een wolk van indrukken tegelijk. Branie. Moe. Vrolijk. Druk. In zichzelf gekeerd. Nieuwsgierig. Te midden van die tegenstrijdigheden is er één constante, telkens als je hem ziet: de man is in stijl gekleed. Strak in het pak, of strak in iets anders. Een verademing zo dun als een potloodstreep in het Hollandse straatbeeld. Niet extravagant, wel bijzonder. Dank u, zal hij zeggen als je hem met zijn kleding complimenteert. En dan, grijnzend: het is vooral om de aandacht van mijn kop af te leiden, hoor.
IJdelheid is hem niet vreemd, en ijdelheid werkt twee kanten op. Het geeft de energie om altijd het best gekleed te gaan, maar vergroot ook in de spiegel ieder rimpeltje tot een afgrond uit. IJdelheid heeft weinig op met de stelling dat ouderdom ook mooi kan zijn.
Jan Lenferink is nu eenenzestig. Zijn laatste comeback op televisie was acht jaar geleden. Maar een &#8216;rots in de branding der conversatie&#8217; zal hij altijd blijven &#8211; iedereen die er oud genoeg voor is, kent nu nog die aankondiging van Lenferinks nimmer geëvenaarde late-night-show RUR, &#8216;een programma over kunst, cultuurrrr, seks en wetenschap!&#8217;
Bij gebrek aan een eigen programma is Lenferink tegenwoordig niet alleen de rots, maar ook de branding. The show must go on. Zo&#8217;n complimentje over zijn pak is voldoende aanleiding voor een flinke monoloog. &#8216;Kostuum! Nooit pak zeggen. Een pak, dat kan ook een pak melk zijn.&#8217; Zijn moeder zei al: Jan, je kan vanmiddag wel onder de tram komen en dan moet je er toch verzorgd uitzien. En, zo luidt de Lenferink-theorie, wat zou iemand je over zijn leven kunnen vertellen, wat je aan zijn schoenen niet af kan zien?
&#8216;Mooi hoeft niet duur te zijn, maar duur is wel mooi. En je hoeft ook niet veel te hebben, als je maar weet te combineren. Ik heb misschien zes complete outfits, daar haal ik het allemaal uit,&#8217; zegt Lenferink. De trui waarin hij in 2002 voor het tijdschrift Carp poseerde, staat hem nog steeds uitstekend.
Als RUR-presentator was Lenferink het troeteldier der kijkers. Toen hij later een paar dramatisch mislukte programma&#8217;s op zijn naam schreef (Tévépuré; Lenferink!), verlustigde hetzelfde publiek zich aan zijn vermeende ondergang. De knipselmap uit die tijd bevat veel stukken waarin je vooral tussen de regels door de boodschap kunt lezen dat Jan Lenferink niet meer de oude was. Het soort stukken waarmee de journalist eigenlijk tegen de lezer zegt: u en ik hebben onze zaakjes keurig op orde, we voelen dezelfde huiver en hetzelfde medelijden bij de aanblik van deze gevallen engel. &#8216;Caligula in Hilversum&#8217; werd hij genoemd, al werden zijn programma&#8217;s zelden daar opgenomen.
Er heeft in het glas van Lenferink inderdaad niet altijd melk gezeten. Vast en zeker heeft hij wel eens drugs gebruikt. Ook met een streepjeshemd aan kun je natuurlijk een ruig leven leiden. In zijn boekje Ben in de stad (2005) heeft hij er zelf over geschreven. Maar de aantijgingen gingen zo ver dat de Carp-interviewster het destijds nodig vond om te vragen: &#8216;Voor alle duidelijkheid: je hebt geen aids?&#8217;
Een imago van roem en verloedering dus, hardnekkig als de ziekte. Maar wie of wat is Jan Lenferink je als je verder kijkt dan de eendimensionale grafiek van hoogte- en dieptepunten? Wat zit er nog meer in dat pak, herstel: kostuum, en in die onstuimige kop?
Geen uitsteeksels
Lenferinks soms wat stotterende spraakwaterval, ruisend van Oost-Nederlandse tongval, bevat allerlei onverwachte diepten. Dan blijkt hij de dagboeken van de gebroeders Goncourt te verslinden, waarin de negentiende-eeuwse beau monde van Parijs meedogenloos wordt besproken. Of is er ineens aanleiding om over Francis Bacon te beginnen. Natuurlijk kan dan de anekdote van de inbreker die in het atelier van de schilder door het glazen dak viel, niet onvermeld blijven. &#8216;Bacon en die inbreker hebben een verhouding gekregen, wist je dat niet?&#8217; Terwijl hij het zegt, struint hij al door zijn huis om een van zijn kunstboeken erbij te pakken. Hij kent niet alleen de anekdotes, maar ook het werk van de schilder. &#8216;Allemaal zelfstudie, want time is money en money is geld.&#8217; Aan zijn muur hangt werk van Jeroen Henneman, Marte Röling en Andy Warhol. Gekregen van de meester, ter plaatse in diens Factory.
Hij vertelt aanstekelijk over mooie woorden die hij heeft opgezocht in het woordenboek. &#8216;Karmozijn, of wat dacht je van mauve! Heel precieze aanduidingen voor kleuren, die tegenwoordig bijna niemand meer kent. Valentinorood, dat is moderner.&#8217; (De Italiaanse modeontwerper Valentino heeft zijn naam weten te verbinden aan een rood met een tintje oranje erdoor &#8211; PvdB.)
Een waterval kun je niet in een bakje opvangen, dan spettert al het water in je gezicht. Idem bij Jan Lenferink. &#8216;Ik heb adsl, weet je wel,&#8217; luidt de verontschuldiging als je probeert zijn woordenstroom te onderbreken met een vraag. En als je het nog eens probeert: &#8216;Vertel jij het dan als je het beter weet, homo!&#8217; Van Bacon met zijn drieluiken springt hij naar het televisieaanbod van vandaag. &#8216;Ik zapte langs Nederland 1, 2 en 3. Op elke zender zag ik een tafel met pratende mensen erachter. Niemand in Nederland heeft nog gevoel voor het mediamieke. Het beeld moet altijd grafisch zijn. Presentatoren moeten ook grafisch zijn, er mogen geen uitsteeksels aan zitten. Een dame mag de mooiste krullenbos hebben, maar dan moet ze een damesprogramma presenteren, geen journaal. Eva Jinek, die is mooi grafisch, goed voor het journaal. Ceterum censeo dat de publieke omroep aan twee netten genoeg heeft.&#8217;
Het volk moet zich niet alleen afvragen welke leiders het wil voor de uitdagingen in de toekomst, zo parafraseert Lenferink een slogan uit de Amerikaanse presidentsverkiezingen, maar ook welke presentatoren het wil om die toekomst op het scherm te brengen. En die presentatoren moeten goed advies krijgen over hun kleding. &#8216;Zelf meegebrachte campingkleding moet verboden worden op de Nederlandse televisie. Het moet chic en strak zijn. Kennedy droeg op tv pakken die een maat te klein waren, op advies van Jacky, want tv maakt breed. Nixon zat erbij in Henny Huisman-pakken. Gevolg: in de peilingen stond Kennedy na een tv-optreden steeds voor, na een radiodebat steeds achter. Zulke dingen moet je weten als je op televisie wilt.&#8217;
Fluweel, bisschoppen, koningen
Lenferink wil best over zichzelf praten, maar &#8216;er moeten ook veel beroemde namen in het verhaal, daar trek je lezers mee, echt. Als mensen hun oog over een pagina laten gaan en ze zien &#8220;Kennedy&#8221; of &#8220;prinses Diana&#8221; staan, dan gaan ze lezen.&#8217; Zie daar het mediamieke denken in praktijk: ook in een geschreven tekst is het (woord-)beeld belangrijker dan het woord zelf.
De waterval klatert ondertussen verder. &#8216;Schrijf even op: fluweel, bisschoppen, koningen. Kom ik zo op terug.&#8217; Hij wil eerst vertellen wie hem de liefde voor kleding heeft bijgebracht. Dat was de man die in het café van Jans moeder, in Dalfsen, maandelijks de gedestilleerde dranken kwam aanprijzen. &#8216;Alles aan hem was mooi, mooi, mooi. De juiste sokken, elk detail klopte. Die man heette Gé Wolderink en hij was vertegenwoordiger in jenever, maar je kunt hem vergelijken met Karl Lagerfeld. Bij Lagerfeld zie je een eigen signatuur in alles wat hij maakt. Dat geldt overigens ook voor Angela Merkel. Je hoeft haar maar een halve seconde te zien, desnoods van achteren of van opzij, en je weet dat zij het is. Thatcher had dat ook, natuurlijk. Maar Hillary Clinton, die heeft er jaren over gedaan om een eigen stijl te vinden.&#8217;
De bisschoppen en de koningen moeten nog even wachten, want nu we toch bij het Witte Huis zijn aangeland, wil Lenferink iets kwijt over president Obama. &#8216;Hij gaf een persconferentie over Haïti, met onder zijn kostuum een poloshirt. Dat kán niet.&#8217;
Kleding is behalve mooi ook functioneel. &#8216;Je moet je kleden als de wolven waar je je tussen gaat begeven,&#8217; weet Lenferink. Hij toont een foto van Wouter Bos naast Eurocommissaris Peter Mandelson. Alleen de Engelsman draagt een stropdas. &#8216;Resultaat: de meester en de leerling, een andere interpretatie van dit beeld is er niet.&#8217;
