Syrische dichter over de Arabische lente
Noem het een voorbeeld van hoe oorlog de mens kan ontregelen: een dichter publiceert een bundel politieke opstellen. Die dichter, Adonis, geldt als de grootste levende dichter in de Arabische taal, overal waar hij gaat fluistert men over de Nobelprijs. Zijn bundel heet Printemps Arabes, religion et revolution (Arabische lentes, religie en revolutie). De stukken in de bundel zijn vertaald maar het geheel verschijnt niet in het Arabisch, alleen in het Frans. Adonis (een pseudoniem) werd in 1930 geboren in Syrië maar woont al dertig jaar in Parijs. De ‘Nietszche van het oosten’, die God vele malen heeft doodverklaard en die kernachtig beargumenteert waarom religie en democratie onverenigbaar zijn, zou zijn leven in de Arabische wereld niet zeker zijn.
Een nieuw uitzicht
Als een oude dichter zich uitspreekt over een prille revolutie (of revoluties), hoop je dat hij de feiten een beetje zal laten zingen, dat hij de spijker van de kille werkelijkheid niet op de kop maar krom zal slaan, met een dreun waardoor je weer een tijdje de neiging zal weerstaan om weg te kijken bij alle berichten uit of analyses van de hel op aarde in het Midden-Oosten. Niemand verwacht van een dichter dat hij een roadmap to peace zal presenteren. Maar kan die dichter je het gevoel geven dat toch nog niet alles al is gezegd, kan zijn bundel bovenop alle inzichten in de Arabische lente, de religie en de revolutie nog een nieuw uitzicht bieden?
Als iemand dat kan, dan Adonis: geboren in Syrië is hij betrokken bij wat daar gebeurt, als vrijwillige balling in Parijs is hij behept met de nodige afstandelijke blik.
In Frankrijk, Duitsland of Groot-Brittannië heeft elke boekhandel wel een plank Adonis-vertalingen, maar in het Nederlands is vrijwel niets van hem verkrijgbaar. Zelfs het gedicht dat in november 2013 op een muur aan de Leidse Papengracht werd gekalligrafeerd (een gebaar van de hier gevestigde Saoedische oliemaatschappij Aramco) staat daar behalve in het Arabisch slechts in Engelse vertaling.
Toch is Adonis hier niet onbekend of onbemind. Ahmed Aboutaleb is waarschijnlijk zijn krachtigste pleitbezorger in Nederland. Toen de dichter vorig jaar te gast was op Poetry International, droeg de burgemeester enkele zelfgemaakte vertalingen voor. Dat is mooi, maar tot uitgave van een bundel heeft het niet geleid. Ter compensatie van die gênante Neder­landse omissie mag wel de prachtige documentaire gelden die John Albert Jansen over Adonis maakte: Het afwezige land. Die biedt de luxe om Adonis’ zangerige voordracht te horen en tegelijk de vertalingen (door Kees Nijland en Assad Jaber) daarbij te lezen in de ondertitels. Het is zwaar romantische, maar toegankelijke poëzie: ‘Denk je dat jouw dood van God komt, of God van jouw dood?’ En: ‘Van mij houden sterke armen, die met zin of tegenzin zwoegen op aarde/ Verspreide resten van mijn broer, van zijn gehavende borst/ verborgen door aren en tijd/ een granaatsteen waarvoor bloed zich schaamt.’
Wolven
Adonis’ levensloop, van het Syrische akkerland tot de hoogste literaire kringen in Parijs en elders, is als een rivier met twee oevers, één in het Oosten en één in het Westen. Zijn schrijverschap, in poëzie of in beschouwingen, krijgt daardoor al snel het aura van een brug tussen die twee extremen. Maar de vraag is of die conclusie is gerechtvaardigd.
In die documentaire zegt Adonis kalm: ‘Ik heb altijd gezegd dat de Arabieren zullen uitsterven en ze sterven ook uit. Ik ken geen volk dat zo in staat is elkaar te doden en elkaar uit te roeien en te vernietigen als de Arabieren. (…) voor anderen buigen ze altijd, zijn het slaven. Maar onder elkaar zijn het wolven.’
In het openingsstuk van Printemps Arabes lijkt hij zelf zo’n wolf, die met een gulzige bek vol taal tekeer gaat tegen het ‘permanent open graf’ van de Arabische wereld, die ‘geen samen leven kent, alleen samen sterven’, waar elk individu ‘dood geboren wordt’, gedoemd tot een vreselijke Sisyfusarbeid die eruit bestaat dat in een eeuwige wederkeer van bloedige revoluties het ene regime wordt vervangen door het andere zonder dat er iets wezenlijks in de samenleving verandert.
Kijk eens aan, denkt de westerse lezer die dacht dat wij hier cynisch waren over wat daar gebeurt, zo zout heb ik het nog niet gegeten. Des te verrassender dat het vervolg van de bundel nog heel andere smaken te bieden heeft.
De twee langste stukken zijn de open brieven aan president Assad en aan de Syrische oppositie die Adonis in de zomer van 2011 publiceerde in een Libanees tijdschrift. Tegen het Syri­sche regime ageert Adonis al sinds de jaren vijftig – in 1956 werd hij een jaar lang zonder aanklacht gevangen gezet, de reden dat hij uit zijn vaderland vertrok. Maar dat maakt hem nog geen aanhanger van de oppositie. In zijn brief bevraagt hij de revolutionairen: willen zij een wisseling van de macht of een totaal nieuwe samenleving? Zijn zij van mening dat het nieuwe Syrië een democratie kan zijn als zij de identiteit van de ‘umma’, de (geloofs-)gemeenschap, boven die van het individu blijven stellen? Zullen zij de rechten van de vrouw expliciet in de nieuwe grondwet verankeren? De twijfel wint het van Adonis’ enthousiasme voor de Syrische revolutie, en tweeënhalf jaar verder weten we hoe terecht dat was.
Pacifisme
Maar behalve wolf en twijfelaar kan Adonis ook wel degelijk inspirator zijn. Dan betoont hij zich een humanist pur sang, die gelooft in de ‘praktische energie, de energie van de mens’, en schrijft hij het Leven met een hoofdletter. Dat maakt zijn constatering van de afwezigheid van individualiteit in de Arabische wereld des te schrijnender, maar des te krachtiger wordt daardoor zijn lofzang op Mohammed Bouazizi, de Tunesische straatverkoper wiens zelfverbranding op 17 december 2010 geldt als de startvonk van de Arabische lente. Voor Adonis belichaamt Bouazizi ‘de belofte dat de mens in deze streken, ondanks alles, het Arabische leven in zijn eigen bestaan van een grotere glans kan voorzien, intenser kan maken door zijn eigen humanisme.’
Met het humanisme komt voor Adonis een totaal pacifisme. Hij wil, schrijft hij in een ander stuk in de bundel, ‘de revolutie door de non-revolutie’. Ook toen het Syrische regime al volop bezig was de eigen bevolking te bombarderen, bepleitte Adonis een geweldloze oppositie. ‘Ik ben met Ghandi, niet met Guevara,’ zei hij omstreeks dezelfde tijd in een interview in The Guardian. Want: ‘Een scheppend kunstenaar moet altijd de kant van het revolutionaire kiezen, maar hij moet nooit zijn als de revolutionairen. Hij kan niet dezelfde taal spreken als zij of in hetzelfde politieke veld opereren.’
In de Arabische wereld, waar zowel de dichtkunst als de bereidheid van een man om ten strijde te trekken in hoog aanzien staan, leidden deze uitspraken tot ontsteltenis. Op Aljazeera.com verscheen een vernietigend stuk van de Iraaks-Amerikaanse schrijver en wetenschapper Sinan Antoon, die vond dat Adonis hierdoor volkomen had afgedaan. Dat Adonis niet zij aan zij stond met de revolutionairen van de Arabische Lente was één ding, maar dat hij in zijn open brief aan Assad dezelfde stelling van de andere kant had benaderd – als alleen een wisseling van de macht onvoldoende is, betekent dat ook dat de huidige machthebber dus niet de schuld van alles kan zijn – dat ging te ver.
Innerlijke vulkanen
Je kan je afvragen of zelfverbranding zoals die van Mohammed Bouazizi niet ook een vorm van geweld is die de pacifist zou moeten veroordelen. Maar wie zou met dergelijke casuïstiek de vreugde willen bederven die hoorbaar is in Adonis’ stem wanneer hij Bouazizi neerzet als de hoop voor de Arabische wereld. ‘Bouazizi openbaart, door het levenseinde dat hij heeft verkozen, de betekenis van onze aanwezigheid als mensen. (…) Bouazizi heeft ons gebracht tot aan de rand van onze innerlijke vulkanen.’ De eerste de beste existentialist van de Parijse linkeroever zou het niet beter hebben kunnen zeggen.
Door de hele bundel heen klinkt trouwens een westers geluid mee in de stem van Adonis, het perspectief is dat van het individu en ‘het Arabische leven’ wordt van een afstand bezien. Democratie, individualiteit en humanisme zijn begrippen die hem niet op de Koranschool in zijn geboortedorp Quassabin (ten noorden van Latakia) zullen zijn bijgebracht. Het enige wat hij daar opdeed, vertelde hij in een eveneens Franstalig interview-in-boekvorm uit 2009, was een haat tegen het lezen en schrijven, omdat die louter instrumenteel werden gebruikt voor het religieuze onderwijs.
Baudelaire
Adonis geldt als een groot verteller, ook als het om zijn eigen lotgevallen gaat. Zijn moeder was ‘analfabeet, maar erg mooi’, zijn vader was een landarbeider met een passie voor literatuur. Dat hij ten slotte naar een betere school is gegaan dan die Koranschool in Quassabin kwam doordat de Syrische president, op bezoek in de buurt, onder de indruk raakte van een gedicht dat de kleine Adonis, die toen nog Ali Ahmad Said Esber heette, voordroeg. Hij vroeg hem wat zijn diepste wens was. Waarop de dichter-in-spe antwoordde dat hij naar ‘de allerbeste school’ wilde, hetgeen de president prompt voor hem in orde maakte. Die school was een Franse school, nog uit de tijd dat Syrië onder Frans mandaat viel, waar godsdienst als een privéaangelegenheid werd beschouwd (een standpunt dat Adonis onmiddellijk en voor altijd tot het zijne maakte).
Als het er werkelijk van komt dat Adonis de Nobelprijs krijgt, zullen media wereldwijd zijn levensverhaal willen publiceren en misschien moeten deze en andere anekdotes dan nader onderzocht worden. Vast staat wel dat Adonis al op jonge leeftijd politiek bewust werd en zich verzette tegen de pan-Arabische gedachte van de Ba’ath-partij. Hij studeerde eventjes rechten en toen letteren, maar raakte gefrustreerd door ‘het ontbreken van een methode’ en stapte over op filosofie. Gedichten schreef hij dus al sinds zijn prille tienerjaren maar de kennismaking met Les Fleurs du Mal van Baude­laire was bepalend voor zijn definitieve keuze voor een leven als dichter. Onder zijn handen veranderde de dichtbundel in een uniek tweetalig exemplaar, zoveel woorden zocht hij op en krabbelde hij in vertaling in de kantlijn. ‘Ik ervoer op zeer intense wijze het verschil tussen de twee culturen, en ik begon op een andere manier te schrijven, ik werd anders,’ vertelde hij later in een interview.
Adonis benadrukt die vroege kennismaking met de Franse cultuur (de seculiere school, Baudelaire) herhaaldelijk. Het begrip ‘vaderland’ zegt hem weinig, hij beschouwt zichzelf als iemand die altijd op doortocht is, geografisch maar ook in de tijd en in zijn handelingen.
