Lesje begroten van Wennink

Verhaal van de Week

Prinsjesdag

Essay

Gooi die nazi-omroep uit het bestel!

Teun van de Keuken

Brommers in zee

Kort verhaal Rob van Essen

Elke tijd kent zijn splijtzwam

Niet wolf, wel wolf

Mikpunt van de twijfelbrigade

Hans against the machine

We legde de vraag voor aan vijf deskundigen

Is een kiesdrempel een goed idee?

De nieuwe Connie Palmen

Cultuurtip

<div class="wpg-element lead-bold">
In zijn nieuwe roman &#8216;De zonnewijzer&#8217; zijn moord, sm, opplaknagels en verkleedpartijen aan de orde van de dag. Gaat het wel goed met Maarten &#8216;t Hart? &#8216;Om vanuit Leonie te schrijven, ben ik een tijdje als vrouw aan het werk gegaan.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
In Maassluis was bij ons om de hoek de winkel van schoenmaker Booster,&#8217; vertelt Maarten &#8216;t Hart. &#8216;Voor het raam zat een meisje op zo&#8217;n stoppageapparaat ladders in nylonkousen op te halen. Het was een mooi, lief meisje, met opvallend lange nagels. Over die nagels wond mijn moeder zich vreselijk op. &#8220;Die del met die klauwen,&#8221; brieste ze als ze weer langs de schoenmaker was gelopen. Door die afschuw, die woede van mijn moeder kreeg het hebben van lange nagels voor mij als jongen iets zondigs en slechts. Daardoor ben ik het opwindend gaan vinden. Dat meisje is later ouderling geworden. Niks spectaculaire nagels meer.&#8217;
Maarten &#8216;t Hart is er nog altijd door gefascineerd. Zijn alter ego Maartje tooit zich graag met lange zwartgelakte nepnagels. &#8216;Vrouwen die zich af en toe als man willen voordoen,&#8217; zegt hij, &#8216;plakken bijna allemaal een snor op. Dat is voor hen kennelijk essentieel. Voor mannen die zich nu en dan als vrouw manifesteren, horen opgeplakte nagels als vanzelfsprekend bij het tenue.&#8217;
In zijn pas verschenen literaire thriller De zonnewijzer heeft &#8216;t Hart zich met overgave uitgeleefd in het fenomeen van de gedaanteverwisseling. De dode is al gevallen op de eerste bladzijde: Roos, begin veertig, roodharig, extravagant en hartsvriendin van hoofdpersoon Leonie. De wat muizige maar slimme Leonie – een oude bekende voor lezers van &#8216;t Harts twintig jaar oude misdaadroman De kroongetuige – is tot haar verbazing de enige erfgenaam. In het testament staat één voorwaarde: Leonie moet in de deftige flat van Roos gaan wonen en haar drie poezen verzorgen. Dat doet ze. Ze doet zelfs meer: ze kruipt zozeer in de huid van haar overleden vriendin, dat ze zich steeds meer met haar identificeert. Ze hult zich &#8216;met een geheime bezetenheid&#8217; in Roos&#8217; flamboyante kleren, maakt zich op als Roos, laat zich haar kapsel aanmeten. En ze plakt haar extreme nagels op – een ritueel dat &#8216;t Hart gedetailleerd en met kennis van zaken beschrijft.
&#8216;Ik laat Leonie het model Curve Oval dragen,&#8217; zegt &#8216;t Hart, &#8216;dat doe ik als Maartje zelf ook. Je hebt ze zelfs nog langer, Long Beak, maar dat kon ik Leonie niet aandoen.&#8217; &#8216;t Harts ervaring blijkt uit de beperkingen waar Leonie mee te maken krijgt: met die nagels kun je geen bankbiljetten tellen, je kont afvegen is lastig, je kunt niet pinnen – &#8216;dat doe je met je knokkels&#8217; – geen lucifer afstrijken, en chips uit een zakje pakken, lukt ook nauwelijks.
&#8216;Hoe dat precies gaat,&#8217; zegt de schrijver, &#8216;je kont afvegen met van die nagels, zou ik eigenlijk aan een vrouw moeten vragen. Ik heb wel bij vrouwen geinformeerd hoe ze dan knoopjes vastmaken. Maar die kont, dat vond ik een stapje te ver.
Om vanuit Leonie te schrijven, ben ik een tijdje als vrouw gekleed aan het werk gegaan. Maar alleen gedurende de eerste twee of drie hoofdstukken, daarna had ik dat niet meer nodig. Al was het natuurlijk erg leuk om te doen. Ook andere schrijvers hebben de neiging om zich op specifieke wijze op het schrijven voor te bereiden. Ethel Portnoy bijvoorbeeld kleedt zich fraai aan en maakt zich zorgvuldig op voordat ze aan het werk gaat. En van Toergenjev is bekend dat hij, als hij ging schrijven, bij voorkeur met zijn voeten in een teiltje warm water zat. Maar als het schrijfwerk eenmaal goed loopt, dan heb je al dat gedoe niet meer nodig, dan gaat het vanzelf. Bovendien: met lange nagels kun je niet tikken.&#8217; Waar hij even later aan toevoegt, met een blik op de vleugel die in zijn ruime woonvertrek staat, het Wohltemperierte Klavier opengeslagen: &#8216;En piano spelen evenmin.&#8217;
In De zonnewijzer vermoedt Leonie al snel dat Roos&#8217; officiële doodsoorzaak: een coma na een zonnesteek, opgelopen tijdens een zonnebad op het strand, niet de ware kan zijn. Er zijn aanwijzingen dat haar vriendin is vermoord. Bovendien: waar komt al dat geld vandaan op Roos&#8217; bankrekening en waarom vallen de duizendjes bij bosjes uit haar boeken? Zulke bedragen verdien je niet als laborante op een biologisch laboratorium. Doordat ze zich met toenemend succes transformeert tot Roos komt Leonie in contact met haar dubieuze kennissenkring, met als opvallendste figuur de charismatische bouwvakker Freek. Lid van een sm-clubje, waarin Roos, in bijbehorende suggestieve kleding, optrad als meesteres, met zweep en plasseks. Freek heeft een zwaar gereformeerde achtergrond waar hij met afgrijzen op terugkijkt. In dit personage, dat &#8216;t Hart opvoert in hilarische dialogen, kon de schrijver een van zijn favoriete thema&#8217;s kwijt, zijn kritiek op het geloof der vaderen. Freek: &#8216;De Heilige Vader? Die knul met dat geborduurde biljartlaken om? Mummelmans de eerste, daar heb ik toch zo&#8217;n schijt ân, die is tegen alles waar de mensheid bij gebaat zou zijn.&#8217; &#8216;t Hart heeft niet alleen de strips van Haagse Harry goed bestudeerd, hij moet ook veel genoegen hebben beleefd aan het creëren van de stotterende notaris. Een hoogtepunt uit de roman is hoofdstuk 25, dat uitsluitend bestaat uit een dialoog tussen Freek en de notaris aan het ziekenhuisbed van Leonie, op wie een moordaanslag is gepleegd.
&#8216;Ik heb ontzettend veel plezier gehad bij het schrijven van dit boek. Soms moest ik hardop lachen om mijn eigen grappen. De personages Freek en de notaris zijn met mij op de loop gegaan, ze zijn belangrijker geworden dan het verhaal zelf. Sommige personages willen maar niet gaan praten, deze twee wel. En nog leuk ook. Dat heb je zelf niet in de hand, ze gaan in je hoofd een eigen leven leiden. Ze hebben het stuur overgenomen. Ik had ze aanvankelijk een veel kleinere rol toegedacht. In De Jacobsladder had ik dat ook. De grootvader kwam in eerste instantie niet in het schema voor, maar hij heeft uiteindelijk het hele boek in handen genomen.
Er is meer dat me verraste tijdens het schrijven van De zonnewijzer. Ik had niet voorzien dat zowel Freek als de notaris affectie voor Leonie zou opvatten. Al charmeerde ze in De kroongetuige de inspecteur – gemodelleerd naar K.L. Poll, bij leven de letterenpaus van NRC Handelsblad. In de Zweedse film die naar dat boek is gemaakt gaan ze zelfs met elkaar naar bed. Maar zo&#8217;n scène heb ik – nog – nooit geschreven. Terwijl ik werkte aan De zonnewijzer ging ik zelf ook een beetje van haar houden, maar ik vermoedde niet dat ze een vrouw zou zijn naar wie de harten van anderen uitgaan. Ik vind haar zelf echt leuk. Zozeer, dat ik snel verder over haar ga schrijven. Nee, ik denk niet dat ze kiest voor Freek of de notaris, vermoedelijk duikt er een derde persoon op. Mijn Duitse uitgeefster&#8217; – &#8216;t Hart is daar ook bestsellerauteur – &#8216;zegt voortdurend dat ze &#8220;eine große Liebe&#8221; wil. Wie weet een vrouw, dat zat al enigszins in De kroongetuige. En natuurlijk was Leonie een beetje verliefd op Roos, al was Roos zelf niet in echte liefde geïnteresseerd. Maar ik zie nog maar een paar hoofdstukken van het vervolg voor me.
Ik wist ook niet van tevoren wie de dader zou zijn, al heb ik er allerlei hints in verwerkt. Ik heb het bijna voltooide manuscript aan een paar mensen laten lezen en ze gevraagd: vertel eens, wie heeft het gedaan? Sommigen dachten: de notaris, maar ze kwamen vooral met de meest wilde speculaties. Mensje van Keulen had het uiteindelijk goed, maar ja, ze had drie mogelijkheden geopperd, dan zit de goede er allicht bij. Ik heb ook aan vriendinnen gevraagd of ze Leonie een geloofwaardige vrouw vonden. Ze hadden allen wel een paar opmerkingen, maar niet allemaal dezelfde. Het meeste commentaar heb ik opgevolgd. Ik liet het Leonie bijvoorbeeld hebben over een mantel in plaats van een jas.&#8217;
&#8216;t Hart speelt in beide thrillers met citaten van filosofen, ook een van zijn bekende hebbelijkheden. In De kroongetuige zweert Leonie bij Nietzsche. Zijn opmerking &#8216;Leef in het verborgene, opdat je leven kunt&#8217; is haar uit het hart gegrepen, en ze is het volstrekt met hem eens als hij het heeft over &#8216;dat verfijnde gevoel, dat eenzaamheid heet&#8217;. In De zonnewijzer is ze hetzelfde personage, met dezelfde achtergrond, maar nu ze zich in Roos inleeft, komt er een andere filosoof aan te pas: Schopenhauer. De eerste keer dat Leonie hem aanhaalt, peinst ze over wat hij schrijft over de onveranderlijkheid van het menselijk gedrag. &#8216;De rol die wij op ons hebben genomen,&#8217; zegt hij, &#8216;moeten we tot het bittere einde blijven spelen.&#8217; Maar zij, slim als ze is, ziet dat die bewering tevens een uitweg biedt. Als het dan toch om een rol gaat, dan kun je ook van rol wisselen. Wat zij vol overgave doet.
&#8216;Die ontsnappingsmogelijkheid,&#8217; zegt Maarten &#8216;t Hart met een verlegen lachje, &#8216;heeft Schopenhauer vast niet zo bedoeld. Het is waar, ik heb een tijdlang met Schopenhauer gedweept, zoals ik schreef in Een deerne in lokkend postuur, maar toen was ik een jaar of twintig. Die Welt als Wille und Vorstellung is niet lang geleden in het Nederlands verschenen. Ik ben het gaan herlezen. Het viel me vreselijk tegen, een deceptie, al is het erg mooi geschreven. Ooit vond ik het geweldig. Je moet boeken die je vroeger bewonderde eigenlijk niet herlezen. Maar ik deed het wel en kwam toen dat citaat tegen. Het paste prima op deze plaats in het boek.&#8217;
&#8216;t Hart is een meester in het illustreren van de meest uiteenlopende situaties met passende citaten. Als Leonie nadenkt over &#8216;haar doldwaze verlangen&#8217; om in Roos&#8217; huid te kruipen, beseft ze dat haar vriendin haar daar in feite toe heeft aangezet. Want het was Roos, smijtend met geld, die haar meesleepte naar dure winkels en bij voorkeur tweemaal hetzelfde pakje kocht, zodat ze er &#8216;als zusjes&#8217; konden uitzien. Dat brengt haar op Schopenhauers uitspraak: &#8216;Imitatie van andermans eigenschappen en eigenaardigheden onteert iemand veel meer dan het dragen van andermans kleren.&#8217;
&#8216;Dat komt uit Die Kunst, glücklich zu sein,&#8217; legt &#8216;t Hart uit. &#8216;Een heel dun boekje. Niet zo vreemd, trouwens, gezien het onderwerp. Zulke citaten zitten bij mij klaar voor gebruik in het hoofd. Je moet natuurlijk wel controleren of het klopt. Schopenhauer doet in dit boekje een beetje aan angsthazenfilosofie: je moet, zegt hij, gewoon thuisblijven, niet de deur uitgaan, dan overkomt je niets akeligs. Ja, ik weet dat ik zelf evenmin graag het huis uitga. Maar ik héb ook iets angsthazerigs.&#8217;
Zijn personage Leonie heeft hij daar in elk geval van bevrijd. Ze is ondernemend, al is het aanvankelijk tegen wil en dank. Ook is ze niet bang uitgevallen. Van Schopenhauers &#8216;onteren&#8217; is geen sprake: zij neemt niet het karakter van Roos aan, draagt slechts haar dure kleren en gebruikt haar make-up. En die nagels, natuurlijk. Daarvan maakte &#8216;t Hart een running gag. Als lezer verwacht je dat die opplaknagels als moordwapen zullen worden gebruikt.&#8217;Ik heb het wel overwogen,&#8217; geeft &#8216;t Hart toe. &#8216;Als Leonie in dat ziekenhuisbed ligt, van iedereen verlaten, had ik het hoofd van de moordenaar van Roos dreigend boven Leonie kunnen doen opdoemen. Als laatste redmiddel kon Leonie dan met haar nepnagels, rats, rats, rats, de huid boven de wenkbrauwen van haar aanvaller openrijten, zodat het bloed in diens ogen stroomde. Dat heb ik niet gedaan. Door het hele boek heen heb ik valse verwachtingen gewekt.
Alle thrillers eindigen altijd met een enorme geweldsclimax, waarbij iemand spectaculair omkomt. Ik wilde juist alles wat in normale thrillers voorkomt óf parodiëren – Leonie die op de fiets een Saab achtervolgt, is een pastiche op de onvermijdelijke, woeste achtervolgingsscènes – óf het tegenovergestelde doen van wat wordt verwacht. Daarom ligt de dader aan het eind vredig in bed. Die wordt bewust ongemoeid gelaten. Voor mezelf heb ik de mogelijkheid opengehouden dat de dader toch iemand anders zou zijn. Dat is trouwens nog steeds mogelijk, want spijkerharde bewijzen ontbreken.&#8217;
De schrijver wil best vertellen waarom zijn heldin Leonie heet. Nee, niet naar zijn zusje Lenie. &#8216;Toen ik als student in ditzelfde huis in Warmond kamers had gehuurd, woonde op zolder een echtpaar. De vrouw, een mooi, donker meisje, heette Leonie. Ik was wég van haar. Later is ze met haar man naar Afghanistan gegaan, ik heb haar uit het oog verloren. Maar mijn personage is niet zo beeldschoon. Hoezeer ze ook haar best doet om op haar spectaculaire vriendin te lijken, daar slaagt ze niet helemaal in.&#8217;
Als Leonie een haarkunstenaar vraagt om dezelfde coupe als die van Roos zegt de man verwijtend: &#8216;U hebt een vrij bol gezicht, u wilt er toch niet uitzien als prinses Irene?&#8217; Waarom Irene en niet Beatrix? &#8216;t Hart schiet in de lach: &#8216;Ja, Beatrix heeft een nóg boller hoofd, maar die vergelijking zou te ver gaan. Zo&#8217;n hoofd heeft mijn Leonie niet. Irene heeft een mooier gezicht, maar wel met veel rimpels, zoals ik de kapper laat zeggen, net als Beatrix, trouwens. Als je tegenover de koningin staat, weet je niet wat je ziet. De eerste keer dat ik haar ontmoette zei ze precies wat al die andere vrouwen van middelbare leeftijd tegen me zeggen: &#8220;Mijn zoon heeft een scriptie over u gemaakt.&#8221; Willem Friso was het, geloof ik, of hoe ze ook allemaal mogen heten. Die middelbare moeders zeggen ook allemaal dat ze hun kind bij die scriptie hebben geholpen. Zo ook Beatrix. Ze had al mijn boeken gelezen, interviews met mij op de televisie gezien. Ook een interview, kort voor onze ontmoeting, in de Ontbijtshow van de Tros. Moet je je voorstellen: de vorstin zit &#8216;s morgens vroeg in haar paleis naar de radio te luisteren omdat ze wil weten wat er omgaat bij haar onderdanen. Ze was in ieder geval zeer goed op de hoogte, ze wist alles. Dat heeft mijn bewondering wel doen toenemen. Al vind ik het koningshuis eigenlijk maar zo zo. Al dat jagen, dat is helemaal niks.&#8217;
De naam Leonie komt dus van iemand uit de werkelijkheid. Hoe zit het met de drie andere personages, Roos&#8217; poezen? &#8216;t Hart legt welwillend uit: &#8216;Ober, Lellebel en Tijg zijn gebaseerd op poezen die ik ken. Ze heten ook werkelijk zo. Ober en Lellebel zijn van Annemiek Schrijver, die televisie-interviews maakt in de serie ©Mens. Tijg is van mijn Italiaanse vriendinnetje. Alle drie de dieren vertolken een aspect van Roos. Ober, zwart met een wit befje, is de toegewijde laboratoriummedewerkster. Rooie Tijg is de supervrouw. En Lellebel – haar naam zegt het al. De echte karakters van de poezen heb ik in het verhaal verwerkt. Lellebels pootjes zagen er precies uit alsof er een jarretelletje aan was bevestigd. Ik, met mijn dirty mind, dacht meteen aan de combinatie poesje en jarretels. Daarom beschrijf ik het dier alsof ze netkousen aan haar bespikkelde wit-zwarte pootjes draagt. Lellebel is helaas dood.&#8217;
Maarten &#8216;t Hart heeft zich ook in andere vormen van lellebellerigheid terdege gedocumenteerd. De sm. Het is een belangrijk thema in het boek, maar wie zich verheugt op eindelijk een &#8216;t hartiaanse sm-scène vangt bot. &#8216;Dat valt weer onder het hoofdstuk van het wekken van valse verwachtingen. De lezer denkt: vroeg of laat komt er een sm-orgie, maar nee. Onderweg naar de sm-boot vertelt de vervangster van Roos als meesteres Leonie nauwgezet wat dit metier zoals inhoudt – &#8220;een kleed kloppen is zwaarder werk&#8221; – maar dan hoeft het échte gedoe er eigenlijk niet meer in. Ik ben voor het boek wel naar een open middag van club Doma in Den Haag geweest. Zo pik je vanzelf wat jargon op. Het was een oerhollandse, keurige club. Netjes en clean, helaas niks engs of gruwelijks, weinig opwindend, heel anders dan ik had verwacht. Een meisje werd vastgebonden, een ander meisje moest haar slaan en dat ging maar door en door en door. Het was stampvol in dat kleine zaaltje. Het raarste vond ik eigenlijk dat er allemaal bekenden tussen het publiek zaten. Een eigenaardige ervaring, want die mensen kom je daarna weer op straat tegen.&#8217;
Hoe zal het verder gaan met Leonie? Haar schepper is grootmoedig: &#8216;Van mij mag ze nog best een tijdje de kleding en het voorkomen van Roos nabootsen, dat gun ik haar. Mijn Duitse uitgeefster denkt dat Leonie, nu ze de dood van Roos heeft verwerkt, weer zichzelf wordt. Maar van mij mag ze nog wel een tijdje doorgaan met die metamorfose. Freek zegt in De zonnewijzer: &#8220;Dat betijt wel.&#8221; Maar dat weet ik zo net nog niet. Het vervolg moet nog worden geschreven.&#8217;
</div>

Martje Breedt Bruyn

Maarten ‘t Hart: ‘Met lange nagels kun je niet tikken’

<div class="wpg-element lead-bold">
Margriet de Moors personages doen zich &#8216;kant en klaar&#8217; aan haar voor. &#8216;Met gedrag, uiterlijk, gebreken en voorgeschiedenis.&#8217; Maar soms put ze voor details uit de werkelijkheid. Zoals bij haar blinde hoofdpersoon Marius van Vlooten uit &#8216;Kreutzersonate&#8217;.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Afscheid,&#8217; zegt Margriet de Moor. &#8216;Afwezigheid. Dat is het verbindende thema in alles wat ik schrijf. Vanaf mijn allereerste verhaal.&#8217; Niet toevallig noemde ze haar debuut Op de rug gezien. In het titelverhaal is dit thema al te vinden. Een eindexamenleerlinge en de rector van haar gymnasium beleven een romance. Hij, getrouwd, is alleen in de weekenden bij zijn geliefde. &#8216;Afwezigheid,&#8217; doceert hij, &#8216;is het meest kenmerkende bestanddeel van de liefde.&#8217; O ja? denkt het meisje. En ze vertrekt met de noorderzon.
De Moor leunt elegant met haar ellebogen op haar stoere tafel en zegt: &#8216;Afwezigheid heb ik in veel variaties beschreven. Het meest expliciet zijn Joseph, de zigeuner in Hertog van Egypte, die ieder jaar in de zomer een paar maanden verdwijnt, en Magda, in Eerst grijs dan wit dan blauw. Zij vertrekt zo maar, zonder iemand daarvan op de hoogte te stellen, en blijft twee jaar weg. Beiden komen weer terug. Hun weggaan wordt zeer mild geaccepteerd. Joseph vertelt zijn vrouw uitvoerig over zijn belevenissen, Magda geeft haar man geen enkele verklaring. Haar afwezigheid aanvaardt hij wel, maar het feit dat ze erover zwijgt, brengt een rampzalige woede op gang.&#8217;
Alleen u wist wat ze had gedaan, waar ze naar op zoek ging.
&#8216;Ik wist dat ze haar leven in kreeftgang zou gaan, terug naar heel vroeger. Maar de gebeurtenissen van dat leven zijn tijdens het schrijven ontstaan.&#8217;
Geeft dat macht?
&#8216;Zeker, maar het is een gedeelde macht. Gedeeld tussen mij en het personage. Ik kan met mijn personages niet doen wat ik wil, want ze hebben een uitgesproken karakter. Zoals hun uiterlijk uitgesproken is.&#8217;
In De Moors nieuwste roman Kreutzersonate komt ook weer een abrupt vertrek voor – met vergaande gevolgen. De Leidse student Marius van Vlooten beleeft zijn eerste grote liefde met de drie jaar oudere Ines. Hij negeert haar waarschuwing dat hun verhouding tijdelijk zal zijn. Tekenen dat zij zich van hem losmaakt, legt hij naast zich neer. Zijn passie ontneemt hem het zicht op de werkelijkheid. Als hij erachter komt dat ze met een andere man naar Zuid-Amerika is vertrokken, in ondertrouw nog wel, wordt hij gek van verdriet. Met de .22 Smith &#038; Wesson van zijn vader jaagt hij zich een kogel door het hoofd. Hij overleeft het schot, maar is voortaan blind. &#8216;Het einde van zijn liefde,&#8217; schrijft De Moor, &#8216;viel samen met zijn blindheid en het is niet onlogisch dat hij liefde en blindheid als wederkerige polen van het noodlot zag.&#8217; Van Vlooten begint een nieuw leven als muziekcriticus, dat hem de hele wereld over voert.
Margriet de Moor is niet alleen gefascineerd door het thema afscheid, ook het onderwerp &#8216;blindheid&#8217; boeit haar al lange tijd. Uit Dubbelportret (1989): &#8216;Als ik een blinde was, zou ik nu weten hoe je gezicht eruitziet.&#8217; Over Magda, die met haar hondjes aan de lijn op straat loopt, schrijft ze dat haar gang, waarbij haar lichaam licht achterover helt, doet denken aan die van een blinde. In De Moors Albert Verwey-lezing (1994) is een cruciale passage gewijd aan een citaat van Darwin: &#8216;De makende hand sleept het menselijk brein voort als een hond zijn blinde baas.&#8217; En de blinde vader van een vriendinnetje van Gemma, een van de hoofdfiguren uit Zee-Binnen (1999), laat ze op de tast voortreffelijk een konijn villen. De Moor lacht: &#8216;Kennelijk dwangmotiefjes die zich even opdringen. Ik ben me daar totaal niet van bewust. Ik vind het wel leuk, die citaten van mezelf te horen. Ik zie er ook onmiddellijk de bijbehorende taferelen bij.&#8217;
In Kreutzersonate vertelt de blinde Van Vlooten zijn levensverhaal, in twee etappes met een tussentijd van een jaar of tien, aan een medereiziger, een jonge musicoloog. Hij verhaalt over zijn liefde voor Suzanna, eerste violiste van een strijkkwartet, met wie hij trouwt. Over zijn verscheurende jaloezie op de altist van het kwartet, al weet hij niet zeker of zijn verdenking van overspel gegrond is. Maar het drama is in gang gezet. &#8216;Mijn jaloezie trok onze liefde die aan duizend en één dingen zat vastgeknoopt los en maakte er een wolk heen en weer schietende steekvliegen van.&#8217; Waarna hij een moordaanslag op Suzanna beraamt.
Bij de presentatie van Kreutzersonate sprak muziekcriticus en componist Elmer Schönberger een feestelijke rede uit onder het motto: &#8216;Liefde maakt blind en blindheid scherpt het gehoor.&#8217; Ook in recensies is herhaaldelijk verwezen naar het spreekwoordelijke verband tussen liefde en het onvermogen te zien.
Is het niet vreemd dat geen criticus, geen interviewer repte over blinde woede, blinde afgunst, blind vertrouwen, blinde jaloezie? Dat is allemaal evenzeer van toepassing op uw roman.
&#8216;Blinde liefde heb ik helemaal niet als symbool bedoeld. Maar het is waar, zulke grote emoties zijn blind, iemand die daaraan onderhevig is, kan de controle over zichzelf verliezen. Mijn personage Marius van Vlooten stond mij onmiddellijk voor ogen als blind. In het boek heb ik zijn handicap gebruikt om het visuele aspect te introduceren. Hij is in eerste instantie een visueel ingesteld mens. Suzanna wordt pas een persoon voor hem, nadat de musicoloog hem haar uiterlijk gedetailleerd heeft beschreven. Dan ziet hij haar – op zijn blinde netvlies. De waarneming, de zintuigen zijn prominent bij alles wat ik schrijf.&#8217;
Vorige maand gaf Margriet de Moor in een interview met Ingrid Hoogervorst van De Telegraaf als antwoord op de vraag waarom haar personage een blinde was: &#8216;Voor jou evenzeer een vraag als voor mij. Wonderlijk genoeg doen die personages zich op zo&#8217;n manier aan mij voor. Kant en klaar, met gedrag, uiterlijk, gebreken en voorgeschiedenis.&#8217; In zijn toespraak zei Schönberger dat de roman geen sleutelroman was, maar hij maakte wel een kleine toespeling in die richting: &#8216;Bij Van Vlooten resoneert de naam van de eveneens blinde V., eertijds criticus en lector in de muziekwetenschap te Leiden.&#8217;
Is deze V. Jan van Voorthuysen (1911)? De Algemene Muziekencyclopedie zegt over hem: musicograaf en hoboïst. Opgeleid aan de Universiteit van Leiden en aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag (hobo, viool en piano). Hij trad jarenlang op als hoboïst en werkte daarna voornamelijk als muziekcriticus en muziekredacteur voor achtereenvolgens de NRC, Het Parool, het Haags Dagblad, de Haagse Courant en, van 1976 tot 1978, Het Vaderland. Hij moet een uitnemend criticus zijn geweest, want hij werd benoemd tot Ridder in de Orde van de Belgische Kroon. En, pikant detail: hij was blind.
Margriet de Moor zwijgt eerst even als ik haar dit voorleg. Dan zegt ze: &#8216;Ik werk nooit met onversneden figuren uit de werkelijkheid. Maar er kan best hier en daar een aanknopingspunt zijn.&#8217;
Alleen &#8216;hier en daar&#8217;? Ik vertel dat ik een jongere collega van Van Voorthuysen heb gesproken, Rob du Bois, voormalig muziekcriticus van Trouw en het Haarlems Dagblad. Du Bois vertelde me over zijn herinneringen aan Van Voorthuysen. &#8216;In de pauze van een concert praten critici van verschillende kranten natuurlijk met elkaar. Hij was veel ouder dan ik. Hij viel op omdat hij blind was, zijn ogen waren gesloten. Er deden verhalen de ronde dat hij zich vanwege een liefdesgeschiedenis – zijn vriendin was bij hem weggelopen – voor zijn kop heeft geschoten, maar dat kon je nauwelijks zien. Hij had geen gehavend hoofd. Hij was een vrij zure man, met een duidelijk inzicht in de muziek en een uitgesproken mening over de ontwikkelingen daarin. Veel humor bezat hij niet. Van Voorthuysen was lang, mager, niet zo bijzonder, keurig vooral. Hij had wel een voorkeur voor moderne stromingen, maar hem kleefde toch de reputatie aan dat hij een beetje ouderwets was, behoudend. Ik herinner me hem als nogal onaangenaam in zijn bewoordingen.&#8217; Hij was altijd vergezeld van zijn echtgenote, zegt Du Bois. &#8216;Zij was enigszins rossig, met een breed gezicht, even lang als hij. Ze gedroeg zich beschermend jegens hem, praatte voor hem. Typisch een vrouw van een gehandicapte man. Van Voorthuysen had geen blindenstok, hij hield zich vast aan de arm van zijn vrouw.&#8217;
Du Bois vertelde ook dat Van Voorthuysen colleges muziekgeschiedenis gaf aan het Haags Conservatorium. Margriet de Moor studeerde daar in de jaren zestig zang en piano. Ze moet Van Voorthuysen gekend hebben.
&#8216;Ja,&#8217; zegt ze, &#8216;ik heb die blinde musicus uit het echte leven ook weleens ontmoet, vele jaren geleden. Of hij zijn ogen open of dicht hield, zou ik werkelijk niet weten.&#8217; Maar, zegt ze met nadruk, het is een misverstand om te denken dat je iemand uit de realiteit zomaar kunt omzetten tot een persoon uit een fictief verhaal. &#8216;Bij mij gaat dat in ieder geval niet zo. Een literair personage is een complexe figuur. Hij heeft een uitgebreide stamboom die heel hybride is. Hij heeft verwanten die zowel echte personen zijn als personen uit de literatuur. En dan ook nog een mengsel van die twee. De zelfmoordpoging van mijn personage Van Vlooten heeft die dubbelzinnigheid natuurlijk ook. Het is een bekend literair motief. Bovendien is het een type zelfmoord dat vrij veel voorkomt, en dat in de medische literatuur uitgebreid wordt beschreven.&#8217;
Kreutzersonate, &#8216;onder meer een knipoog naar Tolstojs gelijknamige novelle&#8217;, is niet onverdeeld gunstig ontvangen. &#8216;Alleen lovende kritieken op je boeken lijkt mij helemaal niet goed,&#8217; zegt De Moor laconiek. &#8216;Vrijwel alle grote romans uit de geschiedenis zijn bij verschijnen door critici aangevallen. Overigens vind ik de kritiek niet het domein van de schrijver, en een schrijver hoort zich er dan ook niets van aan te trekken. Als het boek de wereld in gaat, is het van de lezers, inclusief de critici, die ermee mogen doen wat ze willen.&#8217;
Zelf laat ze zich via een paar van haar personages ook niet onbetuigd. Tot twee keer toe spreken de zusjesfiguren uit haar verhalen zich uit over het laatste hoofdstuk van Tolstojs Oorlog en vrede. Dat vinden ze onbevredigend. Het had niet alleen anders van inhoud moeten zijn – natuurlijk had Natasja niet keurig, &#8216;hoogstwaarschijnlijk als maagd&#8217;, in het huwelijk moeten treden – Tolstoj had het zelfs moeten weglaten.
De zusjes treden in veel van haar verhalen op, in allerlei leeftijden, met een uiteenlopende achtergrond, maar wél altijd met zijn tweeën. Over deze creatie, die ze vaak een oordeel over literatuur in de mond legt, zegt ze: &#8216;Het zijn eigenlijk: mijn zes zusjes en ik. Ze zijn &#8220;ons zevenen&#8221;. Fictieve zusterfiguren, ik denk weleens: een groepsportret. Het is niet te verwonderen dat &#8220;zusjes&#8221; een motief in mijn werk vormt als je een van de zeven meisjes bent in een gezin van tien kinderen. Maar de zusterfiguren staan ver weg van de realiteit. De literaire feiten zijn de echte feiten niet, ze komen voort uit een diepere laag. De zusjes praten niet zoveel, alleen over en via boeken. Ze spreken vaak door middel van zinnen uit boeken die ze op de werkelijkheid plakken. Hun wereld is&#8217; – De Moor schraapt ironisch haar keel – &#8220;de literatuur&#8221;. Het zijn vroegwijze leeswolfjes.
Ook de criticus behoort tot de lezers. Tussen de schrijver, het boek en de lezer bestaat een driehoeksverhouding. En bij een driehoeksverhouding kunnen twee van de drie partijen elkaar maar beter niet ontmoeten. Zeker niet de schrijver en de lezer.&#8217;
Ze reikt me vriendelijk maar resoluut de hand ten afscheid.
</div>

Margriet de Moor: ‘Tussen de schrijver, het boek en de lezer bestaat een driehoeksverhouding’

<div class="wpg-element paragraph">
Vijf romans en drie verhalenbundels staan op zijn naam. &#8216;Ernestina&#8217;, uit 1998, werd vergeleken met de autobiografische geschriften van Elias Canetti. &#8216;De Hollandse minnares&#8217; is de nieuwste roman van J. Rentes de Carvalho. Over liefhebben in de fantasie: &#8216;Je moet je dromen niet verwezenlijken.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
&#8216;Weinig daden zijn zo intiem als het lezen van een boek.&#8217; J. Rentes de Carvalho (1930) kijkt me indringend aan en vervolgt: &#8216;Het is in zekere zin een vorm van communie. De lezer is bezig met mij, maakt zich mij eigen.&#8217; Een delicate uitspraak. Ik was geboeid door Ernestina, zijn veelgeprezen autobiografische roman over de eerste vijftien jaar van zijn leven in een afgelegen straatarm bergdorp in de Portugese provincie Tr s-os-Montes. Zijn vlijmscherpe visie op Nederlanders kende ik uit Waar die andere God woont, en van zijn Gids voor vrienden over Portugal maakte ik dankbaar gebruik.
Een paar dagen voor het gesprek heb ik zijn nieuwste roman gelezen, De Hollandse minnares. Als een van de eerste lezers, want het boek is nog niet uit. Heb ik daarmee een intieme handeling verricht? Geruststellend zegt Rentes de Carvalho: &#8216;Ik kan nooit naar een boek van mezelf kijken als lezer, ik heb die onbevangenheid niet.&#8217; Een schrijver mag de lezer niet verwaarlozen. Hij moet zijn best doen om met de lezer te praten. Daarom, legt hij uit, zul je in zijn boeken altijd een verhaal vinden. &#8216;Schrijven komt bij mij voort uit een diepe behoefte om iets met een begin, een midden en een eind te maken. Goed afgerond, met een zekere harmonie. Niks nouveau roman, zoals de mode was in de jaren vijftig. Ik heb de behoefte een verhaal te vertellen. Zoals een vates, het Latijnse woord dat zowel ziener betekent als zanger, dichter. De ziener kan dingen doen ontstaan met woorden die er niet waren.&#8217;
Dat laatste is een treffende samenvatting van waar het om gaat in De Hollandse minnares. Daarin heeft hij de levens en dromen van drie personages op een intrigerende manier met elkaar verweven. In het eerste deel komen twee mannen, vijftigers, dagelijks bij elkaar onder een groep kastanjebomen in een eenzaam landschap. De schaapherder Amadeu, bijgenaamd de Kat en de verteller, een leraar uit de provincieplaats Bragança, die jaarlijks de zomertijd in zijn geboortedorp doorbrengt. Ze zijn van kinds af vrienden. De leraar leidt een vreugdeloos, monotoon bestaan, getrouwd met een vrouw die hem volstrekt onverschillig laat. De Kat, opgezadeld met een haaibaai van een echtgenote, vertrok in zijn jonge jaren als gastarbeider naar Amsterdam, waar hij in de haven werkte. Daar beleefde hij dé liefde van zijn leven met een chic Hollands meisje. Onder de kastanjes vertelt hij daarover. Telkens een stapje verder, nog een detail, een nieuwe herinnering, hij rept zelfs van een dochter, Laura. De leraar luistert afgunstig. Het verhaal voedt zijn onderdrukte verlangens. Hij verwondert zich erover dat de Kat in zulke eenvoudige woorden zo&#8217;n liefdesgeschiedenis weet op te roepen. Hoe kon die primitieve, vrijwel analfabete man zo&#8217;n groot gevoel overkomen? Hijzelf wil die liefde beleven in plaats van het echte personage. Langzaam eigent hij zich de geheime droom van zijn vriend toe: &#8216;Ik liet me meeslepen, nam zijn rol over. Ik was degene die haar in de armen nam, die haar kuste!&#8217;
Rentes de Carvalho: &#8216;Dit boek is ontstaan uit één zinnetje van, inderdaad, een herder die een keer zei: &#8220;Ik zie vliegtuigen boven ons vliegen. Zeker naar Duitsland. Daar heb ik een kind dat ik nooit meer heb gezien.&#8221; Ik heb daar ooit een kort verhaal over geschreven. Een jaar of tien later neem je het als onderwerp voor een boek, en dan blijkt dat je het verhaal niet gebruikt. Alleen dat ene zinnetje is als uitgangspunt gebleven.
Het boek gaat niet over een geschiedenis, over een gebeurtenis, maar over dromen. Beide mannen hebben een droom van onbereikbaarheid. Maar wat is waar, wat is niet waar? Het relaas van de herder zou werkelijkheid kunnen zijn. De leraar ziet dat zijn vriend aan iets heeft geproefd dat hem kapot heeft gemaakt. Zelf heeft hij niets meegemaakt, hij moet het doen met erotische afbeeldingen en foto&#8217;s. Zijn hunkering maakt hem parasitair. Hij zuigt geen bloed, hij zuigt dromen. Hij lokt de ander uit: vertel eens? Maar als het te intiem dreigt te worden, is het voor hem niet interessant, dan houdt hij de woorden van de herder tegen. Hij is huiverig. De finesses van de liefde wil hij niet ingevuld hebben.&#8217; Rentes de Carvalho heft zijn handen in een gebaar van vergeefsheid. &#8216;Je hoort dromen ook niet te verwezenlijken.&#8217; Hij zwijgt even. &#8216;Want wat d n?&#8217;
Het personage van de leraar is niet sympathiek, geeft hij toe. &#8216;Maar hij is ook geen zielepiet. De gangbare bourgeois van middelbare leeftijd met minder gangbare problemen. Hij is omgeven door een onzichtbare gevangenis. Het dorp, zijn herinneringen, zijn vrouw, alles om hem heen is een muur. Een gevangenis waar je je nooit van kunt bevrijden. Hij is omgeven door onzichtbare, vloeibare muren.&#8217;
In de roman laat Rentes de Carvalho de leraar zeggen: &#8216;Twee oude kerels die dromen als kinderen. Zozeer dat de fantasie het hoogtepunt van onze ontmoetingen werd.&#8217; Zijn commentaar: &#8216;Ik heb medelijden met mensen die weinig fantasie hebben. Dan ontbreekt er iets essentieels. Een van de dramatische aspecten van het moderne leven is dat wij langzamerhand afleren te dromen. Herinneringen zijn niet in de mode. In de samenleving van nu kijkt men niet naar achteren, alleen naar voren. Dat is mooi als je heel jong bent, maar wat moet je doen als je op je veertigste, vijftigste, wordt geconfronteerd met je eigen leegte? Een xtc-pilletje nemen? Dan ben je misschien zes uur gelukkig.&#8217; Weer die geheven handen. &#8216;En wat dan?&#8217;
In het tweede deel van de roman vindt een dramatische wending plaats. De Kat heeft zich opgehangen. Verraden door zijn vriend? Vanwege de beperktheid van zijn mogelijkheden? De leraar heeft een briefje geschreven naar Amsterdam om de Nederlandse geliefde van zijn dood op de hoogte te stellen. Plotseling verschijnt er een aantrekkelijk Hollands meisje in Bragança. Laura &#8211; een van de weinige Nederlandse personages in het omvangrijke oeuvre van Rentes de Carvalho, hij schrijft bijna alleen over Portugezen. Zij wil weten hoe het nu zit met die man, die, na een avontuurtje van haar moeder, haar vader werd. Een avontuurtje? Dat staat haaks op het romantische verhaal van de Kat en op de droom van de verteller. De leraar en het meisje reizen per auto naar het dorp. Al raakt ze geboeid door de schoonheid van de omgeving, het kan haar eigenlijk niet veel schelen of daar nu haar achtergrond ligt. De confrontatie tussen de wereld van het meisje en die van de leraar en de dode maakt de kern uit van dit deel. Rentes de Carvalho: &#8216;Het meisje vertegenwoordigt de werkelijkheid van onze tijd. Ze beschikt over een kolossale &#8211; niet materiële &#8211; rijkdom. Ze hoopt niets, zoekt niets, heeft alles. De twee mannen hebben nooit vrijheid gekend, zij heeft die in overvloed. De werelden zijn gescheiden, niet in afstand maar door iets dat diep, radicaal anders is. Zij is voortdurend in de weer met haar gsm&#8217;etje. Ze spreekt in een voor hem vreemde taal, de verteller weet niet met wie: een man, een vrouw, haar vriend, haar moeder? Dat is schrijnend, maakt hem tot buitenstaander. Aan het slot gunt zij hem een erotische nacht. Even heeft hij geproefd van het paradijs, daarna ontneemt ze hem voorgoed zijn droom. Zij kan het zich zelfs permitteren om de Kat, haar vader, naar wiens Portugese achtergrond ze benieuwd was, de mythe te laten die hij ooit was.&#8217;
Rentes de Carvalho woont al zesenveertig jaar in Nederland. Jarenlang doceerde hij aan de Universiteit van Amsterdam Portugese taal- en letterkunde. Hij spreekt uitstekend Nederlands, met af en toe een charmante afwijkende klemtoon, maar schrijft zijn literaire werk in het Portugees. &#8216;Die taal ben ik al meer dan zestig jaar aan het polijsten. Schrijven in een andere taal dan het Portugees zou voor mij net zoiets zijn als het weggooien van een zak met goud. Het Portugees heeft zo onvoorstelbaar veel nuances. Wij houden van onze taal, zijn gevoelig voor mooi taalgebruik, met alle verbuigingen. Luister naar de taal van fadozangeres Cristina Branco: zo&#8217;n mooie uitspraak, zo mooi van taal, daar krijg ik rillingen van.&#8217;
Het grootste deel van zijn oeuvre verschijnt in Nederland. Hij heeft altijd een intermediair nodig. Rentes de Carvalho: &#8216;Een vertaler heeft aan mij een moeilijke. Ik zit erbovenop. Met Harrie Lemmens werk ik goed samen. Ik heb precies in mijn hoofd wat hij gaat vertalen. Wij weten onze plaats ten opzichte van elkaar: een kwestie van karakter en hoffelijkheid.
Als schrijver voel ik me een professional. Mijn grootvader was een meester in het maken van een bepaald soort schoenen. Daar beperkte hij zich toe. Ook ik doe alleen wat ik goed kan. Je wilt je plek markeren.&#8217; Met zijn wijsvinger bakent hij een terreintje af op de houten cafétafel. &#8216;Dat heb ik gedaan. Maar als ik dood ben en mijn kleinkinderen groot, dan ben ik alleen nog een naam &#8211; ergens op internet
</div>

J. Rentes de Carvalho: ‘Omgeven door vloeibare muren’

<div class="wpg-element lead-bold">
&#8216;Doof en blind ben je als je begint,&#8217; zegt Yasmine Allas. &#8216;Je werkt hard, en opeens merk je dat je er stáát vanaf het moment dat je opkomt. Dat heb ik geleerd van Rufus Collins, de regisseur van toneelgroep De Nieuw Amsterdam.&#8217;
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Actrice Yasmine Allas (1970) is niet iemand die onopgemerkt haar entree maakt. Als ze op hooggehakte sandalen het grand café binnenstapt, tenger, elegant, met een wilde bos krullen, zwart jakje over een soepel vallende jurk, trekt ze onmiddellijk de aandacht.
Ze wist al heel jong dat ze bij het toneel wilde. In Mogadisjoe, waar ze is geboren, ging ze zo vaak ze kon naar het theater, ook als het niet mocht. &#8216;Ik heb mensen weleens geld gegeven om me een alibi te bezorgen als ik naar een voorstelling ging, zodat mijn moeder het niet zou merken. In Somalië is theater anders dan hier: tekst, zang en dans vormen een eenheid. Eén stuk is me altijd bijgebleven. Een vrouw ontdekt dat haar man een ander heeft. Ze wordt gek van jaloezie, bindt haar baby met een doek op haar rug en loopt weg. Ze slaapt buiten. Midden in de nacht wordt ze wakker en merkt dat een leeuw de helft van haar kind heeft opgegeten. Ik herinner me dat ik die jaloezie zo raadselachtig vond, het verbaasde me dat iemand daar zo ver in kan gaan.&#8217;
Yasmine Allas groeide op in een welgesteld gezin. Haar vader, generaal in het Somalische leger, kwam om het leven toen ze nog een kind was. Ze ging naar een goede school, leerde Engels en Italiaans. &#8216;We hadden alles wat we nodig hadden, maar blijkbaar was dat niet genoeg voor mij.&#8217; Op haar veertiende besloot ze uit haar land weg te gaan, met haar bruidsschat als kapitaal. &#8216;Ik wilde leven voor mijzelf.&#8217; Somalië werd verscheurd door een burgeroorlog van rivaliserende clans. En actrice worden, werd haar verboden. &#8216;In mijn cultuur waarderen ze het niet als je wilt toneelspelen, je wordt raar aangekeken, ze zien je als een hoer.&#8217; Ze nam het vliegtuig naar Saoedi-Arabië, waar familie van haar moeder woonde. Tot haar schrik merkte ze dat de islamitische cultuur daar nog veel strenger voor vrouwen was. &#8216;Dat was niet de bedoeling. Ik wilde zo gauw mogelijk weer weg. Ik kon het snelst een visum krijgen voor België. Vandaar uit wilde ik andere landen verkennen. Ik reisde met een paar meisjes naar Nederland. Daar bleef ik twee maanden en in die tijd ontmoette ik mijn man: de ene toevalligheid stapelde zich op de andere.&#8217;
Sinds 1987 woont ze in Amsterdam, ze heeft een dochter van vijf. Maar in Nederland is het ook niet volmaakt. &#8216;Wij Somaliërs laten in het algemeen altijd meteen onze gevoelens merken. Nederlanders doen dat nooit, ze zetten een mooie glimlach op waarachter ze verbergen wat ze werkelijk denken. Zoals het klimaat is, kil en akelig, zo vind ik ook de mensen. Hoe je als buitenlander ook je best doet je aan te passen &#8211; ik heb een Nederlands paspoort, ik ben getrouwd, ik ben geëmancipeerd, ik fiets &#8211; het zal je nooit lukken. Als je iemand tegenkomt, bijvoorbeeld in een kroeg, is het eerste wat ze vragen: waarom ben je hier en wanneer ga je terug? Ze denken dat je ululerend uit een klein hutje bent komen rennen. Dat maakt me razend. Ik wil dat mensen mij zien als hun gelijke, mij niet altijd in een bepaalde hoek dringen.&#8217;
Ze heeft hier wel bereikt wat ze zo graag wilde, ze is actrice geworden. Ze maakt ook theaterproducties en tolkt voor Somalische vluchtelingen. Sinds kort is ze bovendien schrijfster. Vrijdag 15 mei wordt haar debuut, Idil. Een meisje, gepresenteerd in De Balie. Het eerste exemplaar is voor Hedy d&#8217;Ancona.
Hoewel ze eraan is gewend om de aandacht van het publiek te vragen, is ze blij, vertelt ze, dat ze bij de presentatie niet zelf hoeft voor te lezen uit haar boek, dat doet een acteur van de Trust. Auteur zijn is nog onwennig. Ze koos wel de fragmenten uit.
In Idil heeft ze de geschiedenis beschreven van een Somalisch meisje dat in opstand komt tegen de ondergeschikte rol die de islam een vrouw oplegt. Het lot van haar moeder, die door haar man wordt genegeerd nadat ze hem een meisje heeft gebaard in plaats van een zoon, vervult Idil met ontzetting. &#8216;Mijn moeder stelde geen eisen,&#8217; laat Allas Idil zeggen. &#8216;Ze wilde klaarstaan voor anderen. Ze was allang dood, maar dat wist ze niet. In haar omgeving leidde iedereen zo&#8217;n leven. Al die ongelukkige vrouwen die voor hun twintigste versleten waren. Die geen licht meer in hun leven zagen, aan hun lot waren overgelaten en geluk zochten in hun ongeluk. Zou er geen beter leven bestaan?&#8217;
Idil neemt zich voor om sterker te zijn dan haar moeder. Ze accepteert het niet dat vrouwen en schapen in de ogen van mannen hetzelfde zijn. Ze realiseert zich dat het gaat om de macht. Maar ze is nog zo jong dat ze niet weet hoe ze de macht in handen moet krijgen. Ze is niet voorbereid op wat haar overkomt: de rituele besnijdenis. En ze ziet geen kans te ontkomen aan het huwelijk dat haar vader voor haar heeft gearrangeerd met een veel oudere man van wie ze gruwt. Ze ziet één uitweg: vluchten met de blanke man op wie ze verliefd wordt en wiens kind ze verwacht. Die man wordt vermoord door haar echtgenoot. Idil wordt opgesloten in een gekkenhuis, waar ze een dochter krijgt. De geschiedenis herhaalt zich: &#8216;O God, waarom hebt U mij een meisje gegeven? Ze zullen haar martelen, verkrachten en vernederen omdat dat in de koran staat.&#8217;
De roman is opgebouwd in korte hoofdstukjes waarin Idil, steeds iets ouder, haar verhaal vertelt aan een anonieme toehoorder. Het taalgebruik volgt de chronologie: kinderlijk en simpel als Idil over zichzelf vertelt als klein meisje, woedend en onverbloemd als het gaat over de seksuele vernederingen die ze ondergaat, de besnijdenis, de ongewenste intimiteiten van haar islamleraar en later het ruwe gedrag van haar man.
