Fatima Elatik

De afspraak is op de Dappermarkt, de door de dichter Bloem bezongen en meedogenloos gerenoveerde straat die het aangezicht van Amsterdam-Oost tekent. Fatima Elatik (39) zit in Toko Surima aan een tafeltje bij de muur te roffelen op een iPad. Klein van stuk, kaarsrechte rug. Ze draagt een hip jasje en een broek die niet minder strak zit dan haar hoofddoek, vandaag een pastelpaarse.

Sinds 2010 is zij voorzitter van het dagelijks bestuur van stadsdeel Oost. Dit relatief grote stadsdeel is een van de meest heterogene in de stad. Ongeveer honderdtwintigduizend inwoners zijn verspreid over onderling sterk verschillende buurten, van het voornamelijk blanke KNSM-eiland tot de buurt rond het Ambonplein waar tweederde van de bevolking bestaat uit niet-westerse Amsterdammers. Er schuilt rijkdom in de woonschepen aan de Borneokade en armoede achter de gevels van Betondorp. De Dapperbuurt bestaat voor een kwart uit minimahuishoudens.

Niet alleen als politica is Elatik verbonden met deze buurt. Ze is hier om de hoek geboren, in een zijstraat van de markt, op een junidag in 1973, als derde kind in wat toen nog een gastarbeidersgezin heette. Haar ouders zijn Berbers.

Kind van Oost, nu bestuurder van Oost, maar toch is ze is al een tijd niet meer gewoon op de Dappermarkt geweest. Twee jaar geleden zei ze tegen de Volkskrant over wandelen door drukke winkelstraten: ‘De paniek dat me mogelijk iets gebeurt en ik niet weg kan, doe ik mezelf niet aan.’ Een inbraak in haar kamer in het stadsdeelkantoor, de nacht na de moord op Theo van Gogh (hier om de hoek) en de persoonsbeveiliging die daarop volgde, hadden haar uit balans gebracht. Al sinds zij in de politiek actief is, ontving ze periodiek bedreigingen. ‘Af en aan, afhankelijk van wat er speelde. Zo erg als bij Paul Rosenmöller (de leider van GroenLinks die uit de politiek stapte nadat hij een kogel in de post had gekregen) is het nooit geweest. Laatst heb ik het gewoon weer eens gedaan, de Kalverstraat. Dat ging goed.’ Verder wil ze over het gevoel van onveiligheid alleen nog kwijt dat haar besluit om na afloop van haar termijn als stadsdeelvoorzitter geen nieuwe bestuurlijke functie te zoeken, daar los van staat. ‘Het is gewoon tijd voor iets anders.’

Niet te politiek correct

Vijftien jaar zit ze nu in de Amsterdamse politiek, gerekend vanaf het moment dat ze voor de PvdA in de gemeenteraad kwam. Na vier jaar maakte ze in 2002 de overstap naar het bestuur. Ze werd stadsdeelwethouder en in 2009 stadsdeelvoorzitter. Eerst van stadsdeel Zeeburg, dat later met Oost-Watergraafsmeer fuseerde tot Oost.

Als Elatik de politiek volgend jaar werkelijk verlaat, zal ze de annalen ingaan als een plaatselijke bestuurder met grote landelijke bekendheid. Als de eerste Marokkaanse bestuurder van Nederland. ‘En de eerste moslim ter wereld die een homohuwelijk sloot,’ vult ze aan.

In Oost lanceerde ze een aantal ‘offensieven’, zoals een pandenoffensief (waarin het stadsdeel samen met de woningbouwcoöperaties en de bewoners de verloedering van het vastgoed aanpakt) en een opvoedoffensief. ‘Dan gooi ik bij Marokkaanse gezinnen de knuppel in het hoenderhok. Ik nodig de ouders uit voor een gesprek en vraag: willen jullie met mij werken aan de toekomst van je kind? Want, zeg ik dan, ik heb soms het gevoel dat ik meer met jullie kinderen bezig ben dan jullie. Als ze dan beginnen dat de overheid het moet doen, ga ik los. Dan zeg ik: ik was er toch niet bij toen jullie die koters maakten! Jullie moeten het zelf doen. Maar ik kan jullie wel helpen.’

Vorig jaar organiseerde Elatik een serie ‘Schurende gesprekken’ om de spanningen tussen de verschillende bevolkingsgroepen te benoemen. ‘Dat waren bijeenkomsten in buurthuizen, de bewoners moesten zelf de thema’s aandragen. Dan stond bijvoorbeeld “verharding van de sfeer” op de agenda. Ik waakte ervoor dat het niet te politiek correct werd. Als het te veel de kant op ging van “we moeten allemaal samen en met respect voor elkaar” dan vroeg ik bijvoorbeeld of niemand het dan vervelend vond om niet te worden gegroet door zijn buurman. Of ik vertelde dat ik me wel eens zorgen maakte of homo’s en lesbiennes wel lekker konden wonen in de buurt.’

Haar manier van werken omschrijft ze als: ‘Mensen voortdurend uitdagen, ze niet aan het welzijnsinfuus laten hangen.’

Zo snel als haar vingers roffelden op de iPad, komen de woorden uit haar mond. ‘Ik ben harder dan de PVV, hoor,’ analyseert ze het ‘preventie-offensief’ dat het stadsdeelbestuur ook onder haar leiding ontwikkelde. Dat project voorziet in lik-op-stukbeleid voor probleemjongeren, inclusief gebiedsverboden en avondklok als het aan Elatik ligt. ‘Wilders lult er alleen over, wij doen het. Wat denk je, we hebben nou eindelijk een paar yuppen in de Dapperbuurt, het zal me niet gebeuren dat die weer vertrekken omdat ze zich niet veilig voelen.’ Vanaf 17 april gaan ‘teams van welwillende jongeren’ de straat op om overlast gevende leeftijdsgenoten aan te spreken op hun gedrag.

Galgenhumor

Zeker zal Elatik na haar vertrek ook herinnerd worden onder een reeks scheld- en spotnamen. Sommige daarvan verwijzen naar haar optreden (De Telegraaf: ‘Zonnekoningin van Oost’) de meeste naar haar afkomst: GeenStijl: ‘Sjeik Elastiek van Amsterdamistan namens de PvdAllah’. De ‘Zonnekoningin’ zou te gemakkelijk met publieke gelden omgaan. Bijvoorbeeld door op een veel te dure tweemaster mee te varen in het botenevenement Sail 2010 of een taxi van Amsterdam naar Nijmegen te nemen. De boot was, ‘hoe lullig het ook klinkt om je daarachter te verschuilen’, gehuurd toen zij aantrad. De taxi-affaire werd door nrc.next gefactcheckt met als conclusie dat Elatik niets onoorbaars had gedaan. ‘Wat ik over die boot of die taxi ook zeg om het uit te leggen, het zal altijd aan mijn naam blijven kleven. En natuurlijk draag ik er de politieke verantwoordelijkheid voor,’ zegt Elatik.

Dat geldt ook voor het financiële debacle dat haar bijna de kop kostte. Het ‘muziekmakerscentrum’ MuzyQ, pal naast het stadsdeelhuis, was bedoeld als een culturele kroon op het nieuwe bruisende centrum van Oost, dat bezig is te verrijzen op het terrein van de voormalige Oostergasfabriek. In plaats daarvan is het een molensteen om de nek van het stadsdeel geworden. De exploitant van MuzyQ, die tevens projectontwikkelaar bij de bouw was, kreeg torenhoge kredieten van de FGH-bank (onderdeel van de Rabobank). FGH liet de schuld oplopen tot meer dan zesentwintig miljoen, voordat bleek dat de muziekwereld de weg naar MuzyQ maar moeilijk wist te vinden en de omzet dramatisch achterbleef bij de prognoses.

Het stadsdeel had echter een garantie afgegeven voor het volle bedrag. De deelraad stelde in oktober 2010 dat het dagelijks bestuur de raad daarover onvolledig had geïnformeerd. Elatik, die dat voorjaar was aangetreden als voorzitter, had het dossier overgenomen van haar voorganger en was dus de politiek verantwoordelijke. Toen zij in een brief aan de deelraad nader onderzoek beloofde, maar ook schreef dat niets er volgens haar op wees dat de raad onvolledig was geïnformeerd, vond de raad dat zij de zaak bagatelliseerde. ‘Ze had gewoon meteen moeten erkennen dat het fout zat,’ zegt Rik Torn, voorzitter van de VVD-fractie in de deelraad, en destijds mede-initiator van een motie van afkeuring tegen Elatik. Maar Elatik zegt nu dat ze het ‘onmenselijk en niet loyaal’ zou hebben gevonden om op dat moment haar partijgenote Germaine Princen, de vorige stadsdeelvoorzitter, de schuld in de schoenen te schuiven.

