Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Biografie / Coco Chanel
Modeontwerpster Gabrielle &#8211; aka Coco &#8211; Chanel (1883-1971) was een overlever. Daarover zijn biografen Hal Vaughan en Lisa Chaney het eens. Gabrielle werd geboren in een straatarm gezin. Na de dood van haar moeder kwam ze samen met haar twee zussen in een katholiek weeshuis terecht. Ze was toen elf. Ondanks die kansarme start groeide ze uit tot een van de invloedrijkste vrouwen van de twintigste eeuw. Haar stijlvolle mantelpakjes staan evenzeer symbool voor Parijs als de Eiffeltoren. Chanel vond dat vrouwen er niet bij moesten lopen als een versierde kerstboom. En ze hoefden ook niet te pronken met hun &#8216;vrouwelijke vormen&#8217; &#8211; dat kwam misschien omdat ze die zelf niet had. Hartsvriendin Misia Sert zei over haar: &#8216;Ze legde rijke vrouwen een duur soort eenvoud op en verdiende er miljoenen mee.&#8217;
Gerekruteerd als spionne
Hal Vaughan spit vooral Chanels oorlogsverleden uit. Zijn biografie heet heel stoer In bed met de vijand. Coco Chanels geheime oorlog. Volgens hem kreeg Chanel het antisemitisme met de paplepel ingegoten: &#8216;We weten bovendien dat katholieke instituten zoals Aubazine de jeugd in die tijd indoctrineerden met hun afkeer van de joden.&#8217; De bewering lijkt me kort door de bocht. Feit is wel dat Chanel tijdens de oorlog in het Ritz-hotel woonde. Dat deed ze voor de oorlog ook, maar tijdens de oorlog werd het hotel door de Duitsers bezet. Chanel had ook nog eens een verhouding met baron von Dincklage, een Duitse officier die al jaren in Frankrijk actief was als spion. Volgens Vaughan rekruteerde Von Dincklage ook haar. In 1941 ging Chanel op &#8216;missie&#8217; naar Madrid. In 1943 trok ze samen met Von Dincklage &#8216;naar het door bombardementen geteisterde Berlijn om Chanels diensten als agent aan te bieden aan SS-Reichsführer Heinrich Himmler.&#8217; Aldus getuigde een Duitse officier die in 1944 naar de geallieerden overliep. Ook zou Chanel ervan overtuigd zijn geweest dat ze Churchill tot vredesonderhandelingen met Hitler kon overhalen. Zij en Churchill waren immers maatjes. In 1927 al bracht hij enthousiast verslag over haar uit in brieven aan zijn vrouw. En later dineerden ze samen wanneer Churchill in Parijs was.
Die vriendschap, zo vermoeden beide biografen, is hoogstwaarschijnlijk Chanels redding geweest. Kort na de bevrijding van Parijs werd ze gearresteerd en ondervraagd, maar een paar uur later was ze weer op vrije voeten. Daar zou Churchill zelf voor hebben gezorgd. Chanel werd niet vernederd zoals andere Franse vrouwen die met de vijand hadden &#8216;geheuld&#8217;. Ze kreeg de raad zich gedeisd te houden. Negen jaar lang leefde ze samen met Von Dincklage in vrijwillige ballingschap in Zwitserland. Pas in 1953 ging ze opnieuw in Parijs aan de slag. Haar eerste modeshow werd een flop, de tweede was een gigantisch succes. Over haar oorlogsverleden werd in alle talen gezwegen.
Hand op de knip
Lisa Chaney minimaliseert de collaboratie van Chanel. &#8216;Haar&#8217; Chanel was nooit actief als spionne. &#8216;Waarschijnlijk wist Dincklage dat ze zou hebben geweigerd, en dus bood hij haar diensten aan zijn oversten aan zonder haar medeweten.&#8217; Tussen haakjes voegt ze eraan toe: &#8216;Het bewijst haar onschuld niet, maar Gabrielle steunde altijd de Britten en ze huilde toen de Duitsers Frankrijk bezetten.&#8217;
Chaney ziet Von Dincklage als Chanels zoveelste minnaar in een lange stoet met onder anderen Igor Strawinsky, Salvador Dalí en de steenrijke hertog van Westminster. Chanel nam tussen de bedrijven door ook minnaressen. Cocteau, die haar goed kende, noemde haar een pederast: &#8216;Ze had de seksuele honger van een man en zoals een man was ze uit op veroveringen.&#8217;
Telkens opnieuw verbond Chanel haar leven met dat van een man, maar tegelijk was ze onafhankelijk. Deze uiterst elegante vrouw had iets mannelijks, waardoor haar relaties met mannen gedoemd leken. Haar grote liefde Arthur Capel trouwde uiteindelijk met de conventionelere Diana Wyndham. Chanel was in die tijd geen geschikte bruid voor een man als Capel. Ze had hem ontmoet op het landgoed van Étienne Balsan, met wie ze er woonde, samen met nog een andere maîtresse van Balsan. Chanel behoorde tot wat de demi-monde werd genoemd: de wereld van vrouwen die zich in ruil voor seks door mannen lieten onderhouden. Demi-mondaines werden geschuwd in deftige kringen, al konden ze aanzien genieten wanneer ze bijvoorbeeld de status van courtisane bereikten.
Chanel had weinig keus. Indien ze niet iemands maîtresse was geworden, zou ze haar leven hebben gesleten als slecht betaalde naaister in een atelier. Als maîtresse wilde ze iets omhanden hebben. In het weeshuis had ze leren naaien en een tante had ze hoeden zien maken. Daar begon ze nu ook mee. Ze richtte een appartement van Capel in als atelier en wat later opende ze een winkel in Parijs en daarna een in Biarritz. Toen ze besefte dat Capels fortuin haar handeltje sponsorde, nam ze zich voor haar schuld af te lossen. Geld verdienen werd een obsessie. Met geld kocht ze haar onafhankelijkheid, haar trots en eigenwaarde. Algauw had ze er zoveel van dat zij haar minnaars kon onderhouden. De rollen werden omgedraaid. En ook voor haar broers en zusjes zorgde ze. &#8216;Ik heb heel veel geld verdiend,&#8217; verklaarde ze, &#8216;en ik heb erg veel uitgegeven.&#8217;
Zelfs op het toppunt van haar rijkdom was ze beducht voor een terugkeer naar de bedelstaf. En dus kon ze plotseling haar hand op de knip houden. Bij het begin van de oorlog meldde ze haar broers dat ze hen niet langer financieel kon steunen. Intussen woonde ze in Hôtel Ritz en had ze een auto met chauffeur én brandstof. Tijdens de oorlog was dat hoogst uitzonderlijk.
Over iemand als Coco Chanel zouden twee aparte biografieën geschreven moeten worden: één over haar werk, en één met alle smeuïge details over haar liefdes en karakter. Nu dreigt het werk overschaduwd te worden door het leven, terwijl haar roem op haar werk is gebaseerd. Chaneys biografie is me dikwijls te braaf. Zij wil Chanel vooral bewonderen als een van de eerste moderne, onafhankelijke vrouwen. Vaughan is dan weer wat drammerig, alsof hij met Chanel en met alle collaborateurs een appeltje te schillen heeft. Eén ding is duidelijk: het laatste woord over Coco Chanel is nog lang niet geschreven. 
*** Lisa Chaney, ‘Chanel. An Intimate Life’, Fig Tree, 496 p., € 20,99
*** Hal Vaughan, ‘In bed met de vijand. Coco Chanels geheime oorlog’, vertaling Hanneke Bos en Liesbeth Hensbroek, Contact, 352 p., € 24,95

Kristien Hemmerechts

Ontwerpster, maîtresse, spionne

Nagieb Mahfoez. De Midaksteeg. De Geus, vertaling Djûke Poppinga, 347 p., € 22,50
****
door Aart van Zoest
roman De Midaksteeg in Caïro is een soort dorpje in de stad. Er is voor iedere bewoner een bestemming. Ofwel een bedrijf ter plaatse &#8211; barbier, bakker, koffiehuis, kamerverhuur. Ofwel een baan elders &#8211; om geld te verdienen dat in de steeg besteed wordt. Mahfoez, grandioos verteller, brengt de bewoners tot in de geringste details tot leven. Amusant, ontroerend, vaak herkenbaar al is het nog zo exotisch. Verrassend ook: Kirsja de koffiehuiseigenaar, die van jonge jongens houdt, krijgt af en toe slaag van zijn vrouw. Wegens luiheid. Het ene kostelijke tafereel volgt op het andere. Als bij een legpuzzel vormen al die beschrijvingen van de handel en wandel van Abbaas al-Hilw, Hamieda, Ridwaan al-Hoesseini en velerlei anderen samen een spannend verhaal. Dit lezen is een reis maken naar het diepe Egypte. Dromen, drama&#8217;s, zorgen, liefde, kleine schurkenstreken en alom onderworpenheid aan de wil van Allah. Tranen wegvegen tot slot.
Willa Cather. Een verloren vrouw. Cossee Century, vertaling Gerda Baardman, 158 p., € 19,90
****
door Kristien Hemmerechts
klassieker Wat een heerlijk idee van uitgeverij Cossee om Een verloren vrouw uit te geven, de roman van de Willa Cather uit 1923, die toen &#8211; geheel terecht &#8211; laaiend enthousiast werd onthaald. Hoofdpersonage Marian Forrester lijkt een Amerikaanse versie van Flauberts tragische heldin Emma Bovary: mooi, rijk, verwend én overspelig. Even ziet het ernaar uit dat ook Marian een zware prijs voor haar dweepzucht zal betalen, maar uiteindelijk wordt haar een gelukkig levenseinde gegund. Amerika is tenslotte het land van de hoop en de toekomst.
Tussen de liefdesperikelen door schetst Cather de teloorgang van het tijdperk van de pioneers, de onverschrokken mannen die het Westen veroverden en ontgonnen. Anders dan de generatie na hen werden ze gedreven door een droom eerder dan door winstbejag. &#8216;Hun tijd was voorbij, niets kon die meer doen herleven.&#8217; Ook deze korte roman slaagt daar niet in. Wel bezorgt hij de lezer enkele uren onversneden leesgenot.

Aart van Zoest

fictie

Ginsberg en Kerouac
Literatuur heeft mythes nodig. Legendarische figuren die legendarische teksten geschreven hebben. Zo blijft literatuur relevant. Spannend. Sexy, zelfs. En zo staat ze sterker om haar belagers het hoofd te bieden. De Beatgeneratie vormt een van de meest inspirerende mythes ooit. Alle protagonisten zijn dood en begraven, hun sleutelteksten zijn meer dan een halve eeuw oud, maar ze blijven jongeren fascineren. Zelfs wanneer die de teksten niet lezen, zitten ze graag in de kroegen waar hun literaire helden elkaar troffen. Of ze rijden net als zij van New York naar San Francisco, en verder door naar Mexico. Ook zij willen onderweg zijn, on the road. Die drie woorden koos Jack Kerouac als titel voor de roman waaraan hij nog altijd zijn roem dankt. Hij verwoordde zijn onrust ermee. Terecht of onterecht werd die aan een hele generatie toegedicht.
Ook Kerouac had zijn literaire helden. Als jonge man las hij gretig, én hij onderhield intense vriendschappen met andere schrijvers. De belangrijkste was Allen Ginsberg, auteur van het lange mythische gedicht Howl, dat hij dikwijls voor een geboeid publiek voorlas. De eerste keer gebeurde dat in San Francisco, in het najaar van 1955. De tekst werd gepubliceerd door de niet minder mythische Lawrence Ferlinghetti van boekhandel City Lights. Een preutse openbare aanklager las geschokt de expliciete taal, zoals in de beruchte &#8211; of beroemde &#8211; regel &#8216;who let themselves be fucked in the ass by saintly motorcyclists, and screamed with joy&#8217;. De rechter zag geen bezwaren. Howl was niet obsceen, oordeelde die. De zaak bezorgde Ginsberg aandacht en publiciteit. Die zijn nog altijd niet opgedroogd. Sinds vorig jaar is er ook de film Howl, waarin de woelige ontstaansgeschiedenis van het gedicht uit de doeken wordt gedaan.
Een stier vol tederheid
Het is verrassend dat een groot aantal van de brieven die Ginsberg en Kerouac elkaar schreven nu pas is gepubliceerd. Over die brieven schreef Kerouac dat hij wel kon snotteren wanneer hij las hoe enthousiast ze in hun jonge jaren waren geweest. &#8216;Ooit zullen de brieven van Allen Ginsberg aan Jack Kerouac Amerika aan het huilen brengen,&#8217; voorspelde hij.
Ik heb deze correspondentie tussen de twee mannen, die bij mijn geboorte dertigers waren, met droge ogen gelezen. Vaak had ik een glimlach op de lippen. Veel van wat ze schrijven zegt iets over hen, maar ook en misschien vooral over de tijd waarin ze leefden. Zo onderneemt Ginsberg een poging om zich van zijn homoseksualiteit te genezen door seks met vrouwen te hebben. In een van zijn gelukkigste brieven vertelt hij enthousiast over zijn eerste vrouwelijke bedgenote: &#8216;Ik heb altijd geweten dat ik op een dag een fantastische minnaar zou zijn. (…) Ik ben een stier vol tederheid.&#8217; De magie blijft niet duren. Anderhalf jaar later meldt hij: &#8216;Ik bedrijf de liefde niet meer, ik ga liggen en laat mensen me een blowjob geven.&#8217; Ook Kerouac houdt Ginsberg op de hoogte van zijn seksleven: &#8216;Veel geneukt de laatste tijd, heel veel zelfs; het heeft geen invloed op wat of hoe ik schrijf; het betekent gewoon dat mijn lul weer tot leven komt.&#8217;
Kerouac en Ginsberg schreven elkaar in alle vrijheid zonder angst elkaar te kwetsen of te beledigen. Of om zichzelf tegen te spreken. De ene keer verklaren ze elkaar hun liefde, de andere hun haat. De ene keer zien ze in iedere mens een engel, de andere keer wanen ze zich door duivels omringd. Altijd schrijven ze met passie. Ze leven heftig, maar lijken tegelijkertijd vaak naïef. Dat blijkt vooral uit hun theorieën over leven, liefde en kunst. &#8216;Een genie moet lijden,&#8217; schrijft Ginsberg. &#8216;Het genie moet de last van de hele wereld dragen.&#8217; &#8216;Waarin ik van jou verschil,&#8217; schrijft Kerouac, &#8216;is dat ik een veel groter innerlijk leven heb.&#8217;
Uit hun brieven spreekt een groot geloof in de kracht van ziel en geest. Later zouden ze het boeddhisme ontdekken en omhelzen. De geest was voor hen het hogere, maar intussen genoten ze met volle teugen van vleselijke lusten. Ze waren geen nuchtere mensen, niet in de alcoholische betekenis van het woord en ook niet in de andere. Wanneer Kerouac in zijn brieven op dreef is, barst hij los in een extatische, lyrische jubelzang. Dan is hij als een fontein die woorden en beelden spuit. En ook Ginsberg wil gulzig leven en schrijven. Ze haten alles en iedereen die hen klein willen houden.
Het heerlijkst is de brief waarin Kerouac zijn gal spuwt omdat Ginsberg wat kanttekeningen formuleert bij een vroege versie van On the Road. &#8216;Denk je dat ik niet besef hoe jaloers je bent, of niet weet dat je je rechterarm zou geven om te kunnen schrijven zoals ik? (…) Spreek nooit meer tegen me, probeer me nooit meer te schrijven, je zult me waarschijnlijk nooit meer zien, het is tijd dat jullie idioten beseffen wat het onderwerp is van poëzie… de dood… sterf dus… en sterf zoals een man&#8230; en zwijg… en laat me met rust.&#8217; De strijdbijl wordt begraven en de woede maakt plaats voor vleierij: &#8216;Over honderd jaar zal jij de Joodse Nationale Held zijn. De naam Ginsberg zal voor poëzie betekenen wat Einstein is voor de wetenschap.&#8217;
Fors ego
Schrijvers die tevergeefs hun manuscripten bij uitgevers proberen te slijten, kunnen uit deze brieven troost putten. Zowel Kerouac als Ginsberg ontving herhaaldelijk weigerbriefjes. Die brachten hun geloof in het eigen talent niet aan het wankelen. Allebei waren ze gezegend met een fors ego. Toen de erkenning kwam, ontving Ginsberg die met gemengde gevoelens. Hij noemde het &#8216;een gelukkige, lege droom&#8217;. Het geld dat ze kregen, was meer dan welkom. Kerouac kocht er een huisje mee voor zichzelf en zijn moeder. Op 8 april 1958 begint hij een brief aan Ginsberg met de mededeling dat zijn moeder Ginsbergs vorige brief niet had doorgestuurd omdat ze hem een slechte invloed vond hebben op haar zoon. Zo staat er op elke bladzijde wel een verrassend detail of een prachtige zin.
Ginsberg en Kerouac behoren tot dat selecte groepje schrijvers voor wie alles wat ze hebben neergeschreven tot het literaire oeuvre behoort. En dus was het de hoogste tijd dat deze uitgave er kwam. 
Bill Morgan en David Stanford (red.), &#8216;Jack Kerouac and Allen Ginsberg: The Letters&#8217;, Penguin, 475 p.

Gulzig leven en schrijven

Mary McCarthy. De groep. De Arbeiderspers, vertaling J.F. Kliphuis en R.W.M. Kliphuis-Vlaskamp, 408 p., € 19,95
*****
door Kristien Hemmerechts
Klassieker
Mary McCarthy&#8217;s populaire roman De groep uit 1963 is net genoeg gedateerd om opnieuw heel leesbaar te zijn. McCarthy schetst het wel en wee van een groep jonge vrouwen in New York op een scharniermoment in de geschiedenis: ze willen vrijgevochten leven, maar eigenlijk zijn ze met handen en voeten gebonden aan conservatieve waarden. En aan status. Ze willen zich intellectueel en professioneel ontplooien, maar tegelijkertijd blijven huwelijk en gezin hun einddoel. McCarthy zet de dubbelzinnigheden en tegenstrijdigheden waarin ze gevangen zitten schitterend neer.
Het meest griezelige mannelijke personage heeft de voornaam Harald meegekregen en is net zoals de Harald met wie McCarthy trouwde een mislukte toneelauteur. Haarscherp fileert ze zijn manipulatieve, gefrustreerde gedrag. Voor liefhebbers van de televisiereeks Mad Men valt hier veel te herkennen. De roman duikt trouwens op in een van de afleveringen. De nieuwe vertaling die De Arbeiderspers heeft laten maken, is uitstekend. Een aanrader als zomerlectuur.
Olivier Pourriol. De schilder met het mes. De Geus, vertaling Manik Sarkar, 223 p., € 14,90
**
door Aart van Zoest
Roman
Olivier Pourriol schrijft niet voor oppervlakkige lezers. Ook niet voor wie een spannende plot wil. Hij is professioneel filosoof die een brug wil slaan naar de ongeschoolde. Een denker, die schrijft voor denkers. Zijn onpretentieus gecomponeerde roman bevat hoofdzakelijk de gedachtenwisseling tussen een oude kunstschilder en zijn chirurg. De schilder is ter behandeling van een late blindedarmontsteking in het ziekenhuis beland. De ziekte verergert, de dood komt in zicht: tijd voor toenadering tussen de zieke en de medicus, en voor bespiegelingen over het leven en het menselijk tekort. De lezer die bereid is om een fikse dosis diepzinnigheid op de koop toe te nemen, vindt daarin veel dat de geest verrijkt, zowel over de kunst en de creatieve kant daarvan als over de problemen van medici die moeten communiceren met patiënten die geplaatst zijn voor de realiteit van het sterven. De schilder werkt abstract en biedt daarvoor argumenten, zoals dit: tegenwoordig is de wereld zo lelijk dat zelfs figuratieve schilders de neiging hebben om zich daar verre van te houden.
Anita Nair. Wanneer de cyclonen komen. Signatuur, vertaling Laura van Campenhout en Annemarie van Limpt, 366 p., € 19,95
**
door Anne Versloot
Roman
Nee, hè, denk je al na een paar bladzijden. Dit lijkt Bollywood wel. Honingzoet lachen, hees fluisteren en ja hoor, daar komt de jonge adonis met een hals als een Dorische zuil al om de hoek zeilen. Bloemrijk en zoetsappig. Maar hoe verder je komt in dit exotische boek, dat zich afspeelt in het Indiase Bangalore, hoe meer je desondanks meegesleept wordt door de (liefdes)perikelen van de beeldschone Meera en cyclonen-professor Jak. Ook al blijft het een wat lineair verteld verhaal, het heeft iets moois, iets liefs haast. En Nair weet sfeer te maken. De geur van jasmijn en goudsbloemen stijgt als het ware op uit het boek. Zwermen mynahs strijken voor je ogen neer in de avocadobomen. Aan het eind blijkt maar weer: het leven is mooi en zo zal het blijven. Wat een geruststelling! Kunst of kitsch? De twijfel knaagt.

David Bezmozgis, De vrije wereld, De Bezige Bij, 320 p., vertaling Nicolette Hoek-meijer, € 19,90
* * * *
door Kristien Hemmerechts
Roman
Naar aanleiding van zijn bejubelde debuut Natasja (een verhalenbundel) nomineerde The New Yorker David Bezmozgis als een van de twintig belofte-volle schrijvers onder de veertig. Met zijn eerste roman De vrije wereld maakt Bezmozgis die belofte overtuigend waar. Hij vermijdt alle euvels waaraan ambitieuze Amerikaanse schrijvers zich nog wel eens bezondig en: hij pakt niet uit met zijn kennis, hij etaleert zijn stilistische virtuositeit niet, hij propt het boek niet vol met gedetailleerde beschrijvingen. Bezmozgis laat zijn personages schitteren. Allemaal zijn ze in 1978 uit Letland in Rome aangespoeld. Italië is een tussenstation onderweg naar de &#8216;echte&#8217; vrije wereld: Canada, Australië of de Verenigde Staten. De mooiste figuur is de vijfenzestigjarige Russische communistische Samuel, wiens bewogen levensgeschiedenis we leren kennen. Bij sommige scènes sprongen de tranen me in de ogen, bij andere barstte ik in lachen uit. Deze heerlijke roman bewijst dat de Joodse diaspora als bron van literaire inspiratie nog lang niet is opgedroogd.
Mark Schalekamp, De parvenu, De Arbeiderspers, 252 p., € 19,95
* * *
door Marjolijn Pouw
Roman
In een interview met Sweder van Wijnbergen in NRC Handelsblad kwam onlangs de vraag naar voren of ook de Nederlandse financiële sector vergeven is van prostituees en coke-snuivers. Volgens Van Wijnbergen valt het mee, maar te oordelen naar zijn romandebuut ziet Mark Schalekamp dat heel anders. Private banker Hugo Stadman is voor een dubbeltje geboren. Hoe hard deze parvenu ook zijn best doet op te klimmen, in de elitaire wereld van het grote geld heeft hij geen schijn van kans. Hij troost zich met de gedachte dat hij de onwettige zoon is van een chirurg, maar zijn moeder heeft hem over zijn afkomst maar wat voorgelogen. Haar al even leugenachtige zoon verspeelt zijn kansen, en eindigt als een aan prostituees en coke verslaafde, frauduleuze gokker. Schalekamps hilarische aanval op het geldgraaiersgilde leest lekker weg, maar de schrijver heeft zijn personage zo wurgend in de houdgreep dat diens ondergang te voorspelbaar wordt.
James Worthy, James Worthy, Lebowski Achievers &#038; Top Notch, 188 p., € 15,95
door Marjolijn Pouw
* * * 1/2
Roman
Het Amsterdamse schrijvertje uit James Worthy&#8217;s gelijknamige debuutroman wil een meesterwerk voortbrengen om zijn weggelopen geliefde Polly te heroveren. Het moet een ode aan haar worden, zoals Woody Allen in Annie Hall aan zijn verloren liefde bracht. Met de onbeholpen, subversief verlegen Allen heeft het ten tonele gevoerde schrijvertje niet veel gemeen, Worthy&#8217;s held lijkt eerder uit Oh oh Cherso weggelopen. Hij zoent en beft met verve een hele menagerie van eendagsvriendinnetjes bij elkaar om ze na elke uitspatting een sms&#8217;je naar Herman Brusselmans te laten sturen, waarin vol trots zijn onovertroffen guldenmondprestaties worden gemeld. Dat zijn bandeloze gedrag symbool staat voor zijn wanhoop, moet de lezer maar van hem aannemen. De vrolijke gevarieerdheid en woordenrijkdom waarmee Worthy de verrichtingen van zijn alter ego beschrijft, zijn verbluffend; schrijven kan dit schrijvertje wel. Het is het gebrek aan inhoudelijke variatie dat deze oeroude geschiedenis alsnog wat afgezaagd maakt.
Oscar Wilde, Gedichten, Plantage, vertaling Marja Wiebes &#038; Margriet Berg, 144 p., € 15, &#8211;
door Aart van Zoest
Poëzie
Door hun zwierige intensiteit prikkelen de gedichten van Oscar Wilde misschien nog wel meer de geest dan zijn proza en theater. De keuze die gemaakt is voor deze tweetalige uitgave maakt een literair-existentiële kennis-making mogelijk met een hoogbegaafde man die flamboyant was, beroemd en berucht. Die succes zocht en vond, die het idee van l&#8217;art pour l&#8217;art praktiseerde in zijn leven en werk. Fatsoensrakkers bezorgden hem twee jaar gevang en een treurig levenseinde. En de hartverscheurende poëzie van The ballad of Reading Goal. Geen zelfbeklag, wel de evocatie van een jonge medegevangene die moest hangen wegens een liefdesmoord. Tweemaal komen, licht gevarieerd, de woorden voor &#8216;yet each man kills the thing he loves&#8217;. Hoezeer de vertaalsters hebben willen wedijveren (het is gelukt!) met de dichter zelf, bewijst wel dat we eerst lezen &#8216;toch doodt elkeen wat hij bemint&#8217; en daarna &#8216;een ieder doodt waarvan hij houdt&#8217;. Een kleinood, deze uitgave.

Marjolijn Pouw

Fictie

Roman / Postume David Foster Wallace
Op 3 maart 1996 publiceerde The New York Times een recensie van Jay McInerney, auteur van cultboek Bright Lights, Big City (1988), over een roman die al gauw het nieuwe cultboek zou worden, David Foster Wallace&#8217; Infinite Jest. McInerney was niet onverdeeld enthousiast: &#8216;Indien meneer Wallace minder talent had, zou je in de verleiding komen hem dood te schieten &#8211; of misschien zou je jezelf van kant willen maken &#8211; ergens rond pagina 480.&#8217; Wie vandaag Infinite Jest googlet, krijgt nog altijd als eerste hit McInerneys recensie. Dat is behoorlijk pijnlijk in het licht van Wallace&#8217; zelfmoord in 2008. Wallace had zijn leven lang te kampen met zware depressies. Dat hij de strijd zou verliezen kon McInerney uiteraard niet voorzien.
Overdadig zweet
Infinite Jest staat al jaren op mijn lijstje van romans die ik wil lezen als ik er de tijd voor heb. Ik kan dus niet zeggen of de depressies van de auteur er sporen in hebben getrokken. Wel weet ik dat uit Wallace&#8217; postuum verschenen roman The Pale King een haast manische obsessie met details spreekt, en manie is het Siamese tweelingzusje van depressiviteit. Die haast dolgedraaide voorliefde voor het detail was ook McInerney opgevallen. Door de overdaad aan encyclopedische details telde Infinite Jest heel wat oninteressante bladzijden, vond hij. Maar, zo voegde hij eraan toe, er stonden in de roman weinig of geen oninteressante zinnen.
Dat oordeel is perfect van toepassing op The Pale King. Zo schrijft hij ettelijke bladzijden over een jongetje dat elke vierkante centimeter van zijn lichaam met zijn lippen wil kunnen aanraken. Elders gaat hij lang door over een man die overdadig zweet. Soms lijkt het of iemand de auteur lukraak onderwerpen heeft toegeworpen, waarmee hij vervolgens aan de slag is gegaan. Het resultaat is dikwijls fascinerend en inventief. En ja, soms is het dodelijk saai. Maar altijd schitterend geschreven.
The Pale King vertoont meer samenhang dan ik hier laat doorschemeren. Nogal wat scènes spelen zich af in een belastingkantoor in Peoria, Illinois. Daar arriveert een aantal personages op dezelfde dag in 1985, maar van een coherent verhaal is geen sprake. Dat was ook in Infinite Jest niet het geval. Toen de auteur zelfmoord pleegde, was The Pale King niet af. Deze versie is met veel geduld en giswerk bij elkaar gepuzzeld door Michael Pietsch, Wallace&#8217; redacteur bij het schrijven van Infinite Jest. In zijn voorwoord schrijft Pietsch dat de roman er totaal anders zou hebben uitgezien als Wallace hem zelf had kunnen voltooien. Is het mogelijk, zo vroeg ik me af, dat de auteur een einde aan zijn leven heeft gemaakt omdat hij uit de roman geen uitweg zag?
Bedoeling
In de garage van zijn huis, waar hij werkte, lagen stapels schriften, mappen, notitieboekjes en diskettes. Pietsch nam alles mee, en liet zich ook de naslagwerken nasturen waaruit Wallace zijn kennis over de wereld opzoog. Vreemd genoeg zat in die garage slechts één klein raam. De auteur had geen behoefte aan een uitzicht. De wereld was niet om naar te kijken, maar om over te lezen. Vervolgens ontwierp hij tot in de kleinste details een denkbeeldige versie. Twee jaar voor zijn dood vierde Wallace&#8217; uitgeverij de tiende verjaardag van Infinite Jest met feestjes in boekhandels in Los Angeles en New York. De auteur woonde ze niet bij. Zelfs een korte onderbreking veroorloofde hij zich liever niet. Pietsch vond een notitie waarin Wallace The Pale King omschreef als &#8216;een reeks situaties die aanleiding geven tot gebeurtenissen die vervolgens niet gebeuren&#8217;. Het lag misschien in Wallace&#8217; bedoeling een onvoltooide roman te schrijven, zo schrijft Pietsch. &#8216;Onaffe&#8217; romans zijn zo oud als het genre zelf. Het beroemdste voorbeeld is Laurence Sterne&#8217;s The Life and Opinions of Tristram Shandy, Gentleman (1759-1767). Sterne propte het boek vol uitweidingen. En hij stierf voor hij de laatste punt kon zetten. Ook Joyce&#8217; Ulysses heeft geen coherente plot, net als de postmoderne spielereien van John Barth, Robert Coover en Thomas Pynchon. Hun werk geniet literaire prestige en is misschien beter bestand tegen de tand des tijds dan traditioneel realistische romans. Eigenlijk is er sprake van twee verschillende genres, waarvoor helaas slechts één naam bestaat: roman. Mijn docenten noemden een roman als Tristram Shandy wel eens een anti-roman. Die moet het niet hebben van spanning, psychologie of van identificatie met een personage, maar wel van de taal, de hersenspinsels en rake observaties. Liefhebbers van het genre zullen ongetwijfeld van The Pale King smullen.
Ook Wallace&#8217; thema is niet nieuw. Het complexe belastingsysteem waarover hij gedetailleerd schrijft, staat symbool voor Amerika&#8217;s logge administratie en voor de regels en reglementen waaraan de overheid zijn burgers onderwerpt. Hoe valt het Kafkaëske systeem met individuele vrijheid te verzoenen? vraagt een personage zich af. Waarom tolereren burgers de bemoeienissen van de staat? Het zijn vragen die we kennen uit de romans van E.L. Doctorow, Thomas Pynchon en Don DeLillo.
Het &#8216;echte&#8217; is populair
In een van de geestigste hoofdstukken verzekert een personage ons dat The Pale King op ware gebeurtenissen is gebaseerd. Hij is de &#8216;echte&#8217; David Foster Wallace, vertrouwt het personage ons toe. Om vervelende rechtszaken te vermijden heeft hij zich gedwongen gezien zijn relaas als fictie voor te stellen. Het &#8216;echte&#8217; is populair, merkt het personage op. Uitgeverijen betalen er forse voorschotten voor. De grens tussen publiek en privé is al jaren vervaagd.
Dat geldt nu ook voor de schrijver zelf. De &#8216;echte&#8217; echte dus. Hij duikt op in Lit (2009), een autobiografisch boek van Mary Karr. Ik denk niet dat Wallace er de grap van zou hebben ingezien. Maar hij is dood en kan niet protesteren. Zo ook niet tegen deze versie van The Pale King. Het zou hoe dan ook zonde zijn geweest om dit rijke materiaal in Wallace&#8217; garage stof te laten vergaren.
*** David Foster Wallace, ‘The Pale King’, Hamish Hamilton, 547 p., € 15,99

Het dodelijke van saaiheid

David Vann. Caribou Island. Penguin Books, 293 p, € 12,95
****
door Kristien Hemmerechts
Roman
Eind 2008 debuteerde David Vann met Legende van een zelfmoord, een verzameling korte verhalen over een zelfmoord. Vann, wiens vader in 1980 zelfmoord pleegde, zei in een interview voor de BBC: &#8216;Al schrijvende ontwerp ik een aanvaardbare, leefbare versie van de echte gebeurtenissen.&#8217; Deze versie werd door lezers en critici enthousiast onthaald.
Vanns eerste roman, Caribou Island, brengt een nieuwe versie van dezelfde feiten. Opnieuw zijn we in Alaska, waar Vann opgroeide; opnieuw wordt er veelvuldig op zalm gevist. De roman begint met een zelfmoord en eindigt met een moord én een zelfmoord. Daartussen liggen weinig lichtpunten, wel beklemmende beschrijvingen van scènes uit een gebroken huwelijksleven. Na een sterke start verliest de roman vaart, maar de lezer die doorzet wordt beloond met een adembenemend slot. Vann bewijst met deze roman dat hij de lof en de prijzen voor zijn debuut ruimschoots verdiende. Nu is het afwachten of ook een derde boek over zelfmoord en Alaska zal gaan.
Iris Koppe. De man met de schaar. De Bezige Bij, 256 p., € 18,50
***
door Marjolijn Pouw
Roman
In De man met de schaar neemt Iris Koppe opnieuw de moderne tijd op de hak. De losgeslagen studentes Elena en Marien willen snel geld verdienen met de vervalsing van ov-kaarten. Dat mislukt, waarop ze hun investeringsschuld met de opbrengst van kruimeldiefstallen gaan afbetalen. Als moderne vampiers beroven ze &#8216;dates&#8217; van geld en kostbaarheden, of hun suffige ouders. Dat gaat zijn gangetje tot de twijfelende Marien een vriendje krijgt en zich van de dominante Elena wil losmaken. Wat er dan gebeurt, zou in een thriller niet misstaan en ik zal de plot niet verklappen. Koppe kan goed schrijven, maar moet meer wissen. Haar overdaad aan dichterlijke beeldspraak is storend en niet alle zijpaden zijn het bewandelen waard. Maar er valt veel te lachen om haar twitterende studentes met hun Facebook, de modieuze, geile hoogleraar en de intrige rond de Wildersachtige politicus met spindoctor en bodyguard waarmee hun verhaal verweven is.
Laurent Gaudé. De poort van de hel. De Geus, vertaling Jan Versteeg, 253 p., € 17,90
***
door Aart van Zoest
Roman
In Napels loopt een vader over straat met zijn zesjarige zoon, die hem nauwelijks kan bijhouden. Plotseling een schietpartij &#8211; gangsters. De vader drukt de jongen tegen zich aan. Toch wordt deze dodelijk getroffen door een verdwaalde kogel. Met de dood van hun enige kind verandert het leven van de ouders dramatisch. De vrouw eist van de man dat hij wraak mogelijk maakt op de schutter die schuldig is aan de dood van hun lieveling. De man wordt gekweld door zelfverwijt &#8211; als hij zich minder gehaast had waren ze niet op dat fatale moment op de noodlottige plaats geweest. Het lukt om wraak te nemen, en hoe. Maar dat brengt de knaap niet terug. De vader onderneemt een poging om het kind uit het dodenrijk op te halen. Als een tweede Orpheus weet hij toegang te krijgen tot de onderwereld via een Napolitaanse poort van de hel, hem gewezen door schilderachtige randfiguren. In gebeitelde zinnen: horror, spanning, couleur locale, stof voor empathie.
Maarten van Buuren. Iris. De Arbeiderspers, 240 p., € 18,95
***
door Marjolijn Pouw
Roman
&#8216;Het onbewuste bestaat niet,&#8217; stelt de literatuurwetenschapper uit Maarten van Buurens autobiografische debuutroman vast, terugkijkend op zijn grote liefde. De mooie, trotse Iris onderwierp zich aan hem, maar ging niet in op zijn huwelijksaanzoek. Waarom niet? Een getrouwde vrouw wil veiligheid, denkt deze Bas, maar hem zou een huwelijk hebben verstikt. Iris wist dat en nam hem als &#8216;buitenman&#8217; met wie ze de leegte van haar vaste relatie vulde. Bas had een proefschrift willen schrijven over &#8216;metaforenreeksen&#8217; die in romans verborgen drijfveren tonen. In zijn uitdrukkingswijze herkent hij zulke metaforen ook, ze duiden op het harnas dat hem helpt om zijn isolement te bewaren: zijn levensbehoefte. Het proefschrift mislukt, zijn relaties ook, zoals Bas bijna vergenoegd vaststelt. De beheersingsdwang van deze aartsrationalist geeft meteen het tekort aan van deze goed geschreven, beklemmende roman. Wat erin ontbreekt, is ruimte en plezier in het leven. Bas&#8217; terugblik is dichtgemetseld en angstaanjagend vreugdeloos.

Jan Siebelink. Conversaties. De Bezige Bij, 288 p., € 19,90
****
door Aart van Zoest
Essays
Jan Siebelink heeft veel te bieden. Hij is schrijver, lezer, romanist, erudiete doorgever van geestdrift. Dat laatste manifesteert hij wanneer hij in twintig &#8216;conversaties&#8217; schrijft over auteurs in zijn persoonlijk pantheon. Aan het einde van de vorige eeuw zijn die teksten al gepubliceerd, nu zijn ze bijeengebracht. Het zijn soms gesprekken die hij met collega&#8217;s voerde, zoals Milan Kundera en Julien Gracq. Vaak zijn het overzichten van leven en werk, van vooral Franse coryfeeën als Verlaine, Rimbaud, Huysmans, Mallarmé en Sartre. Hij schrijft altijd vanuit de schrijver die speurt naar omstandigheden en drijfveren die bij collega&#8217;s tot het schrijverschap hebben geleid. Siebelinks belezenheid stelt hem daarbij in staat literaire ontwikkelingen aan te geven. Zelfs voor geoefende kenners van de Franse letterkunde heeft hij inspirerende gegevens. Je voelt zijn sympathie voor hen die buiten het burgerlijk gareel zijn gebleven. Dat zegt iets over de schrijversziel van Siebelink.
Ivana Lowell. Vertel gewoon wat er is gebeurd. De Bezige Bij, 286 p., € 22,90
**
door Kristien Hemmerechts
Autobiografie
&#8216;Sinds kort heb ik een nieuwe therapeut.&#8217; Met die nuchtere mededeling opent Ivana Lowell haar autobiografische boek Vertel gewoon wat er is gebeurd. Als achterkleindochter van Arthur Ernest Guinness behoort Ivana tot de beroemde Guinness-clan, die fortuinen heeft verdiend met het zware zwarte Ierse bier. Het geld zorgde voor connecties in de hoogste kringen, maar niet voor geluk. Zonder zelfbeklag vertelt Ivana over haar grillige jeugd in tochtige landhuizen en over haar moeizame strijd tegen alcoholverslaving. Het verhaal is niet altijd gemakkelijk te volgen, maar wie graag leest over beroemde mensen haalt zijn hart op.
Christopher de Bellaigue. Opstandig land. De vergeten volkeren van Turkije. Atlas, vertaling Jan Braks, 320 p., € 24,95
***
door Aart van Zoest
Geschiedenis
Waarom maken die Armeniërs zich nu, bijna een hele eeuw later, nog steeds druk over de weigering van de Turken om toe te geven dat er in 1915 een slachting is georganiseerd die genocide mag heten? Waarom weigeren de Turken, een uitzondering daargelaten, om het toe te geven? De Engelse Turkije-specialist Christopher de Bellaigue is tot aan zijn nek in de kwesties gedoken. Niet alleen heeft hij zich ingelezen, hij is ter plekke, in Oost-Turkije, met jan en alleman gaan praten. En hij heeft kunnen ervaren hoe, geheel anders dan in onze historie-vliedende West-Europese culturen, daarginds &#8216;verleden en toekomst met elkaar wedijveren in de harten van de mensen&#8217;. Van zijn ervaringen levert hij een boeiend en informatief verslag. Wel wat overvol met feiten, namen, data en (significante) anekdotes: de lezer riskeert een gevoel van overvoeding, alsof kaviaar als reuzengehaktbal wordt geserveerd.

non-fictie

Aat Ceelen. King, een komedie. Nieuw Amsterdam, 192 p., € 16,50
**
door Aart van Zoest
Bundel
Aat Ceelen moest maar eens wat bekender worden, zal zijn uitgeverij hebben gedacht. Vandaar dat van zijn nieuwste boek King, een komedie een soort Aat-Ceelen-kennismakingspakketje is gemaakt, met behalve &#8216;King&#8217; de bonusverhalen &#8216;Strovuur&#8217;, &#8216;Big en muis&#8217;, &#8216;De bril&#8217;, &#8216;Het slagersmeisje&#8217; en &#8216;Pjotrs sigaar&#8217;, die alle eerder verschenen in de jaren negentig. Ceelen moet het vooral hebben van zijn licht cynische humor en schrijfstijl. Hij heeft een indrukwekkend repertoire aan volkse uitdrukkingen tot zijn beschikking en King is dankzij zijn taalgebruik een tamelijk geslaagd personage. Wie moet lachen om uitroepen als &#8216;krijg nou de blafschurft&#8217; zal aan dit boek een plezierige middag beleven. Maar veel meer dan dat heeft King, een komedie niet om het lijf.
Louis Paul Boon. Verzameld werk deel 13: De paradijsvogel/Het boek Jezebel/De meisjes van Jesses. De Arbeiderspers, 552 p., € 29,95
***
door Marjolijn Pouw
Romans
Deel 13 van Boons Verzameld werk bevat drie romans over de plaag van onze tijd: de sensatie-industrie, die elke uitspatting van mediasterren volgt. Boons parabels spelen zich af in de poel van verderf Babylon, waar wordt gevoosd, geslagen, gemoord en verkracht, en waar buiten drugs en drank niets telt. Hoe dat afloopt zien we in De meisjes van Jesses. Als doe-het-zelf antichrist Jesses voor de rechter de sadistische moorden moet verantwoorden waartoe hij zijn vrouwen heeft aangezet, zegt hij smalend: niet ik, maar jullie maken jullie kinderen tot wat ze zijn. De bundel is van een enthousiasmerend nawoord voorzien, maar doet mij naar Boons andere werk verlangen, waar zijn belangstelling voor kleine meisjes minder obsessief is en paradijsvogels nog een kans hadden.
Jan Vantoortelboom. De verzonken jongen. Contact, 208 p., € 21,95
***
door Marjolijn Pouw
Roman
Wie van onbekommerde, goed geschreven en geconstrueerde plattelandsromans houdt, zal plezier beleven aan Jan Vantoortelbooms debuut. Alle elementen van het genre zijn erin te vinden: ruimte, beesten, boerenkinderen, een goedmoedige pastoor en geheimen van volwassenen. Hier gaat een jongen op zoek naar de geschiedenis van zijn ouders. Bij hen wordt op een dag door een deftige stedeling een bruine envelop bezorgd, die maakt dat hun (schoon)vader zich verhangt. Wat zit erachter? Niemand van de direct betrokkenen wil praten, maar Stoffel Vanheule, tweedegraads &#8216;incestfabricaat&#8217;, achterhaalt de troebele waarheid.
Perihan Magden. Twee meisjes. Een liefdesgeschiedenis. Athenaeum, vertaling Hamide Dogan, 302 p., € 19,95
****
door Kristien Hemmerechts
Roman
Twee meisjes. Een liefdesgeschiedenis van Perihan Magden verscheen al in 2002. Drie jaar later werd de succesvolle roman verfilmd. Orhan Pamuk betuigde openlijk zijn steun aan het werk van zijn controversiële landgenote. &#8216;Lees haar boeken!&#8217; Nu is er een uitstekende Nederlandse vertaling. Magdens roman is raadselachtig en ongrijpbaar. De sterkste scènes zijn die waarin in Istanbul de lijken van jonge mannen worden ontdekt. Wie is verantwoordelijk voor de moorden? Kan het dat de meisjes zich hebben willen wreken? Het Turkije dat Magden neerzet is een paternalistische maatschappij. Vrouwen overleven door mannen op te vrijen om geld van hen los te troggelen. Dag en nacht proberen ze mannen te behagen, terwijl die hen eigenlijk onderdrukken. Zijn de mannen daarom vermoord? En hebben de meisjes dat dan gedaan? Een antwoord krijgt de lezer niet. Magden verkiest suggestie boven eenduidigheid. Het resultaat is een intrigerende roman die de lezer na lectuur niet gauw loslaat.
Miquel Bulnes. Het bloed in onze aderen. Prometheus, 624 p., € 24,95
****
door Anne Versloot
Historische roman
Na zijn kolderieke ziekenhuiskomedies gooit Miquel Bulnes het over een heel andere boeg. Een schitterende historische roman levert hij af die pal voor de Spaanse burgeroorlog speelt, in de jaren twintig van de vorige eeuw. De periode van de vliegende tering en boodschappen die via spiegels en de zon geheliografeerd worden. Niet dat de Spaanse kapitein Augusto Santamaría daar iets aan heeft. Zijn compagnie wordt volledig in de pan gehakt door Abd El-Krim en zijn berberse rebellenclub. Hierna wordt Santamaría commissaris bij de veiligheidsdienst in Madrid, maar daar is het ook al niet pluis (gruwelijke moorden op collega&#8217;s). Dan ontrolt zich een ongemeen spannend en ijzersterk verhaal waar Bulnes de memoires en mijmeringen van zijn personages mooi doorheen weeft. Heerlijk kloek boek om gestrekt op de bank een weekend lang helemaal in op te gaan.
Georges Perec. Tips en wenken voor wie zijn afdelingschef om opslag wil vragen. Arbeiderspers, vert. Rokus Hofstede, 95 p., €12,50
***
door Aart van Zoest
Experimenteel
als mr x niet in zijn kantoor is wanneer u hem om audiëntie komt vragen altijd op hem kunt wachten door wat door de gang te ijsberen ofwel als hij op zich laat wachten door een praatje te maken met juffr yolande voor zover deze tenminste in haar kantoor is en voor zover ze in een goed humeur is ofwel door een rondgang te maken langs de verschillende afdelingen die samen het geheel of een deel vormen van de trust waar u voor een hongerloon de mooiste jaren van uw leven verdoet dit is een fragment uit tips en wenken voor wie zijn afdelingschef om opslag wil vragen het tiende boek van georges perec dat de arbeiderspers domweg dapper in nederlandse vertaling op de markt brengt met steun van serieuze sponsoren want deze ongein dit oulipo vormspel is eliterair mag er wezen moet misschien
Joann Sfar. Oude tijden. Deel 1: Geen kus van de koning. Oog &#038; Blik/De Bezige Bij, 144 p. in kleur, € 24,90
*
door Peter Breedveld
Strip
Ik dacht dat ik nooit genoeg kon krijgen van de Franse striptekenaar Joann Sfar, maar uitgeverij Oog &#038; Blik heeft het toch voor elkaar: een Sfar-boek dat mij mijn gezicht deed openkrabben van pure wanhoop.
Oude tijden, dat een &#8216;sprookje voor volwassenen&#8217; heet te zijn, is een aaneenrijging van bekende fantasyclichés, door Sfar overgoten met de door hem gepatenteerde saus van naïef cynisme. De goeden hebben hun onsympathieke trekjes en de slechten zijn best sympathiek, maar ik ken Sfars werk zo goed dat dit trucje me inmiddels behoorlijk verveelt.
Daarbij kabbelt dit verhaal, over tovenaarsleerling Cassian die de dochter van zijn meester achterna reist om haar te helpen bij haar queeste, maar een beetje doelloos voort. Na honderdveertig pagina&#8217;s ellende houdt het verhaal zomaar opeens op, zonder ontknoping. Blijkt het om het eerste deel van een serie te gaan!
Lane Smith. Het is een boek. Lemniscaat, 32 p., € 11,95, 4+
***1/2
door Joukje Akveld
Prentenboek
Hoe is het om geboren te worden in het tijdperk van e-books, iPads en prentenboekenapps? Weten de baby&#8217;s van nu straks nog wat een boek is? De Amerikaanse bestsellerillustrator Lane Smith drijft op milde wijze de spot met de doorgeslagen obsessie voor nieuwe media. Ezel snapt maar niet waarin aap zo lang zit te turen. &#8216;Wat heb je daar?&#8217; &#8216;Het is een boek.&#8217; Het zegt ezel niets. Waar is de muis? Hoe scroll je naar beneden? De staccato dialogen hebben een humoristisch effect. Op de hoekige, computerachtige illustraties is ezel een opdringerige kleine betweter en kan aaps reuzenhoofd prachtig fronsen. Twee stipjes en een vloeiend streepje, meer heeft Lane niet nodig. Natuurlijk raakt ezel in de ban van het verhaal zodra hij zijn lange neus in het boek steekt. Geestig en charmant, dit prentenboekenpleidooi voor papieren leesplezier.
Annabel Pitcher. Mijn zus woont op de schoorsteenmantel. Pimento, 239 p., € 16,95, 12+
****
door Joukje Akveld
Jeugdroman
Een zus in een urn op de schoorsteenmantel, dat is voor niemand leuk. Moeder zoekt troost bij haar praatgroepheld, vader zet het op een zuipen en zus Jas stopt met eten. Alleen tienjarige Jamie (immer gepest, dat wel) ademt gewoon door &#8211; misschien omdat hij pas vijf was toen zijn zus explodeerde bij een terroristische aanslag. In Pitchers debuutjeugdroman gaan alledaagse kinderbeslommeringen schuil onder een grauwsluier van verdriet. De schrijfster schuwt heftige thema&#8217;s niet maar weet er raad mee; haar luchtige zinnen meanderen tussen tragiek en goeie grap. Moslimmeisje Sunya brengt licht in Jamies kleurloze dagen, maar moet geheim blijven voor zijn islamvervloekende vader. Gedoseerd wordt de ellende opgevoerd &#8211; en dan moet het grote huilmoment nog komen. Dat is niet (!) zoals je zou verwachten, dode-zus-gerelateerd, maar klaart wel de lucht. Hoogwaardige en geloofwaardige treurliteratuur met veel glimlachmomenten.
Albertina Soepboer. de trektocht. Contact, 144 p., € 21,95
**1/2
door Rob Schouten
Poëzie
Albertina Soepboers gedichten waren altijd op een stugge manier geheimzinnig. Die stugheid is er in de trektocht ook maar heel geheimzinnig zijn ze eigenlijk niet meer, wel aards en mythisch tegelijk. Soepboer neemt de tijd om haar onderwerp, een vogelvlucht over eigen verleden, de Friese natuur en de zee, flink uit te smeren. Ondanks de vorm, sonnetten, is het allemaal weinig gladjes. Het is &#8216;klei waar ik tegen de wind meezing&#8217;, en over &#8216;de vogelvrouw&#8217; schrijft ze: &#8216;ze hipte erover heen alsof ik moet schrijven dat ze klauterde&#8217;, geen knieval voor lezer en mode. de trektocht is een uitgestrekte bundel, tegen de honderdvijftig pagina&#8217;s Nederlands en Fries, wat veel is voor Soepboers betrekkelijke monotone poëzie; alleen wie zich erin vastbijt blijft overeind. &#8216;De zware tijd stroomt de oceaan in, stroomt zwarter / alle diepte als ik duik naar mijn dingen onder water / in stofregels geslagen, in brokkelig beeld neergezet / in vierkant&#8217;. Soepboer lijkt haar eigen zompigheid ook wel in te zien, ze maakt het tot haar handelsmerk.

Peter Breedveld

Rob Schouten

Jacques Klöters. Toon. De biografie. Nijgh &#038; Van Ditmar, 534 p., € 27,50
***
door Hans van den Bergh
Jacques Klöters, kleinkunsthistoricus en ex-cabaretier (Don Quishocking) had al een box met vierentwintig dvd&#8217;s van Toon Hermans uitgebracht: alles wat er aan beeldmateriaal bewaard was. Maar een uitgebreide, gedetailleerde biografie bleef het einddoel. Acht jaar na de start is het monumentale boek er: alle ontwikkelingen van de vroegste Limburgse jeugd af, het prille optreden in cafés tot en met de roemruchte reeks onemanshows.
Klöters ziet kans de specifieke talenten van Toon Hermans te ontleden: zijn (soms krampachtige) pogingen om leven en wereld van de zonzij te zien, de absolute clownerie: het typisch Sittardse, hilarische doorleuteren over de stoel van zijn zuster of over beschuiten. Als sober geschreven biografie biedt Toon veel meer dan de grillige levensfeiten, de talloze verhuizingen, affaires en inzinkingen; het is een zorgvuldige schets van de bronnen en achtergronden van dit uitzonderlijk en veelzijdige kunstenaarschap.
Marcel Kurpershoek. Volg de wolken. Met Xenophon door het Turkse Oosten. Augustus, 320 p., € 22,50
**1/2
door Anne Versloot
Veelbelovende ondertitel: Met Xenophon door het Turkse Oosten. Wie zou dat niet willen na het lezen van Xenophons bloedstollende Anabasis? De Atheense legerleider legde daarin vast hoe hij met tienduizend Griekse huurlingen op de vlucht is voor de barbaren. Als ze na een barre overlevingstocht op de berg Theches de Zwarte Zee zien, vallen ze elkaar juichend in de armen en roepen: &#8216;Thalassa! Thalassa!&#8217; 2400 jaar later reist arabist en Midden-Oostenspecialist Marcel Kurpershoek ze achterna, in een gebied dat van oudsher onrustig is &#8211; de Koerdische PKK, aanslagen op Syrisch-orthodoxe christenen, de Armeense genocide. Op zijn tocht ontmoet Kurpershoek nomaden met kuddes, de lokale houtmaffia en Turkse gouverneurs met grote snorren. Mooie ontmoetingen zijn dat. Kurpershoek weet als oud-ambassadeur van Turkije van de hoed en de rand. Je denkt: nu wordt het leuk. De man weet veel, heel veel &#8211; het wemelt van de historische details &#8211; maar helaas schrijft hij het allemaal onpersoonlijk en gortdroog op. Prima werkstuk, maar pakken doet het niet. Gemiste kans.
Siri Hustvedt. Een geschiedenis van mijn zenuwen. De Bezige Bij, vert. Ineke Lenting, 208 p., € 19,50
*
door Kristien Hemmerechts
Twee jaar na de dood van haar geliefde vader begon Siri Hust-vedt tijdens een lezing heftig te beven &#8216;alsof ze werd geëlektrocuteerd&#8217;. Een paar maanden later overkwam het haar opnieuw. Neurologen konden geen verklaring vinden. Op hersenscans was niets te zien. Wat was er dan wel aan de hand? Was haar ziekte denkbeeldig? Hysterisch? Psychosomatisch? Hustvedt probeert het onderscheid tussen geest en hersenen in kaart te brengen. Wat betekenen beide begrippen? Ze leest een halve bibliotheek bij elkaar en piekert zich suf. Uiteindelijk bieden bètablokkers soelaas. Dat medicijn is trouwens ook vaak een efficiënte bestrijder van migraine. De meeste van Hustvedts vragen blijven onbeantwoord. Dat kan ook niet anders. &#8216;Er zit veel in ons wat we niet beheersen,&#8217; concludeert ze. Haar bespiegelingen zijn bij momenten vaag en abstract, en zetten weinig zoden aan de dijk.

Hans van den Bergh

Non-fictie

Roman / DBC Pierre spuit ideeën.
Licht uit in Wonderland (Lights Out in Wonderland), de nieuwste roman van Booker Prize-winnaar DBC Pierre &#8211; de initialen staan voor Dirty But Clean &#8211; is een ambitieuze roman. Het verhaal begint in Londen, verhuist naar Tokyo en eindigt via een ommetje naar Berlijn in &#8216;Wonderland&#8217;, een plek die niet meer of minder wonderlijk is dan de drie &#8216;echte&#8217; steden, althans in de voorstelling die de auteur ons ervan geeft. DBC Pierre heeft een scherp oog voor de grote en kleine absurditeiten van het bestaan in de vroege eenentwintigste eeuw. Zo wijdt hij een hilarische passage aan de pogingen van zijn held Gabriel Brockwell om een treinticket aan te schaffen. Het ticket is veel te duur, de trein heeft vertraging omdat de infrastructuur slecht onderhouden wordt en het personeel weigert met onverzettelijke hoffelijkheid ook maar een duimbreed van de regeltjes af te wijken. De lezer verwacht dat Brockwell in een hysterische scheldtirade zal losbarsten, maar hij beheerst zich. &#8216;Ik verwijt jullie niets,&#8217; zegt hij met superieure waardigheid. &#8216;Jullie zijn een nietige tand in het machtige kapitalistische wiel.&#8217;
De analyse van hoofdpersonage Gabriel Brockwell is van een heerlijke ouderwetsheid. Hij doet uitspraken als: &#8216;Eerst was consumeren een privilege, vervolgens werd het een recht en nu is het een plicht.&#8217; En: &#8216;God is weg, en vervangen door de beurs.&#8217; Brockwells principes zijn niet minder rekbaar dan die van &#8216;de kapitalistische vijand&#8217;. Tijdens een betoging tegen het kapitalisme kan hij op het nippertje aan de politie ontsnappen door zijn bankkaart voor de glazen deur van een bank te houden. Als trouwe klant wordt hij in de &#8216;kapitalistische tempel&#8217; binnengelaten. Brockwell is gered, maar hij is ook zijn illusies kwijt. Hij rooft de bankrekening van zijn voormalige strijdmakkers leeg, propt zijn zakken vol met cocaïne en stapt in een vliegtuig naar Japan. Hij wil een laatste keer kort en heftig leven. Vervolgens zal hij zelfmoord plegen.
DBC Pierre lijkt de manische Brockwell vooral gecreëerd te hebben om hem ideeën te laten spuien. Aangekomen in Berlijn observeert hij bijvoorbeeld: &#8216;Wie de geschiedenis van de twintigste eeuw leest, merkt dat Hitler zelf niet hield van Berlijn. Hij vond de stad vuil en propvol communisten en dus begon hij een hol uit te graven onder de grond.&#8217; Wanneer Brockwell Londen verlaat, betreurt hij de kans niet te hebben gekregen &#8216;zijn&#8217; kunstwerk te ontwerpen: een gigantische winkelkar die hij op zijn kant over de Thames zou hebben gegooid.
Wie in Gabriel Brockwell op zoek gaat naar sporen van de auteur, heeft recht op begrip. Toen Pierre in 2003 de Booker Prize won voor zijn debuut Vernon God Little kreeg zijn &#8216;uitbundige&#8217; levenswandel (drugs, schulden, oplichterij) niet minder aandacht dan de roman. Vandaag woont de schrijver &#8211; die eigenlijk Peter Finlay heet &#8211; in een afgelegen deel van Ierland, waar hij een graag geziene gast is in de pub. Met Lights Out in Wonderland verovert hij een stevige plaats in de satirische traditie van Swift en Rabelais. Hij schrijft met dezelfde passie, energie en stilistische brille als die literaire reuzen.
*** DBC Pierre, ‘Licht uit in Wonderland’, vertaling Martine Vosmaer en Karina van Santen, Podium, 384 p., € 19,50

Kort en heftig leven

José Saramago. Kaïn. Meulenhoff, 160 p., € 19,95
****
door Aart van Zoest
José Saramago, de Portugese Nobelprijswinnaar, schreef een roman waarin Kaïn, die zijn broer Abel doodde, hoofdpersoon is. Saramago&#8217;s Kaïn reist rond door het Oude Testament en laat de lezers meebeleven wat daarin allemaal met Gods goedvinden of op Gods bevel aan moreel onaanvaardbaars bedreven wordt. Abraham die bereid is zijn zoon te offeren. Het afslachten van de Midjanieten. De dood van de onschuldige kinderen in Sodom. Ook onwaarschijnlijkheden komen aan de orde. Kon Lot, dermate dronken dat hij niet in de gaten had dat hij het met zijn dochters deed, hem in die toestand wel omhoog krijgen? Dat het niet gaat vervelen, komt door Saramago&#8217;s originele stijl, zijn no-nonsensehumor. Hij biedt gniffelvoer voor atheïsten. Voor fundamentalistische gelovigen: zaken ter overdenking.
Peter Buwalda. Bonita Avenue. De Bezige Bij, 544 p., € 19,90
***
door David Duijnmayer
Bonita Avenue, de debuutroman van Peter Buwalda, draait om een vooraanstaande familie die de zaakjes ogenschijnlijk goed op orde heeft. In het centrum van die familie staat Siem Sigerius, rector magnificus van de Universiteit Twente, briljant wiskundige en voormalig judoka van olympisch niveau. Een man met het charisma van een godfather, die zijn enige echte zoon verstoten heeft en zijn stiefdochters uit een tweede huwelijk vertroetelt. Dat gaat natuurlijk goed mis. De trefwoorden: geweld, macht, jaloezie, psychoses, porno, wiskunde, toeval. Buwalda toont zich een uitstekende verteller, die 544 pagina&#8217;s lang veelvuldig heen en weer springt in de tijd en talloze zijsporen bewandelt, maar desondanks de vaart erin houdt. Het narratief mondt uit in een bruut gewelddadige passage, waarin een vader en zoon elkaar op leven en dood bevechten. Alleen al om deze huiveringwekkende vechtscène verdient deze roman gelezen te worden.
Gerbrand Bakker. De omweg. Cossee, 235 p., € 19,90
*
door Eva Gerrits
Een Nederlandse vrouw verlaat haar man na een schandaal op haar werk en slecht nieuws van de dokter. Ze belandt in Wales en huurt er een oude boerderij. Ze neemt zich van alles voor maar maakt niets af, leert mensen kennen maar knoopt geen banden aan. Ook niet met de jonge Welshman. Haar vlucht leek een uitweg, maar blijkt een opmaat voor het onherroepelijke einde.
In zijn vierde roman betoont Bakker zich opnieuw bekwaam in natuurbeschrijvingen. Zijn personages komen in die passages dan ook het meest tot leven. De afwikkeling van het verhaal stelt vergeleken daarbij teleur. Stukje bij beetje geeft Bakker het drama prijs, met cliffhangers en gezochte wendingen. Veel wordt niet benoemd maar de conclusie ligt steeds voor de hand; het show don&#8217;t tell-principe als trucje. Bakker beheerst zijn taal maar gaf De omweg geen vleugels. Daarvoor is het te overgeconstrueerd.
Richard Harvell. De klokken. Prometheus, 400 p., € 24,95
*
door Hans van den Bergh
Wie graag een historische roman leest die zich afspeelt in primitieve oorden vol modder en ongewassen mensen, kan zijn hart ophalen aan De klokken van Richard Harvell (vertaling Pim Lukkenaer). En wie houdt van een boek waarin je een begenadigd castraatzanger en diverse beroemdheden als Mozart en Gluck van dichtbij meemaakt, kan in dezelfde roman terecht. Het is alleen jammer dat die Harvell zo beroerd schrijft. Alles voltrekt zich steevast in de ultra-overtreffende trap. Klokken luiden zo hard dat ieders trommelvliezen scheuren. Een slechterik slaat de ik-verteller &#8216;als zijn woede overstroomde. Tranen omsluierden mijn ogen&#8217;.
Een sticker op de kaft suggereert dat dit boek een pendant is van Het Parfum van Süsskind omdat het hier draait om bovenmenselijk luisteren, zoals daar om geniaal ruiken. Alleen heeft Harvell ons niets te vertellen; het is een vat vol holle, volstrekt ongeloofwaardige bombast.
David Benioff. De duivel komt naar Orekhovo. Signatuur, 204 p., € 16,95
***1/2
door Bouke Vlierhuis
Een goed verhaal doet pijn. Weinig schrijvers weten dat zo goed als David Benioff. Als je een rol speelt in een van zijn verhalen ben je dan ook zo goed als zeker de sigaar. Maar in zijn verhalenbundel De duivel komt naar Orekhovo (vertaling Sandra van de Ven) zijn niet de intriges het belangrijkste. Zelfs het titelverhaal, dat speelt in de Tsjetsjeense oorlog, kent heel weinig harde actie. Benioff laat liever in detail zien wat er gebeurt als datgene wat er in het hoofd van zijn karakters zit, dat zorgvuldig gestapelde bouwsel van angsten, liefdes, plannen, herinneringen en ideeën over hoe de wereld in elkaar zit, in onzachte aanraking komt met de realiteit. Dat levert maar zelden een net, afgerond einde op. En niet alleen de hoofdpersonen staren in verbijstering naar de flarden van alles wat ze ooit voor lief namen, ook de lezer blijft verpletterd achter.
Paul Auster. Sunset Park. De Arbeiderspers, 256 p., € 19,95
**
door Kristien Hemmerechts
In Sunset Park (vertaling Ton Heuvelmans) schetst Paul Auster zijn gebruikelijk sombere beeld van de toestand in de Verenigde Staten en in New York, &#8216;die reusachtige, onbewoonbare stad&#8217;. Mensen zijn uit hun woningen gezet omdat ze de lening niet konden afbetalen, &#8216;uitmesters&#8217; slepen achtergelaten spullen weg en krakers worden door politieagenten hardhandig uit de leegstaande panden verjaagd. Auster introduceert een handvol personages en vertelt uitgebreid over hun pogingen om te overleven. We volgen vooral de intelligente Miles, die zich niet altijd kan beheersen. Niet de kredietcrisis, maar hijzelf verknalt zijn kansen. &#8216;Hij vraagt zich af of het de moeite waard is te hopen op een toekomst als er geen toekomst is.&#8217; Heel wat passages zijn overbodig uitgesponnen en kunnen worden beschouwd als een bijzonder lange aanloop naar het adembenemende slot.
Herman Brusselmans. Trager dan de snelheid. Prometheus, 236 p., € 17,95
*1/2
door Dries Muus
Hoofdpersoon Louis Tinner kwamen we eerder tegen in De man die werk vond. Daar was hij een nerveus, door angstaanvallen geteisterd wrak. Nu heeft-ie een rijke vrouw, voert hij het ene lulgesprek na het andere, en volgen we zijn krankzinnige associatieve gedachtestroom. Hij besluit dichter te worden. Natuurlijk gaat het allemaal nergens naartoe. Het genre: tragi-komische, plotloze roman, typisch Brusselmans, maar dan zonder de regelmatige schaterlach of de aanstekelijke treurigheid. In De man die werk vond werd Tinners aftakeling even dwingend als hilarisch beschreven. In Trager dan de snelheid is het een beetje als in een droom: omdat toch alles kan gebeuren, kijk je nergens van op. Tinners bizarre acties en beledigingen zijn zo willekeurig dat ze nauwelijks effect hebben. Je voelt de hele tijd dat Brusselmans je aan het lachen wil maken, maar daar geeft hij zelden aanleiding toe.
Andrej Longo. Tien. Van Gennep, 168 p., € 9,90
***
door Carolina Lo Galbo
Maak kennis met het leven in Napels. Met Papilú, die zo&#8217;n mooi vriendinnetje heeft dat het hem bijna fataal wordt. Met de criminele vader die zijn zoontje Diego tot zijn ontsteltenis hoort zeggen: &#8216;Ik wil net zo worden als jij.&#8217; Andrej Longo schetst in een paar pennenstreken tien levens in de bedompte Napolitaanse steegjes. Waar de Camorra de dienst uitmaakt en het dragen van een identificatieplaatje om je nek even vanzelfsprekend is als een spuitende junk in je portiek. Longo baseerde zijn verhalen op krantenknipsels en presenteert ze aan de hand van de tien geboden. Wat geforceerd, maar het geeft de verhalen over het katholieke Napels een extra, ironische, lading. &#8216;Gij zult geen onkuisheid doen&#8217; vertelt over een dertienjarig meisje dat zwanger is van haar vader. Uiteindelijk wijst ze hem de deur. Er is hoop, lijkt Longo tussen de regels door te willen zeggen. Al is het een glimp.
Jannie Regnerus. De ent. Contact, 188 p., € 16,95
**
door Marte Kaan
De ent, de debuutroman van beeldend kunstenaar en schrijver Jannie Regnerus, gaat over stilstand. Rixt groeit op in een landschap waar de rechtlijnigheid van het noordelijke landschap de aard van de bewoners verbeeldt, traag voorbij trekkende wolken onderstrepen het gebrek aan beweging in haar leven. Vanuit het slaapkamerraam zijn de populieren van het kerkhof te zien waar Rixts ouders al jaren contributie voor betalen. &#8216;Zolang de dood en zij belemmerd uitzicht op elkaar hebben, komt er van leven niets terecht.&#8217;
Met dit soort onderkoelde opmerkingen zet Regnerus Rixt neer als een eigenzinnig personage dat zich weet te ontworstelen aan haar versteende bestaan: ze gaat naar een kunstacademie honderden kilometers verderop.
De symboliek ligt er soms érg dik bovenop, maar dat is de schrijfster vergeven omdat haar beelden van originaliteit getuigen.
Andrew Porter. De theorie van licht en materie. De Bezige Bij, 223 p., € 18,90
**
door Hans van den Bergh
Met Andrew Porter (1972) zou er een nieuwe ster zijn verschenen aan het Amerikaanse firmament van korte verhalen-schrijvers. De theorie van licht en materie (vertaling Joop van Helmond) werd alweer vergeleken met werk van Raymond Carver en John Cheever. Maar dan is Porter onmiskenbaar het zwakkere broertje. Hij is het typische product van de Writers Workshop in Iowa: zijn tien verhalen beginnen telkens met een intrigerende openingszin; het dramatisch hoogtepunt wordt met bestudeerde nonchalance versluierd en de ontoereikendheid van liefdesrelaties staat steevast centraal. Het decor is de treurige middenklasse in riante buitenwijken. Een enkel gegeven springt eruit, zoals het titelverhaal waar Porter met behendig wisselende tijdsperspectieven de lezer weet in te spinnen.

Carolina Lo Galbo

Dries Muus

Marte Kaan

David Duijnmayer

roman Dubbelzinnig mormoons verhaal
Brady Udalls roman De eenzame polygamist (vertaald door Erica Feberwee) laat in het midden of de eenzaamheid van hoofdpersonage Golden Richards het gevolg is van de polygame levenswandel die hem door zijn omgeving is opgelegd. Golden is het tegenovergestelde van de selfmade man. Alle belangrijke beslissingen hebben andere mensen voor hem genomen. Op die ene cruciale uitzondering na: het besluit bij zijn moeder weg te gaan en op zoek te gaan naar zijn vader. Goldens vader is een apostel van de Living Church of God. Hij introduceert zijn zoon bij de kerk en zoekt een bruid voor hem. Die bruid regelt een tweede, derde en zelfs vierde huwelijk. Golden ondergaat het gelaten en probeert zonder al te veel succes zijn echtgenotes tevreden te stellen.
Aan het begin van de roman is Golden de trotse bezitter van vier echtgenotes en achtentwintig kinderen. Wanneer we het boek dichtklappen, heeft een vijfde echtgenote haar intrek bij hem genomen. Een zoontje is gestorven en een nieuw kind is onderweg. De teller staat nog altijd op achtentwintig.
Brady Udall, die zelf in een grote mormoonse familie in Arizona is opgegroeid, laat vooral de lasten zien van het polygame bestaan. Golden draagt een masker van onverschilligheid en onverstoorbaarheid opdat niemand hem ervan zou kunnen beschuldigen lievelingetjes te hebben. Op het Zondagse Vrouwenberaad bespreken de vrouwen onderling wie de afgelopen week tekort is gekomen en wie in de nieuwe week een extra nacht verdient. Zij stellen zijn programma op.
Golden komt in ademnood en zoekt troost in de armen van alweer een andere vrouw. Dit keer heeft hij zelf gekozen. Dat maakt hij zichzelf in elk geval wijs. In werkelijkheid gebruikt zij hem om aan een ongelukkig huwelijk te ontsnappen. Golden overweegt met haar een nieuw leven te beginnen, ver weg van het propvolle huis, de verstopte wc&#8217;s, de ruziënde kinderen en de mopperende vrouwen. Na grote vertwijfeling blijft hij trouw aan zijn gezin. En aan &#8216;het gewijde, fundamentele principe van het meervoudige huwelijk&#8217;. Dat principe moet leiden tot &#8216;een nieuwe, andere wereld en tot de wederkomst van Christus&#8217;. Geboortebeperking wordt verworpen als &#8216;zelfzuchtig en zondig&#8217;. De Living Church of God verwacht de wederkomst van Christus binnen afzienbare tijd.
Tussen de vele verhaallijnen door legt Udall uit dat de mormoonse kerk polygamie onder politieke druk heeft afgezworen. Sindsdien bouwen de volgelingen van de Ware Polygame Leer hun nederzettingen diep in de woestijn in de hoop aan de arm der wet te ontsnappen.
Udalls roman is geen aanklacht of afrekening. Centraal staat het menselijke drama: zijn personages proberen lusten en lasten te verzoenen. Ze torsen verdriet met zich mee en proberen hun persoonlijke mislukkingen te leren aanvaarden. Uiteindelijk verschilt hun leven niet van een vrijzinnig bestaan. Tegenover het gebrek aan individuele vrijheid staat de luxe van het stevige vangnet dat de gemeenschap biedt. Udalls slotzin is heerlijk dubbelzinnig: &#8216;Ze omhelzen elkaar uitbundig alsof ze zichzelf ervan hopen te overtuigen dat bij hen het onmogelijke mogelijk is gebleken: het wonder van een groot, gelukkig gezin.&#8217; Het is niet duidelijk wat hier het hardst doorklinkt: de spot, of het ontzag voor een bewonderenswaardig ideaal.

De lasten van polygamie

Autobio
Wie roofbouw op zijn lichaam pleegt, wordt ziek. Zo luidt bondig samengevat de boodschap van Tim Parks&#8217; nieuwste boek Teach Us to Sit Still. Parks is een Britse schrijver die met zijn gezin in Verona woont. Eén keer per week neemt hij de trein naar Milaan, waar hij vertaaltheorie en -praktijk doceert. Hij en zijn vrouw, een Italiaanse die hij eenendertig jaar geleden in de Verenigde Staten heeft ontmoet, maken graag lange wandelingen. Parks zelf gaat geregeld kajakken en hij is een fervent hardloper. Hij let op zijn dieet: veel rauwkost, weinig vlees, matige alcoholconsumptie.
Maar die gezonde levenswandel weegt niet op tegen de doorgedreven intellectuele arbeid die hij zichzelf oplegt. Parks brengt uren door aan zijn werktafel en achter zijn computer. Met de regelmaat van de klok levert hij boeken, essays en lezingen af. Hij gaat er prat op dat hij nog nooit een deadline heeft gemist. Het plichtsbesef en de discipline vergen hun tol. Parks loopt met gekromde rug en kent geen innerlijke rust. Hij maakt zich zorgen over zijn werk, zijn succes, de recensies, het volgende boek. Zijn lichaam tekent verzet aan en kwelt hem met helse pijnen in de onderbuik. Parks probeert ze te negeren. Wanneer hem dat niet meer lukt, raadpleegt hij een bevriende arts. Die wijst zijn prostaat aan als de grote boosdoener. En vervolgens zijn blaas. Kanker heeft hij in elk geval niet.
Parks zelf ziet de spanning in zijn lijf als de bron van alle ellende. Resoluut wijst hij een chirurgische ingreep en traditionele medicatie af. Op het internet ontdekt hij een boek dat zijn symptomen accuraat omschrijft én een oplossing biedt: hij moet bepaalde spieren leren ontspannen, uitschakelen zelfs, zodat hij andere gaat gebruiken. Zijn lichaam is verkrampt. Hij moet het ont-krampen.
De schrijver volgt nauwgezet de instructies en mag zich verheugen op enige verbetering. Om de pijn helemaal uit zijn lijf te verdrijven, schrijft hij zich in voor cursussen meditatie. Hij wil leren in het hier en nu te bestaan. Even overweegt hij zelfs afscheid te nemen van zijn pen en zijn computer. Schrijvers zijn immers altijd &#8216;elders&#8217;: ze zijn in woorden, ze zijn in taal. Of ze zijn in de werkelijkheid die door de woorden wordt opgeroepen.
Op zijn spirituele zoektocht ontdekt Parks waarheden die niet nieuw zijn, maar die elke mens blijkbaar opnieuw moet ontdekken. Om innerlijke rust te kennen, moet je loslaten, aanvaarden, zijn. Hij beseft dat hij een boze, ambitieuze man is geweest. Geleidelijk aan sijpelt de woede uit hem weg. Hij voelt zich verbonden met alles wat leeft. Tot zijn verrassing citeert een van zijn leermeesters Paulus: &#8216;Al spreek ik de taal van mensen en engelen, als ik de liefde niet heb, ben ik een galmend bekken of een schelle cimbaal.&#8217; Hij aanvaardt zelfs zijn sterfelijkheid. Even.
Parks overwint zijn pijn, maar uiteindelijk blijft hij een rusteloze westerse logocentrische mens. En hij gebruikt zijn ervaringen voor alweer een nieuw boek. Sommige lezers zullen zich aan die dubbelzinnigheid ergeren, anderen zullen haar herkennen en er troost uit putten.
Tim Parks
Teach Us to Sit Still
Vintage
352 p., € 20,–

Boze man leert loslaten

Biografie
Voor Jean Rhys was haar leven de klei waarmee ze haar boeken boetseerde. Smile Please noemde ze een autobiografie, maar ook romans als Voyage in the Dark en Quartet zijn gebaseerd op cruciale gebeurtenissen in haar leven. Haar laatste en sterkste roman Wide Sargasso Sea is ontstaan uit een huwelijk tussen Charlotte Brontës Jane Eyre en Rhys&#8217; sleutelervaring: haar vrijwillige ballingschap. Net als Bertha Mason in Jane Eyre verliet Rhys als jonge vrouw haar eiland in de Caraïben en kwam in het kille Engeland terecht. Bertha leefde opgesloten in het landhuis van haar man. In zijn rationele Britse ogen was ze de gedegenereerde telg uit een gedegenereerd geslacht. Ook Rhys voelde zich opgesloten. En ze zoop. Net als Bertha.
Rhys had een antenne voor vooroordelen. Op &#8216;haar&#8217; eiland Dominica was ze een &#8216;witte neger&#8217;: blank maar zonder het geld dat bij die huidskleur hoorde. Haar overgrootvader had bij zijn slavinnen bastaarden verwekt, maar daarover kon alleen worden gefluisterd. Voor de overwegend zwarte bevolking van Dominica was Rhys te blank, maar voor de Engelsen was ze te zwart. Rhys droomde van een carrière in het theater, maar met haar &#8216;onbeschaafde&#8217; accent was daar geen denken aan.
Hoewel Engeland Jean Rhys uiteindelijk omhelsde en als schrijver erkende, was de relatie turbulent. Vooral met haar vele huisbazinnen kreeg Rhys het voortdurend aan de stok. Die vertrouwden de jonge vrouw niet: ze smokkelde drank en mannen naar binnen. Later leefde ze op voet van oorlog met haar buren. Ze zat zelfs kort in de gevangenis omdat ze iemand had aangevallen.
Rhys hield veel meer van Parijs, waar ze woonde met haar eerste man, Jean Lenglet, de zoon van een Nederlandse vader en een Franse moeder. Nou ja, ze was eigenlijk een Belgische en Lenglet was al getrouwd, maar dat kwam Rhys pas later te weten. Lenglet was een avonturier, die een vals paspoort moest kopen omdat hij zijn Nederlandse nationaliteit was kwijtgeraakt door in het Vreemdelingenlegioen te dienen. Rhys vond het allemaal best spannend, al nam ze een minnaar toen Lenglet in de gevangenis belandde. Hij heette Ford Madox Ford en publiceerde verhalen van haar in zijn literaire tijdschrift. En hij gaf haar geld. Ook in Engeland had Rhys zich door mannen laten onderhouden.
Met Lenglet kreeg ze twee kinderen. Een zoontje stierf heel jong, de dochter werd bij vrienden en in inrichtingen geparkeerd, maar groeide uiteindelijk bij haar vader in Nederland op. Tijdens de oorlog speelden vader en dochter een actieve rol in het verzet en Lenglet leidde zelfs dit blad.
Rhys vertaalde Lenglets roman over hun huwelijk, want alle stemmen moesten gehoord worden. Met deze biografie is er alweer eentje bij. Lilian Pizzichini vertelt de soms harde feiten zonder al te veel te oordelen. Af en toe hoor je haar zuchten wanneer Rhys uitzinnig tekeergaat. Wat mij betreft zou er iets meer aandacht mogen zijn voor het werk en het talent en iets minder voor het leven, maar misschien is die opmerking onzinnig wanneer je het hebt over een biografie.
Lilian Pizzichini
The Blue Hour, A Portrait of Jean Rhys 
Bloomsbury, 322 p., € 25,99

De witte neger van Dominica

Roman
Het eerste deel van Joshua Ferris&#8217; nieuwe roman The Unnamed is zo sterk dat je tot de laatste bladzijde blijft hopen dat het goed komt. Niet met het hoofdpersonage, maar met de roman. Wanneer je het boek uiteindelijk ontgoocheld dichtslaat, vraag je je af of die breuk niet bewust door Ferris is aangebracht. De man kan schrijven en lijkt vertrouwd met de Amerikaanse traditie, dus mag of moet je ervan uitgaan dat hij weet wat hij doet.
Hoe dan ook is het een roman die een spoor trekt in je hoofd. Hoofdpersonage Tim Farnsworth blijft in je gedachten spoken &#8211; een beetje zoals hij de hele roman lang obsessief wandelt. Wat is er met hem aan de hand? Staat hij symbool voor ieder van ons? Is hij de getormenteerde en vervreemde eenentwintigste-eeuwse stadsmens?
In het eerste deel van de roman is Farnsworth een typisch personage uit een roman die in New York speelt. Eentje van Jay McInerney, bijvoorbeeld. Hij leeft voor zijn werk, hij verdient veel geld, hij eet in trendy restaurants, hij bestelt dure wijn, hij heeft te weinig tijd voor zijn gezin, hij houdt zijn neuroses angstvallig verborgen. Maar hij is niet overspelig. Integendeel. Hij en zijn vrouw nemen hun huwelijksgeloften zeer ernstig: in goede en kwade dagen tot de dood ons scheidt.
Farnsworth leeft in de illusie dat hij alles onder controle heeft.
Maar dan slaat &#8216;het&#8217; weer toe. Hij lijdt aan een mysterieuze ziekte waarvoor geen enkele expert een diagnose of remedie kan vinden: Farnsworth moet en zal wandelen. Zijn benen beginnen te lopen zonder dat hij ze kan tegenhouden. Hij loopt kilometers en kilometers tot hij ergens uitgeput neervalt. Met een beetje geluk heeft hij dan nog de energie om zijn vrouw te bellen en haar uit te leggen waar ze hem kan oppikken. Farnsworth verliest vingers en tenen omdat hij in de vrieskou zonder handschoenen of stevige schoenen gaat lopen. Hij wordt geschopt of bijna verkracht. Of hij wordt door een reddende engel geholpen. Nu eens vraagt hij zijn vrouw hem aan hun bed vast te binden, dan weer aanvaardt hij gelaten zijn lot: hij is gemaakt om te lopen. Alleen de dood kan hem verlossen, maar iets in hem verzet zich tegen zelfmoord. Uiteindelijk gaat hij zoals elke sterveling gewoon dood.
In het eerste en spannende derde deel van de roman wordt een verband gesuggereerd tussen zijn ziektebeeld en een moordzaak waarin hij als advocaat optreedt. Op Brooklyn Bridge wordt hij aangesproken door een man die beweert de moordenaar te zijn en hem zelfs het wapen laat zien. Maar Farnsworth, die moet lopen, loopt weg van de man. Vervolgens onderneemt hij een hopeloze zoektocht naar de mysterieuze verschijning. Detectives worden ingeschakeld, maar niemand kan de puzzel oplossen. Is er wel een puzzel?
Op dit punt wordt het boek erg Austeriaans: mensen zoeken betekenis, maar moeten misschien aanvaarden dat er niets te interpreteren valt. Alles wat gebeurt, is het resultaat van toeval en leidt uiteindelijk naar het zeer voorspelbare slot: de dood.
Joshua Ferris
The Unnamed
Viking
310 p., € 16,95

Ontwerpster, maîtresse, spionne

fictie

Gulzig leven en schrijven

fictie

Fictie

Het dodelijke van saaiheid

fictie

non-fictie

fictie

Non-fictie

Kort en heftig leven

Fictie

De lasten van polygamie

Boze man leert loslaten

De witte neger van Dominica

Hij moet en zal wandelen