In een van de fragmenten die zullen worden voorgelezen, beschrijft Allas de voorbereidingen tot de besnijdenis: &#8216;Ik werd gewassen en met een grote handdoek omwikkeld naar de kamer gebracht. Daar was een ander laken op de grond gelegd met kleine kussentjes die mijn moeder had gemaakt. Alles wit met kant. Ik had haar daarmee bezig gezien en vond ze mooi, maar ik wist niet dat ze voor mij bedoeld waren. In het midden van het laken lagen een klein kussentje en een witte handdoek. Op de handdoek lagen een schaar, naalden, scheermesjes, pleisters, een fles dettol en een dik stuk touw; ook stond er een emmer water.&#8217; Dan volgt een plastische beschrijving van de afschuwelijke ingreep. De functie van de rol touw wordt duidelijk: de benen van Idil worden na de operatie aan elkaar vastgebonden. Twee weken is ze &#8216;als een boomstam&#8217; om te verhinderen dat de hechtingen loslaten.
Idil houdt van haar moeder, blijkt uit het boek, ondanks deze gebeurtenis. Hoe is dat te verklaren?
&#8216;Iedere moeder in Somalië wil de maagdelijkheid van haar dochter beschermen. Ze liet haar dochter besnijden uit liefde, omdat ze niet wilde dat Idil als volwassen vrouw alleen zou komen te staan. Hoewel ze uit eigen ervaring wist hoeveel pijn haar dochter te wachten stond, naaide ze die speciale kanten kussentjes omdat ze de ingreep sfeervol wilde maken. In haar ogen zorgde ze er zo voor dat haar dochter deel zou uitmaken van de maatschappij.
Die traditie bestaat nog steeds, al is die niet meer zo algemeen als vroeger, zeker niet in de steden. Idil heb ik in mijn verhaal laten opgroeien op het platteland. Ik ken alleen Mogadisjoe, ik heb nooit een dorp gezien.
Mijn grootmoeder vertelde dat in haar tijd mannen hun pinknagel lieten groeien. Die werd in de loop der jaren langer en harder, als de nagel van een leeuw. Als ze trouwden sneden ze daarmee in de huwelijksnacht, zonder pardon, de hechtingen los. Soms bloedden meisjes ter plekke dood, of ze liepen akelige infecties op. Idils echtgenoot deed het tenminste nog met een schaar.&#8217;
Nee, zegt ze met nadruk, haar boek is niet autobiografisch, al heeft ze er elementen uit haar leven in verwerkt. &#8216;Als ik mijn echte verhaal zou willen vertellen, zou ik pen en papier pakken en het opschrijven. De geschiedenis van Idil berust op waarheden, maar die zijn niet altijd de mijne. Wat ik denk heb ik opgeschreven, alsof ik het bekeek door een vergrootglas.&#8217;
Met een stralende lach vertelt ze dat ze het boek niet als roman heeft geschreven, maar als een monoloog voor het theater. Ze legt het uit. &#8216;Toen ik nog maar kort in Nederland was, las ik in de krant dat Rufus Collins van plan was om mensen van andere culturen te introduceren in de Nederlandse theaterwereld. Hij riep mensen op om te auditeren. Ik was de eerste die zich meldde. Collins was fantastisch, hij heeft me veel geleerd, ik ben hem heel dankbaar.
Voor een vertelfestival voor kinderen in De Balie heb ik een verhaal bedacht over een meisje dat in haar fantasie op reis is. Daarna werd ik overal in het land uitgenodigd om het voor scholieren te spelen. Voor iedere voorstelling paste ik het verhaal aan, afhankelijk van het publiek. Ik kwam op in spijkerbroek, halverwege haalde ik een gewaad te voorschijn, enorm lange lappen van doorzichtige zwarte stof met glittertjes die ik om me heen wikkelde. Aan het eind zag je alleen mijn ogen en mijn mond. Dat had succes.&#8217;
Allas speelde ook bij de Trust. In de spraakmakende voorstelling uit 1995, Faust, een tekst van Gustav Ernst (&#8216;gewelddadig&#8217;, &#8216;een gruwelkermis&#8217;, &#8216;een schoktherapie,&#8217; schreef de pers) was zij Greetje, Fausts rampzalige geliefde. De rol van Faust werd gespeeld door Jaap Spijkers. &#8216;We waren met zeventien acteurs, het hele gezelschap was prettig om mee samen te werken. Ik ben een fan van de Trust, ik ga naar elke voorstelling kijken.
Na Faust zei Theu Boermans, de regisseur, tegen me: &#8220;Er zitten zoveel verhalen in je hoofd. Je kunt ook je eigen productie maken.&#8221; Daar had ik nooit over nagedacht, ik schreef niet, zelfs geen brieven. Maar ik bewonderde Theu zeer, dus pakte ik meteen een blocnote en begon aan een monoloog. Ik had het verhaal in mijn hoofd in het Somalisch. Wij hebben zulke prachtige synoniemen en uitdrukkingen, maar die werken niet als je ze letterlijk vertaalt, dan wordt het kindertaalachtig. Ik merkte dat ik meteen in het Nederlands moest denken. Soms wilde ik het opgeven, maar dan moedigde mijn man me aan: je kunt het, ga door. Toen ik Theu het resultaat liet lezen, zei hij: dit is een roman! Hij zocht contact met een uitgever voor me en tot mijn verrassing reageerde die positief.&#8217;
Ze heeft net een stuk geschreven dat echt alleen voor het toneel is bedoeld. &#8216;In het Theaterinstituut zat ik stapels stukken te lezen, op zoek naar een stuk dat bij me past. Ik vond er een, Bedrog van Pinter, maar ik zag in de krant dat uitgerekend dat stuk twee weken later in première zou gaan in het Nieuwe de la Mar. Toen besloot ik er zelf een te schrijven. Ik heb het Helmut Woudenberg laten lezen, hij wil het regisseren. Het wachten is op subsidie.&#8217;
Het stuk gaat over haat en liefde. En over geloof en cultuurverschil, thema&#8217;s die haar hoog zitten.
&#8216;Soms heb ik heimwee naar Somalië, al zijn veel familieleden en kennissen dood en leven de anderen overal in de wereld behalve in Somalië, door die zinloze burgeroorlog die nog steeds aan de gang is. Ik heb het gevoel dat ik zoveel heb gemist dat ik niet kan inhalen. Alles van vroeger is weg, ik kan net zo goed naar Rusland gaan, dat is me even vreemd. Mijn geboortehuis, mijn lagere school, de boom naast het huis &#8211; ze zijn verdwenen, er is geen herkenningsplek meer.
Mijn moeder, die ook naar Nederland is gekomen, gevlucht voor de oorlog, wilde iedere maand terug naar Somalië. Ze is anderhalf jaar geleden overleden, nu ligt ze op een begraafplaats in Venray. Toen ze dood was merkte ik dat je, hoe oud je ook bent, geestelijk altijd afhankelijk bent van je moeder. Sinds haar dood is veel van mijn verleden weer teruggekomen.&#8217;
Haar moeder was strikt in de islamitische leer, geloofde ieder detail van de koran, zoals de moeder van Idil uit haar boek. Yasmine Allas denkt daar anders over. &#8216;De koran zegt niet dat vrouwen minder waard zijn dan mannen, dat is alleen een interpretatie van mannen. Geloof is het gevoel dat je vanbinnen hebt. Geloof is zoals ik de koran zelf wil zien. Als ik onder de lappen zou gaan zitten, ben ik dan een goede islamitische vrouw?&#8217;
</div>

Yasmine Allas schrijft door een vergrootglas