Die signaalfunctie van kleding is vervat in de dresscode voor elk beroep en elke gelegenheid. En dat was nou precies wat hij over de bisschoppen en de koningen wilde vertellen. &#8216;De paus draagt wit, de kardinaal paars en de bisschop rood. Bisschopsrood, geen Valentinorood! Koningen dragen blauw, bepaalde kleuren waren lange tijd gewoon verboden om te dragen voor de lagere klassen. Fluweel was ook verboden, maar dat konden ze toch niet betalen.&#8217; Kleding als identiteit, dat is wat hem fascineert. &#8216;Wij onderscheiden ons van de dieren doordat wij elke dag onze huid kunnen kiezen, elke dag een andere.&#8217;
Grijstinten vóór de pauze
In zijn garderobe, die bij nadere inspectie toch aanmerkelijk meer dan zes outfits blijkt te bevatten, zouden wat kleur betreft zowel de koning als de bisschop aan hun trekken komen. Felle kleuren overheersen, het gekke is bovendien dat zelfs een kalme kleur als grijs nog fel wordt als Lenferink hem aantrekt. De streepjesoverhemden uit de RUR-tijd zijn nu in de minderheid, al blijven ze &#8216;geil&#8217;, volgens Lenferink. Als hij zijn zwarte bril opzet, lijkt hij ineens op Yves Saint Laurent, de Franse modekoning die naar verluidt &#8216;was geboren met een zenuwinzinking&#8217;. Lenferink laat het zich aanleunen, zowel de vergelijking als de zenuwinzinking. &#8216;Kleren steunen mij.&#8217;
Een favoriete ontwerper heeft hij niet. Zijn bouw en uitstraling lijken hem voor te bestemmen tot de Londense ontwerpers, maar hij koopt zijn kleren over de hele wereld. &#8216;Misschien nog het liefst in Buenos Aires, bij van die oude mannetjes die Evita Perron nog hebben afgespeld.&#8217;
Wat hij zal dragen in zijn nieuwe show &#8211; eerst in zaaltjes, later wellicht op televisie &#8211; weet hij al precies. &#8216;Voor de pauze de grijstinten, na de pauze het Paul Smith-pak.&#8217; De show wordt een Art Party, vanuit de gedachte dat Lenferink &#8216;iedereen enthousiast kan maken voor kunst&#8217;.
Te gast op RTV-Oost gaf hij laatst een voorproefje van wat dat zou kunnen worden, live vanuit &#8216;Zwollywood&#8217;. Lenferink, gehuld in een fuchsiakleurige coltrui, zet de twee presentatoren van de talkshow En dan nog even dit volkomen buitenspel. Eerst door met medegast Wolter Kroes een lang en diepgaand gesprek over Theun de Winter (ook tekstschrijver van het lied &#8216;Terug naar de kust&#8217;) op te zetten, overgaand in een met gezongen voorbeelden onderbouwd betoog over de invloed van het Duitse levenslied op het Nederlandstalige repertoire. Dan breekt hij een lans voor homo&#8217;s die uit de kast moeten kunnen komen wanneer ze dat willen. Een voormalige prins carnaval die eveneens aan tafel zit, krijgt van Lenferink college over het feest van de omkering der waarden, dat ook ten tijde van de wrede Borgia&#8217;s al werd gevierd. En passant collecteert hij voor het goede doel, op zo&#8217;n manier dat zowel Kroes als prins carnaval grijnzend hun portemonnee trekken. Commentaar van Lenferink op de onnavolgbare uitzending, zoals altijd: &#8216;Si, claro!&#8217;
En dan is daar ook ineens de Partij voor de Bingo, met een berijmd beginselprogramma: Bedenk: het is niet de bingo waar het om gaat / maar waar het verbod op de bingo voor staat. De lijstrekker zelf draagt wederom Paul Smith. Want ook in de gemeentepolitiek kunnen ze een rots in de branding goed gebruiken.
Jan Lenferink is geen persoonlijkheid die zich laat ontrafelen. Maar het loont de moeite om hem te ontRURren. Misschien moet hij ook zijn laatste streepjesoverhemden maar uit de garderobe doen. RUR blijft een memorabele show, aber das war einmal. Tijd voor nieuwe dingen. Naast de Art Party speelt hij ook met het idee voor &#8216;een boekenprogramma voor de gewone man&#8217;. Wie de gewone man enthousiast kan maken voor boeken, kan waarschijnlijk inderdaad iedereen enthousiast maken voor kunst. Er zit in elk geval genoeg enthousiasme, en genoeg kunst, in hemzelf. Of en hoe het eruit komt, moeten we afwachten.

Pieter van den Blink

‘Kleren steunen mij’

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips