Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Zingen Mark!
‘In deze koude tijden moet Rutte de mensen in het hart raken’
Het werd ze niet gemakkelijk gemaakt, de VVD’ers die in Krasnapolsky bijeen waren om zestig jaar VVD te vieren. In het middagprogramma had de organisatie de ene na de andere progressieve liberaal geprogrammeerd. De Vlaamse Europarlementariër Annemie Neyts centreerde haar speech zelfs rond het thema ‘visumvrij verkeer’. Ze was diep verontwaardigd, zei ze, dat inwoners van de Balkan met meer gemak naar West-Europa konden reizen toen ze nog onder het communistische juk leefden, dan nu.
Stilte in de zaal.
En ze herinnerde iedereen er nog even aan: ‘Een echte liberale partij toont “intellectuele integriteit”.’ Het is belangrijk, zei ze, de angst achter ons te laten. ‘Wij moeten de bekommernissen van de mensen niet versterken.’ Liberalen, vertelde Neyts, waren ‘vooruitstrevend’ en ‘progressief’.
Stilte.
Alleen een grapje van Neyts over het recente verlies van de Vlaamse zusterpartij VLD kon op lichte bijval rekenen.
Henk Vonhoff sloot naadloos op haar speech aan door opnieuw de woorden files, belastingen, veiligheid en immigratie feilloos te ontwijken in zijn overzicht van zestig jaar VVD. De partij, ‘dat is de constante in haar geschiedenis’ is ‘de drager van de vooruitgang’. Bolkestein kreeg in Vonhoffs filmoverzicht minder woorden toebedeeld dan Ed Nijpels. De tekst op het spandoek bij een verkiezings­bijeenkomst met Ed Nijpels deed bijna prehistorisch aan: ‘VVD is gewoon jezelf zijn’.
De huis-tuin-en-keuken­sociologie van ‘trend­watcher’ Adjiedj Bakas maakte veel goed. ‘Misschien gek om van een Surinamer te horen, maar we moeten gewoon met zijn allen harder gaan werken!’
Bevrijdend gelach.
We waren weer thuis. Daarna kwam Bos nog voorbij als ‘premier van Allahstan’, waarschuwde Bakas voor de Chinese dreiging en werden de Antillen aan Chávez weggegeven.
Nu Mark Rutte nog, zal Bakas hebben gedacht. Als ziener eindigde hij met een filmpje waarin een broodnodige transformatie van Mark Rutte. Want: ‘Mark moet in deze koude tijden van globalisering een verhaal vertellen dat de mensen in het hart raakt’. Plotseling zien we de Engelse Idols-winnaar Paul Potts op het scherm, de inmiddels beroemde handelaar in mobieltjes met ­scheve tanden en een onaanzienlijk uiterlijk. Bakas: ‘Je zou hem direct aan de subsidietepel willen leggen.’ Dan zien we hoe Potts de Idols-jury aan zijn voeten krijgt met zijn vertolking van de aria ‘Nessun dorma’, uit Puccini’s Turandot. Alleen heeft Bakas op Paul Potts nek nu heel ingenieus het frisse hoofd van Mark Rutte gemonteerd. Pay-off van reclameman Bakas: ‘Mark gaat ze omver blazen!’
Pieter van Os
Schop uit het sneeuwduister
‘Jullie zijn in Holland tegen ons gelovigen, hè’
In Holland, geheel onverwacht. De dood als regisseur in het bestaan der levenden, bestaat daar eigenlijk een theorie over? Omdat er zowel katholiek, protestants als joods bloed in mijn aderen vloeit (weer zo’n vraag: kun je bloed eigenlijk wel aan een geloof koppelen?) heb ik althans met de uiterlijkheden van het begraven van dierbaren en geliefden geen moeite. De afgelopen jaren had ik een strippenkaart op de dood. Maar in de regen van Bergen loop ik met kletsnatte ogen van de Roomse kerk naar het etablissement voor de koffietafel, waar – geheel in de geest van de exuberante overledene – de stemmen allengs luider worden door de alcohol. Het echte prijzen van de dode begint pas in Amsterdam. Ik zit er alleen aan een cafétafeltje en kom er een groot schrijver tegen. ‘Hé, ik heb nog een fles wodka voor je!’ De grote schrijver glimlacht: ‘Morgen om zes uur?’ En zo zit ik er de volgende dag weer. Het leven gaat door. Na een avondje drinken en roddelen, lees ik ’s anderendaags Wilders verweren in de Volkskrant. Over die film. Ik ben van mening (Nabokov) dat een mengeling van politiek en kunst al snel verwordt tot ideologische troep. Toch is de gehele klassieke Russische literatuur – bijvoorbeeld ­– op te vatten als een exegese in maatschappelijke betrokkenheid. Zelf maakte ik destijds de fout een roman te schrijven over het Nederland van Fortuyn, waar ik niet woonde maar dat ik vanuit Moskou met verbijstering gadesloeg. Een roman is polyfoon; ik werd getorpedeerd door sommigen die dachten dat ik mijn eigen sentimenten had verstopt in enkele personages. Wat een domme mensen. Ik lees in de trein met instemming enkele van Wilders’ verweren. Jazeker, het leven in de polders is hypocriet. Maar terug in Moskou heb ik te maken met een feit dat me aangaat. De Azerische en Tsjetsjeense jongens op mijn binnenplaats met de moskee – ik ben hier al jaren ‘de Hollander’ – houden me aan. ‘Zeg, wat is dat daar in Holland? Jullie zijn daar allemaal tegen ons gelovigen, hè?’ De zegen van het internet. Ik krijg uit het sneeuwduister een vieze schop tegen mijn linkerscheenbeen. Niet heel erg, maar de blauwe plek is een feit. En ik voel me thans zwaar kut. Zouden de Nederlandse rechters betrouwbaar zijn, dan had ik die Wilders volgens het juridische leerstuk der causaliteit wellicht in de tang kunnen nemen. Wederom ben ik met walging vervuld, maar nee – hierover geen romans meer.
Pieter Waterdrinker
Kafka-marathon
‘We willen de arme Franz afhelpen van de clichés rond zijn persoon’
Het was alweer de tweede Brusselse voorleesmarathon gewijd aan een schrijver die, tot schande van de dames en heren in Stockholm, nooit de Nobelprijs voor de Literatuur heeft mogen ontvangen. Twee jaar geleden organiseerde de literaire organisatie Passa Porta in haar boekhandel in de Rue Dansaert een hommage aan Jorge Luis Borges. Dit jaar was het de fatalistische klerk uit Praag Franz Kafka die de postume honneurs in ontvangst mocht nemen. Honderd auteurs, vertalers, Kafka-freaks en eenvoudige liefhebbers, lazen voor in het Nederlands, Frans, Duits, Tsjechisch en Arabisch. Vrijwel het complete oeuvre kwam aan bod. De meeste voorlezers eerbiedigden de muisbleke en klinisch depressieve verzekeringsagent van het Boheems Instituut voor Arbeidsongevallenverzekeringen, door voor te lezen met een sonore, kurkdroge of hortende stem die zelfs kinderen met ADHD moeiteloos in slaap zou kunnen wiegen.
Een van de bekende Vlamingen onder de voorlezers was Vincent van Quickenborne, ex-staatssecretaris voor Administratieve Vereenvoudiging, die – onder het motto ‘Eenvoud Maakt Macht’ – zijn overheidswebsite destijds www.kafka.be noemde. Ik citeer van de frontpage: ‘Kafka schrijft over de onmacht van de burger tegenover de almacht van een ongenaakbare, arrogante overheid die weinig of geen voeling heeft met de realiteit. Herkenbaar? Natuurlijk. Want ook bij ons zijn er absurde regeltjes, procedures die alleen bedoeld lijken om ons het leven zuur te maken, onbegrijpelijke formulieren, voorschriften waarvan niemand meer weet waar ze voor dienen – als ze ooit ergens voor hebben gediend. Kortom, kafkaiaanse toestanden. Daar willen wij wat aan doen.’ Organisatrice Brigitte Neervoort: ‘Iedereen kent de naam Kafka, maar daar houdt het vaak op. Het is zijn oeuvre dat we met dit initiatief centraal willen stellen. Opzet is ook de arme Franz wat van de ?clichés rond zijn persoon af te ?helpen. Zo wordt vaak gezegd dat hij geheel en al uit doemdenken bestond en geen zin voor humor had.’ Op humor was het ook tijdens de elf uur durende marathon lang wachten. Alleen de jonge Brusselse schrijver Thomas Gunzig (aangekondigd als de Franstalige Tom Lanoye) maakte aan het slot indruk met een droogkomisch requisitoir in tien punten van zijn literaire held. Een geslaagde evocatie waarin de schrijver, hevig gesticulerend, eindelijk ook de lachers op zijn hand kreeg. Want na deze sombere hoogmis zou je bijna vergeten dat het bij leven miskende genie tijdens het voorlezen van zijn sombere verhalen aan vrienden?regelmatig moest bulderen van het lachen om zijn eigen gitzwarte Jiddische humor.
Serge van Duijnhoven
Een zeer kort verhaal
A.L. Snijders: ‘Hoe open je een boek van jezelf?’
Woorden vinden voor de presentatie van het boek van een vriend gaat hem goed af. Bij het verschijnen van Tommy Wieringa’s reisverhalen Ik was nooit in Isfahaan sprak hij zelfs zo gloedvol, dat hij de aandacht trok van Robert Ammerlaan, de directeur van uitgeverij De Bezige Bij. Belt u eens voor een afspraak, zei Ammerlaan. Na veel aandringen van Tommy Wieringa deed de schrijver A.L. Snijders (1937) dat uiteindelijk, met een contract – het eerste van zijn leven – als gevolg. Nu staat Snijders in boekhandel Athenaeum in Amsterdam. Hij moet iets zeggen bij de presentatie van zijn boek Heimelijke vreugde. Het is een bundeling van columns die Snijders in de jaren negentig schreef, vergezeld van begeleidende ‘brieven aan de hoofdredacteur’. Een en al mooie zinnen. ‘Hoe open je een boek van jezelf?’ zegt hij. ‘Geen idee. Daar bestaat geen handleiding voor. Mijn uitgangspunt was: stel het bedenken van wat je gaat zeggen zo lang mogelijk uit. Dat deed ik. Op weg hiernaartoe dacht ik: als ik aankom bij de deur van de boekwinkel staat daar vast een zwerver, die iets opmerkelijks tegen me zegt, en daar ga ik het dan over hebben.’ Helaas, er stond geen zwerver. ‘Ik kan natuurlijk altijd terugvallen op mijn ijzersterke reserve, mooie zinnen uit de literatuur die ik uit mijn hoofd ken.’ Maar dat was niet nodig, het toeval snelde hem te hulp. Verrast luistert het publiek naar een kleine geschiedenis die in alles overeenkomt met Snijders’ spe­cialiteit: een ZKV, een Zeer Kort Verhaal. Vorig jaar verscheen daar een bundeling van onder de titel Belangrijk is dat ik niet aan lezers denk. ‘Een half uur voor we op weg gingen naar Amsterdam,’ vertelt Snijders, ‘kwam de post­auto langs. Die bracht een grote envelop, dichtgeplakt met fietsenplakband, alsof de afzender een rijwielhersteller was. Zo’n envelop herken ik meteen, die komt van de schilder Jan M. Verburg. Er zat een brief in waarin hij schreef dat hij vandaag niet op deze bijeenkomst kon zijn. Maar er zat nóg iets in. Op de laatste dag van 2007 schreef ik een ZKV getiteld “Visioen”. Daarin gaat het over engelen, de zee en een kampement van ontheemden. Daar heeft Verburg een illustratie bij gemaakt.’ Ontroerd laat Snijders de tekening zien. Een passend slot voor zijn toespraak.
Martje Breedt Bruyn

Martje Breedt Bruyn

Pieter Waterdrinker

Pieter van Os

Serge van Duijnhoven

De kleine wereld

Neergestoken
‘Als mensen te ver gaan, kan ik ze zo de keel doorsnijden’
Hij zit een beetje ineengedoken. Armen over elkaar op tafel, rug rond. Hij draagt een felrood pak, de stof houdt het midden tussen linnen en katoen. Tijdens het verhoor door de rechter beweert Younes dat hij geen actief lid meer van de Bloods is, de beruchte Amerikaanse gang die in Amsterdam Nieuw-Sloten op bescheiden schaal werd nagedaan.
Younes (19) heeft een dochtertje van vijf en staat terecht voor poging tot moord, afpersing en straatroof. Aan het tafeltje naast hem zit de moeder van Tom, de jongen die werd neergestoken.
Ze weet niet goed waar ze moet kijken, lijkt het. Ze wil weten wie het leven van haar zoon Tom overhoop heeft gegooid. Maar zo’n directe confrontatie, Younes en zij zitten twee meter van elkaar, is ook beangstigend.
Voor Younes zelf is er, behalve zijn advocaat, niemand naar de rechtbank gekomen. Geen ouders, geen broers of zussen, geen vrienden, geen vriendinnen.
De officier van justitie zou het liefst zien dat Younes door het Pieter Baan Centrum wordt geobserveerd. Juist omdat nog steeds onduidelijk is waarom Younes zijn slachtoffer heeft gestoken. Waar die ongebreidelde agressie vandaan komt. Zelf noemt hij dat psychologisch onderzoek een onzinnig plan: ‘Nergens voor nodig, ik heb geen ziekte. Ik weet wat ik doe.’
Het gebeurde begin juni om half twaalf ’s avonds. Tom was aan het skaten, op weg ?naar een vriend bij wie hij zou logeren. Vanuit het niets sprong Younes op zijn rug, ?en gooide hem op de grond. Tom verzette zich, Younes haalde een mes te voorschijn en?stak hem in zijn buik. Zomaar.
Dat mes was voor iemand anders bedoeld, legt Younes de rechtbank uit. X viel zijn vriendin lastig en dat moest afgelopen zijn. Hij en X hadden die avond afgesproken om het uit te praten, maar X kwam niet opdagen.
Rechter Janssen: ‘En toen kwam Tom langs.’
Younes: ‘Ik kon de woede niet tegenhouden.’
Hij heeft geen stoornis, zegt hij nog eens. Hij is alleen af en toe agressief. ‘Als mensen te ver gaan, kan ik ze zo de keel doorsnijden.’ Hij heeft al verschillende anti-agressietrainingen gehad en die hielpen niet.
Als de rechter de zaak sluit, uitspraak over twee weken, loopt Younes naar de moeder van Tom. Hij steekt zijn hand uit en vraagt zachtjes of ze hem kan vergeven. De moeder kijkt hem aan, tranen in haar ogen. Ze recht haar rug: ‘Hoe het ook verder met u zal gaan, ik hoop dat uw dochtertje zoiets vreselijks nooit zal hoeven meemaken.&#8217;
Margalith Kleijwegt
Darwinisme van de voetbalkantine
Dirk Scheringa: ‘Vrouwen bleven in het stenen tijdperk achter in de hut’
Yves Gijrath, organisator van de jaarlijkse miljonairsbeurs, laat een filmpje zien. Martin Luther King schalt over de hoofden van een paar honderd marketingmedewerkers van allerhande Nederlandse bedrijven en bedrijfjes. Ze zijn in het Tropenmuseum bijeengekomen om te luisteren naar ‘toppers uit de media-, marketing- en reclamewereld’. Onder de titel ‘koffiedik kijken’ vertellen de toppers wat Nederland het komende jaar staat te wachten. Gijrath over King: ‘Kippenvel, nog altijd. De mooiste reclamefilm ooit.’ En daarna zegt hij het echt: ‘Martin Luther King wist een stukje communicatie over te brengen.’
Daarna komen de voetbal­metaforen. De een na de ander. Zelden zoveel voetbalmetaforen in één uur gehoord. Zelfs de kleurloze PCM-topman Bart Groenewegen zegt: ‘We zitten kort op de bal.’ Hij bedoelt het krantenconcern. En de directeur commercie van Albert Heijn: ‘Ons bedrijf speelt iedere dag Champions League.’ En later vergelijkt hij het rood-witte hart van Ajax of Feyenoord met ‘het blauwe bloed van Albert Heijn’.
Dirk Scheringa van de DSB is de enige spreker die de voetbalmetafoor buiten zijn verhaal houdt. De voorzitter en grootste geldschieter van voetbalclub AZ is uitgenodigd omdat hij altijd zijn eigen ­reclamecampagnes maakt. Tot hilariteit van de kenners. ‘Tenenkrommers,’ noemt de spreekstalmeester ze. ‘Maar ze werken wel,’ constateert Scheringa droog. ‘We krijgen zoveel nieuwe klanten, dat is ­gewoon erg.’
In een vermakelijke speech legt hij uit waarom zeventig procent van de DSB-medewerkers vrouw is. En zo brengt Scheringa toch het voetbalspel in, via de achterdeur. Want zijn opvattingen over de kwaliteiten van mannen en vrouwen komen direct uit het darwinisme zoals dat gemeengoed is in de voetbalkantine. ‘Vrouwen kunnen vijf dingen tegelijk,’ ­beweert Scheringa. Want, en dat weet iedere regelmatige ­bezoeker van een voetbalkantine: ‘Vrouwen bleven in het stenen tijdperk achter in de hut, waar zij zich bezighielden met voedsel bereiden, kinderen opvoeden en het huishouden. Terwijl wij maar één ding deden: jagen.’
Bijkomend voordeel, legt Scheringa uit, is dat mannen daardoor nog altijd beter kaart kunnen lezen. ‘Wij moesten de weg terugvinden naar de hut. Zij konden blijven zitten waar ze zaten.’
Pieter van Os
Feestdagen bij de maffia
‘Ik heb vijf Oekraïense meiden laten invliegen’?
Een Moskouse maffiaheer had me voor de feestdagen uitgenodigd in Palermo. Maar na drie nachten van whisky drinken in de bar van Grand Hotel Des Palmes, rond de stoel waarop Wagner hier zijn Parsifal voltooide, krijg ik spijt en houd ik het voor gezien. Ik stap in een huurauto en rijd via Mozia (Phoenicische nederzetting) en Marsala (mierzoete wijn) naar Agrigento. De oranje en gele spatten van de sinaasappels en citroenen in de bomen, maar vooral de vergezichten met de turkoois opblinkende zee zijn – na de donkere Russische maanden – als prettige zweepslagen in mijn gezicht.
Bij de brokstukken van een Griekse tempel krijg ik ineens last van hartkloppingen. En hoor ik galmende stemmen. Geschreeuw. Ik voel me een ­negentiende-eeuws hysterisch wijf dat de zuidelijke antieke pracht – op haar grand tour ter voltooiing van haar opvoeding – ineens te veel wordt. Het is de whisky, denk ik. Vanaf nu alleen nog maar wijn. ?Op Oudejaarsdag zet ik koers naar Siracusa. Van een boom jat ik drie sinaasappels en vreet ze staande op. Elegant geklede mensen doen in de verregende nauwe Italiaanse straatjes hun laatste inkopen. Mijn Moskouse maffiaheer belt me op. ‘Ik heb vijf Oekraïense meiden laten invliegen. Zeg, wat doe je daar verdomme? Zal ik je met een taxi laten ophalen?’ Maar ik verzin een smoes, vind in de Via Malta een hotelletje en wandel even later naar de oude haven. De regen knalt neer op mijn paraplu. Deze Ionische schuimgolven moeten Plato en Archimedes ook hebben gezien. Pas dan bedenk ik me dat Geerten Meijsing hier woont. Ik ken hem niet. We komen beiden uit de buurt van Haarlem. En verpesten beiden ons leven met de schrijverij; meer klimatologisch uiteen kan welhaast niet. Exilstakkers. ?Het nieuwe jaar begroet ik in een twijfelaar met hompen kaas en flessen Nero d’Avola. Tegen twaalven houd ik een plastic fluitglas champagne op naar de schimmen van mijn gestorven ouders. Ooit was dit een feestdag. De volgende ochtend schijnt de Siciliaanse zon overdadig. Wat een blauwe lucht! Op een marktje zie ik hoe vissers vers gevangen zwaardvissen neerkwakken op een kraam. Ik zou hier goed kunnen wonen. Schrijven ook. Wat voor boeken? Maar voel me een indringer in het decor van Meijsing. Dan zie ik mijn ondergesneeuwde Moskouse binnenplaats voor me. Het hok waarin ik woon. De maffiaheer belt me opnieuw. Hij voelt zich beledigd en wil me nooit meer zien. Zo heeft het nieuwe jaar meteen al weer winst opgeleverd.
Pieter Waterdrinker
Bolussen in de volkstuin
‘Walgelijk, ik heb al het beddengoed meteen bij het grofvuil gezet’
Het volkstuincomplex ligt aan de rand van de Amsterdamse wijk Slotervaart – een locatie met een beroerde reputatie. De paden zijn modderig, de tuinen verkeren in winterslaap, maar de volkstuinders brengen toch regelmatig een bezoek aan hun erfje. Niet alleen om te zien of er al een sneeuwklokje bloeit, of om de bloembollen te inspecteren. Nee, een veel belangrijkere reden is om na te gaan of hun tuinhuis nog in ongerepte staat verkeert.
De nieuwjaarsreceptie in het clubhuis is dé gelegenheid om angstaanjagende verhalen te horen over wat sommigen nu weer is overkomen: die verdraaide insluipers en inbrekers.
En ja hoor, daar is de eerste al die de vraag durft te stellen: ‘Hoe zit het dit jaar met die vermaledijde ongenode bezoekers?’
Onmiddellijk komen de ver­halen los. Hoe diverse tuiniers opeens hun zonnepanelen ?misten. Hoe onverlaten een raam hadden geforceerd en een paar dagen in tuinhuisbedden hadden doorgebracht. ‘Walgelijk,’ gruwt een vrouw, ?‘ik heb al het beddengoed ?meteen bij het grofvuil gezet.’
‘Ik moest kokhalzen,’ vertelt een ander, ‘toen ik in de wc keek. Het water was afgesloten, maar ze hadden gewoon op de pot gescheten. Dagenlang. Die was tot de rand gevuld met bolussen.’
De politie kwam, vertelt ze, en die zei: ‘O, Polen, mevrouw.’ Volgens hen waren het een man en een vrouw geweest. Waarom? ‘Er waren mannelijke bolussen. En er was gekookt. Mannen koken, niet, mevrouw.’
Een andere ervaringsdeskundige: ‘Als er een raam is ingegooid, en alle pakken koekjes zijn leeggegeten, dan waren het Marokkaanse jongens.’
In het huisorgaan van het volkstuincomplex is aandacht besteed aan dit probleem. In het herfstnummer lag een inlegvel dat je op het raam kunt plakken. ‘Zomerhuis. Geen eten. Geen drinken. Geen bedden. Geen zonnepanelen. Geen verwarming. Geen lampen. Geen kaarsen,’ staat erop in grote letters. Voor de zekerheid ook in het Engels. Lastig voor de tuiniers die alleen over een fiets beschikken om hun matras naar huis te vervoeren. Het toegangshek tot het complex is voorzien van prikkeldraad. Alleen als het flink vriest, kunnen zwervers, buurtjongeren en daklozen via de bevroren sloten het terrein op.
Martje Breedt Bruyn

Margalith Kleijwegt

Vergeefs hopen op sorry
Hij kwam, zoals zoveel Polen, naar Nederland om te werken. Om een huis in Polen te kunnen bekostigen en een gezin te stichten met zijn vriendin Aga. Maar op de nacht van 2 oktober 2005 verdronk Tomasz Paja (24) in het koude water van de Prinsengracht, na een vechtpartij met een groepje jongens. Volgens getuigen hadden zij Paja belet de kant op te klimmen, zelfs een fiets naar zijn hoofd gegooid. Vandaag staan ze voor de rechtbank: Andy, Buck en Erik, drie Amsterdamse jongens van begin twintig. Hoewel uit telefoontaps is gebleken dat ze hun verhalen op elkaar afstemden, spreken ze elkaar en zichzelf voortdurend tegen, als ze zich al iets van de avond zeggen te herinneren.
Rechter: ‘Volgens een getuige riepen jullie: kanker, als je aan de kant komt, maken we je af!’
Andy: ‘Ik kan me het niet herinneren.’ Buck: ‘Volgens mij heb ik dat zo niet gezegd.’ Erik: ‘Ik sla bijna nooit iemand. Ehm, ik sla nooit iemand.’ Hun families mompelen instemmend. Na een tijdje is de rechter het zat: ‘U zag Paja verdrinken en greep niet in. U hebt nota bene uw duikbrevet! Vindt u dat niet laf?’ Buck begint te huilen: ‘Meneer, ik leef al twee jaar in een verschrikkelijke nachtmerrie. Nadat die Poolse meneer was verdronken, ben ik drie weken thuisgebleven en heb ik geen leuke dingen gedaan. Zoals naar de kermis gaan, en zo. Ook tijdens mijn vakanties ben ik niet uit geweest, en ik ben zeker drie keer op vakantie geweest.’ Zijn advocate brengt hem een glaasje water.
Dan is het woord aan Tomasz’ vriendin Aga, een langbenige blondine. Ze heeft haar tekst samen met het Leidse echtpaar bij wie ze schoonmaakt in het Nederlands geoefend, opdat de verdachten en hun partners en families geen woord hoeven te missen: ‘We voelden ons veilig samen hier in Nederland. En dan, ineens, heb ik niks meer. Ik besta, maar leven is niet wat ik doe. Ik hoop dat de verdachten vanuit het diepst van hun hart sorry kunnen zeggen.’ Aga’s moeder en haar twee vriendinnen, afgereisd uit Polen, schieten vol. Tomasz’ moeder Ewa staart voor zich uit, Tomasz’ neef kijkt naar beneden.
Later horen Andy en Buck één jaar voorwaardelijke celstraf, en Erik honderd uur taakstraf, tegen zich eisen. Aga hoopt nog steeds op een sorry. Maar medeleven is er niet voor de Paja’s. De verontwaardigde ouders kloppen hun zoons op de schouder, beklagen zich over de straf, en benen dan weg. Over twee weken is de uitspraak.
Carolina Lo Galbo
Voor een eerdere reportage over de zaak-Paja en de uitspraak op 13 december, zie www.vn.nl/verhalen/inditnummer
Karel van het Reve wordt verzameld
Je kunt nog zo’n fraai programma hebben opgesteld voor het verloop van een avond, er komt gemakkelijk zand in de machine. Spreekstalmeester Theodor Holman maakt er behendig een running gag van. ‘Omdat de minister er nog niet is,’ zegt hij, gooien we het programma om. ‘Nu Plasterk op zich laat wachten, beginnen we alvast met een volgend onderdeel.’
Deze avond in De Rode Hoed in Amsterdam staat in het teken van ‘Karel van het Reve en het raadsel van zijn leesbaarheid’. Aanleiding: het verschijnen van het driedelige cd-luisterboek Karel van het Reve leest Luisteraars! Het bevat een selectie radiocolumns die Karel van het Reve (1921-1999) tien jaar lang maandelijks uitsprak voor de Wereldomroep. Een deel van het geluidsmateriaal is onlangs herontdekt en nog nooit gepubliceerd. Daar komt een beetje Van het Reve-liefhebber natuurlijk op af.
Eindelijk maakt de minister zijn entree. Het eerste exemplaar is voor hem, ook ‘een verklaard liefhebber’. Hij krijgt het pas in handen nadat hij de betogen heeft moeten aanhoren van de secretaris van de stichting Karel van het Reve en uitgever Wouter van Oorschot. Er stond een opwindende zin in de aankondiging van deze avond: er zouden details bekend worden gemaakt over het Verzameld Werk van de schrijver. De secretaris, Ton van Brussel, vertelt het verhaal nog maar eens. Het Constantijn Huygens Instituut vond Karels werk niet goed genoeg voor een wetenschappelijke editie. Verontwaardiging alom. Er werd een stichting opgericht, en er was ook al een uitgever, Van Oorschot. Na giften van vijfduizend euro van Arnon Grunberg en Maarten ’t Hart – ‘de zuinigste schrijver van Nederland’ – begon er geld binnen te komen. Vrijwilligers zetten zich aan de redactionele voorbereiding.
Het nieuws: het Verzameld werk zal verschijnen in zeven delen, verantwoord en geannoteerd. Met een ruime keuze uit niet eerder gepubliceerd werk. De eerste twee delen verschijnen najaar 2008. Maar ja, er is nog een gat van zeventigduizend euro voor de uitgave. De secretaris en de uitgever doen een onverhuld beroep op de minister, maar Plasterk geeft geen sjoege.
Alle beetjes helpen. Op 20 december begint in het Leidse antiquariaat AioloZ de verkoop van de bibliotheek van Karel, duizenden boeken met zijn aantekeningen en opdrachtexemplaren. De bibliotheek verkopen? Ja, zegt zoon David van het Reve later in de foyer. ‘De familie heeft er geen plaats voor. Wij hebben eruit gehaald wat wij begeerden. De Russische boeken zijn nu in de UB. De opbrengst van de verkoop gaat naar het Verzameld werk.’ Nog steeds boos: ‘Schandelijk, die weigering van het Huygens Instituut.’
Martje Breedt Bruyn
Zeeland, USA, mag weer aan het bier
Op een zonnige dinsdagmiddag in oktober heerst er een opgewonden stemming bij Vitale’s Pizza in Zeeland, een dorpje van nog geen zesduizend inwoners in het westen van de Amerikaanse staat Michigan. Bij de bar heeft zich een gezelschap verzameld van tienermeisjes, veertigers met baseballpetjes en dorpsnotabelen in pak. Er zijn vier cameraploegen.
Om klokslag drie uur neemt Ryan Snyder, de eigenaar van Vitale’s Pizza, het woord. Snyder, een lange, magere man met een ringbaardje, ziet er nerveus uit. Hij bedankt de gasten voor hun komst, evenals de gemeenteraad van Zeeland, de lokale ondernemers, zijn schoonvader, zijn vrouw. ‘En ik zou natuurlijk een fout begaan als ik God niet zou danken.’ Dan komt het ogenblik waarvoor iedereen naar Vitale’s Pizza is gekomen: Snyder haalt een flesje Budweiser tevoorschijn en opent het met een theatraal gebaar. Gejuich.
Bijna honderd jaar lang werd er in Zeeland, Michigan, geen druppel alcohol geschonken. De gereformeerde immigranten uit Nederland die het dorp halverwege de negentiende eeuw stichtten, legden de boel in 1910 droog, en zo is het altijd gebleven. Wie trek had in een borrel, reed naar het aanpalende stadje Holland, of plopte stiekem een flesje open in de kelder.
Maar de laatste jaren kreeg de middenstand in Zeeland er genoeg van. Mooi, al dat fatsoen, maar de plaatselijke economie liep wel sloten met geld mis. Er kwam een referendum over het alcoholverbod, en de koopmannen versloegen de dominees met een minimale marge: 1425 tegen 1385 stemmen (Zeeland telt nog altijd zestien kerken). Ryan Snyder verbouwde de ijssalon van zijn pizzeria tot een bar met vier taps, twee rijen gepouleerde wijnglazen en een bescheiden maar goed gesorteerde collectie sterke drank. ‘Godzijdank, de droogte is voorbij,’ zegt Kevin Philips, een lokale radiobekendheid die anderhalf jaar campagne voerde tegen het alcoholverbod en als beloning zojuist het eerste flesje Budweiser in ontvangst heeft genomen. ‘Drank is goed. Jezus dronk toch ook wijn?’
Bang voor zedelijk verval nu er vrijelijk gepimpeld kan worden, is men in Zeeland niet. Alle aanwezigen (inclusief de burgemeester, die een opmerkelijke uiterlijke gelijkenis vertoont met Ariel Sharon) benadrukken dat calvinistische principes als gematigdheid en zelfbeheersing diep verankerd blijven in de Zeelandse ziel. ‘Wij zijn niet veranderd,’ zegt een advocaat met een pint Miller Lite in zijn hand, ‘de rest van Amerika is veranderd. En daar moeten we ons aan aanpassen.’
Thijs Niemantsverdriet
Op de wijven kruipen in Utrecht
Nederlands grootste studentenstad is verlaten. Het is de morning after donderdagnacht. Het epicentrum van universitair Utrecht, het Academiegebouw, loopt vol ouwelui, waarschijnlijk universitair docenten. Vlak bij het statige Academiegebouw ligt de Woolloomooloo, de discotheek van het Utrechtsch Studenten Corps. Vannacht was het hier warm, druk en onrustig. Hoe anders is het deze morgen. Stil en schoon.
In het academiegebouw keuvelen academici over studenten. Over hun rol en plaats in de Nederlandse samenleving, vroeger en nu. Het stereotype van de corporale student, die al zuipend, gokkend en neukend het studentenbestaan tot een goddelijk nietsdoen heeft gecultiveerd, blijkt al ruim anderhalve eeuw te bestaan. Het symposium heet ook ‘Zoep’n, toep’n en op de wiev’n?kroepen?’ Het vraagteken in de titel geeft al aan dat dit beeld van nuances kan worden voorzien. En dus wordt er flink genuanceerd door de heren wetenschappers. Ja, gebrast en gebrald werd en wordt er. Maar de negentiende-eeuwse sociëteiten waren ook kweekvijvers voor goede burgers. Het vocabulaire van de eerste spreker, dat in een collegezaal anno 1876 niet zou misstaan, strekt zich uit tot termen als sociabiliteits­denken, burgerschapsidealen en gedragsbonificatie. Het corps als minimaatschappij waar jongelui worden gevormd tot nuttige burgers. Een verfijnd sociaal sys­teem dat leidde tot ‘een veredeling van hart, verstand en smaak’. Een smeedplaats van de nieuwe elite. Maar wel een strategische elite, die macht verwerft door vaardigheden, niet door afkomst of bezit. Vaardigheden aangeleerd in de krochten van de sociëteit of aan de bar van de kroeg, De Kroeg. Bildung en voorbereiding op de volwassen wereld. Een opvoeding tot wereldburgerschap.
De studenten zelf hebben bijgedragen aan de negatieve en gesimplificeerde beeldvorming. Zij hebben het in stand gehouden door de deuren naar hun geheime genootschappen gesloten te houden. Rond het middaguur is het mooi geweest. Langs de lege grachten, de stille straten en verlaten universiteitsgebouwen terug met de trein, die is volgepakt met frisse en geëngageerde middelbare scholieren op weg naar het Museumplein.
Maurits Martijn

Carolina Lo Galbo

Thijs Niemantsverdriet

Maurits Martijn

De Hollanders als nieuwe Walen
België hoeft maar even in de problemen te zijn, of de Nederlanders zijn er als de kippen bij met een portie leedvermaak en inhaligheid. Het levend cultureel-academisch magazine Spui 25 organiseerde vorige week een debat over ‘De kwestie België. Op weg naar een Herenigd Nederland?’
Marita Mathijsen, hoogleraar moderne Nederlandse letterkunde te Amsterdam, mag het spits afbijten met een stukje if history. Wat als het natuurlijke verbond tussen de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden niet door een ongelukkige samenloop van omstandigheden was verbroken in de negentiende eeuw? Dat zou een zegen geweest zijn voor de muzikaliteit van onze taal, vermoedt Mathijsen. Haar Utrechtse vakbroeder Geert Buelens kijkt vernietigend. Komen ze weer aanzetten met ons ‘sappige taaltje’, denkt de in Nederland docerende Vlaming wellicht. Speculeren over een samengaan van Nederland en België vindt hij een zinloos intellectueel tijdverdrijf. ‘Op dit moment heeft België andere zorgen.’
Tot voor kort dacht Buelens dat zijn vaderland het wel zou redden. ‘Maar op dit moment zie ik het even niet meer zitten. Het heeft een envergure aangenomen die je een paar weken geleden nauwelijks voor mogelijk hield.’ Aan beide zijden van de taalgrens is een politieke elite opgestaan die nauwelijks meer in staat is te denken in het algemeen belang, vreest Buelens. En de twee bevolkingsgroepen staan met de rug tegen elkaar. De schrik slaat hem om het hart als hij het volk hoort razen op de fora van kranten. Alle Vlamingen zijn fascisten. Alle Walen zijn lui.
Geert Buelens is nog maar net uitgesproken, of de Vlamingen in de zaal bevestigen zijn gelijk. Een dame van de Vlaamse vertegenwoordiging in Den Haag vindt dat ‘de ontvangende partij’ – Wallonië dus – ook solidariteit moet tonen. Dagvoorzitter Wim Blockmans, ook een in Nederland woonachtige Vlaming, verwijst naar een stuk in het opinieweekblad Knack over de Waalse minister van Defensie Flahaut. Dat zou genoeg compromitterend materiaal bevatten om in Nederland twintig kabinetten te laten vallen. Ze hebben daar een heel andere politieke cultuur, concludeert Blockmans.
Nee, ook vandaag is er weinig kans dat de Vlamingen de hand uitsteken naar hun Waalse landgenoten. Is het dan misschien toch beter ze onder Groot-Nederlandse paraplu te brengen? De derde spreker, Limburger en literatuurwetenschapper Joep Leerssen, denkt van niet. De gedachte één land, één taal vindt hij heel eng. En mochten we God verhoede toch samengaan, dan begint de ellende pas goed. Het culturele en economische hart zou dan al snel in het zuiden komen te liggen, verwacht Leerssen. ‘De Hollanders worden de nieuwe Walen. Een arrogant, vernederd en nurks volk.’
Tomas Vanheste
Heleens jonge maagden
In een met zwarte pailletten bezaaide jurk, omringd door mannelijke modellen, luistert Heleen van Royen geamuseerd naar het praatje van haar ‘oud-buurvrouw’ Daphne Deckers. Die neemt vanavond in het Amsterdamse Hotel de Goudfazant het eerste exemplaar van het eenmalige tijdschrift Heleen in ontvangst. Deckers, haar eigen rol toelichtend: ‘De ondertitel van het blad was: nu nog stouter. Welke stoute vrouw zou in aanmerking komen voor een speech en een eerste exemplaar? Een vrouw als een vulkaan: ogenschijnlijk rustig, maar vanonder borrelt de lava &#8230;’ Ze knipoogt naar Heleen.
Het publiek grinnikt. De schuine opmerkingen volgen elkaar in een rap tempo op. ‘Dan de inhoud. SM voor beginners. Blijkt ineens dat je met een pollepel heel goed kunt spanken! En dat de keukentafel de favoriete afwerkplek van veel lezeressen is. Nou, ik denk dan eerder aan Glassex dan aan andere seks, maar da’s mijn manco.’
‘En kijk nou toch eens,’ zegt ze tot slot, wijzend naar de opeenhoping van televisiecamera’s, ‘het journaille loopt als loopse hondjes achter Heleen aan.’ Gelach.
Heleens tekst even later is minder dubbelzinnig: ‘Wat verkoopt er? Tieten! Dus wat moest er op de cover komen? Tieten!’
Een klein meisje met een schichtig gezicht giebelt gegeneerd. Haar moeder lacht heel hard. Karine (16) is een van de tweeënzeventig maagden die Thom Hoffman voor Heleen fotografeerde, meisjes tussen de twaalf en zestien in degelijk wit ondergoed. Vanavond begeven zij zich voorzichtig tussen Heleens wulpse ingewijdenen. Karine doet een vooropleiding pedagogiek, maar het is haar droom om door te breken, ‘als actrice of zangeres of danseres’. ‘Toen ik de advertentie in de krant zag staan, heb ik mij meteen voor de foto aangemeld.’ Heleen van Royen kent ze niet. ‘Dat maakt ook niet uit. Je moet gewoon zorgen dat je op de foto komt.’ Moeder: ‘Karine staat ook al ingeschreven bij een modellenbureau en het buurt­theater. Dit is een happening waar de juiste mensen op af komen.’
Is Karine er trots op maagd te zijn? Daar gaat het niet om, antwoordt haar moeder, Karine wil beroemd worden. Ook de twee zenuwachtig giechelende vriendinnen die aan de muur gekleefd lijken, hebben geen mening over het thema maagd. En wie was Heleen van Royen ook al weer?
‘We willen graag actrice worden en daarmee bekend worden,’ zegt de een (14). ‘Minstens zo bekend als Heleen van Royen,’ zegt de ander (15).
Carolina Lo Galbo
Heimweetournee door Duitsland
Wat heerlijk om weer terug te zijn in Berlijn. Ik kwam hier vaak, in de tijd van de DDR. Ik sliep altijd in Hotel Mitropa, het voorgeborchte der USSR. De vieze bedden; de Baltische hoeren. ‘Meneer, wilt u een ring kopen?’ Dat was de code voor betaald copuleren. Een ring kopen. Met een pak koffie kon je heel wat.
God, wat wordt een mens oud. Ik heb een hotelletje achter de herbouwde synagoge. Ernaast is een tentoonstelling over Lemberg, tegenwoordig Lviv. Een mooie stad. Tijdens het ontbijt eet ik me ongans aan worstjes. Even verderop is een Thaise massagesalon. Geen viezigheid, maar medisch. Met warme handdoeken op het eind. Gelegen op mijn buik kijk ik door een gat in de tafel, met daaronder tropische bloemen in een bak met water. Kosten: 68 euro. Ik geef tachtig.
Als ik die avond in het Literaturhaus een lezing houdt over mijn Duitse bruiloft, kan niemand dat aan me zien. Van die worstjes; die massage. Ik laaf me aan Unter den Linden en aan de kerstsfeer in het Kaufhaus des Westen. Wat is Berlijn alom goedkoop! Voor wat ik betaal voor mijn hok achter het Kremlin woon ik hier in een paleis.
Berlijn zou swingen. Maar ik heb de hele tijd het idee dat er een belangrijke voetbalwedstrijd wordt gespeeld. Waar zijn de mensen? Het verkeer? Ook de tweede dag wordt er kennelijk een belangrijke voetbalwedstrijd gespeeld. In vergelijking tot Moskou is Berlijn een enigszins doodse stad.
Via Wolfsburg kom ik met de Deutsche Bahn aan in Leipzig. Een vriendin belt uit Petersburg. ‘Het sneeuwt hier! Heerlijk! Wanneer ben je er weer?’ Snel, zeg ik.
Seaside Park Hotel, tegenover het station. Op mijn bed ligt de Leipziger Volkszeitung van die dag. Naast een stuk over Astrid Lindgren (honderdste geboortedag) staat er een recensie over mijn boek. Dit is het dus; beter kun je het in de literatuur niet treffen. De Duitsers zijn zo wellevend.
‘Kijk, in die boekhandel signeert Grunberg vaak!’ zegt Jan, zoon van het Saksische land, organisator van letterkundige evenementen. En de liefste mens op aarde. Terug in Moskou denk ik vooral aan hem. ‘O, ik ben zo dronken, zo vreselijke dronken!’ Bach kon de galm in zijn graf horen. Om die dingen gaat het. Zogenaamde literaire roem stelt geen flikker voor. Maar dat wist ik al. O ja, en ik heb heimwee naar de DDR.
Pieter Waterdrinker
Assepoester met hangoren
Het verhaal van het schaap Emmie lijkt wel het sprookje van Assepoester. Nog maar tien maanden geleden was ze een zieltogend lammetje, nu is ze ‘een lange, vrolijke meid’.
In januari berichtte ‘De Kleine Wereld’ een paar keer over het wel en wee van het verstoten lammetje dat vertaler Paul Beers en zijn vrouw Carla aantroffen in een weiland in the middle of nowhere. Ze namen het pasgeboren dier mee naar hun huis in de Betuwe en brachten het groot met de fles. Ze noemden haar Emmie.
In de lente werd het schaapje opgenomen in de kudde van een bevriende hobbyboer. Hoe is het nu met haar? Paul Beers: ‘De wei waar Emmie zich bevindt, ligt gunstig op onze route naar Tiel. We zoeken haar zeker twee keer per week op. Ze is meteen herkenbaar aan haar hangoren.
We roepen haar en ze komt onmiddellijk naar ons toe hollen, ze loopt harder dan alle andere lammeren. Logisch, ze is iets ouder. Wij staan tegen een ijzeren hek met spijlen dat tot borsthoogte reikt.
Emmie is groter dan de andere schaapjes, zij is de enige die met haar voorpoten de hoogste spijl kan bereiken. Daardoor krijgen wij de kans om speciaal haar te verwennen.
We hebben altijd schapenbrokken bij ons, krachtvoer, dat vindt ze superlekker. Natuurlijk krijgen de andere schapen ook brokken. Het valt ons op dat Emmie zo netjes eet als wij haar de bak voorhouden. Wij verbeelden ons dat dat komt doordat ze door mensen is opgevoed.
De andere schaapjes zijn enorme rouwdouwers, die slobberen er geweldig op los, je moet de bak stevig vasthouden.’
De toekomst van Emmie zal in overleg met de hobbyboer worden bepaald. Carla krijgt in ieder geval haar eerste vacht. ‘Zij heeft in vroeger jaren gesponnen, en maakte van de wol warme jasjes voor de kinderen. Misschien breit ze nu wel warme sokken voor mij. Maar dan wél linksgedraaide, ha ha.’ Ze missen het dier niet echt.
‘Dit is de natuurlijke gang van zaken. Het is heel goed zo. Toen ze eenmaal te groot was geworden voor de kinderbox in de keuken en ’s nachts sliep in een hoek van de hooischuur was het al veel minder gezellig. We hebben er nu een poesje bij. Op de een of andere manier heeft ze zich in mijn werkhuisje naar binnen gewerkt. Ze was ondervoed. Het is een leuk cypers meisje, jong, klein en pittig. Ze hoort nu bij de familie.’
Martje Breedt Bruyn

Tomas Vanheste

Hasjtent voor een getto
Meneer Benayad is in het dagelijks leven liftmonteur en korangeleerde. Hij is geen actievoerder. Maar toen hij hoorde dat er een hasjtent op de begane grond van zijn flatgebouw zou komen, moest hij wel ten strijde trekken. ‘Edelachtbaar college,’ luidde de aanhef van de brief die de bewonerscommissie Kinderrijk op 10 oktober aan burgemeester en wethouders van Amsterdam stuurde. De bewoners van het pas opgeleverde flatgebouw Vrankendijke in Osdorp lieten de stadsbestuurders weten dat ze zich grote zorgen maakten. ‘Het is hier al een getto,’ schreven ze, daarmee doelend op het grote aantal kinderen met een niet-Nederlandse achtergrond die in het gebouw wonen. ‘Met de komst van een coffeeshop op de begane grond creëer je een probleemwijk.’
Meneer Benayad is een hard werkende man en een toegewijde vader. Trots laat hij zijn vijfkamerflat zien: eindelijk genoeg ruimte voor zijn vier schoolgaande dochters, de vijfde is pas getrouwd. Vanaf de galerij aan de achterkant wuift hij naar zijn jongste dochter. Ze staat op het schoolplein van El Amien, de islamitische basisschool aan de overkant. Afgelopen week waren zo’n vijftien vaders en moeders uit de flat, vergezeld door hun kinderen, naar een vergadering van de deelraad gegaan, om daar hun zegje te kunnen doen. Hoe was het nu toch mogelijk, vroegen ze de raad, een coffeeshop ingeklemd tussen een flat waar meer dan tweehonderd kinderen wonen en een islamitische basisschool? En wat blijkt? De hasjtent zat ook op deze plek vóór de sloop-nieuwbouw. De Turkse uitbater van de horecagelegenheid is bereid om te verkassen, heeft meneer Benayad begrepen, maar dan moet hem wel een andere locatie of een flinke som geld worden aangeboden. En daar komen de deelraad en de woningbouwvereniging kennelijk niet uit. ‘Toen hebben wij die brief aan burgemeester Cohen geschreven,’ vertelt meneer Benayad. Vooralsnog verwijst de burgemeester de kwestie terug naar de deelraad. ‘We blijven actievoeren,’ benadrukt meneer Benayad met een blik of hij het zelf niet kan geloven. ‘We willen niet dat onze kinderen op de stoep voor de coffeeshop moeten spelen.’ En dan, gedecideerd: ‘Op 7 november gaan we demonstereren, we hebben de vergunning al aangevraagd.’
Voorlopig lijkt het erop dat de coffeeshop zijn deuren over een paar weken toch gewoon zal openen. De eigenaar is tenminste druk aan het stuken en verven.
Margalith Kleijwegt
David Byrne en de fietsradikalinski’s
Het is druk in 43rd Street. Niet met automobilisten en voetgangers, zoals gebruikelijk in New York, maar met fietsers. Voor de deur van een theater staan dranghekken, waartegen een kluwen fietsen van uiteenlopend pluimage: mountainbikes, vouwfietsen, racefietsen uit het jaar 1973, riksja-achtige gevaartes. Binnen, in de theaterzaal, komt David Byrne onder luid applaus het podium opgefietst. Byrne, ooit zanger van de Talking Heads, fietst al dertig jaar met grote toewijding door de straten van New York. Voor het New Yorker Festival heeft hij een avond georganiseerd met als titel ‘How New Yorkers Ride Bikes’.
De fiets is in New York niet een grote passie. Hoewel de stad ideaal is om per tweewieler te doorkruisen (compact, geen heuvels, brede straten), beklimt slechts een handjevol waaghalzen de tweewieler. Maar er is, heel voorzichtig, een ommekeer gaande. Het fietsgebruik in New York is de afgelopen zeven jaar verdrievoudigd. Er is een fietspad aangelegd langs de Hudson. In Brooklyn werd onlangs op plechtige wijze het eerste fietsenrek van de stad geplaatst. En New York krijgt er de komende drie jaar meer dan tweehonderd mijl aan fietspaden bij, zo belooft het stadsbestuur.
Het publiek is vanavond bloedfanatiek. Bij ieder programma-onderdeel wordt uitbundig gejoeld en geklapt, of het nou een compilatie is van beroemde fietsfilmfragmenten (Ladri di biciclette, E.T.), een cursus ‘hoe voorkom ik dat mijn fiets gejat wordt’ (de oplossing, heel Amsterdams: koop een oud barrel met een heel duur slot), of een groep Puertoricanen, die op oldtimer-fietsen rondrijden met bellen zo luid als misthoorns. De absolute held van de avond is Jan Gehl, een consultant uit Kopenhagen die komt vertellen hoe fietsvriendelijk zijn stad is (toegegeven, de Denen zijn nog net iets militanter dan de Nederlanders: zo moet iedere taxi in Kopenhagen verplicht een imperiaal voor twee fietsen hebben). Daarna zet een bejaardenkoor uit Massachusetts de zaal op zijn kop met een gepassioneerde vertolking van Queens ‘Bicycle Race’.
Het heeft iets aandoenlijks, een volgepakt theater dat uit zijn dak gaat over zoiets alledaags als fietsen in de stad. Maar het optimisme en de creativiteit van de New Yorkse fietsradikalinski’s is aanstekelijk. Aan het einde van de avond presenteren twee ontwerpers een speciale New York-fietshelm, geschikt voor alle seizoenen; het is een kruising tussen een honkbalhelm, een cowboyhoed, een paardrijhelm en een Russische bontmuts. Het zal niet lang meer duren, of de Grote New Yorkse Fietsrevolutie is een feit. Zoals een van de sprekers zegt, vrij naar Karl Marx: ‘Cyclists of New York unite, you’ve got nothing to lose but your chains.’
Thijs Niemantsverdriet
Is shih tzu Charlie wel gelukkig?
Denk eens aan de kat die naar de dierenarts moet. Voordat je het reismandje hebt kunnen pakken, is-ie opeens nergens meer te vinden. Kijk naar je hond: hij wordt al onrustig als je de koffers voor de vakantie nog lang niet te voorschijn hebt gehaald. Met deze voorbeelden, die ieder baasje of bazinnetje herkent, laat Susan Knauf zien dat dieren ‘natuurlijk’ intuïtie hebben. ‘Misschien nog wel sterker dan mensen,’ zegt ze. Susan Knauf is dierentolk en 4 oktober was een razend drukke dag voor haar. Op Dierendag mochten dieren – live of op een recente foto – een consult met haar hebben. ‘Het was speeddaten,’ in haar praktijkruimte achter de Amsterdamse dierenwinkel Zoo-Natuurlijk, vertelt ze.
De dag erna is het wat rustiger. Daar komt het hondje Charlie binnen, een zwarte shih tzu met een witte borst en één wit voorpootje. Marianne en haar dochter Lisanne willen weten of hij gelukkig is. Charlie loopt met tikkende nagels nerveus heen en weer. Susan concentreert zich op het beestje en vraagt hem zonder woorden of hij met haar wil praten. ‘Hij is klein, maar geeft een beeld van zichzelf alsof hij heel groot is,’ zegt ze. Het hondje ligt nu kalm op schoot bij zijn bazin. ‘Alsof hij iets overcompenseert. Hij doet een beetje stoer.’
Aan dochter Lisanne vraagt ze: ‘Speel je weleens met Charlie? En hoe dan?’ Lisanne vertelt dat ze wilde spelletjes doet: ‘Schudden, trekken, gooien.’ ‘Daarna is hij zeker moeilijk tot rust te brengen?’ Inderdaad. De dierentolk denkt dat rustiger spelletjes goed voor hem zijn. Speurspelletjes bijvoorbeeld.
Zij concentreert zich intenser op het dier. ‘Charlie is vrij gevoelig, hij reageert sterk op wat er om hem heen gebeurt. Houd hem meer geestelijk bezig. Gun hem succes. Iets zoeken en vinden is goed voor zijn zelfvertrouwen.’ Charlie verlaat kittig de kamer.
Hoe maakt zij contact met een dier? ‘Iedereen heeft intuïtie. Je probeert te luisteren naar het allereerste gevoel, via het bewuste en het onbewuste. Ik stel me in op dezelfde hersengolf als het dier waar ik mee wil praten. Je kunt het vergelijken met het afstemmen van een radio op een bepaalde golflengte. De communicatie gaat in woorden, beelden, gedachten en gevoelens.’ Sceptici zoeken andere verklaringen, zegt de dierentolk. Maar: ‘Intuïtief contact maken, is voor dieren heel natuurlijk. Ze zijn net als kinderen, ze voelen veel aan. Maar volwassenen zijn het verleerd.’
Martje Breedt Bruyn
Wim blijft weg
‘We zijn vanavond getuige van een nieuw soort presentatietechniek,’ wordt er tegen het eind van de avond geheimzinnig aangekondigd. En: ‘Powerpoint zal nooit meer hetzelfde zijn.’ Het publiek zal het worst zijn, dat is voor heel andere zaken gekomen. Voor Konijntje Woelwater, en Poes Pinkie. Voor de Kladderkatjes, waarop presentatrice Mieke van der Weij haar eerste hallucinerende ervaring had. En voor Wim is weg, dat volgens sommigen grote wereldliteratuur is.
Vanavond is het de Avond van de Gouden Boekjes, om te vieren dat het eerste Gouden Boekje vijfenzestig jaar geleden uitkwam, in de Verenigde Staten. Een ware revolutie, volgens de Amerikaanse uitgever van de Little Golden Books, Dian Muldrow, die speciaal voor deze avond naar Nederland is gevlogen. De boekjes kostten in 1942 maar vijfentwintig dollarcent, en werden verkocht in supermarkten en krantenkiosken. Voor het eerst konden ook arme kinderen een mooi full­colour-boek kopen. En dat deden ze massaal: in vijf maanden tijd werden anderhalf miljoen exemplaren verkocht. Het vanavond bijeengekomen publiek heeft de stemming er goed in zitten; de Gouden Boekjes hebben trouwe fans. Er klinken ah’s en oh’s bij schattige tekeningen van Golden Book nummer acht, The Poky Little Puppy, en er wordt enthousiast meegeleefd bij het hartstochtelijke pleidooi van Maarten Asscher voor een herdruk van Wim is weg. ‘Een boek, bestaande uit slechts drieëntwintig tekeningen en 354 woorden, dat je nooit meer helemaal loslaat,’ zegt de directeur van de Athenaeum-boekhandel van het boekje over de driejarige kleuter die op zijn driewieler de wijde wereld in trekt. Een schande, knikt het publiek instemmend, dat Wim is weg nog steeds helemaal weg is: de erven van de schrijver en tekenaar Rogier Boonstra houden een heruitgave tegen.
Maar dan is het tijd om vooruit te kijken. Peter Pontiac, die eerder De krantenpoes maakte, laat schetsen zien uit het nog niet verschenen nieuwe Gouden Boekje Muis aan zee. En dat doet de doorleefde striptekenaar met behulp van een nieuwe digitale presentatietechniek, gemaakt door David Kousemaker van Blendid Design. Hij legt een plaatje op een zwart doosje, en na enig horten en stoten verschijnt de digitale versie op het grote scherm – zonder dat iemand de laptop bedient die iets verderop staat. Het is iets met tags en kleine chipjes met antennes, die signaaltjes uitstralen. Maar zoals gezegd, het zal het publiek worst wezen. ‘Ah, de zee uit muizenperspectief, dat is lief.’
Padu Boerstra

Padu Boerstra

Aan tafel met Ehsan Jami
Het was erg rustig tijdens het verbreken van de vasten in de Milli Görüs-moskee in Amsterdam-West. Ooit verdrongen plaatselijke politici zich hier om een plaatsje aan de iftar-dis. Nu waren ze pijnlijk afwezig. In de jaren dat Üzeyir Kabaktepe (achter de tralies, verdacht van financiële malversaties) en Haci Karacaer er de scepter zwaaiden, liep het storm. Directeur Haci Karacaer zocht de confrontatie, of het nu met Paul Scheffer was of met Ayaan Hirsi Ali. Door alle negatieve publiciteit – voorzitter Kabaktepe bleek tijdens zijn arrestatie zelfs vuurwapens in huis te hebben – is het niet meer zo bon ton om geassocieerd te worden met deze Turkse moskee-organisatie. Nee, tegenwoordig is Slotervaart, onder de bezielende leiding van stadsdeelvoorzitter Ahmed Marcouch, the place to be. Afgelopen zondag stonden de genodigden al ruim voor aanvangstijd te wachten tot de deuren van het stadsdeelkantoor opengingen. Ahmed Marcouch had Paul Cliteur gevraagd een inleiding te houden. Omdat in zijn kielzog de zwaarbeveiligde Ehsan Jami en Afshin Ellian meekwamen, was er een enorme politiemacht op de been. Maar dat was nog niet alles. Voorvechters van de joods-Marokkaanse dialoog wilden het in deze periode vallende joodse Soekot (loofhuttenfeest) vanavond graag verweven zien met de ramadan. Keppeltjes, sheitels (pruiken), hoofddoeken: alles zat door elkaar. Er was kosjer én halal eten. Aan de viptafel zat Ellian naast de rabbijn, zijn protégé Jami, gekleed in een grijs gestreept pak, maakte een wat nerveuze indruk. Om te kunnen roken moest hij naar buiten, samen met zijn lijfwachten.
Hier en daar klonk gemor: moest dat nou, provocateur Ehsan Jami bij deze iftar? Marcouch reageerde beslist: ‘Ik ben geen restaurant, ik wil debat. Liefst tussen tegenpolen.’ Helaas was het islamitische panellid Abdeljamid Khairoun, voorzitter van de Nederlandse moslimraad, niet komen opdagen. Cliteur sprak over religie en moraal, niet iedereen snapte zijn weloverwogen betoog. Pas toen de rabbijn riep dat vrouwen zichzelf natúúrlijk moeten bedekken, kwam er leven in de brouwerij.
Jami werd door de aanwezige moslims beleefd genegeerd. ‘Er waren drie mensen die niet naast me wilden zitten.’ Maar dat werd goedgemaakt toen Marcouch hem het laatste woord gaf. Islamitische vrouwen worden hier in Nederland thuis opgesloten en homo’s worden de gracht in gegooid, zo benadrukte Jami weinig subtiel zijn pessimistische toekomstbeeld. Geestelijk leidsman Ellian was tevreden. Glimlachend: ‘Jami had het publiek toch weer binnen twee minuten op de kast.’
Margalith Kleijwegt
Naar Moskou, naar Moskou
Ik eet rendiervlees aan het bot in de Siberische wildernis. Achter mij staan drie Chantimannen met hun indianengezichten pijnboompitten te roosteren boven een vuur in de grond. Het rendiervlees is niet te vreten. Maar de pijnboompitten zijn heerlijk. ‘Mensen opschieten, we gaan verder!’ De hovercraft voert ons verder over de rivier de Ob. Ons gezelschap in de krappe passagiersbak is aangeschoten. De Chantimannen – hun sjamanen en woudreuzen aanbiddende volkje telt nog maar dertigduizend zielen – waren dat ook. Zij hadden vuurwater bij zich. Wodka uit Omsk.
De oevers met hun overhangende begroeiing doen denken aan de Amazone. Dan meren we aan in het gehucht Kisjik, dat u op geen kaart zult vinden. Toch wonen ook hier mensen. Voornamelijk Russen – achthonderd in getal. Een vrouw met een gouden voortand in een besrood leren jasje is de burgemeester. Natasja. Over houten trottoirs lopen we langs houten barakken, tot hun knieën in het water. Siberië levert de wereld olie en gas. Maar hier kent men geen gas. ‘We stoken hout, hout, en nog eens hout,’ zegt ze. ‘En stroom betrekken we van een dieselgenerator. Dat ding is vaak kapot. Ook als het vijftig graden vriest. Kunt u zich dat voorstellen?’ In de modder voor de idyllische krotten liggen jachthondjes. ‘Ze zijn voor zelfs beren niet bang. Vorige maand is een paard door een beer verslonden. De honden hebben zich bijna dood geblaft. Het paard heette Ivan. Alle kinderen waren verzot op hem.’
Dan lopen we naar het dorpsschooltje. De kleuterklas verwelkomt ons met brood en zout. De houten schoolbarak is proper. Er staan vetplanten in de kozijnen. Getekende portretten van Gogol, Dostojevksi en – vreemd genoeg – Hemingway hangen boven het schoolbord. De leraressen zijn breedheupige Russinnen, gebouwd voor de eeuwigheid. ‘Waar zijn toch de mannen?’ vraag ik. ‘Uit vissen,’ zegt de burgemeester. Maar dan een ander: ‘Op dit tijdstip zijn ze allemaal bezopen. Ze houden zich binnen schuil.’
De leraressen doceren de kinderen van hun zesde tot hun achttiende in wiskunde, biologie, literatuur, chemie. Lerares Bachmann (welk lot voerde haar en haar familie op een dag naar hier?) heeft van het Kremlin een onderscheiding gekregen. Lerares van de hoogste categorie. De bel gaat. Ook hier – waar de wc een gat is in de grond &#8211; laten zestienjarige meiden hun ondergoed uit hun jeans stulpen. Ze lopen op hoge hakken. En zwaaien met mobieltjes. ‘Internet is mooi,’ zegt mevrouw Bachmann. ‘Maar ons dorp loopt leeg. Ze willen allemaal naar Moskou.’ Naar Moskou, naar Moskou… Waar hadden we dat vaker gehoord? Juist, in Tsjechovs Drie zusters.
Pieter Waterdrinker
Voetballen bij de New York Red Bulls
‘Als je even bier gaat halen, kun je zomaar het enige doelpunt missen.’ De opmerking van mijn buurman illustreert waarom Amerikanen niet echt warm lopen voor voetbal: het is te langzaam, er gebeurt te weinig en als je niet oppast, eindigt de wedstrijd ook nog in een gelijkspel.
Het is niet bepaald druk bij de wedstrijd tussen de New York Red Bulls en Salt Lake City. In het kolossale stadium, doorgaans de thuisbasis van het American football team van de New York Giants, is deze zaterdagavond slechts een fractie van de 80.000 zitplaatsen gevuld. Eind jaren zeventig, tijdens de eerste Amerikaanse voetbalcompetitie, speelden hier de New York Cosmos, met sterren als Pele, Neeskens en Beckenbauer. Het stadion zat vaak bomvol. In de huidige competitie gaat het er allemaal wat bescheidener aan toe. De grootste vedetten van de Red Bulls zijn van Hollandse bodem: Dave van den Bergh, voormalig linksbuiten van Ajax en FC Utrecht, en Ronald Waterreus, oud-keeper van PSV.
De wedstrijd begint met een zangeres in een felrode jurk die het volkslied zingt, waarbij het voltallige publiek gaat staan. Daarna klinkt het beginsignaal. De Red Bulls (eigendom van de Oostenrijkse energiedrankenfabrikant) spelen niet fantastisch. Vanaf de tribune is het wedstrijdverloop niet altijd even gemakkelijk te volgen: de schriele gele lijntjes van het voetbalveld zijn nauwelijks zichtbaar onder de dikke verfstrepen van het foot­ball-veld.
Na een minuut of twintig komt Salt Lake City op 1-0. Midden in ons vak springt een kluitje juichende Salt Lake-supporters omhoog. ‘Zitten de supporters gewoon door elkaar heen?’ vraag ik verbaasd. Mijn buurman haalt verveeld zijn schouders op. ‘Natuurlijk!’
Surrealistisch, dit volkomen gebrek aan voetbalvandalisme. Er staan geen politiekordons, en er weerklinken geen racistische spreekkoren. (De New York Red Bulls verbiedt zelfs het dragen van clothing containing vulgar language) Driekwart van het publiek bestaat uit gezinnen met kinderen.
De wedstrijd eindigt in 2-2. Bob Sheringham, een bebaarde vijftiger uit New Jersey die achter ons zit, is een tikje teleurgesteld. Zijn hele leven is hij al voetbalfan. Een paar weken geleden, vertelt hij, zat het stadion bijna net zo vol als vroeger bij de New York Cosmos. Maar goed, dat was omdat David Beckham op bezoek kwam.
Thijs Niemantsverdriet
Weg met de laag­geletterden
‘Af en toe moet je jezelf goed wakker schudden om het tot je te laten doordringen,’ zegt de dagvoorzitster. ‘In Nederland zijn anderhalf miljoen mensen laaggeletterd. En van hen is een miljoen autochtoon.’ Laaggeletterden – een nieuw eufemisme? – hebben zoveel moeite met lezen en schrijven dat ze daar last van hebben in hun dagelijks leven. Daar moet wat aan gedaan worden. Vorig jaar trok het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (met een onleesbaar logo) ten strijde met een ambitieus Aanvalsplan op alle mogelijke fronten.
Vandaag is, op initiatief van de Stichting voor de Arbeid, een gevarieerd gezelschap bijeengekomen in de raadszaal van de SER in Den Haag. Zij buigen zich over de vraag: wat kunnen bedrijven doen om de laaggeletterdheid van hun personeel te verhelpen? Het probleem is verbluffend groot: een op de vijftien werknemers is niet- of laaggeletterd. Velen van hen, vooral de autochtonen, zijn – ze schamen zich rot – een meester geworden in het verbergen ervan. Dat leidt tot hoge maatschappelijke en economische kosten voor het bedrijfsleven. Daarom: ten aanval! De aanwezigen die zich om het lot van de laaggeletterde werknemers bekommeren, zijn in ieder geval supergeletterd: termen als ‘modulaire opleidingsstructuur’, ‘begeleidingsmodule’, starttraject en ‘monitoring’ vliegen je om de oren. Interessanter wordt het als de praktijkvoorbeelden aan de orde komen. Bij de afdeling logistiek van Coca-Cola merkten ze dat sommige werknemers de instructies bij nieuwe heftrucks niet begrepen. Of de ‘breuklijst’ bij het afleveren van flessen bij de supermarkt niet konden invullen. Die mensen kregen een cursus waarin lezen en schrijven even zwaar wogen als vakkennis. Met succes.
Bij afvalverwerkingsbedrijf Sita zagen ze dat chauffeurs en beladers niets snapten van de nieuwe boordcomputers. Zij kregen een lees- en schrijfcursus aangeboden – in werktijd, net als bij Coca-Cola. ‘Nu zijn zíj trots. En ook voor het bedrijf is het effect positief: de medewerkers zijn breder inzetbaar geworden.’ De sprekers namens Sita en Coca-Cola vertellen ook over de subsidiëring en de opzet van de cursussen. Veel gaat in samenwerking met Stichting Lezen &#038; Schrijven (ook al zo’n onleesbaar logo), met prinses Laurentien als voorzitster.
Tijdens de borrel na afloop zegt een van de deelneemsters: ‘Onder autochtone Zweden schijnen geen laaggeletterden voor te komen.’ Een ander: ‘In Tsjechië en Litouwen ook niet.’ Nee, en in Iran hebben ze geen homoseksuelen. Tijd voor een vergelijkend Europees onderzoek?
Martje Breedt Bruyn

Rondgang / Dromen van kinderboekenschrijvers
Joke van Leeuwen
‘Schrijver worden leek me een probleem’
‘Als kind al maakte ik avonturenverhalen, en op mijn dertiende schreef ik sombere gedichten. Ik ben blij dat ik later de humor als tegenwicht heb gevonden. Schrijver wórden leek me wel een tijdje een probleem. Een volwassene had me namelijk verteld dat je niet “zomaar” schrijver kunt worden. Ik dacht: blijkbaar zijn er mensen die aanwijzen wie wat mag worden. Ik overschrijd grenzen in genres en leeftijden. Met dat pedagogische gedoe van: begrijpen de kinderen het wel, heb ik niet zo veel. Ook volwassenen snappen soms dingen niet. Ik heb een gedicht over een psychotische jongen met “vreemd volk” in zijn hoofd, en toen stond in de recensie dat het over asielzoekers ging. Volwassenen blijven trouw aan mijn werk. Ik stond laatst ergens in de rij, en achter de kassa zat een meid van een jaar of dertig die riep: “Jij hebt Iep! geschreven. Jou laat ik er in!”’ (MvdJ)
Heb je mijn zusje gezien? van Joke van Leeuwen won dit jaar het Gouden Penseel. Querido, € 13,50.
Paul van Loon
‘Eigenlijk zou je je hele leven kinderboeken moeten lezen’
‘Op de basisschool was ik goed in gym, dus dacht ik dat ik later gymleraar zou worden. Op de middelbare school vond ik tekenen zo ongeveer het enige leuke vak, en toen dacht ik dus dat ik wel tekenaar zou worden. Van schrijvers stelde ik mij niets voor. De eerste schrijver op wie ik lette, was Tolkien, op een foto achter op een prismapocket. Hij zag er eerder uit als een drogist, vond ik. Pas later ontdekte ik dat ik schrijven eigenlijk net zo leuk vond als tekenen. Ik schrijf twee soorten boeken: de ene soort is voor lezers van zeven tot zevenenzeventig, de andere voor lezers van negen tot negenennegentig. Je mag ook ouder zijn hoor, zo streng ben ik daar niet in. Eigenlijk zou je je hele leven kinderboeken moeten lezen. Dat is goed voor je. Als jij vijf dagen per week op een bank werkt, in zo’n gebouw waar je de hele dag bezig bent met effectenhandel, en je slaat een vrolijk kinderboek open, dan zit je meteen tussen de vlinders en de korenbloemen.’ (MvdJ)
De nieuwe geheime Dolfje Weerwolfje ligt op 3 oktober in de boekhandel. Leopold, € 13,95
Daan Remmerts de Vries
‘Niet alle kinderen zijn heilige boontjes’
‘Ontdekkingsreiziger! Abel Tasman is een van mijn voorouders, en ik wilde op zoek naar de uitgestorven Tasmaanse buidelwolf. In elk kinderboek moet ook een eye-opener voor volwassenen zitten. Dat is de psychologische laag: waar komt gedrag vandaan. Dat in veel kinderboeken de kinderen altijd een hart van goud hebben, irriteert me. Niet alle kinderen zijn heilige boontjes. Ik wil juist weten wat ze bezielt als ze iets lelijks doen. Dat zie je goed bij mijn personage Robbie Nathan, in Godje. Hij is geestig en origineel. Tegelijkertijd terroriseert hij zijn vriendjes. Gaandeweg wordt duidelijk waar Robbies gedrag vandaan komt: thuis is hij de laagste in de pikorde. Die psychologische laag vind ik de meest interessante. Ik schrijf dan ook boeken die ik in mijn jeugd node heb gemist, die je iets over menselijk gedrag vertellen.’ (CLG)
De jeugdroman Wie is Libby Skibner? is net uit bij Querido, € 12,95
Carry Slee
‘Ik schreef over lieve moeders’
‘Als kind scheurde ik pagina’s uit boekjes en plakte die met lijm aan elkaar, ik wilde schrijver worden. Ik schreef over lieve moeders die leuke dingen met hun kinderen doen, want zelf had ik niet zo’n lieve moeder. Dan klapte ik in mijn handen en riep tegen mijn knuffels: “Jongens, ik heb een nieuw verhaal!” Die poppen en knuffels luisterden altijd aandachtig. Volwassenen lezen mijn boeken omdat ze het boeiend vinden over de leefwereld van hun kroost te lezen. Vaak blijft verdriet over pesten of anorexia geheim, omdat kinderen niet willen dat hun ouders zich zorgen maken. Dat waarderen ouders aan mijn boeken: ze leren meer over de belevingswereld van hun kinderen.’ (CLG)
De film Timboektoe, naar het boek van Carry Slee, gaat 4 oktober in première.
Timboektoe – de filmeditie. Foreign Media Books, € 13,50
Francine Oomen
‘Je moet schrijven over wat je weet’
‘Toen ik jong was, wilde ik niets liever dan tekenen en dingen maken. Ik ging werken als grafisch ontwerpster, maar werd gaandeweg meer kinderboekenschrijver dan illustrator. Aan alles wat ik maak, wil ik iets functioneels toevoegen. In de serie voor pubers Hoe overleef ik (HOI) – over de onzekere Rosa – zijn dat e-mails, lijstjes en tips. In het tiende, net verschenen deel, is Rosa zestien, de leeftijd van mijn jongste zoon. Je moet schrijven over wat je weet. Toen ik begon met schrijven waren mijn kinderen klein. Nu ze ouder zijn, schrijf ik niet meer over kleuters. Straks niet meer over pubers. De logische volgende stap is: schrijven voor volwassenen. Wat dat betreft is de kogel door de kerk: in 2008 komt een poëziebundel van mij uit.’ (MBB)
Hoe overleef ik met/zonder vrienden. Querido, € 12,95
Sjoerd Kuyper
‘Robin is een kleine afspiegeling van mijzelf’
‘In geen geval wilde ik voor de klas komen te staan. Mijn beide ouders waren onderwijzer, vandaar. Ik ging filosofie studeren en schreef gedichten. Toen ik in 1974 debuteerde met een poëziebundel, ben ik met mijn studie gestopt om me geheel aan het schrijven te wijden. Mijn kinderboeken hebben ervan geprofiteerd dat ik dichter ben, zoals mijn poëzie er baat bij heeft dat ik ook kinderboeken schrijf. De serie over de kleuter Robin is mij dierbaar: Robin is een kleine, enigszins vervormde afspiegeling van mijzelf. Hij leent zich voor een prettig soort taalgebruik. Een beetje poëtisch, maar vooral heel precies en zorgvuldig, want de boekjes roeren grote dingen aan voor kleine kinderen, zoals vriendschap, liefde en de dood. Deze boeken schrijf ik puur voor de lol. Ik lever pas weer een deel in op het moment dat het mij uitkomt. Voor volwassenen schrijf ik scenario’s voor radio en televisie, en liedteksten voor musicals zoals Turks fruit en Route 66. Heerlijk om je eigen teksten gezongen te horen worden.’ (MBB)
Sjoerd Kuyper won dit jaar de Zilveren Griffel voor Robin is verliefd. Nieuw Amsterdam, € 13,50
Lydia Rood
‘Ik schrijf voor mijn leeftijd’
‘Ik wilde altijd al schrijven. Dat heb ik eerst als journalist gedaan bij de Volkskrant, en in 1991 koos ik definitief voor het schrijverschap. Als ik begin met een verhaal weet ik niet precies of het voor kinderen is, voor volwassenen of voor die onduidelijke categorie daar tussenin. Maar als ik het uitwerk, wordt het duidelijk. De vorm hoort bij de inhoud, en daar hoort de leeftijd ook bij. Ik schrijf voor míjn leeftijd. Als ik bijvoorbeeld een lezer van zestien voor me zie, dan schrijf ik voor mijzelf toen ik zo oud was. Ik werk aan een paar boeken tegelijk, voor verschillende leeftijden, maar er is altijd één hoofdboek dat het hoofddeel van mijn hersenen in beslag neemt. De andere boeken liggen te wachten tot ze aan de beurt zijn, maar er zijn er bij die voordringen. In de zevenentwintig jaar dat ik schrijf, heb ik me al vaak voorgesteld dat ik het kinderboekenweekgeschenk mocht schrijven. Nu nog het boekenweekgeschenk voor volwassenen. Of de P.C. Hooftprijs.’ (MBB)
Kaloeha Dzong is het kinderboekenweekgeschenk. CPNB, gratis bij aankoop van ten minste € 10,– aan kinderboeken

Marijn van der Jagt

Kleine kinderen worden groot; SPECIAL KINDERREPUBLIEK DER LETTEREN

Documentairemaker
Begin vorig jaar legde ik Judith Herzberg voor een film over haar en haar werk te maken. Ik had al bedacht dat het een film moest worden mét Judith, niet een film waarin allerlei mensen iets óver haar zeggen. Zij zei “ja”, maar gaandeweg merkte ik dat zij eigenlijk “nee” had bedoeld.
Judith had mij gewaarschuwd. “Dit moet je weten,” zei ze voordat ik met filmen begon. Ze gaf me een knipsel uit NRC Handelsblad. Daarin bespreekt Frits Abrahams een aflevering van het tv-programma De Plantage van Hanneke Groenteman waarin Judith te gast was. “Weinig schrijvers zijn zó moeilijk te interviewen,” schrijft hij. In zo’n situatie is ze “gereserveerd en sceptisch. Herzberg is zó beducht voor persoonlijke, psychologiserende vragen dat ze er misschien beter aan doet om alle interviews te weigeren.” Maar ik wilde de film heel graag maken, dacht: komt tijd, komt raad.
Ik begon de film door te zoeken naar plaatsen waar werk en leven bij elkaar komen. Ik wilde Judith portretteren via haar werk, haar toneelteksten en haar poëzie. Zo zijn er drie gedichten met als titel “Wieringen” die mij heel belangrijk leken. In augustus 1940 werd haar vader, Abel Herzberg, directeur van het werkdorp Wieringen. Daar werden Joodse jongeren, hoofdzakelijk Duitse emigranten, opgeleid voor uitzending naar Pales­tina. Zijn vrouw en drie kinderen gingen mee. Judith was vijf. Een jaar later werd dit dorp opgerold door de SD. Het merendeel van de jongeren is naar Mauthausen gestuurd en daar vermoord. Via kamp Barneveld kwamen Abel Herz­berg en zijn vrouw in Bergen-Belsen terecht, de kinderen doken afzonderlijk onder.
Judith verbleef op een groot aantal adressen. Zij heeft veel milieus van binnenuit leren kennen. “Als kind ben je een soort afluisterapparaat,” zegt zij in de film. Dat vind je terug in haar toneelstukken. Uit de manier waarop mensen daarin met elkaar praten, uit kleine details, weet Judith feilloos duidelijk te maken om wat voor soort mensen het gaat. Als ondergedoken kind dacht ze voortdurend hoopvol: als het maar eenmaal ná de oorlog is. Toen het zover was, zag zij na jaren haar moeder weer terug. “Een vreemde vrouw,” zegt Judith. “Ik vond er niks aan. Pijnlijk en raar.” Over die ontmoeting schreef zij een aangrijpend gedicht, dat ze voorleest in de film. Waarna ze zegt: “Het is eigenlijk nooit na de oorlog geworden.”
Judith is voor de film meegegaan naar het vroegere werkdorp. Achteraf vond ze het niet prettig. Dat zei ze ook – en ik zag in dat het bezoek aan plekken uit het verleden niet nodig is voor begrip van haar werk.
Terwijl de opnamen vorderden, sprak ze steeds vaker haar angst uit dat veel van wat wij filmden verkeerd geïnterpreteerd kan worden. Wat ik in beeld wilde brengen, wilde zij juist afschermen: “Daar heeft niemand iets mee te maken.” Ik zei bijvoorbeeld tegen haar dat ik haar werkkamer wilde filmen. De foto’s die daar hangen, de dozen “nog te doen” en “bijzondere projecten”. “Dat kan niet,” vond Judith. “Dan moet jij mij maar vertellen waarom dat niet kan,” opperde ik. Dit gesprek, en Judiths argumenten, komen voor in de film. Ik heb niet verder aangedrongen. Ik respecteerde het als zij zei: tot hier en niet verder. “Er is een verschil,” zei zij, “tussen intimi en de wereld die tv kijkt.” Ik realiseerde me dat zij gelijk had.
Judith en ik kennen elkaar heel lang, en dat laat ik de kijker weten. Mijn vader begon als jonge advocaat bij Rients Dijkstra in Amsterdam – dat werd later het kantoor Dijkstra, Herzberg en Van Schaik, advocaten. Dijkstra was ook directeur van De Groene. Abel Herzberg had daar al in september 1945 het dagboek gepubliceerd dat hij in Bergen-Belsen had bijgehouden. Mijn grootmoeder, Jeanne van Schaik-Willing, schreef ook voor De Groene. Zij was ook bevriend met de moeder van Judith. Zo ontstond een band tussen onze families. Judith was belangrijk voor mij toen ik mijn smaak begon te ontwikkelen. Zij was een voorbeeld voor mij. Ja, dacht ik, zo kan het natuurlijk ook: die sfeer, die kleuren, de voorwerpen in haar huis. Daarom wilde ik zo graag de dingen in haar huis filmen. “Maar dan wordt het een film over jou,” zei Judith. En dat was ook weer niet de bedoeling.
Voor de film reisden we naar Israël, waar Judith vaak verblijft en in Vrij Nederland regelmatig over geschreven heeft. Het land is belangrijk voor haar en wat daar gebeurt, gaat haar zeer aan het hart. We hoopten dat Judith zich daar gemakkelijker zou laten filmen. Ik had besloten mij daar door haar te laten leiden. Zij wilde laten zien wat haar inspireerde. We gingen naar Sachnin, een bijzonder ecologisch centrum, waar Joodse en Arabische scholieren samen worden rondgeleid. Er gebeurde daar niet zo veel dat ik in de film wilde gebruiken, maar voor Judith was dat centrum belangrijk. Het bezoek maakte pijnlijk duidelijk hoezeer we andere verwachtingen hadden van de film. Ik wist het toen even niet meer. Dit bezoek was één groot misverstand. Ook Judith was er ongelukkig over. “Waarom zou dat wat jullie opnemen iets zeggen over mij?” vroeg ze. Dat was een moeilijk moment. In de film is het een ongemakkelijk scharnierpunt geworden.
We hebben uitgebreid gesproken over de jaren van onderduik en de oorlog, en Judith heeft daar bijzondere dingen over verteld. Ik wilde dat graag, omdat ik denk dat van die jaren veel is terug te vinden in haar werk. Maar van dat gesprek is maar heel weinig in de film gekomen. Vooral omdat Judith niet wilde dat het steeds over de oorlog zou gaan. Ze wilde dat het zou gaan over werk waar ze nu mee bezig is.
Judith legt ook uit hoe zij poëzie schrijft. Zij neemt zich voor: vanavond ga ik dit idee eens goed onder woorden brengen. Zij is daar uren en uren mee bezig, maar het lukt niet. Maar opeens, als zij iets anders op papier zet, komt er een toegift. Iets heel anders. De bijvangst. En dat is dan het goede.
Dit is misschien vergelijkbaar met de manier waarop de film is gemonteerd. Je ziet al die beelden, je maakt een plan en al doende begint het je te dagen hoe de film eruit zou kunnen zien. Een traditioneel begin, de opnamen in Wieringen. Flarden van Judith en mij in discussie. Scènes uit haar toneelstukken. Ik had de steun van de editor hard nodig om ervoor te zorgen dat de kijker die verschillende lijnen vast kan houden.
We waren druk bezig met de montage toen Judith belde. Zij wilde nog iets zeggen. Wij naar haar toe met camera en geluid. Zij drukte ons op het hart: “Ik wil niet dat het een ontroerende film wordt.” Ik vroeg waarom. Daar moest zij over nadenken. En uiteindelijk zegt ze dan toch waar het om draait: “Ik ben te kwaad,” zegt ze. “Te kwaad over wat er is gebeurd, het planmatig vermoorden.” Zij is bang voor wat er naar boven komt wanneer ze die woede toelaat.
De film Bijna nooit&#8230; Judith Herzberg is een weergave geworden van een aantal stappen op weg naar een film. Stappen in een zoektocht naar de drijfveren van een schrijver. In dat zoeken zit de film.
Saskia van Schaik
Saskia van Schaik (1948) werkt sinds 1981 bij de VPRO-televisie. Ze begon ?als researcher voor documentairemakers. Daarna was ze eindredacteur van verschillende programma’s over kunst en cultuur. Als documentairemaker werd ze bekend met Korreltjie niks is my dood (2001) over de Zuid-Afrikaanse dichteres Ingrid Jonker (bekroond met een Zilveren Roos in Montreux) en Tsypkin, een Russische vertelling (2004) over Leonid Tsypkin, de schrijver van Zomer in Baden-Baden. Op dit moment is zij voor de VPRO eindredacteur van Het uur van de wolf. Haar film over Judith Herzberg gaat op 30 september in première tijdens het Nederlands Filmfestival in Utrecht. Diezelfde dag is de film op de televisie te zien in Het uur van de wolf, 23.15 uur.

Saskia van Schaik

Rozen en tomaten
Twee meisjes met rubberhandschoenen aan pakken gave tomaten uit kisten en kneuzen die krachtig. Dat spettert straks lekkerder. Alle zitplaatsen op het terras van restaurant ‘Wijn of Water’ aan de Lloydpier in Rotterdam voorzien ze van een bakje met vruchten. Projectielen voor het publiek. Meer dan honderd twintigers en dertigers – allemaal autochtoon – zijn komen opdagen om zich deze avond te laten schofferen door vier schrijvers/performers. ‘Eenbenigen, homoseksuelen, ambtenaren, mensen die suiker in hun espresso doen, feministen – iedereen wordt beledigd,’ staat in de aankondiging van deze vierde zomervoordrachtavond aan de Maas.
Herman Koch treedt als eerste aan, gehuld in een driekleurig regenpak. Krenken is zijn opdracht. En dat doet hij. Weg met de Gay Pride, dat tuig in tangaslip. De eerste tomaten bereiken hun doel. Aan De Parade heeft hij een bloedhekel: een geheel blank festival, ‘hoogdrempeliger dan een witte school in Aerdenhout’. Meer tomaten. En dan de kunstenaars: half Nederland denkt er een te zijn. Ze maken de grootste rotzooi, maar van ónze belastingcenten. ‘Elke dag wordt in dit land wel een baby geboren met het talent van Harry Mulisch.’ Een waar bombardement volgt.
Schrijver Ernest van der Kwast schreef onder het pseudoniem Yusef-El-Halal Man zoekt vrouw om hem gelukkig te maken. Met uitgestreken gezicht vertelt hij over een bezoek van Yusef aan zijn oom in Marokko. Hij bevestigt grondig het ene vooroordeel over Marokkanen na het andere. De oom: ‘Ik heb een geit en een vrouw. Die geit zit ook aan een ketting. Wel een wat ruimere.’ Het publiek schatert en bedelft hem onder de tomaten. Nieuwe bakjes worden uitgedeeld. Het regenpak doet goede diensten. Als Wilfried de Jong aan de beurt is, is het podium al één grote kleddermassa. ‘Hallo doorgevlochten Hollands zooitje,’ begroet hij zijn gehoor. ‘Absolute studentikoze nietsnutten en mutsen met inlegkruisjes.’ Al gauw is het papier met zijn tekst rood doorweekt. Hij trekt zijn regenjack uit en trotseert het pandemonium met ontbloot bovenlijf. En hij gooit terug. Luid gejuich. Plezierdichter Quirien van Haelen wordt bekogeld – én aangevuurd: méér, méér – na een satanisch loflied op Albert Verlinde en Koos Alberts.
Behalve van tomaten is het publiek ook voorzien van rozen. Bedoeld voor de ‘wondermooie zangeres’ Agnes Goslings. Zij is, én zingt, inderdaad wondermooi. Binnen de kortste keren staat ze tot aan haar enkels in de rode rozen.
Martje Breedt Bruyn
Rectaal toucheren vóór de lunch
Gisteren ben ik geamputeerd. Een been eraf. Leuk hoor. Hangt Thom Hoffman boven je. Zegt ie: pak dat been of gooi het in de afvalbak.
Sandra zit rustig op haar stoel. Ze is figurant voor de serie De co-assistent, naar het boek van Anne Hermans. Gisteren lag ze als patiënt op de o.k. Vandaag speelt ze gewoon weer verpleegster.
Dat afgehakte been was trouwens van siliconen. Het zag er best geloofwaardig uit. Ik vond alleen het bloed te weinig. Uit een been komt toch veel bloed?
Kijk, lacht de man naast haar. Dit zijn mijn zustertjes. Hij strekt zijn armen uit en wijst naar de vrouwen om hem heen. De vrouwen zijn gehuld in een witte jas, aan hun voeten dragen ze witte klompjes. En ik ben de arts! Hij klopt zich op de borst.
Een van de zusters zegt tegen Sandra: Thom speelt de cynische dokter. Die zegt dat soort rare dingen over benen weggooien.
Krijgt hij nou een affaire met Hanna Verboom? vraagt een meisje.
De vrouwen schudden hun hoofd. Ze weten het niet. Wat zou er vanmiddag gegeten worden tijdens de lunch? Gisteren waren er aardappeltjes in schil, zegt een oudere vrouw. Ze draagt een badjas, haar haren zitten piekerig. Met haar lange, rode nepnagels bladert ze vluchtig in een tijdschrift. En een schit-te-rende salade. Warme wafels met kersen en slagroom toe&#8230; Ze zucht.
Iets verderop wordt er ‘stilte’ geroepen, er wordt weer gedraaid. Hoofdpersonages Elin en Hugo, Hanna Verboom en Michiel Huisman, zitten met de andere co-assistenten in een kamer van het ziekenhuis. Ze luisteren naar twee mannen die een college geven over ‘verantwoord rectaal toucheren’. Dat zijn dingen die aankomende artsen moeten leren. Want: ‘Een vreemde vinger in de anus is op zijn minst een schok.’
Achter de lampen kijken leden van de crew mee op een televisiescherm. Er wordt gegniffeld om de dialogen. Sandra staat nu ook op de set. Ze heeft een vaas in haar handen. Tijdens het draaien moet ze heen en weer lopen. Op het televisiescherm is ze een vage schim achterin beeld. Waar de scène over gaat, weet Sandra niet. Maar dat geeft niet, ze doet dit voor de ervaring.
Vijf takes later staat de scène erop. Doktersjassen worden neergegooid, klompjes uitgeschopt. Alle crewleden haasten zich richting de liften. Bij de cateringbus wachten schalen met asperges, aardappelpuree en ham. Heerlijk, zegt de figurantdokter. Dit is toch waarvoor iedereen het doet.
Rachel Visscher
This War is a Lie
‘Deze oorlog is een leugen’, zie ik op een ouderwets spandoek, gespannen over een viaduct langs Interstate 80 in Berkeley, Californië. Naast mij in een afgetrapte Toyota een authentiek links stel: zowel hij als zij met blanke dreadlocks. Ook zij zien het spandoek en zo staan we samen in de file, twee weken voordat generaal David Petraeus zijn ‘benchmark report’ zal aanbieden tijdens een bezoek aan Washington om Bush en het Congres uit te leggen waarom de Amerikaanse troepen sinds januari wel degelijk succes hebben. In de provincie heeft Irak nog steeds opmerkelijk veel steun, maar niet in de progressieve Bay Area rondom San Francisco.
Daar aangekomen, heb ik even tijd voor mijn vlucht terug naar New York, die andere progressieve kuststrook, en dus drink ik koffie in Caffe Trieste in North Beach, het lokale little Italy en een thuishaven voor degenen voor wie de Democratische Partij nog iets te rechts is. Een oudere stamgast vraagt mij niet mijn meegebrachte New York Times te lezen ‘too moderate’ – dat wil zeggen: niet expliciet genoeg vóór onmiddellijke terugtrekking uit Irak. Zolang het Democratische Congres niet van plan is Bush’ aankomende verzoek om een periodiek oorlogsbudget van $147 miljard voor de oorlog simpelweg af te wijzen blijven de Democraten voor Trieste-gangers verdacht. Dan lees ik maar de San Francisco Chronicle. Op het SFO-vliegveld eet ik en kijk tegelijk CNN – dat hoort op een vliegveld – en zie senator Larry Craig zijn vertrek aankondigen wegens homoseksueel geflirt met een undercover-agent in een publieke wc, ergens op een ander vliegveld. Kan niet als je campagne voert tegen alles wat gay is en tegelijk Republikein bent uit zeer conservatief Idaho, de staat die – in vliegtermen – onderdeel is van de flyover states die ik zo ­dadelijk zal overbruggen. Oorlog en seks zijn nog steeds dé onderwerpen in de Amerikaanse politiek en het resolute besluit van de Republikeinse Partij Craig de Senaat uit te gooien wijst op nervositeit over ‘08’.
Aan boord zie ik op het televisie scherm voor me de tekst ‘overgave is geen optie’. Een politiek spotje op FOX News propageert steun voor de Amerikaanse troepen en besluit met het bekende call your Congressman or Senator, gevolgd door telefoonnummers van het Capitool in Washington. Het wachten is op de ‘PR Blitzkrieg’ van David Petraeus.
Michiel Vos
Het 123-model
Het laatste écht klassieke model van Mercedes is het 123-type. Fors, rondborstig, met voorspatborden als de gewelfde dijen van een Rubensvrouw. Na 1985 werd Mercedes strak en hoekig, een Volvo-koekblik met buitenmodel bumpers. Geen velgen in de kleuren van het chassis meer, geen grootogige koplampen, geen schuifdak met handbediening; elektronica in plaats van onverwoestbare mechanica. De moderne tijd, net wat u zegt. Maar het gezin dat op weg naar Zwitserland van zijn geliefde ouwe blauwe Mercedes afstand had moeten doen, verdronk in melancholie. Ze wilden dezelfde wagen terug.
Maar hoe? Alle Amsterdamse 123-types droegen de sporen van twintig jaar oorlog met verdekt opgestelde Amsterdammertjes. De bestuurder voelde nog de pijn van de eerste kras in de lak, de vernedering van het eerste handgeschreven rijmpje onder de ruitenwisser: ‘Is deze voor de sloop, bel Ome Joop.’
Toen hij zijn derde achterlicht versplinterde tegen het stalen hekwerk waar Amsterdam zijn grachteniepen mee beschermt, belde hij Ome Joop. Ome Joop kende het probleem: de lampen van de 123 zaten te hoog, de bumpers waren te smal. Ome Joop hanteerde woekerprijzen: ‘Want, ja de 123 is schaars, omdat de Marokkanen ze in de woestijn afraggen als taxi. Koop toch een Volvo!’
Op een sloopterrein vlak bij Haarlem legden twee Marokkaanse broers er eer in om de 123 glimmend en wel op de Nederlandse wegen te houden. Zojuist ingevlogen handige Berberjongens plamuurden, lasten, spoten ‘Ouwe Blauwe’ weer strak. De broers hielden velgen voor Ouwe Blauwe achter, ook al vonden ze dat de eigenaar soms zeurde: lichtblauw of donkerblauw, maakte dat nou uit? Toen de centrale vergrendeling van de deuren niet meer werkte, legde een vriend van de broers als een paardenfluisteraar zijn oren en lippen tegen de bekleding van de portieren tot hij het lek in het luchtdruksysteem boven water had. Toen ‘Ouwe Blauwe’ zich niet meer liet besturen, zaten de broers even met de handen in haar, want ook zij waren door hun vitale tweedehands onderdelen heen. Uiteindelijk ging de klusbroer met steigerpijp en moker aan de slag. Voor de reparatie – volgens een reguliere garagist ‘einde verhaal’ – rekenden hij vijftig euro.
Na de rampenvakantie rouwden de broers mee, maar aan een nieuwe ouwe konden ze niemand helpen: ‘De markt is gek geworden.’ Het 123-type – ooit eens proletenwagen, later een Turkenbak – bleek thans het statussymbool voor hippe vrijgestelden, de nieuwe Citroën DS. De zakelijke broer lachte: ‘Omdat het nu bijna allemaal oldtimers zijn. Hollanders betalen liever veel geld voor een belastingvrije auto, dan weinig geld voor een auto die nog in de wegenbelasting zit.’
De ex-bestuurder van Ouwe Blauwe moest maar in Duitsland of Zwitserland gaan zoeken. Maar, als dat te ver was of vanwege pijnlijke herinneringen gevoelig lag, was Limburg of Brabant ook een optie.
Jan Eilander

Ricky Gervais onder vuur
Aan het eind van Princess Street bedekt een een glimmend wit doek de gevel van een kantoor­gebouw. Ricky Gervais at Edinburgh Castle is Sold Out, staat er in manshoge kapitalen. Daaronder, slechts marginaal bescheidener: What a pointless billboard. In Groot-Brittannië ligt de ooit als geniaal bestempelde komiek de laatste weken onder vuur. Het wereldwijde succes van de series The Office en Extras is hem naar de kop gestegen, zo menen de critici. Zijn show heeft de titel Fame en gaat over de wereld van de A-list celebrities waarin hij beland is na het succes van The Office, waarin hij de rol van de monsterlijke David Brent voor zijn rekening neemt. Of lijdt hij echt aan grootheids­waanzin? Waarom liet hij zich door zijn nieuwe vrienden verleiden tot bijrolletjes in Hollywood-films? Zijn acteerprestaties werden matig ontvangen. Is hij wel de originele geest die we in hem zagen? Tijdens het herdenkingsconcert voor Diana viel Gervais behoorlijk door de mand toen hij wat extra tijd moest opvullen. En nu deze megalomane gig op het kasteel. Elk jaar in augustus spelen de grote namen in comedy in Edinburgh. Vaak in kleine zaaltjes, een maand lang, iedere dag. Zo niet Ricky Gervais. Die heeft voor één dag de esplanade geboekt, het plein voor het kasteel, hoog boven de stad. For one night only, 26 augustus, de laatste dag van de Fringe. Op de tribunes waarop de hele maand bejaarde Amerikanen hebben gezeten voor de Military Tattoo is plaats voor achtduizend man. De kaartjes zijn met 37,50 pond de duurste uit de geschiedenis van de Fringe. In het programma­boek, dat al in mei gedrukt wordt, heeft Gervais ook een advertentie geplaatst: Ricky Gervais – Live at the Fringe! But you’ll never get a ticket so why not order the dvd instead.
Arrogant kun je het niet noemen om te anticiperen op een uitverkocht huis als je Ricky Gervais heet. Toen begin juni de kaarten in de verkoop gingen, lag de centrale meteen plat. Maar er zijn op Ebay alweer kaarten te krijgen. Mogelijk vanwege de slechte recensies: ‘Misschien moeten we concluderen dat Gervais geen stand-up comedian is,’ werd over Fame geschreven. In een andere recensie stond: ‘Robin Ince is de support-act van Ricky Gervais. Het zou andersom moeten zijn.’ Ook collega’s zijn kritisch over Gervais. Paul Merton, van Have I Got News For You, trekt tijdens zijn improvisatieshow een briefje uit de emmer met daarop ‘een koude, regenachtige avond op het kasteel’. Hij gaat op een stoel zitten, duikt ineen en rilt. Hij kijkt triest op en zegt: ‘I booked early for Ricky Gervais.’
Marie-José Kleef
In de geest van de Spreeksteen
Ze stonden er wat verloren bij, die zonnige zondagmiddag in het Oosterpark in Amsterdam: zes dichters en dichteressen ‘die geen blad voor de mond nemen’. Ze waren gekomen om hun ‘opruiende, politiek getinte, geëngageerde of anderszins betogende gedichten’ voor te dragen. Vanaf de Spreeksteen, de Nederlandse speakers’ corner, opgedragen aan Theo van Gogh, voorstander van het vrije denken en spreken. Theo van Gogh was er ook, in de vorm van een geschilderd portret dat was opgehangen aan een hoge metalen stellage. Op zijn T-shirt met cactusmotief de tekst: Freedom of Speech. Er was maar weinig publiek: vier man en een hond. Moedig beklom de eerste dichter de steen, Simon Mulder. Zijn lange zwarte krullen zwierden elegant om zijn hoofd terwijl hij ‘Protest tegen het despotisme’ voordroeg, maar hij sprak zacht. Zijn woorden werden overstemd door trams die om het park denderden en snaterende eenden in de vijver.
Na twee dichteressen was het woord aan Jack Terrible, beeldend kunstenaar, zanger en psychiatrisch patiënt. Hij verhuisde zijn schilderij van Van Gogh naar de Spreeksteen. Het portret viel met een daverende klap op de grond, pas na veel gehannes kreeg hij het weer op zijn plaats. Hij bracht een ode aan zijn vermoorde held. Na elk kwatrijn blies hij een snerpend riedeltje op een mondharmonica. ‘Theo was zo vrij als een vogel. Tot die bewuste kogel,’ sprak hij met luide stem. .
Luid applaus van de tien toeschouwers kwam er voor de Belgische ‘volbloed liedjesgod’ Armando Dios. Hij is gehandicapt, verplaatst zich in een karretje: ‘U begrijpt, dat ik niet zo’n sprongetje naar de Spreeksteen maak.’ Zijn rap over extreem rechtse jongeren – ‘gebruikt zijn vuisten om te praten’ – viel in de smaak. Simon Mulders manifest, in de stijl van de tachtigers, tegen Lucebert en ‘het bevend-oude Vijftigerskoor’, niet. De jonge dichter Robin Block, die furore maakt in de poetry slam scene, zei dat Lucebert zijn allerfavorietste dichter is. En zo ontstond er die zondagmiddag toch nog een heus debatje. Tussen de dichters onderling, maar vooral tussen Mulder en Block. ‘Lucebert is wél ge­engageerd.’ ‘Nietes.’ ‘Hij is juist heel klankrijk.’ ‘Niet waar.’ ‘Ik denk bij jou aan Piet Paaltjens.’ ‘De tachtigers hadden tenminste nog een schoonheids­ideaal.’ De dichters spaarden elkaar niet. Geheel in de geest van de Spreeksteen: Voor het openbaren van gedachten of gevoelens heeft niemand voorafgaand verlof nodig.
Martje Breedt Bruyn
Kasteel in Californië
‘This castle will save you a trip to Europe,’ hoor ik naast me in die herkenbare mix van: ‘Amerika is weliswaar de baas, maar Europa is nog steeds ijkpunt waar het smaak betreft.’ Het Castello di Amorosa is een ‘authentiek’ Toscaans kasteel net buiten Calistoga, een stoer westerndorpje in het noorden van de Napa Valley.
Omringd door wijnranken en gebouwd door een wijnboermiljonair, is deze Toscaanse versie van Hearst Castle een heus kasteel uit een kinderboek, compleet met ophaalbrug met valhek, muren met kantelen en 107 spelonkachtige kamers.
Democratische leden van het Huis van Afgevaardigden doen hier verslag aan hun topdonoren over de eerste zes maanden ‘in power’ sinds hun Congressionele midterm-overwinning in november 2006. De Congresleden praten over het gevecht in Washington tussen – kort samengevat – de roep om meer security (Bush) en daar tegenover de bescherming van liberty (het Democratisch Congres) in een toepasselijk beschilderde kasteelzaal.
Italiaanse fresco’s gemodelleerd naar de schilderingen in het Palazzo Pubblico in Siena van de Renaissance-schilder Ambrogio Lorenzetti. Thema: ‘Allegorie van good and bad government’, en daar gaat het vandaag over.
Hoeveel macht de huidige president achterlaat voor diens opvolger – in snelle politieke praat tegenwoordig aangeduid als de presidential toolbox – wordt onder meer bepaald door John Conyers uit Detroit, voorzitter van de House Judicial Committee, de commissie die onder meer het ministerie van Justitie overziet.
De oude politicus, indertijd ondersteund door Martin Luther King, zegt omineus: ‘Het Bush-presidentschap is een aanval op het tripar­tiete systeem van ons federale stelsel. Niet alleen het departement van Justitie maar het hele federal government is gepolitiseerd.’
Het klinkt als uit een conversatie tussen Deep Throat en Bob Woodward tijdens Watergate en Conyers herhaalt hiermee een veelgehoord oordeel over het huidige Witte Huis: Bush kiest altijd voor loyaliteit boven kwaliteit en weet zo in weerwil van een vijandige publieke opinie toch min of meer zijn gang te gaan.
De aanwezige donoren zijn voornamelijk andere rijke ­hobbyboeren in de wijn. Het stel achter mij, waarvan zij ooit, onder Clinton, de ambassadeur in Wenen was, laat hun nieuwe wijnboerderij voor honderd miljoen bouwen door architect Frank Gehry.
Ze vormen een contrast met sympathiek Congreslid Earl Blumenauer uit Oregon, met rood metalen fietsje op de revers van zijn jasje, die mij tijdens de lunch uitlegt wat Amerikanen kunnen leren van de ‘Dutch way of working’. Zijn voorbeeld is het Nederlandse antwoord op de door hem moeiteloos aangehaalde ‘great flood of 1953’.
Dát is volgens hem good government.
Michiel Vos
Palmen aan het IJsselmeer
Het waait aan het IJsselmeer. Op de dijk voorbij Durgerdam buigen de grashalmen alle kanten op, het water in het meer rimpelt. Twee fietsers trappen tegen de wind in, de omgeving oogt verlaten.
Onder aan de dijk, in de kroeg van camping De Badhoeve, wordt luidkeels gezongen.
‘We zijn ze niet vergeten, de liedjes van weleer! Ze zijn nog niet versleten en daar gaat ’ie nog een keer..!’
Jan: ‘Wacht, deze is ook leuk jongens. “We gaan niet voorbij zoeven, zonder een bezoek aan De Badhoeve!”’
‘Gabbers, wie is er aan de beurt?,’ vraagt Johan.
Campingeigenaar Flip krijt zijn keu. Hij glimlacht.
‘Ik natuurlijk’, zegt hij. Hij buigt zich voorover en stoot, de biljartballen rollen over de tafel.
Carolien kijkt naar het spel van de mannen. Ze steekt een sigaretje op. Haar huid is diepbruin. Nee, niet van de zon. Maar over het weer gaat Carolien niet lopen meieren. Het is mooi zoals het is.
Wat zou er ook te emmeren zijn? Het café hier, haar woninkie daar. En ze kent iedereen: Witte Willem, Japie G., Jan.
En allemaal kennen ze haar.
‘Mijn huisje op de camping is mijn trots. Hebben we al onze spaarcentjes in gestoken.
Ja, als er iets misloopt, gaan we naar de gallemieze!’
Carolien lacht. ‘Volgend jaar koop ik palmbomen,’ zegt ze. ‘Echte palmbomen voor op het terras. Want dat is toch wel het mooiste wat er is.’
De kleine huisjes heten Happy Days, Woempie en ’t Trefpunt. Voor de ramen hangen ?gordijntjes, de tuinen staan ?vol prullen en opgedroogde fonteinen.
Bij Henk en zijn vriendin staat de televisie aan, The A-team schalt door de kamer. Vanuit zijn rolstoel kijkt Henk over het grasveldje. Een groepje Italianen zet stumperig de ?tent op.
‘Er zit wel ’s een stonede toerist bij die stennis schopt. Maar verder niks hoor,’ zegt hij. ‘Met alle vaste bewoners is het net een grote familie.’
In de keuken braadt zijn ?vriendin het vlees. ‘Als je ’s om iets verlegen zit, klop je zo bij je buurtjes aan,’ zegt ze. ‘Waar maak je dat nog mee?’
Het begint te schemeren.
In de kroeg staat Carolien op.
Ze moest maar weer eens naar haar hondjes gaan kijken, die zitten op haar te wachten.
Ze loopt over het terrein van de camping. Jan zei nog: ga je nou alweer naar die monsters met hun mond- en klauwzeer, mop? Carolien glimlacht. Ja, hier op De Badhoeve is het nog écht ?gezellig.
Rachel Visscher

Marie Jose Kleef

Reis door Saoedi-Arabië
Op uitnodiging van de konink­lijke familie reizen we een week door Saoedi-Arabië, waar we worden rondgeleid door een met Prada bezonnebrilde kleindochter van koning Abdullah om ‘modern en ondernemend SA met eigen ogen te zien’. Ik weet niet of de recente nieuwsberichten over Al-Qaida in ‘the Kingdom’ er iets mee van doen hebben, maar we verplaatsen ons in een gepantserde Mercedes 500 met koninklijk logo op de deur, bewaking voorin en meerdere nerveuze volgauto’s. We bezoeken plekken waar de Saoediërs trots op zijn: in het ziekenhuis waar Siamese tweelingen chirurgisch worden gescheiden praat ik met de straatarme Soedanese vader van de zojuist door de dokter gescheiden baby’s. Op de gang veel foto’s van een stralende koning Abdullah te midden van een kleurrijke regenboog aan ex-Siamese tweelingen die dankzij de ‘generosity of the Kingdom’ een beter – en gescheiden – leven leiden.
Hoogtepunt van de reis is de ontmoeting met prins Sultan, thans hoofd toerisme, ooit aan boord van de spaceshuttle Discovery in 1985 ‘the first Saudi in space’. Op de NASA-website staat hij in de categorie payload specialist net als onze Wubbo Ockels. Gevraagd of er toerisme is in het Koninkrijk geeft hij een diplomatiek antwoord dat erop neerkomt dat het land wellicht niet klaar is voor de horde beslipperde toeristen die ‘even het Kingdom willen aandoen’. Ik denk aan Venetië, Florence en mijn eigen Manhattan en kan hem geen ongelijk geven, te meer daar de Saoediërs vinden dat de verantwoordelijkheid op hen rust om in stijl zorg te dragen voor Mekka en Medina – de twee heiligste plekken in de islam.
Natuurlijk bezoeken we de plaatselijke Applebee’s (‘America’s neighborhood restaurant’). In het Amerikaanse heartland is er langs iedere Interstate een te vinden en ik vind er blindelings mijn weg, want ze zijn allemaal volstrekt identiek. Het menu bevat goedkope gezelligheid in de vorm van mierzoete slushy Margarita’s en Blue Curaçao’s. Gelegen naast de lokale Starbucks hangt dit exemplaar vol met foto’s van jaren vijftig Americana: Elvis, Marilyn Monroe et cetera, en natuurlijk Saoediës eigen astronaut: prins Sultan, trots in blauwe NASA-outfit.
Gesprekken met Saoediërs gaan na enige tijd onveranderlijk over 9/11 en de verkilling van de vriendschap tussen de Verenigde Staten en the Kingdom nadien. Als bekend kwamen vijftien van de negentien terroristen die dag uit dit land en in de Applebee’s vertelt een Saoediër mij dat de ‘15 of the 19’ hier ‘net zoveel schade hebben aangericht als in de Verenigde Staten’. Uiteraard hebben we het over Irak – het onderwerp is moeilijk te vermijden in dit buurland – en over Bush’ promotie van regionale democratie. Bij wijze van conclusie stelt mijn Applebee-filosoof: ‘Just because we want your Applebee’s doesn’t mean we like your democracy.’
Michiel Vos
Wedstrijdroeien met één arm
‘C5, C6, C7,’ zegt Paul de Jong. Het klinkt als een vitaminepreparaat, maar dat is het niet. Paul praat over drie zenuwbanden op zijn schouder. Met wortel en al werden ze uit zijn ruggenmerg gerukt toen hij bijna acht jaar geleden een ernstig brommerongeluk kreeg. Sindsdien is één van zijn armen gereduceerd tot een dun, verlamd sliertje.
‘C5, C6, C7.’ Martin Lauriks herhaalt de formule. Zesentwintig jaar geleden stond hij ’s nachts langs de snelweg te liften. Het was mistig. Hij werd geschept door een vrachtwagen en was bijna dood. Sindsdien mist hij exact dezelfde drie zenuwen als Paul. Met één verschil: bij Martin zit de verlamming in zijn linkerarm, bij Paul op rechts. Ze zijn elkaars spiegelbeeld.
We staan aan de kop van de Bosbaan in het Amsterdamse Bos – het mekka van roeiend Nederland. Paul (24) en Martin (48) hebben zojuist een twee-zonder uit het boothuis getild en naast het vlot te water gelaten. Vier keer per week zitten ze met zijn tweeën in die boot: Martin op bakboord, Paul aan stuurboord. Samen, zou je kunnen zeggen, vormen ze één roeier. ‘De Siamese skiffeur’ worden ze door hun collega-roeiers genoemd.
‘Ik roei niet alleen omdat ik het leuk vind en om prijzen te winnen,’ zegt Paul. ‘Sport is voor mij ook vooral pijnbestrijding. Sinds mijn ongeluk ben ik geen seconde zonder pijn geweest.’
‘Een gevoel dat je moeilijk kunt beschrijven,’ zegt Martin. ‘Fantoompijn, hoewel mijn arm er nog aan zit.’
Paul: ‘Soms slaap ik een paar nachten achter elkaar niet. Zonder goede lichamelijke conditie kom je de dagen ertussen niet door.’
Vier keer deden Paul en Martin mee aan het WK voor invalide roeiers. Ze werden respectievelijk tweede, tweede, derde en tweede. In september gaan ze weer. Maar bovenal willen ze volgend jaar goud winnen op de Paralympics in Peking, in een gemengde vier met twee vrouwelijke roeiers. De ‘dames’, zoals Paul en Martin ze consequent noemen, zijn ook lichamelijk beperkt: de een heeft een lichte vorm van open rug, de ander mist een been. Met zijn vieren trainen ze ook nog eens vier keer in de week.
Paul en Martin hijsen zich in hun boot. Straks, onder de douche, laten ze elkaar zoals altijd grappend hun ‘spierballen’ zien: de handvol spiertjes in hun bovenarm die het nog doen, en die hevig te keer gaan na de inspanning te water. Maar eerst moeten ze trainen. ‘Het enige gevaarlijke,’ zegt Martin terwijl hij zijn lamme arm met een band aan zijn riem vastsnoert, ‘is dit. Als we omslaan, heb ik geen kracht om mijn arm los te maken. Dan verbrijzel ik hem waarschijnlijk. Maar dat ­risico moeten we maar nemen op weg naar Peking.’
Thijs Niemantsverdriet
Proost tegen aids
Het was weer een bijzondere avond, zou Gert-Jan Dröge hebben gezegd. En ie-der-een was er. Prinses Mabel en prins Friso, Wouter Bos, Rita Verdonk en niet te vergeten voormalig Tros-coryfee Tineke Verburg en zanger Ronnie Tober. Duizend man zijn er uitgenodigd voor dit grootste, best georganiseerde megafestijn van Nederland dat is opgezet door grote bedrijven, hotels en restaurants, die samen met het Aidsfonds geld bij elkaar willen krijgen voor het goede doel. De genodigden zitten aan ronde tafels en worden bediend door vrijwilligers.
Wat opvalt, is de enorme hoeveelheid drank die wordt geschonken. Een cocktail bij binnenkomst, roze champagne en daarna blijven de obers de wijn maar bijschenken. Op grote schermen zijn films te zien over aids-slachtoffers in Afrika, de aanwezigen worden opgeroepen een ­donatie te doen voor een nieuw ­ziekenhuis. Vierhonderd euro voor een vierkante meter en voor tweehonderdvijftigduizend euro kun je een hele verdieping kopen. Karin Bloemen zweept de aanwezigen op mee te doen aan de loterij waarmee een Smart Cabriolet is te winnen. Bekende Nederlanders lopen met de loten langs de tafels (‘Goed nieuws mensen, Ada Kok is los!’)
Als de drank eenmaal in de man is, wordt er tussen de gangpaden gedanst. Ben Cramer en de Diva’s (Marga Bult en Maggie McNeal) kunnen op veel enthousiasme rekenen, net als Edsilia Rombley. Harry Mens staat op de dansvloer naast Louise Schiffmacher, de eega van tattoo-koning Henk. Het is kortom een dolle boel.
Af en toe gaat er gejuich op als Jong Oranje scoort tegen Jong Servië, het wedstrijdverloop wordt op een groot scherm getoond.
Achter in de zaal liggen boeken waarin mensen een bod kunnen uitbrengen op een gouden sieraad, een auto of een zangles door – jawel – Karin Bloemen. Het is een silent auction, dus niet met een veilingmeester en een hamer, maar door een naam en bedrag in het boek te zetten. De spreekstalmeester laat verschillende keren weten dat het geweldig gaat met de veiling. Maar als ik om een uur of halftwaalf het pand verlaat, zijn er nog maar twee mensen die op de zangles van La Bloemen hebben geboden. De organisatie laat weten dat er 780.000 euro is opgehaald, bijna een verdubbeling ten opzichte van vorig jaar.
Harm Ede Botje
Kogels door de klok
Een van de bekendste Amsterdamse gebouwen is het bastion De Bazel aan de Vijzelstraat, vernoemd naar zijn architect K.P.C. de Bazel. Het staat al zes jaar leeg. Alleen tijdens de Open Monumentendagen was het mogelijk een kijkje te nemen in het gebouw met zijn afwerende buitenkant. In september krijgt het gebouw een nieuwe functie. Het was aanvankelijk het hoofdkwartier van de Nederlandsche Handel-Maatschappij, daarna van haar opvolger ABN-Amro. Over twee maanden is ‘De Bazel’ het nieuwe domein van het stadsarchief van Amsterdam. Nu was er alvast een rondleiding voor de pers. Een mooie gelegenheid om eens poolshoogte te gaan nemen. Tenslotte is het gebouw van de kluizen in de kelder tot de bovenste verdieping een monument. Hoe heeft de vorige bewoner het interieur achtergelaten?
De lichtval in de centrale binnenhal is om te zoenen. ‘En de zon schijnt niet eens,’ zegt een gids. Hij vertelt dat de ABN-Amro dit effect had ‘verruïneerd’, door halverwege tussen de gigantische daklichten en de prachtige vloer een betonnen tussenvloer aan te brengen. Die is nu gelukkig gesloopt. Zoveel mogelijk is geprobeerd het immense pand in de originele staat terug te brengen. ‘We geven het gebouw zijn ziel terug.’ Daar is men nog druk mee bezig. De uitleg van de trotse architecten die het restaureren op zich hebben genomen, wordt regelmatig begeleid door daverende hamerslagen. Zijn er nog vragen? Ja. ‘Wat gebeurde er met dit gebouw tijdens de oorlog?’ wil iemand weten. ‘De directie is er letterlijk uitgeschoten,’ zegt voorlichter André Hirs.
Op de derde verdieping bevinden zich de in authentieke staat teruggebrachte directievertrekken. In een daarvan hangt een bijzondere klok. Met de originele kogelgaten van toen. De directeur van het stads­archief, Jan Boomgaard, vertelt: ‘In 1943 werd een RAF-toestel boven Amsterdam neergeschoten. Het stortte neer naast de Munt. Goed gemikt, vonden de Amsterdammers gniffelend, want vlak daarnaast zat een Luftwaffegruppe.
De volgende dag vorderden de Duitsers uit represaille het gebouw De Bazel. De directie stribbelde tegen. Maar de Duitse generaal trok zijn pistool en schoot op de klok. Eerst op de zes. Toen, dreigend, op de één. “Jullie hebben één dag.” De volgende dag was het bastion ontruimd.’
Martje Breedt Bruyn

Harm Ede Botje

Schrijfster
Een scenarist moet geen groot ego hebben. Als een film slaagt, is dat altijd aan de regisseur te danken, als hij flopt ligt het altijd aan de scenarioschrijver. Als er wordt geschreven over De tweeling, de verfilming van de roman van Tessa de Loo waarvoor ik het scenario schreef, lees je meestal: “Ben Sombogaart heeft ervoor gekozen om&#8230;” Alsof de regisseur het verhaal en de plotwendingen heeft bedacht. Ik had geluk. Mijn script voor deze film werd genomineerd voor een Gouden Kalf voor het beste scenario.
De miskenning van de scenarioschrijver is prachtig verbeeld in de film Adaptation. Nicolas Cage speelt daarin de rol van een scenarist die één dag op de set verschijnt. Iedereen denkt: wat doet die sukkel hier? Hij wordt opzij geschoven door kabelsjouwers, loopt voortdurend in de weg. Dat dit de man is die het allemaal heeft bedacht, interesseert niemand. Scenarioschrijver is een dienstbaar beroep. Je levert een halfproduct. Maar het is een vak waarin ik me thuis voel.
Mijn scenario voor Bright Flight is allang klaar. Binnenkort beginnen de opnamen, met hetzelfde team als dat van De tweeling. IdtV Film kwam met het idee een film te maken over de laatste grote race uit de vlieghistorie, The Great Air Race London-Christchurch. Die werd gewonnen door een toestel van de KLM. Het was 1953, onder de passagiers waren veel jonge Nederlandse vrouwen die in Nieuw-Zeeland werden opgewacht door hun toekomstige bruidegoms. Er was al een opzet voor een verhaal waarin werd ingezoomd op drie van die vrouwen en één man. Hoofdpersoon was het kind van een van hen, dat op zoek ging naar zijn achtergrond. Ik ben mijn eigen gang gegaan met het materiaal, wilde het leven en het verleden van die vrouwen en die ene man laten zien.
Een paar weken heb ik door Nieuw-Zeeland gereisd en veel gesprekken gevoerd, onder meer met zo’n twintig bruiden die destijds in dat vliegtuig zaten. Ik was verrast hoe verschillend ze terechtgekomen
waren. Kennelijk blijft de manier waarop je bent opgevoed van invloed. Ik dacht: dát is het thema van mijn verhaal. Wat ze hebben achtergelaten om een nieuw leven te beginnen, bepaalt hun levensloop. In die zin gaat het over migratie. Je kunt het niet hebben over dé Antillianen in Nederland, dé Japanners in de Verenigde Staten, dé Nederlanders in Nieuw-Zeeland. Iedereen brengt zijn eigen koffertje mee met zijn specifieke hoedanigheden. En zijn noodlot. Vanuit die invalshoek heb ik het script herschreven.
Terwijl ik in Nieuw-Zeeland was, had IdtV Film de eerste versie van mijn scenario aan De Arbeiderspers laten lezen. Zagen ze iets in een “verboeking” ervan? Ze waren geïnteresseerd. Ik was toen al een maand of tien met het verhaal bezig, voelde me er erg bij betrokken. Ik zei: “Ik doe het heel graag zelf.” Ik kreeg een royaal voorschot. Eerlijk gezegd vond ik het doodeng. Ik had nooit proza geschreven, laat staan een roman. In mijn toespraak tijdens de presentatie van Bruidsvlucht vertelde ik hoe ik me toen voelde: stel je een groot kasteel voor met dikke muren. Aan de voet daarvan hipt een konijntje nerveus heen en weer en denkt: waar zal ik beginnen met knagen? Ten slotte ben ik scènes gaan uitschrijven als oefening, en aan het werk gegaan. Ik deed er ruim twee jaar over.
Ogenschijnlijk heb ik een raar soort carrière gemaakt. Hoewel, raar? Van binnenuit voelt het als een logische ontwikkeling. Ik was altijd heel bevlogen. Mijn leven lang een leesbeest en een liefhebber van films. Als kind had ik één hartewens: ballerina worden. Van mijn negende tot mijn zeventiende volgde ik balletlessen, maar vlak voor het eind van de opleiding realiseerde ik me dat het leven van een balletdanser mij niet aanstond. Wat ik wél wilde wist ik niet. Rond mijn achttiende werd ik gescout als fotomodel. Dat vond ik een tijdje leuk, het was een grappig wereldje en het verdiende lekker. Op een dag werd mij een filmrol aangeboden. Daarvoor kreeg ik spellessen. De rol ging niet door, maar de spellessen sloegen aan. Ik werd aangenomen bij de Toneelschool. Ik ben daar niet uit hartstocht terechtgekomen, maar om uit het modellenvak te komen.
Ik was al jaren actrice toen ik zou gaan spelen in drie koningsdrama’s van Shakespeare. Marjon Brandsma zei tegen mij: “Wat fijn, dan ga je natuurlijk alles lezen wat je over Shakespeare te pakken kunt krijgen.” Ik realiseerde me dat ik die drang om alles uit te zoeken bij toneel niet had. Ik zocht naar iets dat wel appelleerde aan mijn bevlogenheid. Acteur Porgy Franssen vroeg mij om hulp bij het schrijven van een scenario. We deden het samen. Dat was een belangrijk moment in mijn leven. Met dat scenario gebeurde niets, maar ik wist meteen: dit is iets dat bij mij past. Ik volgde een opleiding drama schrijven aan de Media Academie. Het was een soort thuiskomen. Er staan méters scenarioboeken in mijn kast. In dit vak ben ik honderd procent fanatiek. Als het om mijn scripts gaat, ben ik een terriër.
Ik word wel een laatbloeier genoemd, maar dat geldt vooral voor mij als schrijfster. Dat beschouw ik als mijn eigenlijke bestemming. Ik hoef niet verder te zoeken. Ik heb het gevoel dat ik als schrijver authentiek ben. Je kunt van mijn teksten houden of niet, het is wél mijn stem. Als acteur was ik inwisselbaar, dat vond ik vervelend. Als schrijfster niet.
Toen ik aan het schrijven van de roman begon, wilde ik de personages uit het script meer diepte geven. Iemand zei: “Ga eens met professor Van Dantzig praten, die is psychiater en weet veel over film.” Ik belde hem op, mocht hem mijn scenario sturen. Een maand later spraken we erover. In snel tempo werden we heel verliefd. Dries is de grote liefde van mijn leven. Hij was 83, ik 53. We hebben steeds gezegd: we nemen het leven van dag tot dag. Het heeft uiteindelijk maar een jaar geduurd. In 2005 is Dries gestorven. Ik was halverwege het boek. Dat jaar met hem heeft me zo goed gedaan. Ik heb er een bodem door gekregen.
We spraken dagelijks over de vier hoofdpersonen, over de manier waarop ze beschadigd waren toen ze Nieuw-Zeeland binnenkwamen, en hoe dat doorwerkte in hun levens. Het jappenkamp, de oorlog, de Watersnoodramp van 1953, de strenge God van de gereformeerden, een tirannieke vader. Dries kende de personages net zo goed als ik. Het boek is aan hem opgedragen.
Op dit moment ben ik bezig met twee nieuwe filmscenario’s. Ik wil ook doorgaan met het schrijven van een boek. Ik heb wel een idee, maar ik durf er nog niet over te praten. Het broeit al tien jaar achter in mijn hoofd. De onzichtbaarheid van de scenarioschrijver heeft ook een voordeel. Het biedt veiligheid. Bij een boek kan ik me nergens achter verschuilen. Dat is enger.
Marieke van der Pol
1953Geboren in Amsterdam
1975-1979 Toneelschool Amsterdam
1979-1999 Speelt bij Baal, Toneelgroep Centrum, Shaffy Producties, vrije producties. Rollen in verschillende tv-series
1992 Media Academie Santbergen. Schreef scripts voor tv-series als Fort Alpha, Wet &#038; Waan, Spangen en Baantjer
1999 Stopt als actrice
2003 Scenario voor De tweeling (nominatie beste scenario Gouden Kalf). De film wint Gouden Kalf beste film
2004 De tweeling krijgt Oscarnominatie voor Best Foreign Language Films
2003-2004 Scenario voor de film Bride Flight
2007 Debuut als romanschrijfster met Bruidsvlucht

Marieke van der Pol

Ex-single sex
Het is examentijd in Oxford. De bibliotheek van St Hilda’s College biedt dezelfde aanblik als iedere andere bibliotheek in deze tijd van het jaar: volgestouwd met laatstejaars. Met bleke smoeltjes zitten ze achter grote stapels boeken, omringd door een slotgracht aan pennen, flesjes water en proppen papier. Toch is er één groot verschil: in deze bibliotheek zitten louter meisjes. Sinds de oprichting in 1893 is St Hilda’s een wome only-college, gewijd aan de verbetering van de maatschappelijke positie van vrouwen.
Vroeger waren alle colleges in Oxford single sex. Pas in de jaren zeventig van de vorige eeuw openden grote mannenbolwerken als St John’s, Christ Church en Merton hun deuren voor vrouwen. Daarop lieten de vijf vrouwencolleges in Oxford ook mannelijke studenten en professoren toe – op St Hilda’s na. Een harde kern idealistische docenten wist een verandering van de statuten steeds tegen te houden. Tot vorig jaar. Toen stemde het bestuur van St Hilda’s met tweederde meerderheid voor de toelating van mannen. ‘We hadden de afgelopen jaren steeds meer moeite om goede docenten te vinden, met name op het gebied van de exacte wetenschappen,’ zegt Lady English, principal van St Hilda’s en aanstichter van de revolutie. In haar fraai gelambrizeerde studeerkamer legt ze uit waarom het college uiteindelijk overstag ging. In feite, zegt Lady English, komt het neer op geld. Door het ingewikkelde financieringssysteem in Oxford en de strenge gelijke kansen-wetgeving in het Verenigd Koninkrijk, werd het behoud van de vrouwelijkheid onbetaalbaar.
Maar er is nog iets: de veranderende tijdgeest. ‘Je moet de realiteit onder ogen zien,’ zegt Lady English. ‘Meisjes van zeventien willen vandaag de dag helemaal niet meer naar een vrouwencollege toe.’ St Hilda’s heeft binnen de Universiteit van Oxford nooit een sexy imago gehad: de weinig flatteuze bijnaam van de collegedames luidt al sinds jaar en dag ‘hildabeasts’. Maar als enig overgebleven vrouwenbolwerk kelderde de beurswaarde van St Hilda’s in de jaren negentig wel erg snel. In male chauvinist Oxford worden ze gezien als, op zijn best, een verzameling wereldvreemde feministen, en op zijn slechtst als een sekte humorloze lesbiennes (‘humorloos’ is in Engeland een afgrijselijk stigma).
Binnenkort, verzucht Lady English, is dat allemaal voorbij. In de kerstvakantie mogen de eerste jongens langskomen voor toelatingsgesprekken. En in oktober 2008 zal de eerste mannelijke ‘hildabeast’ het college binnenwandelen. Eigenlijk hoeft er niet zo gek veel te gebeuren voor die tijd. Op één ding na dan: ‘We hebben geen rugbyveld. Daar moeten we iets op vinden.’
Thijs Niemantsverdriet
We schoten! Ze waren dood
Zondagochtend. Orthodox klokgebeier tuimelt door mijn open raam naar binnen. Het kerkje (gouden koepel) is de architectonische trots van deze wijk. Halverwege Oorlog en Vrede kunt u lezen hoe alles hier in lichterlaaie stond. Twintig meter links van mijn schrijftafel staat een moskee. Ook deze heeft de beroemde Napoleontische brand overleefd. Als de lui van de Indonesische ambassade achter mijn woonkazerne het op hun heupen hebben – en dat hebben ze vaak – vullen mijn oren zich soms simultaan met een akoestische soep: orthodox klokgebeier, Allah-gezang en gamelanmuziek. Met in mijn kop het doofstomme gespartel van een protestante jeugd met joodse trekken.
Ik stap de straat op. De moskee laat ik links liggen. Ik groet de gelovigen. Ze kennen inmiddels mijn gezicht. In de Grote Tatarenstraat zien we meteen de instelling: ‘Een gezonde ruggengraat!’ Het aantal ongezonde ruggengraten in dit land is erg hoog. Er staat altijd een rij. De uitbater is een massage­artiest. Ga ik naar links, kom ik daar het Huis der honing tegen. Men heeft er honderden soorten nectar. Van vloeibaar goud tot bakjes met een soort kaarsvet. De excursie zet zich voort. Jugendstil-panden. Zeventiende-eeuwse koopmanshuizen. Moskouse kitsch. En wat een mensen! Er is veel bedrijvigheid. Een handelsstad. Bij een ander kerkje ligt een kluwen dronken zwervers. Let er bij het bekijken van hun zwerende hoofden op dat u niet van de sokken wordt gereden door een blondine van achttien in een limousine. Een onmenselijke stad ook.
Ik nader mijn metrostation: Tretjakovskaja. Als u naar het gelijknamige museum wilt – Repin hangt er – moet u tweehonderd meter verder. Dan zie ik hem: de soldaat in camouflage­kleding. Hij speelt op een gitaar. En zingt met rauwe stem over de oorlog in Tsjetsjenië. Dit land is ­altijd wel ergens in oorlog. Net als het fraaie Amerika. Voor ons, Hollanders, is oorlog nog altijd wennen. Ik luister naar zijn lied: ‘We liepen door de bergen. De smiechten kwamen eraan. We schoten! Ze waren dood. We gingen weer drinken en zingen!’ Roebels vallen in zijn hoed. Hij is een held. Ik denk aan de jongens in Uruzgan. Stel, ze komen terug. En stel dat eentje van hen op de Dam zou gaan zingen: ‘De Taliban kwam eraan. We schoten! Ze waren dood. We gingen weer drinken en zingen!’ Worden euro’s dan zijn deel? Of wordt hij als krankzinnige opgepakt en afgevoerd? Zo wandel ik door mijn buurtje. In toverachtig Moskou. Denkend aan mijn onbegrijpelijke vaderland.
Pieter Waterdrinker
Pimp je rollator
‘Een onbekende vrouw fietste mij tegemoet. Haar stuur was versierd met felgekleurde plastic bloemen. Het zien van deze vrouw op haar vrolijke fiets maakte mij enorm blij. Ik lachte haar toe en zij lachte naar mij.’ De volgende dag zag ze wéér zo’n fleurige fiets, en wéér moest ze glimlachen. Ze voorzag haar eigen fiets van een slinger van rode rozen, kleurige bloemen en een heleboel groen. ‘Sindsdien lijkt het alsof de zon altijd schijnt als ik fiets.’
De Amsterdamse Saskia Hoogendoorn was verbaasd over het effect op anderen. Zij is freelancer in communicatie en marketing en bedacht www.hetblijefietsenplan.nl Op die site staan tips hoe je je stuur het beste versiert, waar viooltjesslingers te vinden en hoe ze te bevestigen: ‘Met ijzerdraad en tie-wraps.’ ‘Verras een ander stiekem met een versierde fiets,’ luidt een oproep, ‘en stuur jouw fietsfoto op.’ Gezien het foto­album op de site liep het storm. Een maand na de introductie van het plan meldde Metro dat de sierfiets ‘als eendenkroos’ woekert door de binnenstad.’ Het Blijefietsenplan staat na een halfjaar in de Gadget Top 3 van Zwitserlevengevoel.
Het idee sloeg aanvankelijk vooral aan bij scholieren, en verspreidde zich razendsnel over het hele land. Onder het motto Pimp Your Bike staat op www.scholieren.com een enthousiast stukje. Wil jij ook een vrolijke fiets? Neem eerst je spaken onderhanden – ‘zilveren spaken zijn zóóó 2005, tegenwoordig rijdt half Nederland met gekleurde wielen rond.’ De truc: gekleurde rietjes eromheen. Bloemen aan je fiets kost minder tijd, vervolgt het stukje. Een tip: bij Xenos en Blokker zijn veel nepbloemen te koop, voor een schijntje, net als in tuincentra. ‘Gaap,’ schrijft een scholier in een reactie. ‘Niet cool.’
Een jaar later is de vrolijke fiets, of beter, de vrolijke damesfiets, niet meer weg te denken uit het straatbeeld. Studentes, jonge moeders en vrouwen van middelbare leeftijd toeren rond met bonte slingers om hun stuur, met fleurige kratjes en mandjes voorop, en ook kinderzitjes en bagagedragers zijn voorzien van klimopranken en margrietjes.
De rek is er nog lang niet uit. In de Amsterdamse rivierenbuurt is onlangs de eerste versierde rollator gesignaleerd: een oude dame op pantoffeltjes liep blijmoedig achter haar rollator, het mandje opgetuigd met een sliert knalrode papavers. Veel glimlachjes vielen haar ten deel. Gezien het hoge rollatorgehalte in die buurt, zal ook ‘pimp your rollator’ binnenkort aan een zegetocht beginnen.
Martje Breedt Bruyn
Poker is een kansspel
Ze wisten dat er op ze gelet werd, maar wat er uiteindelijk gebeurde, hadden ze niet kunnen verzinnen. Sinds die woensdagavond liggen ze nachten wakker. Waarom moest het zo?
In 2005 gaat het niet goed met café De Viersprong in Bussum. Op sommige dagen moet de zaak zelfs dicht omdat er niemand meer komt. Jan Blaas heeft het café al dertig jaar, maar denkt aan sluiten. Zijn zoon Richard ziet de pokerhype in zijn vriendenkring en zegt tegen zijn vader dat hij pokertoernooitjes zou kunnen organiseren. Vanaf dat moment heeft Jan met enige regelmaat zijn café weer vol. Het begint met vrienden van Richard en vrienden van vrienden, maar groeit uit tot een vaste pokeravond voor een man of vijftig. Voor een tientje voor de pokerpot, één gratis drankje en de borrelhappen waar Jan mee rondgaat, heeft iedereen een mooie avond en Jan een leuke omzet. Dat gaat een jaar goed.
Dan leest Richard op een poker­forum dat justitie wil gaan ingrijpen bij ‘illegale’ pokertoernooien. Op de website van justitie leest hij: ‘Blijkens een arrest van de Hoge Raad van 3 maart 1998 moet poker worden gezien als een kansspel in de zin van de Wet op de kansspelen. Op grond van artikel 1 van de Wet op de kansspelen is het verboden zonder vergunning gelegenheid te geven tot deelname aan kansspelen.’ Een vergunning aanvragen heeft geen zin. Holland Casino mag als enige die pokertoernooien organiseren.
Om toch door te kunnen, richt Richard een kaartclub op. De deur van De Viersprong is voortaan op slot op woensdagavond en mensen komen alleen binnen als ze zich hebben aangemeld als lid. Richard heeft advies ingewonnen bij advocaat Peter Plasman &#8211; zelf een pokerfanaat &#8211; en regelt alles zo dat volgens de wet gesproken kan worden van ‘een besloten gelegenheid’.
Dan is er op een woensdagavond ineens een hoop lawaai buiten. Jan ziet dat ze zijn deur willen inbeuken en komt aanrennen met de sleutel, maar de politie wil per se met geweld naar binnen. Vijftig mannen in kogelvrije vesten stormen naar binnen met getrokken pistolen en blaffende honden. Ze nemen tafels, kaartspelen, pokerchips en administratie in beslag, bekeuren iedereen zonder legitimatie en gooien Jan en Richard twee nachten in de cel.
Het café is gesloten tot Jan twee weken later bij de burgemeester een papier ondertekent dat hij geen gelegenheid meer zal geven voor illegale activiteiten. In alle dagbladen is dan al geschreven over de ‘witwaspraktijken’ bij café De Viersprong. De in beslag genomen auto’s van Jan en zijn vrouw komen na zes weken terug. Het OM heeft niet kunnen vaststellen dat ze zijn gekocht met zwart geld. Maar het café is nu ten dode ­opgeschreven en zoon Richard wordt nog steeds verdacht van het overtreden van de Wet op de kansspelen. Een mogelijkheid om zichzelf te verdedigen, krijgt hij niet. Advocaat Plasman wil door tot aan de Hoge Raad, maar het OM heeft geen haast.
Marie-José Kleef

Ballet Russe
Omdat ik alcoholist ben, heb ik geen kater meer. Toch kwam de sambuca op het witbier en de witte wijn op vrijdagnacht in Club Diaghilev hard aan. Zo loop ik – zonder kater, maar stroef – op zaterdagmorgen naar de metro, op weg naar de revolutie. Het is mooi weer. Vogels zingen. Er wordt op parkbankjes – ondanks het vroege uur – door paartjes gevreeën. Een vredige stad, Moskou. Maar mijn plicht roept. Ik duik de metro in. Ook hier wordt gevoosd. De lente. De hormonen. Ik weet wat ik aanstonds te zien krijg. Zeven minuten later kom ik bij station Tverskaja weer uit de buik der aarde omhoog. En word op mijn wenken bediend. ‘Mooi revolutieweer!’ grijnst mijn Britse tv-collega. Ik heb toch best wat oorlog hier meegemaakt. Maar de diversiteit van de Russische Spetsnaz-troepen verbaast me telkens weer. Ik bekijk de gezichten: bange blikken onder de helmen. Maar ook ogen die bij voorbaat glinsteren van het aanstaande genot. Ze hebben een vrijbrief. Wat vroeger niet mocht (het meppen op de medemens) is ineens verheven tot vaderlandse plicht. Aan de overkant van de straat staat de Putin Jugend, met vlaggen: ‘Vuile harde-valutahoeren. Jullie willen ons land naar de kloten helpen!’ Maar het handjevol dappere Russen en Russinnen dat ik voor me zie – in de zee van paramilitairen – zijn merendeels beschaafde lieden. Het type oude SDAP. Iemand roept: ‘Ik ben voor de democratie!’ Knuppels belanden in zijn nieren, een vuistslag in zijn gezicht – en weg is hij. In een arrestantenwagen uit het museum. Ik hoor ineens afschuwelijke kreten. Een siddering trekt door de massa. Iedereen begint te rennen. Een falanx groene stoottroepen trekt op. In hun kielzog bleke soldaatjes en blauwe OMON-eenheden. Het is rennen om het rennen. Diaghilev – niet de nachtclub, maar de vader van het Ballet Russe – zou zijn vingers erbij hebben afgelikt. Een inspiratiebron. Dan is alles ineens voorbij. Mijn Britse collega zegt: ‘Ik ga monteren!’ Terug bij mijn metrostation fluiten de vogels nog steeds. ’s Avonds ben ik wederom in de stad. Ik vraag een blondine in een naveltruitje wat ze vond van de protestmars. ‘Protestmars?’ Het lieve kind heeft geen idee. Mijn collega belt op: Londen was zwaar onder de indruk. Het materiaal werd nu uitgestraald over de wereld. Ik zie de nachtelijke straat voor me – geil en vibrerend als Rio. Maar in Londen, Parijs, New York en Amsterdam wordt te Moskou nog steeds keihard op de medemens ingeslagen.
Pieter Waterdrinker
Op bezoek bij Barbra Streisand
Barbra Streisand, de perfecte gastvrouw, geeft ons een snelle tour door een hele reeks kamers met uitzicht op de Stille Oceaan. Zo krijgen we te zien waar in de woonkamer precies de filmprojector uit het plafond komt en horen we uit welke collectie de American Art-schilderijen afkomstig zijn.
Een steile klif à la Pointe-Du-Hoc uit The Longest Day scheidt het huis van de Stille Oceaan die zich honderd meter beneden het terras uitstrekt. Beneden op het strand liggen gekleurde kayaks tegen de rotsen.
La Streisand, Amerika’s meest in het oog springende ‘liberal political activist’, geeft een fundraiser voor de Democratische Partij bij haar thuis. Al anti-Bush toen dat nog niet ‘in’ was, trekt ze regelmatig van leer tegen alles wat Republikeins is. ‘Shut the fuck up’ was afgelopen oktober nog haar advies aan een vervelende ordeverstoorder die tijdens een Madison Square Garden concert haar Bush-grapjes bleef verstoren.
Koning van de smooth jazz Kenny G. is Babs’ buurman en kwam vanavond gewoon even langs. Na de gebruikelijke melige kinderpraat volgt de zoveelste bevestiging dat Europa voor Amerikanen zo langzamerhand geen rol meer speelt. ‘Ik ga niet meer naar het North Sea Jazz. Ze betalen te weinig,’ verklaart hij. ‘Vroeger ging ik ieder jaar, tegenwoordig maak ik twee keer per jaar een trip naar Azië. They love me there.’ Zijn zwoele saxofoongebubbel verkocht al achtenveertig miljoen platen. En terwijl de stevige Melissa Etheridge de hand schudt van de piepkleine Desperate Housewife Eva Longoria kijkt Dick Van Dyke glimlachend toe.
Gasten tijdens fundraisers praten het liefst&#8230; over fundraisers. De meeste koppels betalen vijftigduizend dollar en zitten dus goed in het onderwerp. Ervaringen hoe het was om presidentieel kandidaat Barack of Hillary zelf te ontmoeten, worden nonchalant uitgewisseld. Obama’s vijfentwintig miljoen in het eerste kwartaal van dit jaar wordt met eerbied besproken. ‘Zomaar uit het niets, zonder netwerk en ondanks zware concurrentie van Hillary’s geoliede machine!’ De dames en heren vinden het heel wat.
De aanwezigen komen niet alleen bijeen ter Democratische steun. Ze zijn hier ‘to mingle’. Alan Horn, de baas van Warner Bros., praat met Norman Lear over de originele Declaration of Independence, waarvan Lear de eigenaar is. Ikzelf zit naast J.J. Abrams, bedenker van de tv-serie Lost en regisseur van Mission Impossible III, die net een vijfjarig contract met Paramount en Warner afsloot ter waarde van vijfenvijftig miljoen. Zijn vrouw zet zich in voor John Edwards. En terwijl de honderdtwintig genodigden de Democratische Congressionele partijkas 1,3 miljoen dollar dichter naar het winnen van de verkiezingen van 2008 duwen wordt weer eens duidelijk waarom de rijken can have it all: hun rijkdom stelt ze in staat geen keuze te hoeven maken: ze investeren gewoon in álle kandidaten.
Michiel Vos
Hiddink en Poesjkin
De beroemdste Russische dichter Alexandr Poesjkin liet in 1837 het leven in een duel. Honderd jaar later, in boekhandel Pegasus aan het Singel in Amsterdam, vertelt Genna Sosonko, ‘schaakgrootmeester en grootschrijver’, een mop die speelt in 1937. Dat jaar was de Stalin-terreur op zijn hevigst, ‘Stalin was méér dan God’. Poesjkin is honderd jaar dood en er is een concours voor een monument voor de geliefde dichter. Sosonko: ‘De derde prijs is voor een ontwerp dat Poesjkin voorstelt met een boek van Stalin in zijn hand. De tweede prijs gaat naar een beeld dat Stalin voorstelt die een boek van Poesjkin in zijn hand houdt. De eerste prijs gaat unaniem naar een monument waarin Stalin een boek van Stalin omhoog houdt.’
Sosonko vertelde de grap bij een bijzondere gelegenheid. Hij presenteerde het vierde deel van de lyriek van Poesjkin, in de vertaling van Hans Boland. Nu is de volledige lyriek van ‘de Russische zon’ voor de Nederlandse lezer toegankelijk. Een bijzondere klus, vertelt Bolands uitgever De Papieren Tijger, want alleen in het Engels is de complete lyriek in vertaling beschikbaar, maar daar kwamen zesenveertig vertalers aan te pas. Hij heeft het dan ook over een ‘wereldprimeur’. Bovendien, meldde de uitgever, kun je Poesjkins verzameld werk in Groot-Brittannië alleen in zijn geheel aanschaffen, voor 485 pond. Bij De Tijger is ieder deel – er volgen er nog vijf – apart verkrijgbaar.
De uitgever is trots en vertelt over de connecties tussen Nederland en Rusland: Peter de Grote natuurlijk, Guus Hiddink, de Hermitage aan de Amstel. Maar ook Poesjkin zelf had een band met Nederland: hij werd bij dat duel in 1837 gedood door de aangenomen zoon van de Nederlandse gezant, d’Anthès. Die had het gemunt op Poesjkins knappe vrouw, maar als diplomaat mocht de gezant niet zelf duelleren.
Tijdens de presentatie van Bolands vierde deel lyriek zijn er hapjes, waaronder veel lange repen augurk. Er moet iets Russisch bij.
‘Bij de honderdste sterfdag van Poesjkin,’ vertelde de geboren Rus Genna Sosonko, ‘richtte de Russische gemeente in Californië een monument op voor Poesjkin. Het stelt het duel voor tussen de dichter en d’Anthès. Ze hebben het keurig gedaan, maar helaas werd niet het goede materiaal gebruikt. De figuur van Poesjkin is afgebrokkeld. Als je nu gaat kijken, zie je alleen d’Anthès, die op niemand staat te mikken.’
Martje Breedt Bruyn
Sjamaan in de kelder
Het New Yorkse Chelsea Hotel was lang een Mekka voor bohémiens. Troubadour Leonard Cohen bezong zijn seksuele escapades in het hotel en Sid Vicious werd een punkmartelaar toen hij er een overdosis nam. Die wilde jaren zijn voorbij. New York is netjes geworden, het hotel ook. Patti Smith presenteerde haar nieuwe album Twelve in de kelder, inmiddels een chique lounge.
Patti Smith debuteerde in 1975 met het album Horses, vier jaar nadat ze in de St. Marks-kerk in de East Village haar gedichten voordroeg onder gitaarbegeleiding van Lenny Kaye. Dat New York met zijn lege ruimten waar alles mogelijk was, bestaat niet meer. Downtown, ooit speeltuin van punk en avant-garde, is nu overspoeld door bankiers. Geld heeft de stad conservatief gemaakt. Zelfs de hipsters houden nauwlettend bij elkaar in de gaten of ze wel de juiste ironische snorren laten groeien en zich in de juiste achterbuurten van Oost-Brooklyn vestigen.
Patti Smith besprong het minuscule podium van de lounge om een paar nummers te spelen. Twelve bestaat uit twaalf covers waaruit eerder een voorliefde voor mooie melodieën spreekt dan de ziedende rebellie die haar de hogepriesteres van de punk maakte. Die uit zich nu in de eigenzinnige keuze van nummers zoals Paul Simons The Boy In The Bubble, met de voormalige Black Crowes-gitarist Rich Robinson op dulcimer en haar dochter Jesse als achtergrondzangeres. Ze speelt Nirvana’s Smells Like Teen Spirit als een bluegrass-nummer, met toneelschrijver/acteur en voormalige vlam Sam Shephard en diens zoon Walker op banjo.
‘Veel hippe journalisten vroegen me waarom ik dit in godsnaam heb uitgekozen,’ kondigde ze het volgende nummer aan. ‘Nou, omdat ik daar zin in had.’ Vervolgens zong ze een akoestische versie van Tears for Fears’ Everybody Wants To Rule The World, de synthi-pop meezinger uit 1985, die op het album wordt ingeleid door Lenny Kayes scheurende gitaar.
Ze zweepte het publiek op met haar sjamanistische uithalen tijdens een unplugged versie van The Doors’ Soul Kitchen dat haar op het lijf geschreven is. Zoon Jackson mompelde nog verschrikt dat ze dit nummer helemaal niet hadden geoefend, tot vermaak van de doorgewinterde muzikanten naast hem op het podium. Welkom in de wereld van de rock ‘n’ roll!
Thessa Mooij

Schrijver
Bint, van F. Bordewijk, was de eerste klap. Het behouden huis van W.F. Hermans gaf de definitieve dreun. Deze boeken leerden mij dat woorden meer betekenen dan er staat. Ik kreeg het gevoel: ja, zo is het. Ik was zestien, zeventien. Toen wist ik dat ik zelf schrijver was. Daarvoor had ik wat gerommeld op een oude Remington Standard, die ik nog steeds heb.
Bordewijk en Hermans gaven mij de schok der herkenning, zoals Gomperts dat noemde. Voor Reve was het Nescio, voor Baudelaire Poe, voor Hermans Multatuli. Hermans is de zoon van Multatuli. Ik ben de zoon van Hermans, hij is mijn literaire vader.
Op mijn zeventiende schreef ik Bordewijk een brief. Hij ontving mij op zijn kantoor in Schiedam. Ik had een tas bij me met al zijn boeken. Hij droeg een driedelig pak, was zeer vormelijk. Hij vond het wel vreemd, zo’n jonge vent. “Vraagt u maar,” zei hij. Ik vroeg hem waarom zijn personages zulke rare namen hadden. Daar ging hij niet op in: “Zomaar.” Hij wilde maar één boek signeren. Ik koos Tijding van ver, dat was het mooist uitgegeven. Achteraf kon ik mij wel voor mijn kop slaan, ik had natuurlijk Bint moeten kiezen.
Een paar jaar geleden begon ik met voorlezen uit mijn werk voor het VPRO-radioprogramma Music Hall, in een studio aan de Amstel. Ik had plankenkoorts. Schuin boven het podium hing een foto van Hermans. Ik dacht dat ik hem zag knipogen. Op dat moment was de koorts voorgoed verdwenen.
In 2003 kreeg ik de Bordewijkprijs voor mijn boek Nestor. Dat betekende een enorme omslag voor mij. Daarna gingen critici zorgvuldiger om met mijn werk. Al die jaren daarvoor heb ik mijn métier uitgeoefend in strikt isolement. Volgens Jeroen Brouwers was ik de meest verwaarloosde schrijver van Nederland. Toch wil je gelezen worden. Het ging allemaal stroef. Er is een tijd geweest dat het wel leek alsof mijn bundels al bij verschijnen op de lopende band werden gelegd om meteen in de pulpmachine te verdwijnen. Op de ontwikkeling van mijn oeuvre heeft dat geen invloed gehad. Je moet wel uit het goede hout gesneden zijn om gewoon door te gaan.
Mijn laatste boek, De verering van Quirina T., is genomineerd voor de Librisprijs 2007. Daarin is, net als in Nestor, Victor van Gigch mijn alter ego. Hij is leraar Engels aan een Haarlems gymnasium en schrijver onder het pseudoniem L.H. Wiener. Van Gigch raakt in de ban van de zeventienjarige leerlinge Quirina. Zij heeft op hem dezelfde aantrekkingskracht als vijfenveertig jaar tevoren de moeder van een jeugdvriend in Zandvoort, de prachtige maar fatale Catharina van Nyenbeek. Catharina heeft, in zijn herinneringen, ook een rol gespeeld in de vernedering van zijn vader. Was Catharina een heks? En is Quirina degene die Victor definitief zal vernietigen? De zee, de duinen en de vogels vormen de achtergrond van het boek. Victor zoekt na al die jaren Catharina op in haar huis in Zandvoort om zich op haar te wreken. De vader speelt daar ook een belangrijke rol in. Wordt de confrontatie een veldtocht of een pelgrimage? Of een poging om een nieuw leven te beginnen?
Aanvankelijk schreef ik agressiever. Mijn hoofdpersonen waren belust op wraak en paranoïde. Ik was al heel vroeg een misantroop. In de loop der jaren zie je dat de pogingen om wraak te nemen mislukken. Er komt een zekere berusting in mijn werk.
Dat culmineert in De verering van Quirina T. Daarin komen al mijn thema’s samen: de vader, vrouwen, de duinen, de zee, geilheid en seks. Het is een catharsis, maar anders dan mijn alter ego Victor had gedacht. Hij stopt tijdig met zijn wraak op de oude vrouw, zijn moordlust ebt weg. Hij had haar al klem gezet. Nog meer winst zou in verlies verkeren. Herinneringen kunnen je op een vreemde manier parten spelen, merkt hij. En misschien bestaat er toch redding, in de vorm van de reine begeerlijkheid van Quirina.
De eerste zin van het boek luidt: “Ik ben geboren als de zoon van een vermorzelde vader, als de verloren zoon van een voor eeuwig voortvluchtige man.” Als Victor dertien is, vertelt zijn moeder hem het trauma van zijn vader. Hij was joods. Zíjn vader, moeder en broer pleegden zelfmoord. Op 11 mei 1940, in de Cliostraat 29 in Amsterdam, een dag na de inval van de Duitsers. Victors vader koos niet voor zo’n einde en dook onder bij Nellie, de vrouw die Victors moeder werd. De vader heeft nooit met een woord over deze tragedie gesproken.
Victor, alias L.H. Wiener, schrijft vele jaren later: “Door mij nooit te zeggen wie hij was, kan ik niet weten wie ik ben. En daarom moet ik hem verzinnen, met terugwerkende kracht, de man die hij was, opdat ik eindelijk de man kan worden die ik ben.” Met dit boek is de cirkel rond. De vader is voor altijd tot leven gebracht. In de literatuur. Maar: literatuur is per definitie fictie, ook de autobiografische.
De achternaam van Victor, Van Gigch, is de meisjesnaam van de moeder van mijn vader. Zij kwam uit een joodse advocatenfamilie. Ikzelf, Lodewijk Henri Willem Wiener, werd op mijn dertiende door de informatie van mijn moeder behoorlijk door elkaar geschud. Daardoor accepteerde ik het niet dat mijn vader bleef zwijgen. Ik wist dat ik er ooit over zou schrijven. Ik debuteerde op mijn tweeëntwintigste. Ik ben er trots op dat ik dit thema heb laten liggen tot ik er rijp voor was. Het was te groot, daar mag je niet zomaar aankomen. Toen ik veertig was, ben ik voor het eerst naar de Cliostraat gegaan en heb daar alleen de deurknop aangeraakt. Heel langzaam heb ik het verleden daarna een plaats gegeven in mijn verhalen. Daar is een zekere mate van verwerking voor nodig geweest. In Nestor en De verering van Quirina T. is dit thema afgerond.
Tegen Catharina zegt Victor: “Ik werk aan een oeuvre dat in zijn geheel een literaire kroniek vormt van mijn leven. Ieder verhaal een stukje glas, op maat gesneden en vervolgens ingelegd in een veelkleurig mozaïek, dat langzaam zijn voltooiing nadert.”
De Libris-commissie belde mij op met de mededeling dat ik op maandag 26 maart zou horen of De verering van Quirina T. tot de zes genomineerden zou behoren. Ik gaf die dag les. Om tien uur geen telefoon, om elf uur niet. Om twaalf uur niets. Ik had een uur pauze, fietste naar huis en ging in de tuin zitten. Niet zeuren, hield ik mij voor, niet hakketakken, wees blij dat je twee kinderen gezond zijn. Weer op school werd er om twee minuten voor twee op de deur geklopt: “Meneer Wiener, we hebben een presentje voor u.” Ik moest me helemaal omschakelen. Nova maakte een filmpje in mijn lokaal. Ik was in hoger sferen.
In mijn nieuwe verhalenbundel, Eindelijk volstrekt alleen, die eind dit jaar verschijnt, wil Victor van Gigch weg. Hij keert L.H. Wiener de rug toe. Hij slaat de deur dicht en eist dat L.H. Wiener zélf de schrijver wordt van zijn obsessies. Victor heeft zijn functie gehad.
Uitgeverij Contact heeft onlangs mijn tien verhalenbundels in twee delen herdrukt. Mijn oeuvre is er weer. Dat is heerlijk. Tien jaar lang lag het onder de grond. Dat was afschuwelijk. Maar ik ben altijd blijven schrijven. Ik kan niet anders. Ik zou het gevoel krijgen dat ik mijzelf geestelijk zou amputeren.
L.H. WIENER
1945Geboren in Amsterdam
1964-1965Psychologie GU Amsterdam
1966-1975MO-A en MO-B Engels
1968-hedenLeraar Engels
1967 Debuut Seizoenarbeid, verhalen
1967-1999Tien verhalenbundels
2002Nestor
2003Bordewijkprijs voor Nestor
2003-2004De verhalen I en II, uitgeverij Contact
2006 De verering van Quirina T.
2007 De verering van Quirina T. genomineerd voor de Libris Literatuurprijs

L.H. Wiener

Pretpark Dewinter
Het is druk in bus 305 van Herentals naar Lichtaart. Een gezin met twee jonge kinderen houdt zich met moeite staande in het gangpad. Allemaal op weg naar Bobbejaanland? Van één stel lijkt het zeker. Híj heeft zijn hoofd kaal geschoren en draagt op zijn spijkerjack een badge met ‘Ik ben Vlaming en daar ben ik fier op’. Zíj kijkt nors naar twee jongens van Noord-Afrikaanse afkomst in uniformen met badges van de ‘Belgian Air Cadets’. De donkere jongens zijn de enigen die niet uitstappen bij het pretpark met de slogan ‘Was ieder land maar zo plezant!’
Er staan lange rijen bij de Typhoon en de Indiana River. Kinderen rennen langs stalletjes waar je Het dwaze taboe kunt kopen, over het taboe op onderzoek naar een verband tussen criminaliteit en etniciteit. ‘Wij waren de laatsten die de auto mochten parkeren,’ zegt een oudere man trots als hij in een van de cabines van de monorail stapt. Hij en zijn vrouw zijn in de tachtig en komen uit Deurne: ‘Daar hebben we 41,5 procent! Onze dochter zit in de gemeenteraad.’
Het is voor het eerst dat een politieke partij een heel pretpark heeft afgehuurd. Met meer dan twaalfduizend bezoekers is het de grootste bijeenkomst van leden en sympathisanten van het Vlaams Belang ooit. ‘Alleen maar blije gezichten,’ zegt fractieleider Filip Dewinter voor hij aan boord gaat van schommelschip Santa Maria. Geflankeerd door partijtopgenoten Frank Vanhecke en Gerolf Annemans, vertelt hij dat hij de vijf miljoen Belgische frank die de familiedag kost, hoopt terug te verdienen wanneer de leden dit voorjaar persoonlijk met folders langs de deuren gaan. Op 10 juni zijn er weer verkiezingen. De partij aast op de zoveelste verkiezingsoverwinning sinds ‘Zwarte Zondag’ in 1991. De nieuwe campagneslogan is ‘Guy Leterme = Yves Verhofstadt: één pot nat. Vlaams Belang: het enige alternatief’.
Na een zonovergoten dag laat de bus terug naar Herentals lang op zich wachten. Een keurige mevrouw vertelt hoe ze vorig jaar ruzie kreeg in een bus toen ze het had over de bomaanslagen in Londen. ‘Ik zei alleen maar dat het negers waren die het gedaan hadden. Dat is toch zo? Een vrouw noemde me een racist en eiste van de chauffeur dat hij mij eruit gooide.’ In bus 305 is het meteen weer raak. Twee middelbare dames nemen aanstoot aan de Vlaams Belang-aanhangster die het inmiddels heeft over een lesbische tv-presentatrice met te diepe decolletés. ‘Wat doet het ertoe dat ze lesbisch is,’ bijt een van de dames haar toe. Vol afschuw kijkt ze naar het zojuist ingestapte volk.
Ook de vertraagde trein terug naar Antwerpen zit vol Vlaams Belang-aanhangers. ‘Nu lekker naar mijn stamkroeg,’ zegt een vijftiger die de hele dag in zijn eentje in het pretpark heeft rondgesjouwd. ‘De kastelein is een Algerijn. Ik heb het niet op buitenlanders, maar deze is betrouwbaar. Al heb ik nog zoveel gezopen, hij rekent nooit een cent te veel.’ Het is over zessen als we eindelijk Antwerpen binnenrijden. Een veelkleurige massa slokt ons op.
Marie-José Kleef
Filosofen dansen niet
Filosofie is in. Drogisterijketen Kruidvat heeft een cassette met vijf boeken over filosofie van de vroege oudheid tot heden in de schappen. Lemniscaat geeft een serie ‘Filosoferen met kinderen’ uit en verkoopt T-shirts en kussenslopen met opschriften als ‘De hel, dat zijn de anderen’, (Sartre) en ‘Liefde is een ernstige vorm van krankzinnigheid’ (Plato). De zesde Nacht van de Filosofie, in Felix Meritis in Amsterdam, was dan ook binnen de kortste keren uitverkocht. Het programma van ‘De Nacht’, met als thema Het Redelijke Beest, zoals Aristoteles de mens noemde, was kakelbont en een en al dier. Het deugdelijke beest, het getemde beest, het dichtbijbeest, het redelijke beest en het beest in de ander concurreerden in vijf zalen om de aandacht van het publiek. En dan was er nog de uitreiking van de Socrates Wisselbeker voor de schrijver van het meest prikkelende, originele, Nederlandstalige filosofieboek. De vijf auteurs op de shortlist – allemaal mannen, gekozen uit een longlist van zeventig boeken – kregen vijf minuten om te vertellen waarom hún boek het beste was. Waarna de jury de winnaar bekend maakte: ‘We kozen eensgezind voor Chris Buskes, de auteur van Evolutionair denken. De invloed van Darwin op ons wereldbeeld.’ Het boek verscheen bij Nieuwezijds. De uitgever, die toevallig naast me zit: ‘Ik ben een beetje trots. Buskes was getipt in de NRC. Ik vreesde: straks werkt dat nog tegen hem ook.’ Buskes houdt opgewekt de wisselbokaal omhoog, een plomp, stenen gevaarte. ‘Ik zet hem maar op mijn werkkamer op de universiteit,’ zegt hij later besmuikt, terwijl hij een forse slok bier neemt. Zijn avond kan niet meer kapot. Ook bij het witte en opvallend jonge publiek zit de stemming er goed in. In het café worden de lezingen en interviews druk nabesproken. Zo te horen waren Midas Dekkers en Bas Haring – ‘niks nepfilosoof, hij vertelde leuke verhaaltjes’ – favoriet.
Om middernacht begint het Filosofenbal, met DJ Maarten. Maar wat filosofen ook doen, dansen, ho maar. Een paar jonge meiden, deelnemers aan het scholierendebat, nemen een kijkje in de danszaal en maken giechelend rechtsomkeert. ‘Beestachtig saai, die filosofen.’
Martje Breedt Bruyn
Een kleine wereld
Goed, het zijn niet de binnenlanden van Nieuw-Guinea. Tulúm, Mexico, is een van de haltes op the gringo trail, het onzichtbare pad dat over de hele wereld is uitgehakt door rugzaktoeristen. Een paar uur noordwaarts, in Cancún en Playa del Carmen, laat het massatoerisme zijn lelijkste snuit zien, met wagonladingen roodverbrande, rond de klok zuipende Amerikanen.
Maar hier, op het brede en vrijwel lege strand, ben je toch tamelijk ver weg van de westerse wereld. Af en toe struinen er Indiaans uitziende kindjes langs met emmers vol papaya’s en ananassen, een paar honderd meter uit de kust dobberen twee bootjes met snorkelaars langs het koraalrif. Van achter de duinen klinkt een Spaanstalig lied dat verhaalt van verloren amor en pijnlijke corazones.
‘Mind if I share your palmtree?’ De vrouw gaat gehuld in bikini, een sarong met een afbeelding van de Braziliaanse vlag en een Cubaanse legerpet. Haar Engels is accentloos.
Ik gebaar uitnodigend, alsof het mijn palmboom is, en ze gaat een paar meter naast me liggen, in de schaduw van de zacht wiegende bladeren. We zwijgen en lezen, totdat een buikige
Tsjechische familie landjepik doet en de rust wreed verstoort. Zo raken we toch aan de praat.
‘Where are you from?’
‘Holland’
‘O, ik ook.’
‘Wat grappig. Waar?’
‘Amsterdam.’
‘Ha! Ik ook.’
‘Waar woon je?’
‘Westzaanstraat, in de Spaarndammerbuurt.’
‘Dan woon je vlak bij mij om de hoek.’
Ze is zo ongeveer mijn buurvrouw. We delen bakker, slager, supermarkt en sportschool. We fietsen dagelijks ongeveer dezelfde route van en naar werk.
En al moeten we er even om grinniken, we zijn niet eens heel erg verbaasd dat we elkaar op een ander continent tegen het luie lijf lopen.
‘Warm hè?’
‘Nou!’
‘Zwemmen?’
‘Is goed.’
En terwijl ik de lauwe zee in sjok, bedenk ik me dat het een goed idee zou zijn om een rubriek te beginnen onder de titel De Kleine Wereld.
Sander Donkers
Single-blues
Een podium, twee rode fauteuils. In de ene een psychiater, in de andere een vrouw van een jaar of dertig die almaar wanhopiger en verwarder wordt. Was het een act, of was het echt, vroegen enkele bezoekers zich na afloop van de voorstelling af. Natuurlijk was het een toneelstuk, met in de hoofdrollen Winnie Terra (het radeloze meisje van drieëndertig jaar) en Oscar Markx (de eindeloos doorleuterende psychiater).
Onbekende maar talentvolle acteurs, helaas opgescheept met een volstrekt ongeloofwaardig script. Titel: ‘De emancipatie van het single stadsmeisje’. Lokatie: het hoofdstedelijke debatcentrum De Balie.
Centraal in het verhaal staat een single vrouw van begin dertig die zich wanhopig afvraagt waar haar onafhankelijkheid haar heeft gebracht. Niet in een gezellig, groot familiebed met een leuke man en twee schatten van kinderen. Maar dat wil ze wél. Of eh, nee: dat wil ze helemaal niet. Of toch wel?
Winnie Terra, zelf een dertiger die single is en worstelt met het leven (vandaar de twijfel van enkele bezoekers), moest proberen een geloofwaardig personage neer te zetten dat achtereenvolgens dingen riep als: ‘Ik ben niet raar omdat ik single ben!’ Vervolgens: ‘Onafhankelijkheid is onzin. Je hebt wél een man nodig’. Om daarna weer te beweren: ‘Ik wil gewoon single zijn, klaar.’
De psychiater verklaarde deze tegenstrijdigheden uit een ‘onveilige jeugd’ en stelde: ‘Een relatie met een ander is moeilijk aan te gaan als je die niet met jezelf hebt.’ Zijn vragen vergrootten de wanhoop van Terra nog eens extra, omdat ze die niet begreep. Zelfs een professional kon geen uitkomst bieden. Help!
Een goede tekstschrijver had hier wonderen kunnen verrichten, maar deze auteur kwam helaas niet verder dan ondoorgrondelijk gezwatel.
Het publiek begon dan ook steeds harder te fluisteren en te morren. Terra speelde daar vaardig op in door op een bepaald moment te zeggen: ‘Ik ben onzeker of ik de juiste dingen zeg, of mensen zich wel amuseren,’ maar ook dat kon het stuk niet redden.
De schrijver van ‘De emancipatie van het single stadsmeisje’ is er helaas niet in geslaagd een op zichzelf interessant thema – hoe vinden jonge vrouwen de weg in het huidige doolhof aan keuzemogelijkheden – op een geloofwaardige manier vorm te geven. Dat is jammer, want het is er belangrijk genoeg voor. Misschien mag Winnie Terra haar acteertalenten nog eens beproeven in een nieuwe versie.
Malou van Hintum