Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Roman
Sarah May draagt haar roman De Prendergast Road Kronieken op aan alle vrouwen &#8216;die zich in onmogelijke bochten moeten wringen om werk en kinderen te combineren&#8217;. Ze noemt deze vrouwen diva&#8217;s &#8216;ongeacht hun banksaldo, confectiemaat of geestestoestand&#8217;. De opdracht lijkt vooral bedoeld om lezeressen gunstig te stemmen. Voor de vrouwen in de roman zou ik nooit de term &#8216;diva&#8217;s&#8217; reserveren. Ze zijn diep ongelukkig en lopen de helft van de tijd &#8216;furieus te briesen&#8217;. Hun huwelijken zijn liefde- en seksloos, en hun vriendschappen geïnspireerd door opportunisme.
De vrouwen wonen in een van de betere buurten van Londen, maar voortdurend knaagt de angst dat ze aan status zullen inboeten. Ze dragen &#8216;Marimekko designlaarzen&#8217; en gruwen van &#8216;houdbare room&#8217; of koolhydraatrijk voedsel. Ze &#8216;deden niet aan Pampers of Huggies en al helemaal niet aan huismerkartikelen. Ze kochten Tushies, Nature, of het Duitse umweltfreundliche Moltex Öko&#8217;. Hoewel ze jonger zijn dan de beruchte Hyacinth Bucket in de populaire Britse reeks Keeping Up Appearances, leven ook zij resoluut voor de schone schijn. Een van hen verwoordt het zo: &#8216;Mijn leven heeft wel wat van een leven in stamverband, met al die gedragscodes. Alsof je je aan een herziene versie van de Tien Geboden moet houden, die je moreel verplicht voortdurend in status op te klimmen: huis, auto, partner, noem maar op.&#8217;
Het verhaal begint met een gevreesde brief die in een aantal brievenbussen van de Prendergast Road valt. Anders dan gehoopt is een zoon of dochter des huizes niet aangenomen op de beste basisschool van de buurt. Wat er zo bijzonder is aan de bewuste school, wordt niet onthuld, maar de ouders ervaren de afwijzing als een ramp. Zonder een goede start lijkt het uitgesloten dat hun kind later een interessante baan of een leuke partner zal vinden. Alle ouders reageren identiek: ze houden de nederlaag geheim en vertellen elkaar dat hun kind wél het begeerde plaatsje heeft gekregen. Achter de schermen worden de meest waanzinnige plannen gesmeed om aan de publieke vernedering te ontkomen. Iemand wendt voor dat haar dochtertje aan dyspraxie lijdt, want de school geeft aan zulke kinderen voorrang. Een ander gezin verhuist naar het platteland en een derde gezin verzint een indianenverhaal over misbruik.
De ironie wil dat de ene vrouw wier kind wel is toegelaten, door de andere vrouwen wordt gemeden. Ze is een weduwe en haar smaak deugt niet. Beweren de vrouwen. De mannen voelen zich wel tot haar aangetrokken. Zij is immers minder hysterisch en dominant dan de vrouwen met wie ze zijn getrouwd.
Het lot van de mannen in De Prendergast Road Kronieken is weinig benijdenswaardig. &#8216;Het gaat niet goed tussen ons. We passen niet bij elkaar,&#8217; zegt Miles tegen echtgenote Harriet, voor wie hij bloemen meebrengt als ze &#8216;had ingestemd met een potje neuken &#8211; wat eens in de twee jaar voorkwam&#8217;. Harriet, die weet dat haar huwelijk een eerlijk gesprek niet overleeft, negeert zijn poging tot openhartigheid. &#8216;Dus reageerde ze zoals ze altijd had gereageerd: door hem uitdrukkingsloos aan te staren, alsof hij in het Mongools tegen haar gezegd had dat hij gordelroos had.&#8217; Eén of twee keer per jaar knapt er iets in Miles, maar meestal lijkt hij zich nauwelijks bewust van zijn stille wanhoop.
Alle personages hebben hun geheime trucjes om overeind te blijven: ze snuiven coke, ze rommelen buitenechtelijk, ze drinken zich lazarus. Die ontsnappingspogingen lopen wel eens uit de hand. Dan knoopt iemand zich op en wordt gelukkig net op tijd gevonden.
De hunker naar perfectie leidt tot pijnlijk onvolmaakte levens. Niemand volgt zijn hart of intuïtie, iedereen klampt zich vast aan voorschriften en therapeutisch advies. Vrouwen krijgen kinderen en weten vervolgens niet wat ze met hen moeten aanvangen. &#8216;Joel was ervan uitgegaan dat Evie de moeder net zo zou schitteren als Evie de zakenvrouw en was dus totaal niet voorbereid op een Evie die met een krijsende, hulpeloze baby op schoot in haar ziekenhuisbed zat te snikken.&#8217;
Toen prins William het even uitmaakte met zijn Kate Middleton schreven de kranten dat zijn vrienden Kates familie niet chic genoeg vonden. Het had vooral te maken met Kates moeder, die vroeger als stewardess heeft gewerkt. Naar aanleiding van de breuk vroeg The Guardian zich af wat klasse betekende in het hedendaagse Engeland. Een rondvraag leerde dat in bepaalde kringen tomaten bijvoorbeeld niet kunnen, tenzij ze zongedroogd zijn. Marmelade wordt alleen getolereerd als er brokjes in zitten.
De jonge gezinnen die ik ken lijken godzijdank niet op de neurotische, snobistische gezinnen die Sarah May schetst. Maar ik woon niet in Londen. Ik veronderstel dat De Prendergast Road Kronieken gezien moet worden als een zwarte komedie die bestaande tendensen uitvergroot en overdrijft. Dat hoop ik althans.
Sarah May De Prendergast Road Kronieken Signatuur 303 p., € 19,95

Kristien Hemmerechts

Londense vrouwen

Roman
&#8216;Ze waren de kinderen van de Gouden Eeuw (1948-1973), en nooit eerder had men het zo goed gehad.&#8217; Tussen de Eerste (1914-1918) en Tweede Wereldoorlog (1939-1945) lagen precies eenentwintig jaar en dus, zo laat Martin Amis (1949) hoofdpersonage Keith denken in zijn nieuwe roman The Pregnant Widow, was het in 1966 opnieuw tijd om de jonge mannen van Europa naar het slagveld te sturen. Of naar het slachtveld. (Ik imiteer hier even Amis&#8217; haast pathologische liefde voor woordspelletjes.)
Maar in plaats van een oorlog brak er een revolutie uit, de seksuele. Vrouwen gingen zich gedragen zoals mannen, of een aantal vrouwen deed dat. Amis noemt hen cocks, penissen. Een nieuw fenomeen zijn ze niet, want ook Lizzie Bennet uit Jane Austens beroemde roman Pride and Prejudice zou een cock zijn geweest. Aldus Amis.
De seksuele revolutie hield in dat seks en gevoel van elkaar gescheiden werden. Keith beweert aan het begin van de roman er een trauma aan te hebben overgehouden. Achteraf blijkt het allemaal mee te vallen en noemt hij zijn trauma &#8216;een geheim&#8217;. Niet iedereen is ongeschonden uit het strijdgewoel gekomen. Keith maakt zich grote zorgen over zijn zusje Violet, die zich promiscue gedraagt en te veel zuipt. Ze wordt opgenomen in ziekenhuizen, maar het mag niet baten. Ze sterft nog voor ze haar vijftigste verjaardag heeft gevierd, zo komen we in de epiloog te weten.
Violet blijft grotendeels buiten beeld. Keith praat en schrijft over haar met zijn broer, maar in geen enkele scène wordt zij ten tonele gevoerd. De broers herinneren zich hun liefde voor hun zusje. Als kind waren ze bereid op de vuist te gaan om haar te beschermen. Die jeugdige passie heeft plaatsgemaakt voor afstandelijkheid en machteloosheid. Je voelt aan je klompen dat Keith liever niet met haar ellende geconfronteerd wordt.
Nog voor publicatie van de roman heeft Martin Amis verteld dat hij het over zijn zus Sally zou hebben, in de roman tot Violet getransformeerd. Maar uiteindelijk kom je weinig over haar te weten én lijkt het onwaarschijnlijk dat ze inderdaad aan de seksuele revolutie ten onder is gegaan. De kans lijkt groot dat psychische problemen haar parten hebben gespeeld.
Amis&#8217; punt is duidelijk: die gouden jaren waren niet zo van goud als werd gedacht. Want er was ook nog eens de nucleaire dreiging. Keith noemt zich een veteraan van de nucleaire oorlog (1949-1991). Ook daarover vernemen we weinig. Het grootste deel van de roman bestaat uit conversaties tussen de jongeren die in de zomer van 1970 luieren in de Italiaanse zon. Hun gesprekken gaan over weinig en zijn &#8211; zo vermoed ik &#8211; moeilijk vertaalbaar. De kunst bestaat erin je kennis en belezenheid te etaleren, met alles en iedereen &#8211; ook jezelf &#8211; de spot te drijven én dat gevat te formuleren. Oscar Wilde was hierin een grootmeester. Amis bereikt zijn niveau niet, maar is vaak erg goed.
De roman gaat uiteindelijk over weinig en er gebeurt niets, heeft menig recensent verzucht. Dat is waar, maar dat is ook precies de kunst.
Martin Amis
The Pregnant Widow
Jonathan Cape
465 p., € 17,95

De schijn van gouden jaren

Roman
Het is verrassend dat in deze tijden van ontlezing dikke boeken heel succesvol kunnen zijn. Wanneer mensen zich aan het lezen zetten, dan grijpen ze naar een fors exemplaar, zo lijkt het haast. Die bestsellers zijn zelden literair. Er wordt breed en nadrukkelijk verteld zodat de lezer zich geen lastige vragen hoeft te stellen over interpretatie, verborgen betekenislagen of dubbele bodems. Er staat wat er staat.
Een keukenmeidenroman van Kathryn Stockett is geen uitzondering op deze regel. In de Verenigde Staten werden al meer dan een miljoen exemplaren van dit debuut verkocht. De eerste helft heb ik met stijgende verbazing over dit succes gelezen, maar naar het einde toe kwam ook ik in de ban van het verhaal. Dat is geschreven volgens de regels van de bestsellerkunst: een uitgesproken contrast tussen &#8216;goede&#8217; en &#8216;slechte&#8217; personages, een vleugje spanning, een flinke portie sentiment en een hoopvol slot. Stockett schrijft over de relatie tussen zwarte huishoudhulpen en de blanke vrouwen voor wie ze werkten in de vroege jaren zestig, die cruciale periode in de Amerikaanse geschiedenis toen zwarten voor hun burgerrechten begonnen te strijden terwijl de segregatie nog niet was afgeschaft. Zeker in Mississippi, waar het verhaal speelt, werd de scheiding tussen de rassen in stand gehouden. In deze roman wordt er vooral door een zekere Hilly over gewaakt. Zij maakt zich grote zorgen over de mogelijkheid dat zwarte hulp en blanke mevrouw zich op hetzelfde toilet zouden ontlasten en lanceert &#8216;het Sanitair Initiatief voor de Huishoudelijke Hulp&#8217;. Hilly vindt dat er aparte wc&#8217;s moeten komen in garages en schuren voor de zwarte hulp. Ze is ervan overtuigd dat de urine van zwarten wemelt van de bacteriën waarvoor blanken geen immuniteit hebben ontwikkeld.
Hilly&#8217;s hysterische reactie legt de vinger op een vreemde paradox: de rassen moesten gescheiden blijven, maar leefden onder hetzelfde dak. Blanken beschouwden zwarten als minderwaardig maar haalden hen in huis, niet alleen om dat huis schoon te maken, maar ook om voor hun kinderen te zorgen. De blanke baby&#8217;tjes werden gewiegd en gesust door de zwarte hulp, die dikwijls haar eigen kinderen bij iemand anders moest achterlaten om voor het blanke gezin te zorgen. Blanke kleuters kregen hun eerste levenslessen van de zwarte keukenmeid. De zwarte vrouw berispte hen, troostte hen, gaf hun liefde en affectie. En leerde hen zindelijk te zijn.
In het nawoord vertelt Kathryn Stockett over de zwarte hulp die haar en haar broer en zus heeft opgevoed. Ze heette Demetrie en werd geboren in 1927 in Lampkin, Mississippi. Demetrie was achtentwintig toen ze voor de Stocketts kwam koken en schoonmaken. Kathryns vader was toen veertien. Stockett herinnert zich de strenge grenzen tussen zwarten en blanken. Het was bijvoorbeeld uitgesloten dat er aan dezelfde tafel werd gegeten. Maar nog sterker is haar herinnering aan Demetries warmte en onvoorwaardelijke trouw. &#8216;Als iemand haar vroeg hoeveel kinderen ze had, stak ze altijd drie vingers omhoog. Ze bedoelde ons: mijn zus Susan, mijn broer Rob en mij.&#8217;
Uit dat nawoord blijkt ook dat Stockett een dubbele agenda heeft. Ze wil laten zien hoe liefdevol de relatie tussen zwarte hulp en blank kind kon zijn, én ze wil de verhalen van zwarte keukenmeiden vertellen vanuit hun perspectief. Eerlijkheidshalve voegt ze eraan toe: &#8216;Ik pretendeer niet te weten hoe het werkelijk voelde om een zwarte vrouw in Mississippi te zijn, (…) volgens mij kan geen enkele blanke vrouw dat weten.&#8217; Maar ze vindt dat iedere blanke vrouw het op zijn minst moet proberen.
Het succes van de roman zou het rechtstreekse gevolg kunnen zijn van die dubbelzinnigheid. De waarheid die wordt verteld is hard, maar uiteindelijk valt het allemaal best mee. Racistische Hilly wordt meedogenloos gestraft. Haar hulp bakt een chocoladetaart waarin ze een portie stront verwerkt. Niets vermoedend eet Hilly de &#8216;verrukkelijke&#8217; taart op. De andere blanke vrouwen erkennen grootmoedig hoeveel ze aan hun zwarte hulp te danken hebben. &#8216;Er is niet zoveel dat ons van elkaar scheidt,&#8217; merkt een van hen op. In het nawoord citeert Stockett dit ene zinnetje met aandoenlijke &#8216;trots&#8217;, alsof ze een nieuw en verrassend inzicht heeft ontdekt.
Af en toe richt Stockett de schijnwerper op schokkend onrecht en blinde haat: een zwarte vrouw van wie de auto in brand wordt gestoken omdat ze ging stemmen, een zwarte jongen die in elkaar wordt geslagen omdat hij per ongeluk het toilet voor blanken gebruikte, de hulp die van diefstal beschuldigd wordt omdat mevrouw haar beu is. Maar de uiteindelijke boodschap is hoopvol én verzoenend. Amerika moet en zal in zichzelf en in zijn toekomst geloven. Ook de donkerste bladzijde moet omgeslagen worden. Daartoe wordt ze niet weggemoffeld maar wel verteerbaarder gemaakt. Dan wordt wat erop geschreven staat voer voor een bestseller.
Kathryn Stockett
Een keukenmeidenroman
Mistral
493 p., € 19,95

Stront in de taart

Verhalen
De Canadese schrijfster Alice Munro heeft een status bereikt die het moeilijk maakt haar werk kritisch te beoordelen. Onlangs werd haar oeuvre bekroond met de Internationale Man Booker Prize. Het is niet de Nobelprijs, maar wat erkenning en prestige betreft komt ze aardig in de buurt.
Munro is in de eerste plaats een schrijfster van korte verhalen en wordt geprezen voor de manier waarop ze in een handvol bladzijden de lezer laat kennismaken met het complexe gemoedsleven van haar personages. We leren hartsgeheimen en zielenroerselen kennen, en vernemen de onverwachte consequenties van een achteloze opmerking of een nonchalant gebaar.
Wat opvalt in deze nieuwe bundel, waarover ik minder enthousiast ben dan over eerder werk, is de lengte van de levens die ze beschrijft. Munro, die zelf al een poosje op aarde rondloopt, zet in korte verhalen relatief lange levens neer. Daardoor verliezen dramatische gebeurtenissen hun intensiteit. De tijd relativeert de grote trauma&#8217;s: wat ooit onoverkomelijk leek, blijkt uiteindelijk niet meer te zijn dan een lastige periode of een pijnlijk moment, waarna het leven weer verder kabbelt. Het probleem is dat ook deze verhalen af en toe beginnen te kabbelen.
Het sterkst is Munro wanneer ze het Canada van haar jeugd evoceert. Grote gezinnen woonden in kleine kamertjes, de was hing te drogen bij de kachel, voor veel ziektes bestond er geen medicijn. Louche heren probeerden jonge vrouwen te verleiden, jonge vrouwen lieten zich verleiden in ruil voor een mooie jurk, een voedzame maaltijd of een avondje uit. Het was een tijd waarin je overleefde eerder dan leefde.
De levensles wordt het treffendst verwoord in een verhaal dat begint met de veelbetekenende zin: &#8216;Het verbaast me soms hoe oud ik ben. Ik kan me herinneren dat de straten met water werden besprenkeld opdat het stof zou blijven liggen.&#8217; Er volgt een ingewikkeld verhaal over de rivaliteit tussen een schoonmoeder en een schoondochter, waarna de getuige van dit alles haar relaas afrondt met de ontnuchterende zin: &#8216;Ik groeide op en ik werd oud.&#8217; Die zin mag gelden als samenvatting van elk leven dat niet vroegtijdig wordt afgebroken. Waar maken we ons in godsnaam druk over?
De wijze stem die uit deze verhalen opklinkt, levert niet altijd de overtuigendste verhalen op. Het is een bittere waarheid dat jonge mensen zelden een boodschap hebben aan wijsheid. Ze willen het leven zelf ontdekken, zelfs wanneer ze daar een hoge prijs voor moeten betalen. Al lezend bedacht ik dat ook de literatuur wellicht beter gediend is met de tegendraadsheid, onredelijkheid, heftigheid of woede van de jeugd. Oudere schrijvers mogen dan wel de wijsheid in pacht hebben, ze kunnen er in hun werk beter niet te nadrukkelijk mee te koop lopen.

Louche heren en jonge meisjes

Roman
Mag je een personage beoordelen zoals je dat doet met een mens van vlees en bloed? Kun je een auteur op het matje roepen voor het gedrag en de fantasieën van zijn personages? P.F. Thomése antwoordt op beide vragen zonder aarzelen: nee! Hij reageerde onlangs in NRC Handelsblad op een artikel van Stine Jensen, die met grote instemming Marja Pruis citeerde. Pruis had het over &#8216;de opmars van een nieuw soort seksistische machoschrijver die afrekent met het feminisme&#8217;. Hun personages zijn &#8216;vreemdgaande en pornografische genotzoekers op leeftijd&#8217;. Thomése ergerde zich aan het slordige denkwerk: &#8216;Een schrijver bestaat echt en een personage bestaat niet echt. De kloof die zich tussen beiden bevindt, wordt verbeelding genoemd.&#8217;
Maar hoe zit het met de relatie tussen personages en echte mensen? Hebben die ook niets met elkaar te maken? Wie &#8216;ja&#8217; antwoordt, stelt dat romans een eigen werkelijkheid ontwerpen die geen relevantie heeft voor de zogeheten &#8216;echte&#8217; werkelijkheid. Daar staat tegenover dat romans kunnen fungeren als boeiende tijdsdocumenten. Zo schrijft Tina Weemoed in Genade met enige ironie over de populariteit van kookprogramma&#8217;s. &#8216;Koken is het nieuwe seksen.&#8217;
Sommige romans slaan met de vuist op tafel en eisen dat ze ernstig worden genomen omdat ze bijvoorbeeld de grote existentiële thema&#8217;s behandelen. Er moet diep worden nagedacht over de keuzes van de personages. Andere romans &#8211; en Genade is er duidelijk zo eentje &#8211; willen de lezer vooral genot verschaffen. Schrijver en lezer spelen samen een spel. Of geven zich over aan een fantasie.
Het hoofdpersonage van Genade beantwoordt aan het type waarvan Stine Jensen gruwt: &#8216;altijd geil, altijd een bimbo stoeipoes en permanent seksueel beschikbaar.&#8217; Gusta Ferreyn van Vlissingen noemt zichzelf &#8216;door en door seksueel&#8217;. Ze heeft &#8216;een zuigende trechter, kloppend en snakkend om gevuld te worden&#8217;. Hoewel Gusta en haar man in de ogen van hun vrienden een droompaar vormen, moet er versterking aanrukken. Gelukkig is er Gusta&#8217;s schoonbroer, die haar met enige kordate hardhandigheid op diverse locaties neukt. &#8216;Hij duwde haar achterover, deed haar benen wijd en stootte zich naar binnen.&#8217; Gusta wordt een seksslavin en haar geilheid ontaardt in een doem. &#8216;Wat het ook was, het was groter dan zij.&#8217; Haar erotische avontuur voert haar naar een &#8216;herenboerderij&#8217;, waar mannen vrouwen kunnen &#8216;knevelen, afranselen, toekijken hoe ze door anderen werd bezeten&#8217;.
Zegt de roman dat alle vrouwen stiekem naar een flink plak slaag verlangen? Nee. Of misschien toch wel. Volgens de uitgever verklaarde Weemoed zelf: &#8216;Ik wilde een vrouwelijke ervaring op papier krijgen, iets wat iedere vrouw weet maar niet durft te zeggen: je hebt seks en seks, en die twee zijn niet met elkaar te vergelijken.&#8217; Mogen we de uitgever geloven? Of denkt die louter aan de verkoopcijfers?
Wat er zich op de herenboerderij afspeelt, wordt aan de verbeelding overgelaten. Weemoed heeft de lezer intussen ruim voldoende pittige passages geserveerd. Die zijn krachtig en soepel geschreven. Ik durf er mijn hand niet voor in het vuur te steken dat Tina Weemoed een vrouw is. De auteursnaam zou best eens onderdeel van het spel kunnen zijn.
Tina Weemoed, Genade, Prometheus, 208 p., € 18,95

Door en door seksueel

Verhalen / Zonde om Oz’ boek te boycotten
Op de achterkant van zijn nieuwe boek kijkt Amos Oz zijn lezers met intelligente, licht bedroefde ogen aan. &#8216;Oz is een schrijver van duizelingwekkende genialiteit.&#8217; Het citaat staat in witte letters op de kraag van Oz&#8217; zwarte trui.
Terwijl ik de schrijver bestudeer, herinner ik me de ergernis van Omar Barghouti (de Palestijnse seculiere intellectueel, medeoprichter van de Palestijnse campagne voor de academische en culturele boycot van Israël) toen ik suggereerde dat de bewondering voor Oz iets te maken had met zijn charismatische uiterlijk. Oz een knappe man? Wat een bespottelijke gedachte!
Barghouti zweert bij die boycot van Israël om een einde te maken aan de onderdrukking van het Palestijnse volk. In zijn ogen vinden alleen Israëli&#8217;s genade die het recht van de Palestijnen op terugkeer erkennen. Amos Oz, die een twee-staten-oplossing verdedigt, hoort niet bij dat clubje. Hij is zelfs een gevaarlijke stem omdat hij als wijs en vredelievend wordt beschouwd.
Is de gelauwerde schrijver inderdaad een wolf in schaapskleren? De verhalen die Oz in Dorpsleven gebundeld heeft, zijn te gelaagd voor een eenduidig antwoord. Barghouti zal er ongetwijfeld aanstoot aan nemen dat Oz nooit het woord &#8216;Palestijn&#8217; gebruikt, maar wel &#8216;Arabier&#8217;. Ook vestigt Oz herhaaldelijk de aandacht op de ouderdom van het dorp waarover hij schrijft, alsof hij in die hoge leeftijd een legitimatie zoekt. Maar honderd jaar is natuurlijk helemaal niet oud voor een dorp.
Oz laat een Arabische student zeggen: &#8216;Jullie dorp is geboren uit een droom en volgens een plan en ons dorp is niet geboren maar is er altijd geweest.&#8217; Wat weegt het zwaarst? Een Joods personage verdenkt de Arabische student ervan &#8216;het recht te verlangen over het erf en het huis uit naam van een of andere grootvader of betovergrootvader die hier misschien in de tijd van de Osmanen op deze grond zat. Of in de tijd van de kruisvaarders.&#8217;
De dochter van die norse man wordt als ruimdenkend voorgesteld, maar ze zet zijn subjectieve voorstelling van zaken niet recht. Voor het Arabische eigendomsrecht hoef je natuurlijk niet terug te gaan tot het Osmaanse rijk, dat al in 1922 werd opgeheven. De tragedie van de Nakba &#8211; de vlucht en verdrijving van Arabieren uit Palestina &#8211; speelde zich amper eenenzestig jaar geleden af. Barghouti zou zo&#8217;n correctie vast waarderen en kan terecht argumenteren dat háár ruimdenkendheid in elk geval misleidend is.
Barghouti vergelijkt Israël graag met Zuid-Afrika onder het apartheidsregime. Toeval of niet, in deze verhalen klinken de grote thema&#8217;s van John Coetzee. Net als bij de Zuid-Afrikaanse schrijver zie je de invloed van Kafka. Het laatste verhaal, dat &#8216;ergens ver weg&#8217; speelt &#8216;in een andere tijd&#8217; beschrijft een apocalyptisch visioen: &#8216;Zelfs uit de levenden stijgt een lijklucht op.&#8217; Wie voor het bederf verantwoordelijk is, wordt niet gezegd. Het gaat over een condition humaine, eerder dan over het resultaat van politieke keuzes. Barghouti zal er zich vast de haren bij uit het hoofd trekken. Toch zou het een grote vergissing zijn deze bundel het voorwerp te laten worden van een boycot. Daarvoor is hij te fascinerend, te raadselachtig en te rijk.
Amos Oz, Dorpsleven, De Bezige Bij, 239 p., € 19,90

Een dorp, geboren uit een droom

Fictie / Austers fascinerende puzzel
In zijn jongste roman Onzichtbaar (De Arbeiderspers), stelt Paul Auster vragen die uit het werk van Albert Camus of Graham Greene lijken geplukt. Hoe moet een mens handelen wanneer hij &#8211; want in deze romans gaat het altijd om een &#8216;hij&#8217; &#8211; oog in oog staat met het kwaad? Hoe kan of moet hij zijn verantwoordelijkheid nemen? Wat maakt van hem een lafaard en wat een held? Wat betekent het om een goed mens te zijn?
De arme man die met deze loodzware problemen opgezadeld wordt, heet Adam Walkers. Die voornaam zal vast niet toevallig gekozen zijn, zoals weinig of niets in Austers werk toevallig is. Ooit droomde Walkers ervan een groot dichter te worden, maar dan ontmoet hij Rudolf Born. Born is een vreemde mengeling van charme en neurose. Hij schept er genoegen in mensen te manipuleren. Walker wordt een gewillig slachtoffer wanneer Born hem de kans biedt een literair tijdschrift op te richten en hem een paar nachten zijn knappe vrouw aanbiedt. Ze heet Margot, ze kookt verrukkelijk en ze vrijt als een godin. Wat kan een man zich meer wensen?
Het sprookje is te mooi om waar te zijn en het is ook nooit een sprookje geweest. Vanaf de eerste ontmoeting vertrouwt Walkers het zaakje niet. Op een avond kan hij de duistere kant van Born niet langer negeren. Born steekt met een mes een jongen dood. Moet Walkers hem bij de politie aangeven of niet?
Auster zou Auster niet zijn als hij de vraag niet ingewikkelder maakte. Om te beginnen, is Adam Walkers een schuilnaam. &#8216;Walkers&#8217; heeft zijn levensverhaal opgeschreven en vraagt een bevriend schrijver het manuscript te publiceren. Maar is Walkers betrouwbaar? Hij vertelt niet alleen over Born, maar ook over zijn liefde voor zijn zus Gwyn. Als tieners hebben ze elkaar ooit een nacht gepassioneerd bemind. Enkele jaren later woonden ze een maand lang samen als man en vrouw.
Het klinkt heftig, maar is het waar? Gwyn ontkent de incest; Adam is intussen overleden. Wie van de twee liegt? En als Adam de waarheid verteld heeft, is die relatie dan moreel verwerpelijk?
En hoe zit het met Born? Waar komt zijn cynisme vandaan? Is hij echt gewetenloos? Moeten we bijvoorbeeld stilstaan bij zijn theorie dat Hitler de Amerikaanse geschiedenis gebruikte als model voor de verovering van Europa? &#8216;Het uitroeien van de indianen wordt het uitroeien van de Joden, de expansie naar het westen voor het exploiteren van natuurlijke hulpbronnen wordt de expansie naar het oosten, het inzetten van zwarte slaven wordt het knechten van de Slavische volkeren.&#8217;
In het raadselachtige slotbeeld beuken mannen en vrouwen met hamers en beitels op stenen om ze te breken tot de stukken niet groter zijn dan kiezeltjes. &#8216;Ze waren aan het werk, ze waren geld aan het verdienen, ze waren bezig zich in leven te houden.&#8217; Zegt Auster dat mensen gevangen zitten in zinloze handelingen?
Uitgeverij De Arbeiderspers is met recht trots op haar primeur: deze vertaling verschijnt een maand eerder dan het Engelstalige origineel in Groot-Brittannië en de Verenigde Staten. Met Onzichtbaar (overigens uitstekend vertaald door Ronald Vlek) heeft Auster een fascinerende puzzel gecomponeerd. Naar de oplossingen moet de lezer zelf op zoek gaan. Het is niet uitgesloten dat die er niet zijn.
Paul Auster
Onzichtbaar
De Arbeiderspers, 237 p., € 19,95

Te mooi om waar te zijn

De mannen van de Brontës
&#8216;Ik wou dat ik beoordeeld werd als auteur, en niet als vrouw,&#8217; schreef Charlotte Brontë in een brief aan literatuurcriticus G.H. Lewes. Een van de meest ijdele verzuchtingen ooit. Generatie na generatie is geprikkeld geweest door de discrepantie tussen het gebrek aan levenservaring van de zusjes Brontë en het bewogen bestaan van hun personages. Vooral de opvliegende Rochester in Jane Eyre en de gewelddadige Heathcliff in Woeste hoogten staan in het collectieve geheugen gegrift. Welke &#8216;echte&#8217; mannen stonden voor hen model?
Als enige van de drie domineesdochters heeft Charlotte &#8216;de vleselijke liefde&#8217; gekend. Emily en Anne waren &#8216;oude vrijsters&#8217;. Zelfs hun grondigste biografen hebben geen liefdesavontuur kunnen opsporen. Charlotte trouwde met Arthur Bell Nicholls, de assistent van haar vader. Ironisch genoeg heeft ze die beslissing met de dood moeten bekopen. Ze werd zwanger en het staat nu min of meer vast dat ze zich heeft doodgekotst.
Hopeloos verliefd
Wat vond Charlotte van seks? Erotische fantasieën waren haar niet vreemd, maar hoe ervoer ze the real thing? Toen ik begin augustus op het congres van de Brontë Society in York die vraag stelde aan Margaret en Robert Cochrane, ving ik aanvankelijk bot. Zij schreven een biografieover Charlottes echtgenoot en zien het als hun persoonlijke missie hem in ere te herstellen. Met liefdevolle zorg hebben ze bewijsmateriaal verzameld dat hun theorie ondersteunt: Charlottes negen laatste maanden op aarde waren de gelukkigste van haar leven en dat geluk had ze aan haar man te danken. Ze noemde hem &#8216;my dear boy&#8217;. In mijn oren klinkt dat licht betuttelend, maar de Cochranes horen er de zoveelste bevestiging in van hun visie. Mijn vraag viel niet in goede aarde. Ze roken kritiek.
Na enig aandringen antwoordde mevrouw Cochrane: &#8216;Ja, ze genoot ervan!&#8217; waarop ze haar papieren bij elkaar nam en het spreekgestoelte verliet. Ongetwijfeld besefte ze dat ze zich op glad ijs bevond. Charlotte heeft zich nooit over dit intieme aspect van haar huwelijksleven uitgelaten. Haar man had naar alle waarschijnlijkheid niet meer concrete ervaring dan zij, maar we mogen de optimistische veronderstelling niet uitsluiten dat het voor beide partijen een spannende ontdekkingstocht werd.
Die arme Arthur Bell Nicholls is in het verleden met alle mogelijke zonden van Israël beladen. Hij zou zijn vrouw voor zich hebben opgeëist en haar meegesleurd hebben op ziekenbezoek bij zijn parochianen. Hij zou haar verboden hebben haar hart uit te storten in brieven aan vriendinnen. Van een nieuwe roman kon al helemaal geen sprake zijn. De Cochranes hebben dat beeld terecht bijgesteld. Charlotte vond het prettig haar man bij te staan, stellen ze. En ze werkte aan een nieuwe roman. Die had als titel Emma. Ze las er stukken uit voor aan haar man. Na haar dood droeg de weduwnaar grote zorg voor haar nalatenschap. Hij trouwde opnieuw, maar kon Charlotte niet vergeten.
Arthur Bell Nicholls grootste public relations probleem is natuurlijk dat hij geen Rochester of Heathcliff was. Welke man van vlees en bloed kon met die romantische helden concurreren? Er was er één. Hij woonde in Brussel en luisterde naar de naam Constantin Heger. Charlotte werd hopeloos verliefd op hem toen zij en haar zus Emily in Brussel studeerden. Heger moet een charismatische leraar zijn geweest, met oprechte bewondering voor het talent van zijn Engelse leerlingen. Hij had een opvliegend karakter en geloofde dat leerlingen het beste van zichzelf gaven als je hen het vuur na aan de schenen legde. Al die hebbelijkheden doken later op in romanpersonages van Charlotte.
Heeft hij zich bewust of onbewust aan dubbelzinnigheden bezondigd? &#8216;O nee,&#8217; verzekerde Sue Lonoff, Brontë-kenner aan Harvard University, me. &#8216;Charlotte Brontë was een onaantrekkelijke vrouw. Heger had vijf kinderen met zijn knappe, zelfverzekerde echtgenote. Toen Emily en Charlotte in Brussel arriveerden, was een zesde kind onderweg. En hij had in Parijs gewoond!&#8217; Dat laatste voegde ze eraan toe als doorslaggevend argument.
Ontaarde broer
De passie waarmee Lonoff haar visie op de sleutelfiguren in de Brontë-saga verdedigt, typeert menige fan. Lezers hebben de neiging zich met de schrijfsters te identificeren. De zusjes Brontë incarneren zowel het onrecht dat vrouwen werd &#8211; of wordt &#8211; aangedaan, als het verzet tegen dat onrecht. Zo werden ze gezien in de feministische jaren tachtig toen ík hen las en me door hun stem aangesproken voelde.
Dat tijdperk, zo besefte ik tijdens het recente congres, ligt definitief achter ons. De mannen zijn niet langer de boosdoeners en de schrijfsters niet meer hun rebelse slachtoffers. Iedere man die ooit hun pad heeft gekruist, zo klonk het in lezing na lezing, heeft hen aangemoedigd en gesteund. Ik luisterde met enige scepsis. Met welk bewijsmateriaal de sprekers ook kwamen aandraven, ze konden mij er niet van overtuigen dat het leven en de carrière van de Brontës niet bepaald was geweest door hun geslacht.
Het begon al met de pseudoniemen die ze kozen. Toen de zussen in 1846 besloten om samen een bundel gedichten te publiceren noemde Charlotte Brontë zich Currer Bell; Emily koos de naam Ellis Bell en Anne tekende als Acton. De nieuwsgierigheid was gewekt. Wie school achter die lichtjes bevreemdende namen? Ging het in werkelijkheid om één dichter? En was die een man of een vrouw?
Het mysterie groeide toen de zussen besloten hun proza uit te geven. Charlottes Jane Eyre werd eerst uitgegeven. De roman deed zoveel stof opwaaien dat de slomere uitgever van Emily en Anne toen Woeste hoogten en Agnes Grey op de markt bracht. Voor heel wat lezers was het een uitgemaakte zaak: de drie romans waren van dezelfde hand én die hand zou weleens vrouwelijk kunnen zijn. Currer Bell had onder de titel Jane Eyre &#8216;een autobiografie&#8217; laten drukken. Mocht dat niet volstaan als bewijs?
De roddelaars hadden een vette kluif aan de Bells. Ze verkondigden dat Currer Bell een maîtresse was van schrijver William Thackeray, die net als de onfortuinlijke Rochester in Jane Eyre getrouwd was met een labiele vrouw. Rochester hield zijn vrouw op de zolderverdieping van zijn huis gevangen; Thackeray had voor de zijne een pleeggezin gevonden. Uit weerwraak voor de manier waarop Currer Bell de echtelijke problemen van haar &#8216;minnaar&#8217; had voorgesteld, zou Thackeray zijn &#8216;minnares&#8217; als de doortrapte Becky in Vanity Fair (1847-1848) hebben afgeschilderd.
Emily en Anne stierven respectievelijk in december 1848 en mei 1849, relatief kort na de publicatie van hun romans in december 1847. De verantwoordelijkheid voor de reputatie van de &#8216;Bells&#8217; rustte op Charlottes schouders. Als tegengif voor de wilde speculaties gedroeg ze zich voorbeeldig en soms zelfs een tikkeltje kwezelachtig. Haar personages mochten eigenzinnige en gepassioneerde vrouwen zijn, zij en haar zussen waren het spreekwoordelijke onbeschreven blad.
In haar vriendschap met schrijfster Elizabeth Gaskell droeg ze er zorg voor haar vriendin nooit voor het hoofd te stoten met een onfatsoenlijke opmerking of felle mening. Gaskell, die wilde bewijzen dat schrijven geen inbreuk hoefde te betekenen op het Victoriaanse vrouwbeeld, haalde opgelucht adem. Charlotte Brontë was ondanks alles een &#8216;echte&#8217; vrouw: zorgend, onderdanig, volgzaam. Zij en haar zussen hadden die schandelijke romans geschreven omdat ze in een afgelegen streek waren opgegroeid met een misantropische vader en een ontaarde broer.
Na Charlottes dood in 1855 schreef Gaskell een biografie waarin ze de schrijfster transformeerde tot een &#8216;engel in het huis&#8217;. Ze stelde vader Patrick voor als een bruut die meubelen kapot zaagde en broer Branwell als een agressieve dronkelap. De zussen hadden het destructieve gedrag met stoïcijnse gelatenheid ondergaan.
Zondige liefdesnachten
Het voorbeeldige imago van de zussen bleef intact tot 29 juli 1913. Toen drukte The Times vier brieven af van Charlotte aan Constantin Heger. Charlotte was een vrouw met een geheim geweest. Hegers kinderen hoopten met de brieven de onschuld van hun vader te bewijzen, maar de fantasie van sommige lezers sloeg op hol. Geen rook zonder vuur, redeneerden ze. Charlotte had vast zondige liefdesnachten gekend in het &#8216;wufte&#8217; Brussel.
Vandaag krijgt Heger samen met alle mannen die van ver of dichtbij iets met de Brontës te maken hebben gehad, een certificaat van onberispelijk gedrag. Vader Patrick, zo luidde het op het congres, was nauw betrokken bij de opvoeding van zijn dochters; Constantin Heger had alleen oog voor zijn vrouw; Arthur Bell Nicholls ontpopte zich als een modelechtgenoot. Alleen over broer Branwell werd zedig gezwegen. Hij was de enige zoon van het gezin. Van hem werden grootse dingen verwacht. In hem werd het meest geïnvesteerd. Maar Branwell zat liever in de pub en wentelde zich in zelfmedelijden. Zelfs de grootste postfeminist kan niet blind blijven voor het contrast tussen de discipline van de zussen en de privileges van hun zwakke broer. Was hij de inspiratiebron voor hun getormenteerde personages?
Hedendaagse onderzoekers brengen een positief verhaal. De grote tragedies &#8211; de moeder die zo vroeg stierf, de dood van de twee oudste zusjes, de vroege dood van Branwell, Emily en Anne en ten slotte van Charlotte &#8211; zijn naar de achtergrond verdwenen. &#8216;The Brontës were very modern girls,&#8217; werd me in het Brontëmuseum verzekerd.
Over twintig jaar zullen de schrijfsters &#8211; en hun mannen &#8211; ongetwijfeld in alweer een andere gedaante herrijzen. En zo geeft iedere onderzoeker even veel prijs over zichzelf en zijn tijd als over de drie fascinerende zusjes zelf.

Ja, ze genoot ervan!

Non-fictie / Als zoonlief gaat blowen
&#8216;Mam, wat jij gedaan hebt, is obsceen.&#8217; Met die mededeling liet Jake Myerson zijn moeder via de Daily Mail weten wat hij dacht van het boek dat zij over hem geschreven had. De krant drukte bij het artikel een foto af van een erg slungelachtige Jake met als onderschrift: &#8216;Jake Myerson werd op zijn zeventiende door zijn ouders uit huis gezet omdat hij cannabis rookte.&#8217;
Als Julie Myerson de kans had gekregen, zou ze ongetwijfeld &#8216;cannabis&#8217; hebben vervangen door &#8216;skunk&#8217;, een woord dat ze pas leerde kennen toen haar zachtaardige, fijngevoelige en leergierige zoon veranderde in een agressieve, brutale dief en spijbelaar. Skunk is het resultaat van de genetische manipulatie van de oude getrouwe cannabisplant. De werkzame stof, THC, is tot dertig keer hoger. THC kan psychoses veroorzaken en bij jonge mensen de ontwikkeling van hun hersenen belemmeren.
Na de publieke aanval van haar zoon verdedigde Myerson, in Nederland vooral bekend van haar thriller Hier gebeurt nooit wat (2003), zich in het BBC-programma Newsnight. De wereld beseft te weinig hoe gevaarlijk en verslavend skunk is, zei ze. Waarop Jeremy Paxman haar telkens opnieuw het vuur na aan de schenen legde: geloofde ze echt dat dit boek haar zoon zou helpen af te kicken? Had ze wel voldoende rekening gehouden met zijn welzijn?
Paxman vond duidelijk van niet. En ook heel wat columnisten hebben Myerson streng veroordeeld. Als een literaire kannibaal zou ze zich aan het levensverhaal van haar zoon hebben bezat. In het laatste hoofdstuk beschrijft Myerson nochtans hoe ze haar zoon het manuscript liet lezen voor ze het aan haar uitgever bezorgde. Op een paar kleine dingetjes na had hij nauwelijks opmerkingen.
Zoon Jake is het niet eens met die versie van de feiten. &#8216;Mijn moeder zou het boek hoe dan ook gepubliceerd hebben. Ik heb zelfs een advocaat geraadpleegd, maar die zei dat ik het niet kon tegenhouden.&#8217; Jake was er trouwens aan gewend dat zijn leven voer leverde voor zijn moeders pen. Jarenlang onderhield Myerson haar lezers met leuke verhaaltjes over haar drie kinderen in haar column in The Guardian.
Extreme eerlijkheid
Uit de herinneringen die Myerson ophaalt aan Jakes kindertijd blijkt dat zij en haar man de hedendaagse opvoedkundige principes strikt hebben gevolgd: veel positieve aandacht, duidelijke afspraken, beloning voor goed gedrag, enthousiaste steun. Maar die ouders waren natuurlijk ook maar mensen. Toen Jake dertien was, kregen Julie en haar man problemen. Een tijdlang werden ze door hun ruzies in beslag genomen. Is het toen fout gegaan met Jake? vraagt Julie zich vertwijfeld af in het boek.
Jake bevestigt haar vermoeden. In de Daily Mail laat hij meer los over die periode. Een jaar lang leed hij aan slapeloosheid. &#8216;Mijn ouders hadden toen beter uit elkaar kunnen gaan,&#8217; klinkt zijn harde oordeel.
Jake Myerson kan terecht boos zijn op zijn moeder, maar die stelt zich ook zelf uiterst kwetsbaar op. &#8216;Eigenlijk is het een boek over mezelf,&#8217; zegt ze tegen haar zoon en daarmee heeft ze geen ongelijk. Ze vertelt over haar liefde voor hem, over haar twijfels, haar angsten. Daardoor wekt ze de indruk dat ze zich beter wat meer met haar zoon had kunnen bezighouden dan met zichzelf. Ze herinnert zich Jake als peuter en als kleuter, maar hoe zat het met de vijftienjarige die naar cannabis greep? Waren er helemaal geen signalen?
Onvermijdelijk stelt de lezer zich dit soort vragen. De extreme eerlijkheid waarmee Myerson vertelt, is een uitnodiging haar te beoordelen. De beslissing van haar en haar man om hun zoon uit huis te zetten, heeft voor heftige reacties gezorgd. Zelf noemt ze die het gevolg van een pedagogische strategie die tough love genoemd wordt: je maakt iemand duidelijk dat je van hem houdt, maar die liefde is niet onvoorwaardelijk. Met een Jake die steelt, die zijn moeder slaat en niet naar school gaat, wenst ze niet onder één dak te leven. Er zijn nog twee andere kinderen in huis. Ook aan hun welzijn moet ze denken. En aan dat van zichzelf en haar man.
Het aangrijpende verslag van de stormen met zoon Jake wordt afgewisseld met stukjes reportage over Myersons zoektocht naar een zekere Mary Yelloly (1816-1838), een vrouw over wie we weinig meer te weten komen dan dat ze op erg jonge leeftijd aan tuberculose stierf en dat ze een reeks niet onaardige aquarellen naliet. Myerson was aanvankelijk van plan alleen over Yelloly te schrijven, maar het andere onderwerp drong zich aan haar op. De verstrengeling van de twee verhalen kan bizar lijken, maar voor mij werkte ze wel. Omdat Myerson haar zoon aan het verliezen is, wordt het vinden van Mary levensbelangrijk. In The Lost Child komt Myerson in opstand tegen verlies. Daar ligt de kracht van dit boek.
Julie Myerson, ‘The Lost Child. A True Story’, Bloomsbury, 336 pagina’s, € 12,-

Harde liefde

Verhalen uit het dodenrijk
&#8216;Ik haat je God, alsof je bestond.&#8217; Die verwensing laat Graham Greene zijn hoofdpersonage uitspuwen in de meesterlijke roman The End of the Affair. De vloek legt de vinger op een ironische atheïstische wond: voor wie niet in God gelooft, gaan schitterende denkpistes en rijke metaforen verloren. Hoe groot het verlies wel kan zijn, demonstreert David Eagleman in zijn briljante boekje Sum: Forty Tales from the Afterlives, waarin hij mogelijke &#8216;hiernamaalsen&#8217; verkent in veertig bondige teksten. Hij begint met een nabestaan waarin alles wat een mens ooit op aarde gedaan heeft gegroepeerd wordt: zes dagen aaneen knip je je nagels, een jaar lang lees je romans, twee weken vul je met de vraag wanneer je zult sterven, drie jaar met eten, et cetera. Hij rondt af met een hiernamaals waarin je leven wordt teruggespoeld en je de ontnuchterende afstand onder ogen ziet tussen wat je je herinnert en wat er echt is gebeurd.
Eaglemans ideeën zijn niet nieuw, maar hij is een meester in het presenteren van verrassende interpretaties. Zo had Plato al bedacht dat het leven op aarde een illusie is. Mensen vergapen zich aan schijn. Ook bij Eagleman zijn mensen vaak niet in staat waan en werkelijkheid van elkaar te onderscheiden, en misschien willen ze dat zelfs niet. Ze verkiezen de waarheid niet te kennen. Wanneer die hun door God na hun dood uit de doeken wordt gedaan, weigeren ze Haar te geloven.
In een van deze verhalen is de aarde bevolkt met acteurs en &#8216;begunstigden&#8217;. De acteurs zijn dood, maar glippen af en toe weg uit het hiernamaals om op te treden in het leven van de begunstigden. Ze verklappen de ware toedracht niet omdat hun een fraaie beloning in het vooruitzicht is gesteld: als ze erin slagen de begunstigden in de luren te leggen, mogen ze op een dag naar de aarde terugkeren zonder hinderlijk besef van de waarheid. De acteurs houden de leugen in stand om hem ooit zelf opnieuw te kunnen beleven. In al deze verhalen is het leven op aarde uiteindelijk meer de moeite waard dan dat in het hiernamaals.
Tussen God en zijn eigengereide schepselen gaat het meestal fout. Mensen nemen immers graag zelf het heft in handen. In één verhaal leven ze in de overtuiging dat God niet bestaat en er dus ook geen hiernamaals is. Slimme wetenschappers bieden mensen de mogelijkheid hun eigen hiernamaals samen te stellen. Op een afgesproken tijd worden ze ernaartoe gezapt. Uiteraard kiest iedereen voor spanning en avontuur. Maar dan blijkt dat God wél bestaat en dat het echte hiernamaals lelijk tegenvalt. Er gebeurt namelijk geen reet: iedereen zit op een wolk in een witte toga en luistert naar harpmuziek. God ziet zich verplicht zijn zwaar ontgoochelde schepselen te troosten. Hij vervloekt zichzelf omdat Hij hen geschapen heeft met het vermogen te geloven in iets wat ze niet kunnen zien.
In weer een ander verhaal is onsterfelijkheid alleen weggelegd voor zondaars. God, die zelf opgescheept zit met een eeuwig bestaan, weet wat een verschrikking het is. Hij verzuipt in de oneindige tijd die Hem is toebedeeld.
Mooi is ook het verhaal waarin alles wat de mens geschapen heeft onsterfelijk blijkt te zijn. In het hiernamaals dolen lang vergeten en verbitterde goden rond, die geen hond zich herinnert.
Zo buitelt de lezer van de ene ingenieuze wending naar de andere, en concludeert dat de mens uiteindelijk altijd over zichzelf schrijft, en over zijn aardse bestaan, zelfs wanneer hij beweert het over God en het hiernamaals te hebben.
David Eagleman, ‘Sum: Forty Tales from the Afterlives’, Canongate, 110 p., € 14,95.
Bij de Arbeiderspers verschijnt op 1 september de vertaling: ‘Scènes uit het hiernamaals’, 128 p., € 14,95

Mogelijke hiernamaalsen

Film / Oudere vrouwen met jongere mannen
De eerste keer dat Pippa Lee de man ziet met wie ze op het einde van de film zal wegrijden, heeft hij zich verschanst in zijn kamer. Zijn ouders geven een feestje voor hem, maar Chris weigert kennis te komen maken met de opgetrommelde mensen. De gasten zijn gemiddeld twee keer zo oud als hij.
Chris is vijfendertig en zijn ouders wonen in een wijk voor oudere mensen. Er wordt druk &#8211; maar discreet &#8211; gestorven. De spotnaam voor de wijk luidt Wrinkle Village, Rimpeldorp. De jongere vrouwen die er wonen, waren ooit het groene blaadje voor hun nu bejaarde echtgenoten. Pakweg dertig jaar geleden stapte Pippa als erg groen blaadje in het huwelijk met uitgever Herb Lee, maar nu is ze de vijftig voorbij. Haar knappe gezicht verraadt haar leeftijd, maar ze heeft het lenige lichaam van een twintigjarige. Haar man ziet er met zijn tachtig ook nog bijzonder vitaal uit, al heeft hij drie ernstige hartaanvallen achter de rug. In de loop van de film zal een vierde hem fataal worden.
De eerste ontmoeting tussen Pippa Lee en Chris Nadeau doet sterk denken aan de schitterende openingsscène van The Graduate (Mike Nichols, 1967). Een zoon komt naar huis en zijn trotse ouders geven een feestje voor hem. Ook deze zoon heeft niets met de gasten, die allemaal veel ouder zijn dan hij. Een van hen zal haar uitgehongerde oog op hem laten vallen en hem min of meer bevelen een verhouding met haar te beginnen. Haar naam is Mrs Robinson en Ben zal haar altijd Mrs Robinson blijven noemen, ook wanneer ze samen in bed liggen.
Uiteindelijk wordt Ben hopeloos verliefd op de dochter van Mrs Robinson, tegen haar uitdrukkelijke verbod in. Hij rukt dochter Elaine bijna letterlijk uit de klauwen van haar moeder. &#8216;Het is te laat!&#8217; roept de ziedende Mrs Robinson. &#8216;Niet voor mij!&#8217; antwoordt Elaine.
Pippa Lee en haar dochter hebben het beter getroffen met elkaar. Tussen die twee is het niet altijd koek en ei geweest, maar de plooien worden gladgestreken. Wanneer Pippa bij haar knappe, jonge &#8216;vriend&#8217; in de auto stapt om samen met hem &#8216;een verre reis&#8217; te maken, kan ze rekenen op alle begrip van haar dochter. &#8216;Mamma heeft de helft van haar leven voor ons opgeofferd,&#8217; zegt ze tegen haar beduusde broer. &#8216;Ze heeft vakantie verdiend.&#8217; Vervolgens omhelzen moeder en dochter elkaar innig.
Stud van dienst
De afgrond die gaapt tussen The Private Lives of Pippa Lee (Rebecca Miller, 2009) en The Graduate geeft een idee van de revolutie die zich de afgelopen jaren heeft voltrokken. The Graduate is een moderne versie van Sneeuwwitje, met Mrs Robinson als de gefrustreerde stiefmoeder die de begeerlijkste vrouw van het land wil zijn en dochter Elaine als de bekoorlijke Sneeuwwitje. Mrs Robinson mag als een vamp haar benen verleidelijk etaleren, maar in een aantal scènes verandert ze in een afzichtelijke heks. De jeugd en ongerepte schoonheid van haar dochter zijn haar een doorn in het oog. Ben is te naïef om dit te beseffen, maar het evenwicht wordt hersteld. Hij kiest voor Elaine, waarna Mrs Robinson een wanhopige en alcoholische oude dag wacht.
The Private Lives of Pippa Lee herschrijft de ijzeren wetten die zijn vastgelegd in de eeuwenoude sprookjes: moeders en dochters hoeven elkaar niet te haten, oudere vrouwen zijn niet per definitie tot eenzaamheid gedoemd en een jongere man kan voor een oudere vrouw kiezen, zelfs wanneer ze een dochter heeft die qua leeftijd beter bij hem past.
Ik behoor tot de generatie die geleerd heeft dat een man twee tot vijf jaar ouder moest zijn dan zijn vrouw, en tien tot twintig centimeter groter. Hij moest meer verdienen dan zij. Haar baan &#8211; veelal parttime &#8211; mocht zijn carrière niet in de weg staan. Afwijkingen van die norm waren het voorwerp van spot. Ze werden tegennatuurlijk genoemd.
Verder kregen we mee dat een man beter &#8216;conserveerde&#8217; dan een vrouw. Bij een vrouw sloeg het verval sneller toe, zeker na een of meer zwangerschappen, die haar tot vormeloosheid veroordeelden. Bij de man was het vervolgens tijd voor een midlife crisis en hunker naar jonger &#8216;vlees&#8217;. Het was zaak een man te kiezen uit rechtschapen hout, die zich niet tot zulke egoïstische wandaden zou verlagen. Een vrouw moest er grote zorg voor dragen zich niet te laten gaan. Maar ze mocht zich ook niet jonger voordoen dan ze was, want daarmee maakte ze zich belachelijk.
Mijn eerste man was elf maanden jonger dan ik, wat aan mijn moeder de opmerking ontlokte dat hij op zoek was gegaan naar een moederfiguur. De volgende was elf en een half jaar ouder dan ik, wat mijn moeder deed besluiten dat ik een vaderfiguur had gezocht. Mijn huidige man is tien en een half jaar jonger dan ik. Ik kan me geen commentaar van haar herinneren.
Een relatie met een jonger iemand is erg prettig, vooral wanneer je van hem houdt en hij van jou. Dat &#8216;detail&#8217; wordt in het leeftijdsdebat wel eens over het hoofd gezien. En nee, ik ben niet bang voor wat er over tien jaar te gebeuren staat wanneer ik mijn vierenzestigste verjaardag vier en hij drieënvijftig is. We zien wel als het zover is. Misschien komt het nooit zover.
De lifestyle artikelen in de bladen vertellen me dat ik een &#8216;poema&#8217; ben en mijn man een &#8216;toyboy&#8217;. Het zijn vernederende benamingen die hem herleiden tot een seksspeeltje en mij tot een bloeddorstig roofdier of &#8211; om het met een plastische Vlaamse uitdrukking te zeggen &#8211; tot &#8216;een oude schuur die in brand staat&#8217;. &#8216;Poema&#8217; en &#8216;toyboy&#8217; zijn eerder van toepassing op korte, heftige contacten, zoals onlangs tussen de vijftigjarige Madonna en de jonge adonis Jesus Luz. Toen onze relatie pril was, werd vrij algemeen verondersteld dat het ons louter te doen was om de seks. Een andere verklaring voor deze &#8216;anomalie&#8217; kon men niet bedenken. Mijn man werd beschouwd als de stud van dienst. Bijna tien jaar later is de sensatie goddank geluwd.
De poema is financieel en emotioneel onafhankelijk. Ze heeft geen man nodig om voor haar te zorgen of om haar kinderen te geven. De toyboy is een luxeartikel dat ze zich kan veroorloven, vergelijkbaar met een sportauto of een jacuzzi. Misschien is hij zelfs een statussymbool, net zoals oudere, succesvolle mannen graag uitpakken met een jongere sexy vrouw, die ze als een trofee aan de wereld laten zien.
Poema&#8217;s met hun toyboys worden gezien als het zoveelste bewijs dat vrouwen op steeds stevigere benen staan, zelfs wanneer ze op duizelingwekkende naaldhakken balanceren. Of misschien leveren ze het bewijs dat vrouwen &#8211; én mannen &#8211; zich minder van maatschappelijke normen hoeven aan te trekken. Die normen vervagen hoe dan ook. Wat relaties betreft, vervult de maatschappij minder en minder de rol van regelneef.
Jurk dichtritsen
&#8216;The life you love may be your own.&#8217; Zo luidt de ondertitel van The Private Lives of Pippa Lee. Je kunt het leven leiden dat je wilt. Je hoeft niet de gevangene of het slachtoffer te zijn van conventies. Grijp de kans die je geboden wordt. Jij en jij alleen beschikt over je leven.
Pippa Lee is een verre afstammeling van Edna Pontellier in Kate Chopins roman The Awakening (1899). Wanneer ze voor Chris kiest, zegt ze nadrukkelijk: &#8216;I am awake.&#8217; Jarenlang heeft Pippa haar wilde kant onderdrukt. Met doorgedreven zelfdiscipline heeft ze zich aangepast aan de wensen van haar man. Ze is de perfecte gastvrouw en een modelechtgenote geworden, al hebben mensen in de gaten dat ze haar eigenlijk niet kennen. De ontmoeting met Chris schudt haar wakker. Anders dan die arme Edna in The Awakening hoeft ze helemaal geen zelfmoord te plegen. Ze mag genieten en ze mag zichzelf zijn zonder dat ze daarvoor wordt gestraft.
Chris heeft geen baan en ook geen geld, maar dat zal de rijke Pippa een zorg wezen. Chris wordt door zijn ouders &#8216;half-baked&#8217; genoemd, maar zoals Keanu Reeves hem neerzet, denk je: die zal wel zijn verantwoordelijkheid gaan nemen. Pippa bemoedert Chris niet. Integendeel. Soms lijkt zij het gekwetste vogeltje dat bescherming zoekt in zijn liefdevolle, sterke armen. Pippa sleept trauma&#8217;s en schuldgevoelens met zich mee. Haar huwelijk met Herb beschouwde ze als een vorm van boetedoening. Hij was haar laatste kans om een goed mens te worden.
Weinig filmheldinnen die iets met een jongere man beginnen, is zoveel zorgeloosheid beschoren als Pippa Lee. Meestal speelt het verhaal zich af in een context die het seksuele verkeer tussen de oudere vrouw en haar jongere geliefde streng afkeurt of zelfs verbiedt, omdat de jongen minderjarig is. De geliefden doorbreken een taboe en moeten hun passie kost wat kost geheim houden. Steven in Notes on a Scandal (Richard Eyre, 2006) is pas vijftien, net als Michael in The Reader (Stephen Daldry, 2008). Hun minnaressen plegen een strafbaar feit. Sheba in Notes on a Scandal eindigt zelfs in de gevangenis. Nochtans nam Steven het initiatief en is het twijfelachtig of de affaire hem beschadigd heeft. Michael is voor het leven getekend, maar dat komt door de abrupte breuk. Het wordt allemaal nog traumatischer wanneer hij de gruwelijke details over Hannahs naziverleden verneemt.
Ik ben nooit een jongen van vijftien geweest, maar als ik films en romans mag geloven, kunnen die adolescenten behoorlijk in de ban zijn van dertig- tot veertigjarige vrouwen, die ze door kieren en sleutelgaten begluren. De vrouw krijgt het meestal snel in de gaten. Ze kan haar jonge aanbidder wegjagen, of ze kan het spelletje laten duren, of ze nodigt hem uit bij haar in huis om haar &#8216;rug af te drogen&#8217; of haar &#8216;jurk dicht te ritsen&#8217;.
Zelden gelijkwaardig
In sommige culturen, zo zegt men, is het gebruikelijk dat ouders hun opgroeiende zonen geld toestoppen om zich in een bordeel te laten inwijden. In Chéri (Stephen Frears, 2009) wordt de verwende en lamlendige Chéri door zijn moeder min of meer in de armen van de courtisane Léa geduwd. Zij moet hem het klappen van de zweep bijbrengen én hem zoet houden tot de tijd rijp is voor een huwelijk met een jongere vrouw. De relatie duurt veel langer dan de moeder had gepland en de twee raken verslingerd aan elkaar. Maar uiteindelijk zullen ze noodgedwongen scheiden. Léa leest in Chéri&#8217;s ogen dat hij haar oud begint te vinden én het is de hoogste tijd dat hij op zijn eigen benen leert staan. Bij Léa kan hij eeuwig een bemoederd kind blijven. Chéri komt tegen haar betutteling in opstand, maar slaagt er niet in zonder haar hulp iets van zijn leven te maken.
De partners in deze relaties zijn zelden gelijkwaardig. De oudere heeft meer geld, meer ervaring, meer status. Bewust of onbewust manipuleert ze de jongere man: ze stelt eisen, ze geeft hem bevelen, ze koopt hem om met geld of dure geschenken. De jonge man heeft de middelen noch de kracht om de situatie te veranderen. Dikwijls is hij een dromer die indruk maakt met een gedicht of een pseudodiepzinnige uitspraak. Hij lijkt zuiver en intens, maar eigenlijk is hij labiel of gestoord. &#8216;Half-baked&#8217; zoals de ouders van Chris het omschrijven.
In de film The Good Girl (Miguel Arteta, 2002) is Holden (Jake Gyllenhaal) zo half-baked dat Justine (Jennifer Aniston) hem zo snel mogelijk uit haar leven wil verbannen, zelfs al draagt ze zijn kind. Aanvankelijk hoopte ze samen met hem aan de sleur van haar leven te ontsnappen, maar na een tijdje met Holden lijkt die sleur haar best aantrekkelijk. Traditionele normen en waarden kunnen mensen in een keurslijf dwingen, maar ze bieden ook houvast. In films als Something&#8217;s Gotta Give (Nancy Meyers, 2003) en Prime (Ben Younger, 2005) wordt onderzocht hoeveel rek er in bestaande taboes zit. Niet echt veel, zo klinkt het antwoord. Het kan bijvoorbeeld spannend lijken om een dochter en een moeder met dezelfde man het bed te laten delen, maar uiteindelijk haalt iedereen opgelucht adem wanneer er weer netjes tussen generatiegenoten wordt geneukt.
Minder bereid te lijden
Betekent The Private Lives of Pippa Lee dan geen revolutie? Is de film niet meer dan een lichtende uitzondering? Ik denk van niet.
&#8216;Ik wil leven,&#8217; zegt Herb tegen Pippa. En hij vervloekt haar omdat ze hem het gevoel geeft oud te zijn. &#8216;Ik kan de aarde al in mijn mond proeven,&#8217; zegt hij bitter. &#8216;Je bént oud,&#8217; antwoordt Pippa nuchter.
Omdat Herb wil leven, is hij iets begonnen met een vrouw die nog jonger is dan Pippa, zoals mannen al jaren en jaren ongestraft doen. Het nieuwe is dat ook vrouwen hunkeren naar liefde en passie, zelfs wanneer ze de menopauze voorbij zijn. Na Herbs dood kan Pippa in de buurt van haar zoon gaan wonen en wachten op de kleinkinderen die van haar een toegewijde oma zullen maken. In The Mother (Roger Michell, 2003) weet May dat iedereen van haar verwacht dat ze zich schikt in haar lot als weduwe van zeventig. Allebei verwerpen ze de rol die voor hen klaar ligt. Net als Herb willen ze léven. &#8216;Ik begon te vrezen dat ik alleen nog door de begrafenisondernemer zou worden aangeraakt,&#8217; zegt May na een heftige vrijpartij met een veel jongere man.
Deze vrouwen weigeren aan een tragisch einde te komen of eenzaam weg te kwijnen. Pippa rijdt van het verleden weg in het gezelschap van een knappe jonge man; May onderneemt de tocht in haar eentje, nadat haar affaire met de minnaar van haar dochter geëindigd is in vernedering. In Wolke Neun (Andreas Dresen, 2008) laat de zestigjarige Inge haar man staan voor iemand die zestien jaar ouder is. Maar die man geeft haar het gevoel te léven.
In films zowel als in het echte leven lijken mensen minder bereid te lijden. Of ze lijden, maar ze willen het lijden niet nodeloos rekken. &#8216;Laten we in fast forward naar de scheiding gaan,&#8217; zegt Pippa tegen haar man wanneer ze zijn overspelige relatie heeft ontdekt. En vervolgens gaat ze in fast forward naar haar nieuwe liefde. Meer nog dan een keuze voor hem, is het een keuze voor de vrouw die ze jaren heeft onderdrukt. Die vrouw is zijzelf.
Rebecca Miller’s ‘The Private Lives of Pippa Lee’ (met o.a. Robin Wright Penn en Keanu Reeves) is vanaf deze week te zien in de bioscoop.

Poema’s en toyboys

<div class="wpg-element paragraph">
01-08-2009 Door Kristien Hemmerechts
In films en in het echte leven gaan de clichés aan diggelen over oudere vrouwen die een relatie aangaan met jongere mannen. Het zoveelste bewijs dat vrouwen op steeds stevigere benen staan.
</div>
<div style="width:250px; height:auto;" class="wpg-element image right"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2009/07/532b37a2-8e19-4586-83ff-65149b620f5e_pippalee1.jpg" width="250" height="166" alt="Robin Wright Penn en Keanu Reeves" />Robin Wright Penn en Keanu Reeves</div>
<div class="wpg-element paragraph">
De eerste keer dat Pippa Lee de man ziet met wie ze op het einde van de film zal wegrijden, heeft hij zich verschanst in zijn kamer. Zijn ouders geven een feestje voor hem, maar Chris weigert kennis te komen maken met de opgetrommelde mensen. De gasten zijn gemiddeld twee keer zo oud als hij. Chris is vijfendertig en zijn ouders wonen in een wijk voor oudere mensen. Er wordt druk – maar discreet – gestorven. De spotnaam voor de wijk luidt Wrinkle Village, Rimpeldorp.
De jongere vrouwen die er wonen, waren ooit het groene blaadje voor hun nu bejaarde echtgenoten. Pakweg dertig jaar geleden stapte Pippa als erg groen blaadje in het huwelijk met uitgever Herb Lee, maar nu is ze de vijftig voorbij. Haar knappe gezicht verraadt haar leeftijd, maar ze heeft het lenige lichaam van een twintigjarige. Haar man ziet er met zijn tachtig ook nog bijzonder vitaal uit, al heeft hij drie ernstige hartaanvallen achter de rug. In de loop van de film zal een vierde hem fataal worden.
De eerste ontmoeting tussen Pippa Lee en Chris Nadeau doet sterk denken aan de schitterende openingsscène van The Graduate (Mike Nichols, 1967). Een zoon komt naar huis en zijn trotse ouders geven een feestje voor hem. Ook deze zoon heeft niets met de gasten, die allemaal veel ouder zijn dan hij. Een van hen zal haar uitgehongerde oog op hem laten vallen en hem min of meer bevelen een verhouding met haar te beginnen. Haar naam is Mrs Robinson en Ben zal haar altijd Mrs Robinson blijven noemen, ook wanneer ze samen in bed liggen.
</div>
<div style="width:250px; height:165px;" class="wpg-element image right"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2009/07/ff0c91c0-97eb-4587-82e1-1cfe373ca625_thegraduate1.jpg" width="250" height="165" alt="" /></div>
<div class="wpg-element paragraph">
Uiteindelijk wordt Ben hopeloos verliefd op de dochter van Mrs Robinson, tegen haar uitdrukkelijke verbod in. Hij rukt dochter Elaine bijna letterlijk uit de klauwen van haar moeder. ‘Het is te laat!’ roept de ziedende Mrs Robinson. ‘Niet voor mij!’ antwoordt Elaine.
Pippa Lee en haar dochter hebben het beter getroffen met elkaar. Tussen die twee is het niet altijd koek en ei geweest, maar de plooien worden gladgestreken. Wanneer Pippa bij haar knappe, jonge ‘vriend’ in de auto stapt om samen met hem ‘een verre reis’ te maken, kan ze rekenen op alle begrip van haar dochter. ‘Mamma heeft de helft van haar leven voor ons opgeofferd,’ zegt ze tegen haar beduusde broer. ‘Ze heeft vakantie verdiend.’ Vervolgens omhelzen moeder en dochter elkaar innig.
Stud van dienst De afgrond die gaapt tussen The Private Lives of Pippa Lee (Rebecca Miller, 2009) en The Graduate geeft een idee van de revolutie die zich de afgelopen jaren heeft voltrokken. The Graduate is een moderne versie van Sneeuwwitje, met Mrs Robinson als de gefrustreerde stiefmoeder die de begeerlijkste vrouw van het land wil zijn en dochter Elaine als de bekoorlijke Sneeuwwitje. Mrs Robinson mag als een vamp haar benen verleidelijk etaleren, maar in een aantal scènes verandert ze in een afzichtelijke heks. De jeugd en ongerepte schoonheid van haar dochter zijn haar een doorn in het oog. Ben is te naïef om dit te beseffen, maar het evenwicht wordt hersteld. Hij kiest voor Elaine, waarna Mrs Robinson een wanhopige en alcoholische oude dag wacht. 
<object width="255" height="206"><param name="movie" value="https://www.youtube.com/v/JU_FTUQ1iLI&#038;hl=nl&#038;fs=1&#038;"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><param name="allowscriptaccess" value="always"></param><embed src="https://www.youtube.com/v/JU_FTUQ1iLI&#038;hl=nl&#038;fs=1&#038;" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" width="255" height="206"></embed></object>
The Private Lives of Pippa Lee herschrijft de ijzeren wetten die zijn vastgelegd in de eeuwenoude sprookjes: moeders en dochters hoeven elkaar niet te haten, oudere vrouwen zijn niet per definitie tot eenzaamheid gedoemd en een jongere man kan voor een oudere vrouw kiezen, zelfs wanneer ze een dochter heeft die qua leeftijd beter bij hem past.
Ik behoor tot de generatie die geleerd heeft dat een man twee tot vijf jaar ouder moest zijn dan zijn vrouw, en tien tot twintig centimeter groter. Hij moest meer verdienen dan zij. Haar baan – veelal parttime – mocht zijn carrière niet in de weg staan. Afwijkingen van die norm waren het voorwerp van spot. Ze werden tegennatuurlijk genoemd. 
Verder kregen we mee dat een man beter ‘conserveerde’ dan een vrouw. Bij een vrouw sloeg het verval sneller toe, zeker na een of meer zwangerschappen, die haar tot vormeloosheid veroordeelden. Bij de man was het vervolgens tijd voor een midlife crisis en hunker naar jonger ‘vlees’. Het was zaak een man te kiezen uit rechtschapen hout, die zich niet tot zulke egoïstische wandaden zou verlagen. Een vrouw moest er grote zorg voor dragen zich niet te laten gaan. Maar ze mocht zich ook niet jonger voordoen dan ze was, want daarmee maakte ze zich belachelijk.
Mijn eerste man was elf maanden jonger dan ik, wat aan mijn moeder de opmerking ontlokte dat hij op zoek was gegaan naar een moederfiguur. De volgende was elf en een half jaar ouder dan ik, wat mijn moeder deed besluiten dat ik een vaderfiguur had gezocht. Mijn huidige man is tien en een half jaar jonger dan ik. Ik kan me geen commentaar van haar herinneren.
Een relatie met een jonger iemand is erg prettig, vooral wanneer je van hem houdt en hij van jou. Dat ‘detail’ wordt in het leeftijds­debat wel eens over het hoofd gezien. En nee, ik ben niet bang voor wat er over tien jaar te gebeuren staat wanneer ik mijn vierenzestigste verjaardag vier en hij drieënvijftig is. We zien wel als het zover is. Misschien komt het nooit zover.
</div>
<div style="width:250px; height:auto;" class="wpg-element image left"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2009/07/8a073f93-2069-4e27-a2da-c8c5ef2676db_madonna_luz1.jpg" width="250" height="147" alt="Madonna en haar &#039;toyboy&#039;" />Madonna en haar &#039;toyboy&#039;</div>
<div class="wpg-element paragraph">
De lifestyle artikelen in de bladen vertellen me dat ik een ‘poema’ ben en mijn man een ‘toyboy’. Het zijn vernederende benamingen die hem herleiden tot een seksspeeltje en mij tot een bloeddorstig roofdier of – om het met een plastische Vlaamse uitdrukking te zeggen – tot ‘een oude schuur die in brand staat’. ‘Poema’ en ‘toyboy’ zijn eerder van toepassing op korte, heftige contacten, zoals onlangs tussen de vijftigjarige Madonna en de jonge adonis Jesus Luz. Toen onze relatie pril was, werd vrij algemeen verondersteld dat het ons louter te doen was om de seks. Een andere verklaring voor deze ‘anomalie’ kon men niet bedenken. Mijn man werd beschouwd als de stud van dienst. Bijna tien jaar later is de sensatie goddank geluwd. 
De poema is financieel en emotioneel onafhankelijk. Ze heeft geen man nodig om voor haar te zorgen of om haar kinderen te geven. De toyboy is een luxeartikel dat ze zich kan veroorloven, vergelijkbaar met een sportauto of een jacuzzi. Misschien is hij zelfs een statussymbool, net zoals oudere, succesvolle mannen graag uitpakken met een jongere sexy vrouw, die ze als een trofee aan de wereld laten zien.
Poema’s met hun toyboys worden gezien als het zoveelste bewijs dat vrouwen op steeds stevigere benen staan, zelfs wanneer ze op duizelingwekkende naaldhakken balanceren. Of misschien leveren ze het bewijs dat vrouwen – én mannen – zich minder van maatschappelijke normen hoeven aan te trekken. Die normen vervagen hoe dan ook. Wat relaties betreft, vervult de maatschappij minder en minder de rol van regelneef.
Jurk dichtritsen ‘The life you love may be your own.’ Zo luidt de ondertitel van The Private Lives of Pippa Lee. Je kunt het leven leiden dat je wilt. Je hoeft niet de gevangene of het slachtoffer te zijn van conventies. Grijp de kans die je geboden wordt. Jij en jij alleen beschikt over je leven.
Pippa Lee is een verre afstammeling van Edna Pontellier in Kate Chopins roman The Awakening (1899). Wanneer ze voor Chris kiest, zegt ze nadrukkelijk: ‘I am awake.’ Jarenlang heeft Pippa haar wilde kant onderdrukt. Met doorgedreven zelfdiscipline heeft ze zich aangepast aan de wensen van haar man. Ze is de perfecte gastvrouw en een modelechtgenote geworden, al hebben mensen in de gaten dat ze haar eigenlijk niet kennen. De ontmoeting met Chris schudt haar wakker. Anders dan die arme Edna in The Awakening hoeft ze helemaal geen zelfmoord te plegen. Ze mag genieten en ze mag zichzelf zijn zonder dat ze daarvoor wordt gestraft.
Chris heeft geen baan en ook geen geld, maar dat zal de rijke Pippa een zorg wezen. Chris wordt door zijn ouders ‘half-baked’ genoemd, maar zoals Keanu Reeves hem neerzet, denk je: die zal wel zijn verantwoordelijkheid gaan nemen. Pippa bemoedert Chris niet. Integendeel. Soms lijkt zij het gekwetste vogeltje dat bescherming zoekt in zijn liefdevolle, sterke armen. Pippa sleept trauma’s en schuldgevoelens met zich mee. Haar huwelijk met Herb beschouwde ze als een vorm van boetedoening. Hij was haar laatste kans om een goed mens te worden. 
Weinig filmheldinnen die iets met een jongere man beginnen, is zoveel zorgeloosheid beschoren als Pippa Lee. Meestal speelt het verhaal zich af in een context die het seksuele verkeer tussen de oudere vrouw en haar jongere geliefde streng afkeurt of zelfs verbiedt, omdat de jongen minderjarig is. De geliefden doorbreken een taboe en moeten hun passie kost wat kost geheim houden. Steven in Notes on a Scandal (Richard Eyre, 2006) is pas vijftien, net als Michael in The Reader (Stephen Daldry, 2008). Hun minnaressen plegen een strafbaar feit. Sheba in Notes on a Scandal eindigt zelfs in de gevangenis. Nochtans nam Steven het initiatief en is het twijfelachtig of de affaire hem beschadigd heeft. Michael is voor het leven getekend, maar dat komt door de abrupte breuk. Het wordt allemaal nog traumatischer wanneer hij de gruwelijke details over Hannahs naziverleden verneemt.
Ik ben nooit een jongen van vijftien geweest, maar als ik films en romans mag geloven, kunnen die adolescenten behoorlijk in de ban zijn van dertig- tot veertigjarige vrouwen, die ze door kieren en sleutelgaten begluren. De vrouw krijgt het meestal snel in de gaten. Ze kan haar jonge aanbidder wegjagen, of ze kan het spelletje laten duren, of ze nodigt hem uit bij haar in huis om haar ‘rug af te drogen’ of haar ‘jurk dicht te ritsen’. 
Zelden gelijkwaardig In sommige culturen, zo zegt men, is het gebruikelijk dat ouders hun opgroeiende zonen geld toestoppen om zich in een bordeel te laten inwijden. In Chéri (Stephen Frears, 2009) wordt de verwende en lamlendige Chéri door zijn moeder min of meer in de armen van de courtisane Léa geduwd. Zij moet hem het klappen van de zweep bijbrengen én hem zoet houden tot de tijd rijp is voor een huwelijk met een jongere vrouw. De relatie duurt veel langer dan de moeder had gepland en de twee raken verslingerd aan elkaar. Maar uiteindelijk zullen ze noodgedwongen scheiden. Léa leest in Chéri’s ogen dat hij haar oud begint te vinden én het is de hoogste tijd dat hij op zijn ­eigen benen leert staan. Bij Léa kan hij eeuwig een bemoederd kind blijven. Chéri komt tegen haar betutteling in opstand, maar slaagt er niet in zonder haar hulp iets van zijn leven te maken.
De partners in deze relaties zijn zelden gelijkwaardig. De oudere heeft meer geld, meer ervaring, meer status. Bewust of onbewust manipuleert ze de jongere man: ze stelt eisen, ze geeft hem bevelen, ze koopt hem om met geld of dure geschenken. De jonge man heeft de middelen noch de kracht om de situatie te veranderen. Dikwijls is hij een dromer die indruk maakt met een gedicht of een pseudodiepzinnige uitspraak. Hij lijkt zuiver en intens, maar eigenlijk is hij labiel of gestoord. ‘Half-baked’ zoals de ouders van Chris het omschrijven. 
In de film The Good Girl (Miguel Arteta, 2002) is Holden (Jake Gyllenhaal) zo half-baked dat Justine (Jennifer Aniston) hem zo snel mogelijk uit haar leven wil verbannen, zelfs al draagt ze zijn kind. Aanvankelijk hoopte ze samen met hem aan de sleur van haar leven te ontsnappen, maar na een tijdje met Holden lijkt die sleur haar best aantrekkelijk. Traditionele normen en waarden kunnen mensen in een keurslijf dwingen, maar ze bieden ook houvast. In films als Something’s Gotta Give (Nancy Meyers, 2003) en Prime (Ben Younger, 2005) wordt onderzocht hoeveel rek er in bestaande taboes zit. Niet echt veel, zo klinkt het antwoord. Het kan bijvoorbeeld spannend lijken om een dochter en een moeder met dezelfde man het bed te laten delen, maar uiteindelijk haalt iedereen opgelucht adem wanneer er weer netjes tussen generatiegenoten wordt geneukt. 
Minder bereid te lijden Betekent The Private Lives of Pippa Lee dan geen revolutie? Is de film niet meer dan een lichtende uitzondering? Ik denk van niet.
‘Ik wil leven,’ zegt Herb tegen Pippa. En hij vervloekt haar omdat ze hem het gevoel geeft oud te zijn. ‘Ik kan de aarde al in mijn mond proeven,’ zegt hij bitter. ‘Je bént oud,’ antwoordt Pippa nuchter. 
Omdat Herb wil leven, is hij iets begonnen met een vrouw die nog jonger is dan Pippa, zoals mannen al jaren en jaren ongestraft doen. Het nieuwe is dat ook vrouwen hunkeren naar liefde en passie, zelfs wanneer ze de menopauze voorbij zijn. Na Herbs dood kan Pippa in de buurt van haar zoon gaan wonen en wachten op de kleinkinderen die van haar een toegewijde oma zullen maken. In The Mother (Roger Michell, 2003) weet May dat iedereen van haar verwacht dat ze zich schikt in haar lot als weduwe van zeventig. Allebei verwerpen ze de rol die voor hen klaar ligt. Net als Herb willen ze léven. ‘Ik begon te vrezen dat ik alleen nog door de begrafenisondernemer zou worden aangeraakt,’ zegt May na een heftige vrijpartij met een veel jongere man.
Deze vrouwen weigeren aan een tragisch einde te komen of eenzaam weg te kwijnen. Pippa rijdt van het verleden weg in het gezelschap van een knappe jonge man; May onderneemt de tocht in haar eentje, nadat haar affaire met de minnaar van haar dochter geëindigd is in vernedering. In Wolke Neun (Andreas Dresen, 2008) laat de zestigjarige Inge haar man staan voor iemand die zestien jaar ouder is. Maar die man geeft haar het gevoel te léven. 
In films zowel als in het echte leven lijken mensen minder bereid te lijden. Of ze lijden, maar ze willen het lijden niet nodeloos rekken. ‘Laten we in fast forward naar de scheiding gaan,’ zegt Pippa tegen haar man wanneer ze zijn overspelige relatie heeft ontdekt. En vervolgens gaat ze in fast forward naar haar nieuwe liefde. Meer nog dan een keuze voor hem, is het een keuze voor de vrouw die ze jaren heeft onderdrukt. Die vrouw is zijzelf.
Rebecca Miller’s ‘The Private Lives of Pippa Lee’ (met o.a. Robin Wright Penn en Keanu Reeves) is vanaf deze week te zien in de bioscoop. 
</div>

Oudere vrouwen met jongere mannen; poema’s en toyboys

Film / Coco avant Chanel
Als kind leek volwassen worden me het ergste wat je kon overkomen. Sindsdien weet ik dat daar een term voor bestaat. Ik leed aan een Peter Pan-complex. In mijn geval was dat het directe gevolg van de permanenten en mises en plis (watergolf) waarmee ik volwassen vrouwen in mijn buurt zag rondlopen, én van het korset of de gaine waarvan ik wist dat mijn oma en mijn moeder ze onder hun kleren droegen. Voor ze in bed stapten ging die uit, maar in de plaats kwamen de bigoudis (krulspelden) waarover een netje werd gespannen. De gaine, waarin geen baleinen zaten, betekende een belangrijke stap richting grotere bewegingsvrijheid. Er bestond ook een gaine culotte, waar een korte broek aan vastzat, en een gaine maillot, waarin een bh was verwerkt. Dat kledingstuk reserveerde mijn moeder voor soirées waarop ze nauwsluitende jurken droeg.
Voor de martelingen van het vrouwelijke lichaam werden Franse woorden gebruikt. Dat een vrouw moest afzien om mooi te zijn, sterker zelfs: dat ze niet mooi kon zijn zónder af te zien, was een waarheid die uit de Franse cultuur was overgewaaid. Zowel mijn oma als mijn moeder waren bijna letterlijk op de grens met Frankrijk geboren. Nooit zouden ze het huis zijn uitgegaan of mensen hebben ontvangen zonder eerst hun gaine of korset te hebben aangetrokken, want je moest convenable (deftig) zijn. Mijn vader noemde een bh soms lachend een &#8216;tietengareel&#8217;. Het woord vatte alles samen wat met het uiterlijk van vrouwen moest gebeuren voor ze zich aan de buitenwereld mochten vertonen. Of aan hun man. Ze moesten worden gefatsoeneerd.
Ademruimte
Bizar genoeg was de strijd tegen het korset al jaren eerder aangebonden, onder anderen door een frêle vrouw die een van de meest succesvolle modeontwerpsters ooit zou worden. Een korset was wel het laatste wat Coco Chanel (1883-1971) nodig had. Ze groeide op in een weeshuis waar ze van de kloosterzusters jurken moest dragen die &#8216;vrouwelijke vormen&#8217; wegmoffelden, maar van haar jongensachtige figuur viel weinig te verstoppen. Als we de film mogen geloven die Anne Fontaine over haar heeft gemaakt, bleef Coco Chanel dat soort jurken dragen toen ze samen met haar zus een centje bijverdiende als zangeres in een café chantant. Daar liepen ook schaarser geklede vrouwen rond die zich door de klanten moesten laten bepotelen, maar Coco en haar zus leenden zich daar niet voor.
Coco, die als Gabrielle geboren werd, had haar bijnaam aan die korte zangcarrière te danken. Zij en haar zus zongen er het liedje &#8216;Qui qu&#8217;a vu Coco&#8217; (Wie heeft Coco gezien). Ondanks &#8211; of dankzij &#8211; hun zedige jurken scharrelde haar zus er een baron op die smoorverliefd op haar werd. Zijn familie verzette zich tegen een huwelijk. En dus woonden ze ongetrouwd samen en wachtten geduldig de dood van zijn ouders af.
Ook Coco leerde er een baron kennen, Etienne Balsan. Zijn intenties waren minder eerbaar maar uiteindelijk zou hij een cruciale rol in Coco&#8217;s leven spelen. Via hem kwam het weesmeisje, dat door de kloosterzusters tot naaister was opgeleid, in de beau monde terecht. Ze zag vrouwen zweten en puffen in hun dichtgesnoerde jurken. Ze torsten gigantische hoeden en etaleerden juwelen als medailles en trofeeën op hun weelderige boezem. Paardrijden gebeurde in amazonezit.
Coco keek ernaar en kon haar ogen niet geloven. En vervolgens keek ze naar de kleren die mannen droegen en besloot dat ook vrouwen ademruimte moesten krijgen. Ze hoefden hun tailles niet in te rijgen en hun borsten niet uit gulle decolletés te laten puilen. Trouwens, zo zei ze tegen een gevierde actrice, mannen vinden het veel spannender als ze niet meteen alles te zien krijgen. Míjn vader formuleerde die wijsheid zo: &#8216;Een gewiekste handelaarster legt haar beste waren niet in het uitstalraam.&#8217;
Iets van niets
&#8216;Die Chanel had makkelijk praten,&#8217; hoor ik mijn moeder in gedachten zeggen. &#8216;Zij had geen grammetje vet!&#8217; Ze was &#8211; cru gezegd &#8211; plat als een plank.
Zelf ben ik op de valreep aan gaine en korset ontsnapt dankzij het advies van een arts. Die noemde ze een ramp voor buikspieren. Mijn zus, die twee jaar ouder is dan ik, heeft nog even een &#8216;lichte&#8217; gaine gedragen van het merk Playtex &#8211; sommige details vergeet ik blijkbaar nooit. Intussen waren goddank de jaren zeventig aangebroken. Hippies en feministen hadden vrouwen van alle leeftijden echt bevrijd. Wij droegen bij voorkeur losse jurken uit India. Of tuinbroeken en een T-shirt. En klompen of sandalen. Wij gebruikten zelden make-up.
Zoveel vestimentaire laisser faire, laisser aller zou Coco ongetwijfeld een brug te ver zijn geweest. Die losbandige mode &#8211; of was het een afwezigheid van mode &#8211; ligt alweer in het verleden. Vrouwen ontdekten dat er aan een ontblote platte buik, weelderige borsten en duizelingwekkende hoge pumps macht viel te ontlenen. Het powerfeminisme was geboren.
Ik kan me niet voorstellen dat het blote vlees Coco&#8217;s goedkeuring zou hebben weggedragen. Volgens haar moest een vrouw er in de eerste plaats naar streven chic en gedistingeerd te zijn. Dat effect mocht zelfs met nepjuwelen worden bereikt. Het was zaak die met opgeheven hoofd en natuurlijk elegantie te dragen. Un petit rien. Iets van niets. Maar het kan een wereld van verschil maken. Dat tussen een vulgaire en stijlvolle vrouw bijvoorbeeld. De blote buiken die we afgelopen jaren zo veelvuldig hebben gezien zou Coco zonder enige twijfel als vulgair hebben verworpen.
Toevallig of niet valt de interesse voor Coco&#8217;s leven samen met een heropleving van haar principes. Vooral haar gevierde cocktailjurkjes doen het weer bijzonder goed. En ja, je kunt er inderdaad beter slank voor zijn.
Boy, de Baron en de Nazi
Coco Chanel moet een uitzonderlijk sterke en ambitieuze vrouw zijn geweest. En ze heeft zich vast aan opportunisme bezondigd. Veel scrupules kon ze zich niet veroorloven. Over haar jeugd vertelde ze uiteenlopende versies. Vooral het feit dat ze na de dood van haar moeder door haar vader in het weeshuis werd gedumpt hield ze liever geheim. Ze maakte zich ook tien jaar jonger dan ze in werkelijkheid was.
Chanel wilde werken én ze wilde financieel onafhankelijk zijn. Ironisch genoeg kon ze die onafhankelijkheid alleen maar bereiken via het bed van haar baron. Hij gaf haar het geld voor een eigen zaak en later kreeg ze ook geld van Arthur &#8216;Boy&#8217; Capel. Boy was haar grote liefde, maar hij kwam om bij een auto-ongeluk.
Coco avant Chanel besteedt vooral aandacht aan Coco&#8217;s amoureuze avonturen. Die lenen zich nu eenmaal voor een verfilming. Er zit ongetwijfeld ook een spannende film in haar liefdesleven in het bezette Parijs, toen ze een verhouding had met een nazi-officier. Haar landgenoten hebben het haar lange tijd kwalijk genomen. Maar blijkbaar is het tijd om haar opnieuw in de armen te sluiten. Binnenkort volgt een tweede Chanel-film, dit keer over haar relatie met componist Igor Stravinsky. Vroeg of laat komt de geschiedenis met de nazi-officier aan bod.
In de vertolking van Audrey Tautou wordt de ontwerpster voorgesteld als een eigenzinnig kind dat koppig in haar visie van de werkelijkheid gelooft, precies zoals Amélie Poulain dat deed in de gelijknamige film waaraan Tautou haar wereldroem dankt. Tautou&#8217;s Chanel heeft een scherpe tong, maar is uiteindelijk te aardig, te zuiver en te weinig seksueel om echt te overtuigen. Te veel Amélie en te weinig Coco. Ik sluit niet uit dat paradoxaal genoeg daar de charme ligt van deze uiterst onderhoudende film.
De film ‘Coco avant Chanel’ is vanaf komende week te zien in bioscopen door het gehele land.

Geen korset, maar ook geen blote buik

<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Geen korset, maar ook geen blote buik</h3>
23-05-2009 Door Kristien Hemmerechts
Ze was een uitzonderlijk sterke en ambitieuze vrouw. Ze bestreed het korset, maar een vrouw moest van haar wel een stijlvolle dame zijn. Haar amoureuze leven leende zich voor een weliswaar eenzijdige, maar niettemin onderhoudende film. 
Als kind leek volwassen worden me het ergste wat je kon overkomen. Sindsdien weet ik dat daar een term voor bestaat. Ik leed aan een Peter Pan-complex. In mijn geval was dat het directe gevolg van de permanenten en mises en plis (watergolf) waarmee ik volwassen vrouwen in mijn buurt zag rondlopen, én van het korset of de gaine waarvan ik wist dat mijn oma en mijn moeder ze onder hun kleren droegen. Voor ze in bed stapten ging die uit, maar in de plaats kwamen de bigoudis (krulspelden) waarover een netje werd gespannen. De gaine, waarin geen baleinen zaten, betekende een belangrijke stap richting grotere bewegingsvrijheid. Er bestond ook een gaine culotte, waar een korte broek aan vastzat, en een gaine maillot, waarin een bh was verwerkt. Dat kledingstuk reserveerde mijn moeder voor soirées waarop ze nauwsluitende jurken droeg.
Voor de martelingen van het vrouwelijke lichaam werden Franse woorden gebruikt. Dat een vrouw moest afzien om mooi te zijn, sterker zelfs: dat ze niet mooi kon zijn zónder af te zien, was een waarheid die uit de Franse cultuur was overgewaaid. Zowel mijn oma als mijn moeder waren bijna letterlijk op de grens met Frankrijk geboren. Nooit zouden ze het huis zijn uitgegaan of mensen hebben ontvangen zonder eerst hun gaine of korset te hebben aangetrokken, want je moest convenable (deftig) zijn. Mijn vader noemde een bh soms lachend een &#8216;tietengareel&#8217;. Het woord vatte alles samen wat met het uiterlijk van vrouwen moest gebeuren voor ze zich aan de buitenwereld mochten vertonen. Of aan hun man. Ze moesten worden gefatsoeneerd.
Ademruimte Bizar genoeg was de strijd tegen het korset al jaren eerder aangebonden, onder anderen door een frêle vrouw die een van de meest succesvolle modeontwerpsters ooit zou worden. Een korset was wel het laatste wat Coco Chanel (1883-1971) nodig had. Ze groeide op in een weeshuis waar ze van de kloosterzusters jurken moest dragen die &#8216;vrouwelijke vormen&#8217; wegmoffelden, maar van haar jongensachtige figuur viel weinig te verstoppen. Als we de film mogen geloven die Anne Fontaine over haar heeft gemaakt, bleef Coco Chanel dat soort jurken dragen toen ze samen met haar zus een centje bijverdiende als zangeres in een café chantant. Daar liepen ook schaarser geklede vrouwen rond die zich door de klanten moesten laten bepotelen, maar Coco en haar zus leenden zich daar niet voor.
Coco, die als Gabrielle geboren werd, had haar bijnaam aan die korte zangcarrière te danken. Zij en haar zus zongen er het liedje &#8216;Qui qu&#8217;a vu Coco&#8217; (Wie heeft Coco gezien). Ondanks &#8211; of dankzij &#8211; hun zedige jurken scharrelde haar zus er een baron op die smoorverliefd op haar werd. Zijn familie verzette zich tegen een huwelijk. En dus woonden ze ongetrouwd samen en wachtten geduldig de dood van zijn ouders af.
Ook Coco leerde er een baron kennen, Etienne Balsan. Zijn intenties waren minder eerbaar maar uiteindelijk zou hij een cruciale rol in Coco&#8217;s leven spelen. Via hem kwam het weesmeisje, dat door de kloosterzusters tot naaister was opgeleid, in de beau monde terecht. Ze zag vrouwen zweten en puffen in hun dichtgesnoerde jurken. Ze torsten gigantische hoeden en etaleerden juwelen als medailles en trofeeën op hun weelderige boezem. Paardrijden gebeurde in amazonezit.
Coco keek ernaar en kon haar ogen niet geloven. En vervolgens keek ze naar de kleren die mannen droegen en besloot dat ook vrouwen ademruimte moesten krijgen. Ze hoefden hun tailles niet in te rijgen en hun borsten niet uit gulle decolletés te laten puilen. Trouwens, zo zei ze tegen een gevierde actrice, mannen vinden het veel spannender als ze niet meteen alles te zien krijgen. Míjn vader formuleerde die wijsheid zo: &#8216;Een gewiekste handelaarster legt haar beste waren niet in het uitstalraam.&#8217;
Iets van niets &#8216;Die Chanel had makkelijk praten,&#8217; hoor ik mijn moeder in gedachten zeggen. &#8216;Zij had geen grammetje vet!&#8217; Ze was &#8211; cru gezegd &#8211; plat als een plank.
Zelf ben ik op de valreep aan gaine en korset ontsnapt dankzij het advies van een arts. Die noemde ze een ramp voor buikspieren. Mijn zus, die twee jaar ouder is dan ik, heeft nog even een &#8216;lichte&#8217; gaine gedragen van het merk Playtex &#8211; sommige details vergeet ik blijkbaar nooit. Intussen waren goddank de jaren zeventig aangebroken. Hippies en feministen hadden vrouwen van alle leeftijden echt bevrijd. Wij droegen bij voorkeur losse jurken uit India. Of tuinbroeken en een T-shirt. En klompen of sandalen. Wij gebruikten zelden make-up.
Zoveel vestimentaire laisser faire, laisser aller zou Coco ongetwijfeld een brug te ver zijn geweest. Die losbandige mode &#8211; of was het een afwezigheid van mode &#8211; ligt alweer in het verleden. Vrouwen ontdekten dat er aan een ontblote platte buik, weelderige borsten en duizelingwekkende hoge pumps macht viel te ontlenen. Het powerfeminisme was geboren.
Ik kan me niet voorstellen dat het blote vlees Coco&#8217;s goedkeuring zou hebben weggedragen. Volgens haar moest een vrouw er in de eerste plaats naar streven chic en gedistingeerd te zijn. Dat effect mocht zelfs met nepjuwelen worden bereikt. Het was zaak die met opgeheven hoofd en natuurlijk elegantie te dragen. Un petit rien. Iets van niets. Maar het kan een wereld van verschil maken. Dat tussen een vulgaire en stijlvolle vrouw bijvoorbeeld. De blote buiken die we afgelopen jaren zo veelvuldig hebben gezien zou Coco zonder enige twijfel als vulgair hebben verworpen. Toevallig of niet valt de interesse voor Coco&#8217;s leven samen met een heropleving van haar principes. Vooral haar gevierde cocktailjurkjes doen het weer bijzonder goed. En ja, je kunt er inderdaad beter slank voor zijn.
Boy, de Baron en de Nazi Coco Chanel moet een uitzonderlijk sterke en ambitieuze vrouw zijn geweest. En ze heeft zich vast aan opportunisme bezondigd. Veel scrupules kon ze zich niet veroorloven. Over haar jeugd vertelde ze uiteenlopende versies. Vooral het feit dat ze na de dood van haar moeder door haar vader in het weeshuis werd gedumpt hield ze liever geheim. Ze maakte zich ook tien jaar jonger dan ze in werkelijkheid was.
Chanel wilde werken én ze wilde financieel onafhankelijk zijn. Ironisch genoeg kon ze die onafhankelijkheid alleen maar bereiken via het bed van haar baron. Hij gaf haar het geld voor een eigen zaak en later kreeg ze ook geld van Arthur &#8216;Boy&#8217; Capel. Boy was haar grote liefde, maar hij kwam om bij een auto-ongeluk.
Coco avant Chanel besteedt vooral aandacht aan Coco&#8217;s amoureuze avonturen. Die lenen zich nu eenmaal voor een verfilming. Er zit ongetwijfeld ook een spannende film in haar liefdesleven in het bezette Parijs, toen ze een verhouding had met een nazi-officier. Haar landgenoten hebben het haar lange tijd kwalijk genomen. Maar blijkbaar is het tijd om haar opnieuw in de armen te sluiten. Binnenkort volgt een tweede Chanel-film, dit keer over haar relatie met componist Igor Stravinsky. Vroeg of laat komt de geschiedenis met de nazi-officier aan bod.
In de vertolking van Audrey Tautou wordt de ontwerpster voorgesteld als een eigenzinnig kind dat koppig in haar visie van de werkelijkheid gelooft, precies zoals Amélie Poulain dat deed in de gelijknamige film waaraan Tautou haar wereldroem dankt. Tautou&#8217;s Chanel heeft een scherpe tong, maar is uiteindelijk te aardig, te zuiver en te weinig seksueel om echt te overtuigen. Te veel Amélie en te weinig Coco. Ik sluit niet uit dat paradoxaal genoeg daar de charme ligt van deze uiterst onderhoudende film.
De film ‘Coco avant Chanel’ is vanaf komende week te zien in bioscopen door het gehele land.
</div>

Coco avant Chanel

Autobiografie op leeftijd
We worden met zijn allen ouder en we blijven langer actief en dus is het ook volstrekt logisch dat schrijvers op almaar hogere leeftijd werk op de markt brengen. Toch is het even opkijken wanneer je een boek in handen houdt dat door een negentigjarige geschreven is. Maar het is ook hoopvol. Wie &#8211; zoals ik &#8211; afgeschrikt wordt door het doembeeld van dementie kan uit Somewhere Towards the End van Diana Athill (1917) moed putten. Ook op hoge leeftijd kunnen heldere zinnen en een volstrekt coherente tekst uit een pen rollen. Als we Athill mogen geloven, is het leven zelfs nog best aangenaam. Seks behoort tot het verleden, maar er komt meer tijd en ruimte voor andere dingen.
Athill heeft jaren gewerkt voor uitgever André Deutsch. Die betaalde haar erg weinig. Op de een of andere manier vergat ze telkens opnieuw opslag te eisen, waarschijnlijk omdat ze te veel genoot van haar werk. Vandaag kan ze zich geen verzorgingstehuis veroorloven, maar dat vooruitzicht &#8211; of gebrek aan vooruitzicht &#8211; schrikt haar niet af. Iedereen in haar familie bereikt een hoge leeftijd en sterft dan plotseling. Athill rekent erop dat het bij haar precies zo zal gaan.
&#8216;Ik heb pas laat ontdekt dat ik kon schrijven,&#8217; noteert Athill met ontwapenende openhartigheid. Ik weet niet of ik haar op basis van dit boek gelijk zou geven, al werd het met de Costa Biografieprijs bekroond. Athill vertelt eerder dan dat ze schrijft. Ze wil de levenswijsheid die ze heeft vergaard met haar lezers delen. Haar stem doet een beetje denken aan die van de late Doris Lessing (1919), die zich ook af en toe aan het verkondigen van levenslessen bezondigt. Misschien is het een hebbelijkheid van tachtigplussers.
Hoe ouder je wordt, schrijft Athill, hoe vrijer je je voelt. Wanneer je jong bent, wordt je zelfbeeld bepaald door andere mensen. Langzaam maar zeker word je onzichtbaar en die onzichtbaarheid bevrijdt je van het oordeel van anderen. Athill is een overtuigende illustratie van die theorie. Zo vertelt ze zonder complexen of gêne over haar liefdesleven. Ze werd gedumpt door de man met wie ze vast van plan was te trouwen en daarna had ze vooral relaties met getrouwde mannen. Die waren zo ongelukkig in hun huwelijk dat ze zich onmogelijk schuldig kon voelen over &#8216;het bedrog&#8217;. En ze was opgelucht dat ze niet voor hen hoefde te zorgen. Daar hadden ze hun ongelukkige echtgenote voor.
&#8216;Wat mij verbaast,&#8217; schrijft ze, &#8216;is dat een mensenleven zoveel contrasten bevat: storm en rust, verdriet en vreugde, kilte en warmte.&#8217; Als Athill het bij het rechte eind heeft, dan kunnen we beter zowel aan meevallers als aan tegenvallers niet te veel belang hechten. Ze zijn allebei tijdelijke fenomenen.
En dan zijn er de weetjes die Athill prijsgeeft over de auteurs met wie ze gewerkt heeft. Over Jean Rhys en V.S. Naipaul heeft ze uitgebreide portretten geschreven. Met Rhys heeft ze haar handen destijds zo vol gehad dat ze ook hier niet kan zwijgen over deze ontzettend veeleisende en hulpeloze auteur. &#8216;Ik ben een beetje dronken, laat ik zeggen: heel erg dronken,&#8217; was een van Rhys&#8217; favoriete uitspraken. Van Anthony Burgess herinnert Athill zich vooral zijn hekel aan bedden. Een bed was voor hem zoiets als een doodskist. En dus liet hij zich elke avond in een stoel of op de grond door slaap overmannen. Burgess deed zijn fobie uit de doeken in de inleiding bij een boek dat bedoeld was als lofzang op bedden. Athill maakte uitgever André Deutsch attent op die tegenstrijdigheid. &#8216;Niemand leest ooit de inleiding,&#8217; antwoordde Deutsch. &#8216;Wat telt, is de naam in grote letters op de cover.&#8217;
Diana Athill, ‘Somewhere Towards the End’, Granta, 182 pagina’s, € 11,95. De Nederlandse vertaling, ‘Goed Oud’, komt 16 juni uit bij Nijgh &#038; Van Ditmar, 192 pagina’s, € 18,50

Storm, rust, verdriet, vreugde

Korte verhalen
&#8216;Praten gaat zo makkelijk in het Engels. In het Chinees valt het me zwaar.&#8217;
De schrijfster van die zinnetjes heet Yiyun Li. Ze groeide op in Beijing en woont sinds 1996 in Californië. De meeste van haar personages bewegen rusteloos tussen China en Amerika. Ze omhelzen de Amerikaanse manier van leven, maar zijn gebonden aan Chinese tradities. Die willen dat kinderen zich voor hun ouders uitsloven. &#8216;Het is een zware baan om iemands kind te zijn en je kunt hem niet opzeggen. Dat de hemel de kinderen vergeve die allemaal fantaseren een weeskind te zijn terwijl hun ouders zich krom werken om hen een gelukkige kindertijd te schenken.&#8217;
Ouders verlangen van hun kinderen vooral dat ze trouwen. Zonen moeten de geslachtsnaam in stand houden. En dus zijn moeders altijd bezig hun zonen te koppelen, zelfs als die homo is, zoals Han in het verhaal &#8216;Zoon&#8217;. Hij heeft het met zijn moeder nooit over zijn seksualiteit gehad. Nadat ze weduwe is geworden, vertelt hij haar de waarheid. Hij weet dat ze hem zal vergeven. Wat hij ook zegt of doet, ze zal het hem altijd vergeven, want hij is haar zoon.
Ook de Chinezen die niet naar Amerika migreren, zijn in deze verhalen ten prooi aan rusteloosheid. Zij zijn migranten tussen het strenge communistische verleden en het nieuwe China &#8216;waarin iedereen de kolder in de kop had van geld&#8217;. Nu hebben ze &#8216;Sony en Panasonic, Procter &#038; Gamble en Johnson &#038; Johnson&#8217; en sluipt de tijd niet langer voorbij. Er wordt zelfs druk op de beurs gespeculeerd.
In het schitterende verhaal &#8216;Onsterfelijkheid&#8217; schetst Yiyun Li met enkele rake anekdotes de repressieve sfeer onder Mao, waarin een analfabete vrouw werd terechtgesteld omdat ze een krantenpagina en daarmee de naam van de dictator ondersteboven opplakte. De ouders van een eersteklassertje die Mao&#8217;s naam fout spelde, vlogen naar een werkkamp. Later volgde het ontnuchterende besef &#8216;dat ons bestaan minder gelukkig is dan ons is geleerd te denken. De mensen in die kapitalistische landen zitten niet te wachten dat wij ze komen bevrijden.&#8217; Wie zoals Yiyun Li naar Amerika emigreert, maakt de juiste keuze. Daar immers is &#8216;alles mogelijk&#8217;. Een jonge Chinese vrouw arriveert er met de bedoeling abortus te plegen. Maar op de vooravond van de ingreep ziet ze een vrolijke Thanksgiving-optocht en bedenkt ze zich. &#8216;Amerika was een goed land, dacht ze, een juiste plek om ter wereld te komen, ook al kwam het kind op de verkeerde tijd.&#8217;
Amerika heeft Yiyun Li met prijzen overladen. Haar liefdesverklaring aan haar nieuwe vaderland speelt daarbij wellicht een rol, maar haar fascinerende werk verdient de aandacht die het krijgt.
Yiyun Li, ‘Een heel leven later’, vertaald door Sjaak de Jong, Atlas, 234 pagina’s, € 18,50