Portret / IDFA-directeur Ally Derks
IDFA, het grootste documentairefestival ter wereld voor publiek en makers, heeft zich weer genesteld in de Amsterdamse bioscopen. Het festival staat al een kwarteeuw lang onder leiding van oprichtster Ally Derks (53), een Gelderse boerendochter die zich ontwikkelde tot grande dame van de documentaire cinema wereldwijd. Geen stille hand op de achtergrond, maar een zichtbare persoonlijkheid die filmmakers en publiek confronteert met haar opvatting over wat een goede film is.
IDFA is zozeer háár festival dat die A volgens sommigen – critici en bewonderaars – niet voor ‘Amsterdam’ staat, maar voor ‘Ally’. Met meer dan 250 films is het festival inmiddels zo groot dat de programmering voor elk wat wils biedt. Maar door het aanbod heen loopt altijd een rode draad, zo rood als de lokken op het hoofd van Derks zelf. De rode draad van iemand die vroeger op de barricaden van Dode­waard heeft gestaan, sindsdien naar eigen zeggen ‘wel ouder, maar niet rechtser’ is geworden en die alleen als ze gevraagd zou worden als minister van Ontwikkelingssamenwerking haar positie als ‘Doc Mogul’ zou willen opgeven.
Mitrailleur
‘Documentaire, dat is alles tussen poëzie en propaganda,’ zegt Derks, daarmee de discussie – zeg maar gerust het schisma – samenvattend die het genre van oudsher beheerst. Derks berust erin dat zij en haar festival over het algemeen niet in de poëtische hoek worden ingedeeld. ‘Nadruk op de inhoud wordt altijd als typisch IDFA genoemd en ik geloof inderdaad niet in puur esthetische emoties. Activistisch is een groot woord, maar we gaan het debat niet uit de weg.’
Aan de andere kant van het spectrum staat bijvoorbeeld cineast Jos de Putter (Het is een schone dag geweest). Hij formuleert de tegenstelling zo: ‘Je kan de camera gebruiken als een microscoop of als een mitrailleur. De school waar ik uit voortkom, rondom het tijdschrift Skrien, is van de microscoop, IDFA is van de mitrailleur.’
Ineens is nu boven de jubileumeditie van dit nonfiction film wonderland (de omschrijving komt uit Variety) een zwarte wolk komen te hangen die een bedreiging vormt voor zowel microscoop als mitrailleur, en voor alles daartussenin. Die wolk kwam uit het regeerakkoord, waaruit blijkt dat het Mediafonds wordt bedreigd met opheffing. Het Mediafonds en IDFA zijn nauw met elkaar verbonden, direct en indirect. De IDFA-Mediafondsworkshop, waar jaarlijks uit tien deelnemers een ‘winnaar’ wordt geselecteerd die 125.000 euro krijgt om zijn of haar film te realiseren, heeft Nederland al een aantal mooie films opgeleverd. Er is een vergelijkbare Mediafondsprijs voor jeugdfilms. En de publieke omroep, op haar beurt sterk afhankelijk van het Media-fonds om documentaires te kunnen produceren, is een belangrijke partner van IDFA. ‘Ik schat dat tachtig procent van de Neder­land­se films die op IDFA te zien zijn, mede door het Media­fonds mogelijk zijn gemaakt,’ zegt Derks. Als er geen alternatieve financiering wordt gevonden, zullen een heleboel van die films niet meer kunnen worden gemaakt. Als ze het bericht op zich heeft laten inwerken, verzucht Derks: ‘Dat betekent dat ik het in mijn openingsspeech weer over kaalslag in de Ne­der­land­se culturele sector moet hebben. Dat was vorig jaar ook al zo.’ Toen waren het de plannen van staatssecretaris Zijlstra die Derks het onderwerp van haar speech bezorgden.
Altijd gezeik
Die speeches van haar zijn een genre apart. Als Derks het woord neemt, gekleed in haar ‘fashionably laissez-faire style’, zoals filmmaker en IDFA-huisgoeroe Peter Wintonick het omschrijft, dan is het met de luchtigheid meestal gauw gedaan. Dat zij aandacht vraagt voor filmmakers die onder moeilijke omstandigheden, zonder middelen en/of (meestal en) met grote persoonlijke risico’s hun documentaire hebben gemaakt, ligt voor de hand. Maar daar blijft het niet bij. Derks kijkt met die filmmakers mee naar het thema van hun films, dat wil zeggen: de wereld. Een bespiegeling over het afgelopen jaar krijgt dan soms een hoog troon­redegehalte. ‘We live in a time of both fear and empowerment, action and apathy […] there is even a greater need for documentary in this time of change,’ klonk het vorig jaar, maar het had willekeurig welk ander jaar kunnen zijn.
De opening van het festival noemt Derks zonder omhaal van woorden ‘niet mijn favoriete moment van het jaar’ en ze berust er al lang in dat er ‘altijd gezeik’ is over haar speech. Derks is gewoon niet de persoon om het bij een standaard praatje te houden van lof voor de medewerkers en dank aan de geldschieters (voor IDFA vooral het ministerie van OC&#038;W, de gemeente Amsterdam en het hoofdstedelijk bedrijfsleven). ‘Ik wil ook iets zéggen, het moet wel ergens over gaan,’ zegt ze. Daarmee verwoordt ze niet alleen de teneur van haar openingsspeeches maar precies ook de kritiek op haar vanuit het meer poëtisch georiënteerde kamp: bij IDFA moet het altijd ergens over gáán.
Maar onder die zwarte wolk van het regeerakkoord is het misschien beter om de gelederen gesloten te houden en te bedenken dat het altijd nog beter is dat je te zwaar op de hand bent dan dat je de indruk wekt van een iets te grote afstand tot de materie, zoals staatssecretaris Rick van der Ploeg toen hij Johan van der Keu­kens meesterwerk over blinde kinderen mocht aankondigen. Die film heet simpelweg Blind kind, maar Van de Ploeg sprak het op z’n Engels uit, blind kind.
Tranen en kippenvel
De rest van het jaar, als Derks niet op het podium staat, is haar diepe, vrolijke lach juist een kenmerk van haar. Reden tot lachen heeft ze genoeg. Haar festival staat als een huis, een Britse weldoener heeft haar onlangs spontaan negen ton toegezegd, vorig jaar kreeg ze de Doc Mogul Award (een soort Nobelprijs voor de documentaire filmwereld, ingesteld door het Hot Docs Festival in Toronto), ze heeft veel plezier in haar werk en niemand zaagt aan haar stoelpoten.
Dat laatste mag opmerkelijk heten. De ‘Mogul’ is een prestigieuze prijs, zo’n status kan ook tegen je gaan werken, zeker voor iemand die al vaak het verwijt heeft gekregen dat zij een alleenheerser is. ‘Vroeger luisterde ik minder goed naar anderen. Tegenwoordig selecteren we met vijftien man. Kijk, als ik het helemaal in mijn eentje mocht doen, dan is het alleen maar tranen en kippenvel wat de klok slaat. Ik ben van de zwaardere dilemma’s. Maar er komen zeker ook films door de selectie waar ik zelf niet kapot van ben. Al heb ik wel het laatste woord.’
Omdat de meeste kritiek uit Nederland komt, stipuleert Derks dat drie van de vijftien ‘viewers’ zich volledig met het Nederlandse aanbod bezighouden. En, voegt ze daaraan toe, ‘we zijn veel coulanter voor de Nederlanders dan voor de rest bij het oprekken van de deadline voor inzendingen. Dat zullen ze wel ontkennen en zeggen: o, ben je voor de buitenlanders dan nog strenger, maar het is zo. Alleen als ik dan veel te laat iets binnenkrijg en het is nog steeds een rough cut van dertig minuten te lang, dan denk ik wel eens…’ Ze maakt de zin niet af, want ze wil voorzichtig zijn. Tien jaar geleden heeft ze gezegd dat het met de Neder­landse documentaire niet goed ging, dat er te veel werd genavelstaard, en die opmerking achtervolgt haar nog steeds. Dus bij deze wil ze het graag gezegd hebben: ‘Nu gaat het goed. Het kan beter, maar het gaat goed.’
Het commerciële belang voor een film om op IDFA te worden vertoond, is groot, bijvoorbeeld om aan het buitenland te worden verkocht. Een afwijzing betekent ook persoonlijke smart voor de maker. Derks heeft daar een beproefde beeldspraak voor: ‘Het is toch alsof je tegen een moeder zegt: jouw baby is niet mooi genoeg.’ Cineast Jos de Putter, die in de loop van zijn carrière zowel het enthousiasme als de afwijzing van IDFA heeft ondergaan, vat samen hoe Derks daarmee omgaat: ‘Als we elkaar treffen terwijl een film van mij in competitie is, dan zoent ze me. Is het een jaar waarin dat niet het geval is, dan weet ze dat ik verbolgen ben en dan houdt ze wat meer afstand.’
Trots op iedereen
De spanning tussen festival en makers wordt nog versterkt door de eis van het festival dat films dáár in première moeten gaan, en dus niet eerst op televisie mogen worden vertoond. Dat is goed voor het prestige van het festival, niet per se voor de film. Maar het ongenoegen daarover blijft beperkt tot knarsetanden, leert een rondje langs de velden, echte bonje is er niet. Misschien is IDFA daarvoor te groot en te belangrijk, of Nederland te klein. En de persoonlijkheid van Derks maakt veel goed, zeggen betrokkenen.
Barbara Truyen, hoofd documentaire van de VPRO, noemt dat première-criterium ‘een beetje dom’. Maar zij koestert haar relatie met Derks. ‘Ik houd haar op de hoogte van wat wij doen. In augustus bel ik haar om te praten over de films die de VPRO [tevens partner van IDFA, red.] dat jaar aandraagt. Meestal zijn er dan een paar ja’s, een paar nee’s en een heleboel misschiens. Maar ik ga geen druk proberen uit te oefenen.’
Anne-Marieke Graafmans, die vorig jaar deelnam aan de IDFA-Mediafondsworkshop, ontmoette Derks toen zij haar film Als ik jou niet had werd vertoond. Zij leerde Derks kennen als ‘een open vrouw, die je het gevoel geeft dat ze trots is op iedereen, van gevestigd tot nieuw’.
De Putter waardeert het recht-voor-z’n-raap-karakter van Derks sinds een voorval rondom zijn film Solo, de wet van de Favela, waarmee hij in 1994 de prijs voor de beste documentaire op IDFA won. ‘IDFA wilde die film graag hebben. Maar ik werkte voor de VPRO, in wezen een extreem hiërarchische organisatie, en die was daar om ingewikkelde redenen tegen. IDFA kreeg geen filmkopie. Toen heeft Ally gewoon op eigen kosten en buiten de VPRO om een kopie laten maken en die film vertoond. Dat vind ik wel sterk. En toen won-ie ook nog het festival.’
Zijn Amerikaanse collega Steve James, be-roemd sinds Hoop Dreams en vorig jaar door IDFA als eregast uitgenodigd om zijn eigen top-10 samen te stellen (dit jaar is dat de Rus Victor Kossakovsky) heeft ook de ervaring dat Derks per film oordeelt, en dat een juichende ontvangst van de ene film geen enkele garantie biedt dat je de volgende keer weer welkom bent. ‘Ally verandert nooit. Ze is een intelligente, eigenwijze vrouw, ze weet wat ze wil.’ Dat Derks in 2008 de shock-doc Enjoy Poverty van Renzo Martens als openingsfilm presenteerde, heeft op James diepe indruk gemaakt. ‘Dat zou een Amerikaans festival nooit aandurven. Weet je wat ze vorig jaar op Sundance [het door Robert Redford opgezette filmfestival in de VS, red.] als opening hadden? Sing Your Song, over Harry Belafonte!’
Waargebeurde sprookjes
‘Ik zie nog niemand die het beter zou kunnen dan ik,’ zegt Derks zelf op de vraag of zij wel eens nadenkt over een leven post-IDFA of een IDFA post-Ally. Ze heeft eigenlijk maar één keer een moeilijke editie gehad; het jaar waarin zij vier dagen voor de opening haar eerste kind kreeg. Uiteraard hield zij ook toen wel gewoon haar openingsspeech. ‘We hadden een openingsfilm over Holocaust-ontkenning. De hele Balie stond vol woedende orthodoxe Joden. Ik moest wel.’
Ze heeft ‘mooie aanbiedingen’ gehad om elders te komen werken, maar nooit de verleiding gevoeld. Er is maar één baan waarvoor ze IDFA zou verruilen: minister van Ont­wik­ke­lings­samenwerking. ‘O ja, zonder meer!’ Zolang ze daar niet voor wordt gebeld, gaat ze door met het festival. ‘En tegenwoordig mag je door tot je zevenenzestigste, dus dat is mooi.’ Is er een plan B op het kantoor van IDFA, voor als de A onder de tram komt? ‘Eh, nee,’ zegt Derks. ‘Kijk, de organisatie draait als een geoliede machine, daar sta ik bij wijze van spreken voor spek en bonen bij. Dus daar maak ik me geen zorgen over.’
Ally Derks maakt plannen voor de edities 26 en verder alsof ze de smaak pas net te pakken krijgt. ‘Misschien moeten we de stap naar fictie toch een keer zetten. Er komen steeds meer cross-overfilms, met re-enactment van de werkelijkheid. Dus waarom niet?’
Is ze bang dat ze de tijdgeest niet meer zou aanvoelen, dat de mogelijkheden van de nieuwe technieken bijvoorbeeld een paradigmawisseling zouden kunnen betekenen die voor haar generatie minder goed in te voelen is dan voor iemand die met die technieken (video, minicamera’s, computerbewerking) is opgegroeid? ‘Er werken veel jonge mensen bij IDFA, en ik luister goed naar hen. Daarom vind ik het argument dat ik te veel macht zou hebben ook onterecht.’
Een vrouw met rode haren die naar eigen zeggen het ‘barricadengedrag’ nooit heeft afgeleerd, de Attilla de Hun van de documentairefestivals. Haar eigen IDFA, met mondiale allure, dat in zijn missie verklaart een huis voor ‘auteurscinema’ te willen zijn en belooft ‘niet alleen films te selecteren op grond van hun maatschappelijke relevantie’ maar dat desalniettemin het imago heeft van een mitrailleur. Jaarlijks tien dagen betovering met waar gebeurde sprookjes, onder de zwarte wolk van een dreigende kaalslag. Gek eigenlijk dat daar nog nooit een documentaire over is gemaakt.

Pieter van den Blink

Ally in Wonderland

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel