<div class="lead">
Duitsland is het thema van de Boekenweek, maar de Duitse taal en cultuur leiden hier een kwijnend bestaan. Een lerarentekort, te weinig leerlingen en dan is er ook nog de fatale blik op 2032 van de commissie Schnabel. &#8216;Als die taal eenmaal verdwenen is, komt hij niet meer terug.&#8217;
</div>
‘Dat was wel even een verrassing,’ zegt Ewout van der Knaap. De hoofddocent Duitse taal en cultuur aan de Universiteit Utrecht zou ter gelegenheid van de Boekenweek schrijfster <a href="http://www.uu.nl/agenda/ewout-van-der-knaap-in-gesprek-met-jenny-erpenbeck">Jenny Erpenbeck</a> interviewen over haar nieuwe <a href="http://www.randomhouse.de/Buch/Gehen,-ging,-gegangen/Jenny-Erpenbeck/Knaus/e336327.rhd#buchInfo1" target="_blank">roman</a> Gehen, ging, gegangen in een Utrechtse en een Amsterdamse boekhandel. ‘Mij werd gevraagd of ik die gesprekken alsjeblieft wel in het Engels wilde houden, omdat het anders niet goed te volgen zou zijn voor het publiek. Absurd, straks zitten we in het Engels te spreken over een Duits boek in een Nederlandse vertaling.’
Duitsland mag dan het thema van deze Boekenweek zijn, en Nederland en Vlaanderen eregasten op de <a href="http://www.buchmesse.de/de/ehrengast/">Frankfurter Buchmesse</a> in oktober van dit jaar,  de Duitse taal en cultuur leiden hier een kwijnend bestaan. Te weinig middelbare scholieren kiezen Duits als tweede vreemde taal – als er al een tweede vreemde taal wordt gekozen, komt de concurrentie behalve van het Frans vooral  van Spaans en Chinees. ‘Het gevolg is dat er op het ogenblik minder dan driehonderd studenten Duits zijn op vijf universiteiten,’ zegt Kerstin Hämmerling van het <a href="https://duitslandinstituut.nl">Duitsland Instituut</a> (DIA). Het DIA wil de kennis over Duitsland in Nederland vergroten en samen met de partners van <a href="http://machmit.nl/web/">Actiegroep Duits</a> Nederlandse leerlingen enthousiast maken voor de taal en het land.
Voorlopig is er meer animo in Duitsland om Nederlands te leren dan andersom, verzucht Hämmerling. ‘Alleen al aan de Universiteit van Münster, waar het <a href="http://www.uni-muenster.de/HausDerNiederlande/">Haus der Niederlande</a> staat,  studeren 430 Duitse studenten Niederländische Philologie.’ Het gevolg is een groot tekort aan leraren Duits. En dat zal de komende jaren, onder andere doordat veel leraren met pensioen gaan, alleen nog maar toenemen. ‘Op sommige scholen, zoals het Amsterdamse Hyperion Lyceum, is Duits zelfs helemaal afgeschaft,’ zegt Hämmerling. ‘En uit een enquête die we hielden onder schoolleiders bleek dat driekwart grote moeite heeft om vacatures Duits te vervullen.&#8217;
Er zijn pogingen ondernomen om leraren uit Duitsland in Nederland voor de klas te halen. Dat blijft lastig, want Nederlandse leerlingen zijn niet de meest gemotiveerde en de Duitse leraren schrikken van het mentaliteitsverschil. Ten einde raad besloot de gemeente Rotterdam onlangs om het tekort aan te vullen door leraren Duits met een premie van vijfduizend euro naar Rotterdam te lokken, zegt Ewout van der Knaap. &#8216;Daar kun je flauwe WOII-gerelateerde grappen over maken, maar het is eigenlijk behoorlijk treurig.&#8217;
<h5>Flauwe grappen over gestolen fietsen</h5>
Lerares Duits Bettina Merten, geboren in het Oostduitse Thüringen en als dertienjarige naar Nederland verhuisd, kreeg te maken met die anti-Duitse opmerkingen en flauwe grappen over gestolen fietsen en kuilen op het strand die in de jaren negentig nog heel gangbaar waren in Nederland. &#8216;Ik kreeg vaak echt heel nare  opmerkingen naar mijn hoofd. Mijn moeder met haar sterk Duitse accent heeft er nog meer last van gehad.&#8217; Eind vorige eeuw was een tweede vreemde taal nog verplicht op de middelbare school en was het aantal leerlingen met Duits in het pakket nog drie keer zo groot. Merten: &#8216;Toen ik zelf op school zat nam ik het vak nooit zo serieus, al dat stampen van naamvallen. Maar sinds een jaar of zes à zeven is het Duits sterk aan het veranderen. Het gaat veel meer over het land en de cultuur, Angela Merkel heeft veel gedaan voor het imago van Duitsland, net als de link tussen Amsterdam en Berlijn.&#8217;
Binnenkort gaat Merten, die drie dagen na de val van de Muur als zevenjarige aan de hand van haar moeder West-Berlijn binnenstapte (&#8216;Ik herinner me vooral al die kleuren, en de muziek op straat&#8217;) voor het eerst met vmbo-klassen van haar school, SG Reigersbos uit Amsterdam Zuidoost, op schoolreis naar Berlijn. &#8216;Dat wordt heel spannend, maar ook heel leuk. We hebben een heel gaaf programma opgesteld, met veel over de Oost-Duitse geschiedenis en over de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust, daar kun je in Berlijn niet omheen.&#8217;
Het enthousiasme van individuele leraren zal ervoor moeten zorgen dat Nederlanders niet langer met hun rug naar de 105 miljoen Duitse moedertaalsprekers staan. Politiek en economisch is dat van levensbelang – alleen al naar Noordrijn-Westfalen exporteren we vier keer zoveel als naar heel China. ‘Het is vooral een vorm van laksheid,&#8217; zegt Kerstin Hämmerling. &#8216;Nederlanders hebben nog wel de naam dat ze zo goed hun talen spreken, maar in feite geldt dat alleen voor Nederlanders van boven de 45 jaar. Hoe verder het vak uitgekleed wordt, hoe minder leerlingen Duits kiezen. En over een paar jaar schrikken we van wat we hebben laten gebeuren. Als een taal eenmaal verdwenen is, komt die niet meer terug.&#8217;
<h5>Fataal perspectief</h5>
<q class="pull-right">Behalve Angela Merkel spreekt er niemand meer Duits op de Nederlandse televisie</q>Als het aan de commissie Schnabel ligt, is dat geen groot verlies, zegt Ewout van der Knaap. Sla het rapport <a href="http://onsonderwijs2032.nl/">Onderwijs 2032</a> open en je hebt precies het pijnpunt te pakken. Schnabel adviseert daarin de staatssecretaris om het aan individuele scholen over te laten of ze hun leerlingen een tweede vreemde taal laten kiezen en zo ja, welke. Dat is een fataal perspectief en het gaat in tegen afspraken die in EU-verband zijn gemaakt. In het Verdrag van Lissabon staat bijvoorbeeld een pleidooi voor meertaligheid in Europa, de EU wil recht doen aan de diversiteit van talen en culturen.
Niet alleen de politiek dreigt te falen, ook de aandacht voor de Duitse cultuur en literatuur in de media is bedroevend, zegt Ewout van der Knaap. &#8216;Adriaan van Dis interviewde in DWDD <a href="http://www.npo.nl/de-wereld-draait-door/10-03-2016/VARA_101377064/POMS_VARA_3473219">Katja Petrovskaja</a>, de Oekraïens-Duitse schrijfster in het Duits (&#8216;jetzt reden wir Deutsch, ich hab&#8217; alle Fehler aufgeputzt&#8216;, begon Van Dis dat gesprek) over haar prachtige boek Vielleicht Esther. Zoiets is een zeldzaamheid, behalve Angela Merkel spreekt er niemand meer Duits op de Nederlandse televisie. En daar verandert zelfs het thema Was ich noch zu sagen hätte weinig aan. Bij nader inzien ga ik dat interview met <a href="http://www.uu.nl/agenda/ewout-van-der-knaap-in-gesprek-met-jenny-erpenbeck">Jenny Erpenbeck</a> toch maar gewoon in het Duits houden.&#8217;