De motie van afkeuring ging van tafel toen de PvdA zich terugtrok uit de coalitie. De andere coalitiepartijen, D66 en GroenLinks, wilden vervolgens door, maar konden geen meerderheid vinden anders dan met de PvdA. In een lijmpoging onder leiding van Andrée van Es kwam Elatik toen weer in beeld. Die bood haar excuses aan voor de bagatelliserende brief. Ze wilde graag verder omdat zij niet het gevoel had dat MuzyQ haar volledig aangerekend kon worden en omdat er ‘nog heel veel werk te doen was’. Zes weken nadat zij de laan uit was gestuurd, stemde de deelraad met achttien tegen elf voor haar terugkeer. Germaine Princen keerde niet terug als stadsdeelwethouder. Zo werd de coalitie weer gerepareerd. ‘Politiek is altijd opmerkelijk en soms onvoorspelbaar,’ constateerde Adri van Dries, de toenmalige fractievoorzitter van de PvdA in stadsdeel Oost droogjes. De VVD-fractie vond het ‘een soap’.

Het stadsdeel is nu genoodzaakt MuzyQ van de bank te kopen. De onderhandelingen over een door de gemeente uitgebracht onderhands bod bevinden zich in een afrondende fase. Als de koop rond is, kan het dossier MuzyQ nog niet worden gesloten, want andere aanbieders van faciliteiten voor de muziekwereld (MuzyQ is in essentie een verzameling oefenruimtes) klagen nu dat deze gang van zaken neerkomt op staatssteun aan het ‘muziekmakerscentrum’, waardoor van eerlijke concurrentie geen sprake meer is. Elatik: ‘Misschien kunnen straks de vluchtelingen uit de vluchtkerk erin, als wij toch de huur betalen. Ja, sorry, galgenhumor heb ik altijd gehad.’

Het deel der natie dat toch al jeuk kreeg bij het horen van haar naam, schoot nog hoger de gordijnen in toen Elatik terugkeerde. ‘Graaier’, ‘hoer’ werd ze genoemd. De haat richtte zich behalve op haar ook op de partij die haar in het zadel hield, en uiteindelijk op de hele linkse kerk die al zo lang verzuimde om de grenzen te sluiten voor dit soort geboefte. GeenStijl beet zich vast in het dossier. De reaguurders zijn nog altijd happig op deze ‘bloksnorhoer’ die weigert de ‘boeteboerka’ aan te trekken.

Kop koffie

Elatiks politieke loopbaan heeft zich afgespeeld in een roerige periode: 11 september, de benoeming van het multiculturele drama, de moorden op Fortuyn en Van Gogh, de emancipatie van de nieuwe Nederlanders in de politiek, en natuurlijk de jaren-Wilders. Aan wie zij, toen ze nog voorzitter was van stadsdeel Zeeburg, via de kolommen van HP/De Tijd een uitnodiging richtte: ‘Geert, wat jou is overkomen, is onmenselijk – als het nodig is, bescherm ik je met m’n eigen leven. Maar je moet wel in debat gaan. Kom een keer bij ons langs in Zeeburg om een kop koffie te drinken, en ga dan eens inhoudelijk de discussie aan. Als dat niet kan vanwege de beveiliging of iets anders, dan kom ik graag naar jou toe.’

Een formulering die tekenend is voor Elatik. De superlatieven (‘onmenselijk’, ‘met m’n eigen leven’) tonen haar emotionele kant, op het pathetische af. De pragmatische slotzin (in Zeeburg of in Den Haag, waar hij maar wil) bewijst dat ze ook strategisch kan zijn; de bal ligt geheel bij de ander. Daar tussenin zit de idealist of naïeveling, die gelooft dat het met Nederland wel goed komt zo lang we het ritueel der rituelen, de gezamenlijke kop koffie, maar in ere houden. Later herhaalde ze die uitnodiging nog eens toen er een rel was ontstaan over een tweet waarin zij het stigmatiseren van de moslims door Wilders vergeleek met de praktijken van ‘een andere Europese leider, zo’n zestig jaar geleden’. Turbulente tijden, maar als je het haar nu vraagt, heeft niet alleen zijzelf maar ook Nederland alle verharding goed doorstaan.

Helemaal in paniek

Bij de uitgang van de toko wordt ze aangesproken door een man in een paarse jas. ‘Dat was een goede bijeenkomst gisteravond, heel goed.’ ‘Mooi,’ antwoordt ze. ‘Mooi dat je dat zegt.’

Onder een bleek zonnetje lopen Surinamers, Afrikaanse dames, Marokkaanse jochies en oude Amsterdammers over de markt. Op de hoek van de Commelinstraat is Bloems beroemde regel ‘Domweg gelukkig in de Dapperstraat’ – zonder de komma die de dichter plaatste na ‘gelukkig’ – op een gevel aangebracht. Niet alleen in het Nederlands, ook in het Turks, Arabisch, Engels, Frans, Spaans, Sranantongo, Duits en Papiamento. Multicultureler dan hier wordt het niet snel. ‘Pas op, zakkenrollers op de markt, twee vrouwen met snor,’ roept een koopman tegen wie het maar horen wil.

Elatik legt uit dat de man in de paarse jas een ambtenaar van het stadsdeel was. ‘De fusie tussen stadsdeel Oost en stadsdeel Zeeburg in 2010 heeft veel stress veroorzaakt. Twee afdelingen Burgerzaken moesten in elkaar worden geschoven, er was een interim-manager, de ambtenaren voelden zich bekeken. Die bijeenkomst gisteren was om dat proces met elkaar af te sluiten, dat is belangrijk.’

Terwijl ze het zegt, wisselt ze links en rechts een groet uit. Het beeld dat zij uitstraalt valt in twee delen uiteen. Zoals ze daar loopt, lijkt ze een typische volksvertegenwoordiger. Zoals ze praat, klinkt ze als een manager. Niet altijd is haar taalgebruik dat van de bestuurskamer. Als de gemeente de stadsdelen dwingt te bezuinigen maar tegelijkertijd zelf grote budgetoverschrijdingen maakt, zegt Elatik in Het Parool dat zij zich ‘genaaid’ voelt.

Ter hoogte van frietkraam De Gulle Brabander wordt Elatik aangeklampt door een vrouw op leeftijd. Zwarte hoofddoek, jas tot bijna op de grond, het type dat voor een groot deel de clientèle van de Dappermarkt bepaalt. Ze begint een verhaal in het Arabisch. Als de vrouw ten slotte doorloopt, staat Elatik even sprakeloos, zichtbaar ontdaan. Er klinkt nog emotie door in haar stem als zij haar mobiel uit haar tas heeft opgediept. ‘Luister,’ zegt ze tegen een medewerker aan de andere kant van de lijn. ‘Je weet toch wie meneer (…) is. Ik kom net zijn vrouw tegen. Hij is nu in Marokko en zij zit hier alleen. En nu krijgt ze een brief voor de inburgeringscursus. Ze is helemaal in paniek. Kan jij uitzoeken waarom ze die heeft gekregen?’ Ze hangt op en zegt: ‘Mijn moeder heeft vroeger hetzelfde meegemaakt. Die mevrouw heeft die cursus al lang gedaan, maar commerciële bureautjes schrijven die brieven en die willen zoveel mogelijk cursussen verkopen.’

Dom gansje

Voordat ze in 1998 raadslid werd, was ze als activiste al een bekend gezicht in Amsterdam, onder meer als lid van het Landelijk Inspraak Orgaan Marokkanen. De linkse goegemeente omarmde haar. Tijdens haar eerste televisieoptreden maakte ze indruk door zowel de Nederlandse samenleving als de Marokkaanse gemeenschap alhier een veeg uit de pan te geven. Het discussieprogramma Vesuvius van de IKON hield al in 1993 een eigen ‘Marokkanendebat’. Elatik reageerde daar eerst op het zelfbeklag van een aantal Marokkaanse jongens, die hadden verteld hoe miskend en gemarginaliseerd zij werden door de Nederlandse maatschappij. ‘Je kan wel wijzen elke keer van ja m’n vader, m’n moeder, de school, maar er wijzen elke keer drie vingers terug naar jou: wat heb jij gedaan om je positie te verbeteren? Het komt niet uit de lucht vallen,’ zei Elatik.

De kijker was er nog niet van bekomen of Elatik schoot van onder haar toen nog tamelijk slobberige hoofddoek opnieuw. In even plat Amsterdams, maar nu de andere kant op, richting de Hollanders: ‘Als jij nog tegen mij zegt: ga integreren, dan zeg ik weet je wat, ga jij maar lekker een enkeltje Marokko kopen en blijf daar maar en integreer jij maar.’

Die uitzending was het begin van veel media-aandacht. Elatik werd een regelmatige verschijning bij de Nederlandse Moslim Omroep, kwam nog eens terug bij Vesuvius en werd overal geïnterviewd. ‘Toen dacht ik wel eens: kan het wat minder? Ik was nog aan het afstuderen, en telkens als ik in de media wat gezegd had, was ik er de volgende dag uren aan kwijt om het debat nog eens over te doen met mijn omgeving.’ Over haar eigen imago: ‘Ik heb nooit alleen maar m’n eigen achterban vertegenwoordigd. Ik sta er niet voor de Marokkanen of voor de moslims. Als het nodig is, verdedig ik ze, maar als ze aangepakt moeten worden doe ik dat ook. Ik doe niet aan cliëntelisme.’

In een uitzending van Het Zwarte Schaap, een VARA-programma waarin een controversiële gast werd geconfronteerd met een aantal critici, was zij de felste opponent van Theo van Gogh, die zij gebrek aan ervaring met de multiculturele samenleving en gebrek aan respect voor de islam verweet.

Later kwam ze opnieuw in conflict met Van Gogh. In de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen in 2002 plaatste hij een advertentie in Het Parool met de tekst: ‘Waarom zou een toneelstuk niet verboden mogen worden? Stem Fatima Elatik, PvdA.’ De nepadvertentie was een verwijzing naar Elatiks uitspraak over de afgelasting van de opera Aïsja en de vrouwen van Medina (nadat een aantal betrokken acteurs en musici bang waren geworden door bedreigingen) dat het ‘misschien wel moediger is het stuk niet op te voeren als grote groepen gelovigen erdoor gekwetst worden’.

De ruzie liep hoog op, Elatik was furieus (‘Grote shit’) en dreigde met een proces wegens laster. Een proces kwam er niet. Wel kwamen Van Gogh en Elatik elkaar een keer achter de schermen tegen, toen zij te gast was in het AVRO- programma Krachtstroom, dat Van Gogh regisseerde. ‘Hij bleek geïnteresseerd in mijn persoon. In zijn columns had hij mij een “dom gansje” genoemd en we hadden die felle aanvaringen gehad. Maar die avond was hij heel aardig en bovendien degene die de goeie vragen stelde. Theo was scherp maar ook een schatje. Ik had alleen nog met die scherpe kant te maken gehad. Maar die avond ging ik naar huis met het idee dat we wel eens een kop koffie zouden kunnen gaan drinken samen. Het is er niet meer van gekomen. Toen hij vermoord werd heb ik gejankt.’

Een nieuwe kentering

Drie nieuwe hoofddoekjes worden aangeschaft, samen een tientje. Er is veel veranderd sinds die uitzending van Vesuvius. ‘Hallo! Wat denk je zelf? Moslim, PvdA, Marokkaan en hoofddoek. Fouter kan niet in deze tijd,’ antwoordde Elatik twee jaar geleden op de vraag van Het Parool waarom ze door de media zo hard werd aangepakt.

Tweede Kamerlid Ahmed Marcouch noemt Elatik ‘een bron van inspiratie’, die hem ertoe bracht om zelf de politiek in te gaan. In Elatiks tijd als stadsdeelwethouder in Zeeburg werkten ze samen. Hij merkt op dat Elatik nu minder fanatiek deelneemt aan de debatten over integratie en immigratie dan vroeger. ‘De tijden zijn veranderd, het is harder geworden. Zij draagt een hoofddoek, en daar kijken we minder goed doorheen dan vroeger.’ Elatik ziet het meer als een strategiewijziging: ‘Ik hoef niet meer zo nodig elke keer m’n reactie te geven, ik kijk liever waar ik het verschil kan maken.’

Over de verharding van het debat zegt zij: ‘Na de moord op Van Gogh is de toon van het debat in Nederland veranderd. Ik merkte de verscherping al sinds de aanslagen van 11 september. Maar dat is voor mij juist een reden geweest om het bijltje er niet bij neer te gooien. Integendeel eigenlijk, dat heeft me doen doorgaan. En nu heb ik het idee, ik zeg het heel voorzichtig, dat we het dieptepunt voorbij zijn. Ik bespeur weer een nieuwe kentering. De mensen zijn de hetze zat. Ja, het is waar dat er in Enkhuizen gejuicht wordt als de moskee afbrandt. Maar over de hele linie zie ik verbetering. Ik merkte het al tijdens die “schurende gesprekken” hier in het stadsdeel, dat er toch wel gepraat en geluisterd werd door iedereen. En kijk naar de reacties op het Marokkanendebat van de PVV. Dan hoor ik de meest kritische opiniemakers als Kustaw Bessems, die toch vaak heel hard is, zeggen: dit gaat te ver, dit is racisme. Op de sociale media zal het moslimbashen nog wel doorgaan, maar dat boeit me niet.’

Heeft ze dan nooit de neiging gehad om dat bijltje er bij neer te gooien? ‘Jawel, in 2010, toen ik al die shit over me heen kreeg met MuzyQ, zonder dat ik me kon verdedigen… Kijk, zelf kan ik het wel hebben. Maar dat mijn vader in de krant moet lezen dat ik zesentwintig miljoen heb gestolen, dat vind ik erg. Aan het begin van deze bestuurstermijn heb ik echt overwogen om uit de politiek te stappen. Maar goed, niet gedaan dus. En een jaar later was het overgewaaid.’

De werkvloer op

Zou iemand als Elatik anno 2013 ook op het linkse schild worden gehesen? Of is het debat zo verhard – en de kentering die Elatik daarin ziet nog zo broos – dat de gevestigde politiek liever wat afstand zou bewaren? ‘De PvdA hijst iedereen op het schild die een visie heeft. Ik vind het mooie juist dat je nu differentiatie ziet binnen de nieuwe Nederlanders. Enerzijds een Marcouch, anderzijds een Baâdoud (de stadsdeelwethouder in Amsterdam Nieuw-West). En een exotische achternaam die helder kan uitleggen wat het probleem is, doet het nog altijd goed bij Pauw & Witteman, hoor.’

De gemeente Amsterdam heeft per decreet het gebruik van de woorden autochtoon en allochtoon verboden. Elatik verzucht dat zij daar natuurlijk weer een mening over moet hebben, terwijl het zo’n weinig concrete maatregel is. ‘Ik doe niet mee aan de integratie-industrie. De vraag is: wat heeft het voor zin om dat onderscheid te maken, is het een zinvol instrument? Waarom zou je criminelen op autochtone of allochtone afkomst moeten registreren? En hoe lang is iemand dan “van Marokkaanse afkomst”, hoeveel generaties? Ik denk dat registreren op sociale klasse meer zin heeft. Maar ik ben niet categorisch tegen het benoemen van afkomst, in onderzoek naar borstkanker is afkomst bijvoorbeeld medisch heel relevant.’

Ze heeft nooit afstand willen doen van haar Marokkaanse roots, maar zich altijd verzet tegen het vastpinnen van haar identiteit op haar afkomst – of die van haar ouders. ‘De gemeente wil het voortaan liever hebben over Marokkaanse Amsterdammers en Surinaamse Amsterdammers. Noem mij dan alsjeblieft een Amsterdamse Amsterdammer.’ Ze loopt vlak achter twee Arabische mannen. Elatik lacht: ‘Even afgeluisterd, ze geven elkaar huwelijksadviezen.’

In een zijstraat van de markt stappen we in haar auto. Tijd voor het echte handwerk: de stadsdeelvoorzitter gaat op bezoek bij een echtpaar dat vijftig jaar is getrouwd. Maar aangekomen in de Molukkenstraat blijkt er een misverstand in het spel. Het gouden bruidspaar meende dat zij uitgenodigd waren om in het stadsdeelhuis de felicitaties van de stadsdeelvoorzitter in ontvangst te nemen. Elatik doorkruist opnieuw het stadsdeel en treft haar werkkamer afgeladen met bezoek dat, als de gemeente het niet verboden had, zeker allochtoon zou heten. ‘Mooi,’ zegt Elatik, ‘mooi dat u hier bent.’ Ze vraagt het bruidspaar naar het geheim van de liefde. En hoort en passant dat er een nieuwe imam in het stadsdeel is gearriveerd, die niet toestaat dat vrouwen in het buurthuis komen.

‘Lokale bestuurders, dat zijn de volksvertegenwoordigers die de burgers het vaakst zien,’ constateert Elatik als het bruidspaar plus aanhang naar buiten is geschuifeld.

Job Cohen, van 2001 tot 2010 burgemeester van Amsterdam en partijgenoot, noemt Elatik ‘het voorbeeld bij uitstek van besturen by walking around, een term uit de managementboeken voor bestuurders of commissarissen die liever zelf de werkvloer opgaan om de situatie te peilen dan te vertrouwen op de stukken.

In de deelraad staat Elatik niet bekend om haar dossierkennis. ‘Het is geen dossiervreter,’ zegt Jelmer Alberts van D66 (coalitiegenoot van de PvdA in Stadsdeel Oost). ‘Alle moeilijke dossiers laat zij over aan haar wethouders,’ zegt Bas van Vliet van oppositiepartij Méérbelangen. Elatik: ‘Als voorzitter heb ik mij niet met specifieke dossiers te bemoeien, als ik het overzicht wil bewaren. Als ik zie dat het nodig is om zelf ergens in te grijpen, dan doe ik dat.’ Als voorbeeld noemt ze de orthodoxe nieuwe imam. ‘Als stadsdeelbestuur gaan wij niet met de imam praten, maar wel met het bestuur van de moskee en het buurtcentrum. Dat gaat de wethouder doen. Pas als dat niet voldoende zou blijken te zijn, krijgt hij met mij te maken.’

Rik Torn, voorzitter van de VVD-fractie in de deelraad vindt dat Elatik tijdens haar bestuursperiode is veranderd: ‘De crisis rond MuzyQ heeft uiteindelijk goed uitgepakt. Ik vind haar er sterker door geworden.’ Bas van Vliet van Méérbelangen vindt dat niet: ‘Ze speelt geen sturende rol. Wellicht heeft de coalitie na die deconfiture van haar tijdelijk aftreden vanwege MuzyQ gedacht: laten we haar maar in de luwte houden.’

Geen sisterhood of zo

Zal Fatima Elatik werkelijk de politiek verlaten? Zou ze na deze termijn niet burgemeester willen worden van een mooi plaatsje, na de tropenjaren in Amsterdam? ‘Denk je dat ze mij zouden accepteren in Zaltbommel?’ Flink geld verdienen in het bedrijfsleven dan? ‘Geld is voor mij niet belangrijk.’ Of de Tweede Kamer in? ‘Zeg nooit nooit.’ Volgens Elatik is er niemand in de PvdA die haar coacht of meedenkt over de toekomst. Ze noemt Schelto Patijn (burgemeester van Amsterdam tussen 1994 en 2001), maar die is dood. Zegt dat ze af en toe sms’t met Lodewijk Asscher, wel eens praat met Ahmed Marcouch en veel geleerd heeft van oud-wethouder Jaap van der Aa. Oud-stadsdeelvoorzitters Hannah Belliot en Elvira Sweet noemt ze ‘voorbeelden’. Niks structureels. Niemand van het partijbureau heeft haar gebeld toen ze haar vertrek aankondigde. Ook met partijgenoten met wie ze een zekere verwantschap zou kunnen voelen, is er vanuit de partij geen gestructureerd contact. ‘Er is geen sisterhood of zo,’ zegt Elatik. Tweede Kamerlid Mei Li Vos: ‘Fatima Elatik is een politica zoals het hoort, een moedige idealist. Maar ik heb haar veel te weinig gesproken. Ik ga haar nú bellen.’

Alleen van Felix Rottenberg (oud-partijvoorzitter) kreeg Elatik lang geleden wel eens advies. ‘We woonden bij elkaar in de buurt toen ik net in de gemeenteraad was gekomen. Ik moest over van alles ineens een mening hebben. Dat waren fijne kopjes koffie, hij heeft me echt geholpen. Maar zo is Felix, dat doet hij zelf, niet vanuit de partij.’

Rottenberg noemt de politieke partij ‘een volstrekte non-organisatie’ op het gebied van human resources. ‘Niemand wordt gecoacht.’ Voor Elatik ziet hij het gevaar van de derde termijn. ‘Als politicus ga je of als een speer naar boven, of je gaat na drie termijnen iets anders doen. Elatik is te lang blijven zitten.’

Geen van de ondervraagden gelooft dat Elatik werkelijk afscheid zal nemen van het politieke bedrijf. Ahmed Marcouch ziet haar wel de scepter zwaaien op het ministerie van Onderwijs. De overigen denken meer aan een Kamerzetel. Felix Rottenberg: ‘Ze speelt nu binnen de partij geen inhoudelijke rol, anders was ze al lang naar de Kamer gehaald. Maar ze zou het goed kunnen. Moet ze de komende jaren even wat goeie ervaring elders opdoen.’ Job Cohen constateert net als Rottenberg een gebrek aan ‘personeelsbeleid’ binnen de partij, maar voorziet desalniettemin een grote politieke toekomst voor Elatik.

Maar Elatik blijft bij haar plan. ‘Met Agnes Jongerius (van 2005-2012 voorzitter van de FNV) maakte ik altijd grapjes dat ik haar opvolger zou worden. Ik denk dat ik haar eens ga vragen hoe zij nu invulling geeft aan haar dagen.’ Ze vertelt over hoe haar vader haar geleerd heeft dat alles wat je doet in het leven ‘nia’ moet zijn – een islamitisch begrip dat zoveel betekent als: voortgekomen uit oprechte intenties.

In haar eerste televisie-optreden, bij Vesuvius, zat Elatik samen met een vriendin, ook Fatima geheten. De twee ‘Faatjes’ zijn nog steeds hartsvriendinnen, al zien ze elkaar minder dan vroeger. Aan Fatima Bourri de vraag wat de slechtste eigenschap is van Elatik. ‘Dat ze altijd te snel zegt: ik weet het. Nog voor de ander is uitgesproken.’ Over een toekomst binnen of buiten de politiek zegt Bourri: ‘In Marokko zeggen we: wees een vent zoals je moeder. Jij weet zelf het beste wat je moet doen, Faat.’

In reactie daarop komt Elatik nog feller dan normaal uit de hoek met een opsomming van wat ze tot nu toe gedaan heeft, over haar maatschappelijk engagement dat er ‘altijd zal zijn’, over hoe moe ze is van het vanwege haar Marokkaanse achtergrond altijd ‘in de verdachte hoek’ zitten. Maar middenin het vlammende betoog valt ze ineens stil. Ze noemt de naam van Wouter Bos, die eerder ontbrak in het lijstje inspiratoren en voorbeelden. ‘Hij maakte een clean break. Camiel Eurlings idem.’

‘Het leven houdt zijn wonderen verborgen/ Tot het ze, opeens, toont in hun hogen staat,’ zegt Bloem in zijn gedicht over de Dapperstraat. Fatima Elatik gaat inderdaad ‘iets nieuws doen’. Ongetwijfeld vindt ze ergens werk dat zinvol is voor haarzelf en voor de samenleving, en dat een eventuele latere terugkeer in de politiek later niet in de weg zal staan. Maar ze begint ook aan een groot avontuurlijk project. Alleen haar man is erbij betrokken, verder niemand. Ze hebben geen van beiden ervaring in de materie. Maar ze denken dat ze er wel uitkomen samen.

Bladwijzer / Online bron

YouTube; Amsterdams/Marokkaans

Op YouTube zijn sterke voorbeelden te zien van hoe Elatik tegelijkertijd Marokkaanser dan Marokkaans en Amsterdamser dan Amsterdams kan zijn. Waar je als kijker niet goed uitkomt, is of ze nou Marokkaanser dan Amsterdams is of andersom.

Stadsdeel Oost; MuzyQ-operette

Stof voor een hoofdstelijke operette is te vinden in het onderzoeksrapport van de stadsdeelraad over de garantstelling van de gemeente voor MuzyQ.

vn.nl/elatik