Ideologische kwestie
Hoewel de Ba’ath-ideologie het universitaire leven in Damascus beheerste, kwam Adonis behalve met Arabische denkers ook met Griekse en moderne westerse werken in aanraking. Na zijn gevangenschap week hij uit naar Beiroet, waar hij de kost verdiende door traditionele islamitische filosofie te onderwijzen op een meisjesschool. Daarnaast richtte hij twee belangrijke tijdschriften op. Het eerste, Shi’r (Poëzie), bracht naast poëzie ook stukken over de positie van de vrouw en de verhouding oost-west. In de kolommen van Shi’r vond Adonis ook zijn vorm van het prozagedicht (die hij ook in Printemps Arabes herhaaldelijk gebruikt). Zowel uit conservatieve hoek als vanuit de Ba’ath-partij kreeg hij de kritiek dat die nieuwe vorm de Arabische traditie verkwanselde.
In 1963 stopte Adonis met Shi’r uit angst ‘dat de poëzie een ideologische kwestie zou worden’. Toch leek Libanon nog een veilige plek om door te werken aan zijn proefschrift over Arabische literatuur. Dat verscheen in 1973 en verschafte Adonis in wetenschappelijke kringen evenveel gezag als zijn gedichten onder poëzieliefhebbers. ‘Maar de conservatieve krachten begonnen zich te roeren,’ zo vatte Adonis de veranderende situatie samen, reden dat hij, hoewel inmiddels Libanees staatsburger, opnieuw uitweek, ditmaal naar Parijs.
Nobel
Al op de eerste pagina van Printemps Arabes valt de naam van een Franse filosoof, Jean-François Lyotard, en door de bundel heen volgen er velen.
Hoewel grensfiguren en geesten die in meer dan één cultuur zijn gevormd over het algemeen bewondering afdwingen, ligt hier behalve de kracht van de bundel ook een nadeel. Adonis spreekt soms maar niet altijd van ‘wij’ als hij het over ‘de Arabieren’ heeft. De lezer die aanvankelijk meende dat Printemps Arabes een inkijkje zou bieden in het Arabische discours over Arabische kwesties, zit ten slotte te twijfelen.
Nergens in de bundel wordt duidelijk gemaakt of de teksten behalve vertaald ook zijn geredigeerd en zo ja, door wie. In de brief aan de Syrische oppositie verwijst Adonis naar een artikel van iemand anders, dat pas later dan die brief zelf is verschenen, dus er is iets mee gedaan. Maar wat? In poëzie mag een dichter zich altijd achter zijn taal verstoppen, maar in een bundel politieke opstellen is dat onwenselijk. Het maakt de levensloop van Adonis niet mind er fascinerend maar de ‘brug’ die zijn beschouwingen zouden kunnen zijn, iets minder betrouwbaar.
Critici zoals Sinan Antoon beweren dat Adonis is geobsedeerd door die felbegeerde Nobelprijs en daarom zijn woordkeuze afstemt op het oor van de jury. Dat zou de kans dat Printemps Arabes de westerse lezer een proeve biedt van het Arabische discours nog kleiner maken. Maar er zijn minder eervolle ambities dan de wens om de Nobelprijs in de wacht te slepen en zelfs al zou Adonis zijn teksten hebben geredigeerd voor de Franse vertaling, dan blijft het resultaat een uniek document bij de Arabische Lente. n
Bladwijzer
Online bron
Het afwezige land
Leven in ballingschap
John Albert Jansen maakte vorig jaar een documentaire over Adonis die in beeld brengt hoe de dichter op veel fronten tussen wal en schip is beland. Hij is niet thuis in Syrië, niet in Libanon, niet in Frankrijk. Hij is geen aanhanger van het regime van Assad maar ook geen revolutionair. In de film, Het afwezige land, vertelt Adonis met enige weemoed over zijn jeugd en zijn leven in ballingschap, maar houdt hij vol dat hij een dichter is, en dichters zijn niet aan een plaats gebonden, zoals hij in het gedicht ‘Dichters’ schreef. Dichers ‘Warmen het lijf aan de wereld/ Voor het heelal maken ze sleutels
Ze planten geen stambomen/ Stichten geen huizen voor legenden,/Ze schrijven ze,
Zoals de zon haar geschiedenis schrijft.
Geen plaats.’
Ga naar VN.nl/adonis
Nee
Adonis, ‘Printemps Arabes, Religion et révolution’, Editions de la différence, 187 p., € 18,-

Pieter van den Blink

Tegen Assad, maar niet voor de oppositie

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots