De mannen van de Brontës
&#8216;Ik wou dat ik beoordeeld werd als auteur, en niet als vrouw,&#8217; schreef Charlotte Brontë in een brief aan literatuurcriticus G.H. Lewes. Een van de meest ijdele verzuchtingen ooit. Generatie na generatie is geprikkeld geweest door de discrepantie tussen het gebrek aan levenservaring van de zusjes Brontë en het bewogen bestaan van hun personages. Vooral de opvliegende Rochester in Jane Eyre en de gewelddadige Heathcliff in Woeste hoogten staan in het collectieve geheugen gegrift. Welke &#8216;echte&#8217; mannen stonden voor hen model?
Als enige van de drie domineesdochters heeft Charlotte &#8216;de vleselijke liefde&#8217; gekend. Emily en Anne waren &#8216;oude vrijsters&#8217;. Zelfs hun grondigste biografen hebben geen liefdesavontuur kunnen opsporen. Charlotte trouwde met Arthur Bell Nicholls, de assistent van haar vader. Ironisch genoeg heeft ze die beslissing met de dood moeten bekopen. Ze werd zwanger en het staat nu min of meer vast dat ze zich heeft doodgekotst.
Hopeloos verliefd
Wat vond Charlotte van seks? Erotische fantasieën waren haar niet vreemd, maar hoe ervoer ze the real thing? Toen ik begin augustus op het congres van de Brontë Society in York die vraag stelde aan Margaret en Robert Cochrane, ving ik aanvankelijk bot. Zij schreven een biografieover Charlottes echtgenoot en zien het als hun persoonlijke missie hem in ere te herstellen. Met liefdevolle zorg hebben ze bewijsmateriaal verzameld dat hun theorie ondersteunt: Charlottes negen laatste maanden op aarde waren de gelukkigste van haar leven en dat geluk had ze aan haar man te danken. Ze noemde hem &#8216;my dear boy&#8217;. In mijn oren klinkt dat licht betuttelend, maar de Cochranes horen er de zoveelste bevestiging in van hun visie. Mijn vraag viel niet in goede aarde. Ze roken kritiek.
Na enig aandringen antwoordde mevrouw Cochrane: &#8216;Ja, ze genoot ervan!&#8217; waarop ze haar papieren bij elkaar nam en het spreekgestoelte verliet. Ongetwijfeld besefte ze dat ze zich op glad ijs bevond. Charlotte heeft zich nooit over dit intieme aspect van haar huwelijksleven uitgelaten. Haar man had naar alle waarschijnlijkheid niet meer concrete ervaring dan zij, maar we mogen de optimistische veronderstelling niet uitsluiten dat het voor beide partijen een spannende ontdekkingstocht werd.
Die arme Arthur Bell Nicholls is in het verleden met alle mogelijke zonden van Israël beladen. Hij zou zijn vrouw voor zich hebben opgeëist en haar meegesleurd hebben op ziekenbezoek bij zijn parochianen. Hij zou haar verboden hebben haar hart uit te storten in brieven aan vriendinnen. Van een nieuwe roman kon al helemaal geen sprake zijn. De Cochranes hebben dat beeld terecht bijgesteld. Charlotte vond het prettig haar man bij te staan, stellen ze. En ze werkte aan een nieuwe roman. Die had als titel Emma. Ze las er stukken uit voor aan haar man. Na haar dood droeg de weduwnaar grote zorg voor haar nalatenschap. Hij trouwde opnieuw, maar kon Charlotte niet vergeten.
Arthur Bell Nicholls grootste public relations probleem is natuurlijk dat hij geen Rochester of Heathcliff was. Welke man van vlees en bloed kon met die romantische helden concurreren? Er was er één. Hij woonde in Brussel en luisterde naar de naam Constantin Heger. Charlotte werd hopeloos verliefd op hem toen zij en haar zus Emily in Brussel studeerden. Heger moet een charismatische leraar zijn geweest, met oprechte bewondering voor het talent van zijn Engelse leerlingen. Hij had een opvliegend karakter en geloofde dat leerlingen het beste van zichzelf gaven als je hen het vuur na aan de schenen legde. Al die hebbelijkheden doken later op in romanpersonages van Charlotte.
Heeft hij zich bewust of onbewust aan dubbelzinnigheden bezondigd? &#8216;O nee,&#8217; verzekerde Sue Lonoff, Brontë-kenner aan Harvard University, me. &#8216;Charlotte Brontë was een onaantrekkelijke vrouw. Heger had vijf kinderen met zijn knappe, zelfverzekerde echtgenote. Toen Emily en Charlotte in Brussel arriveerden, was een zesde kind onderweg. En hij had in Parijs gewoond!&#8217; Dat laatste voegde ze eraan toe als doorslaggevend argument.
Ontaarde broer
De passie waarmee Lonoff haar visie op de sleutelfiguren in de Brontë-saga verdedigt, typeert menige fan. Lezers hebben de neiging zich met de schrijfsters te identificeren. De zusjes Brontë incarneren zowel het onrecht dat vrouwen werd &#8211; of wordt &#8211; aangedaan, als het verzet tegen dat onrecht. Zo werden ze gezien in de feministische jaren tachtig toen ík hen las en me door hun stem aangesproken voelde.
Dat tijdperk, zo besefte ik tijdens het recente congres, ligt definitief achter ons. De mannen zijn niet langer de boosdoeners en de schrijfsters niet meer hun rebelse slachtoffers. Iedere man die ooit hun pad heeft gekruist, zo klonk het in lezing na lezing, heeft hen aangemoedigd en gesteund. Ik luisterde met enige scepsis. Met welk bewijsmateriaal de sprekers ook kwamen aandraven, ze konden mij er niet van overtuigen dat het leven en de carrière van de Brontës niet bepaald was geweest door hun geslacht.
Het begon al met de pseudoniemen die ze kozen. Toen de zussen in 1846 besloten om samen een bundel gedichten te publiceren noemde Charlotte Brontë zich Currer Bell; Emily koos de naam Ellis Bell en Anne tekende als Acton. De nieuwsgierigheid was gewekt. Wie school achter die lichtjes bevreemdende namen? Ging het in werkelijkheid om één dichter? En was die een man of een vrouw?
Het mysterie groeide toen de zussen besloten hun proza uit te geven. Charlottes Jane Eyre werd eerst uitgegeven. De roman deed zoveel stof opwaaien dat de slomere uitgever van Emily en Anne toen Woeste hoogten en Agnes Grey op de markt bracht. Voor heel wat lezers was het een uitgemaakte zaak: de drie romans waren van dezelfde hand én die hand zou weleens vrouwelijk kunnen zijn. Currer Bell had onder de titel Jane Eyre &#8216;een autobiografie&#8217; laten drukken. Mocht dat niet volstaan als bewijs?
De roddelaars hadden een vette kluif aan de Bells. Ze verkondigden dat Currer Bell een maîtresse was van schrijver William Thackeray, die net als de onfortuinlijke Rochester in Jane Eyre getrouwd was met een labiele vrouw. Rochester hield zijn vrouw op de zolderverdieping van zijn huis gevangen; Thackeray had voor de zijne een pleeggezin gevonden. Uit weerwraak voor de manier waarop Currer Bell de echtelijke problemen van haar &#8216;minnaar&#8217; had voorgesteld, zou Thackeray zijn &#8216;minnares&#8217; als de doortrapte Becky in Vanity Fair (1847-1848) hebben afgeschilderd.
Emily en Anne stierven respectievelijk in december 1848 en mei 1849, relatief kort na de publicatie van hun romans in december 1847. De verantwoordelijkheid voor de reputatie van de &#8216;Bells&#8217; rustte op Charlottes schouders. Als tegengif voor de wilde speculaties gedroeg ze zich voorbeeldig en soms zelfs een tikkeltje kwezelachtig. Haar personages mochten eigenzinnige en gepassioneerde vrouwen zijn, zij en haar zussen waren het spreekwoordelijke onbeschreven blad.
In haar vriendschap met schrijfster Elizabeth Gaskell droeg ze er zorg voor haar vriendin nooit voor het hoofd te stoten met een onfatsoenlijke opmerking of felle mening. Gaskell, die wilde bewijzen dat schrijven geen inbreuk hoefde te betekenen op het Victoriaanse vrouwbeeld, haalde opgelucht adem. Charlotte Brontë was ondanks alles een &#8216;echte&#8217; vrouw: zorgend, onderdanig, volgzaam. Zij en haar zussen hadden die schandelijke romans geschreven omdat ze in een afgelegen streek waren opgegroeid met een misantropische vader en een ontaarde broer.
Na Charlottes dood in 1855 schreef Gaskell een biografie waarin ze de schrijfster transformeerde tot een &#8216;engel in het huis&#8217;. Ze stelde vader Patrick voor als een bruut die meubelen kapot zaagde en broer Branwell als een agressieve dronkelap. De zussen hadden het destructieve gedrag met stoïcijnse gelatenheid ondergaan.
Zondige liefdesnachten
Het voorbeeldige imago van de zussen bleef intact tot 29 juli 1913. Toen drukte The Times vier brieven af van Charlotte aan Constantin Heger. Charlotte was een vrouw met een geheim geweest. Hegers kinderen hoopten met de brieven de onschuld van hun vader te bewijzen, maar de fantasie van sommige lezers sloeg op hol. Geen rook zonder vuur, redeneerden ze. Charlotte had vast zondige liefdesnachten gekend in het &#8216;wufte&#8217; Brussel.
Vandaag krijgt Heger samen met alle mannen die van ver of dichtbij iets met de Brontës te maken hebben gehad, een certificaat van onberispelijk gedrag. Vader Patrick, zo luidde het op het congres, was nauw betrokken bij de opvoeding van zijn dochters; Constantin Heger had alleen oog voor zijn vrouw; Arthur Bell Nicholls ontpopte zich als een modelechtgenoot. Alleen over broer Branwell werd zedig gezwegen. Hij was de enige zoon van het gezin. Van hem werden grootse dingen verwacht. In hem werd het meest geïnvesteerd. Maar Branwell zat liever in de pub en wentelde zich in zelfmedelijden. Zelfs de grootste postfeminist kan niet blind blijven voor het contrast tussen de discipline van de zussen en de privileges van hun zwakke broer. Was hij de inspiratiebron voor hun getormenteerde personages?
Hedendaagse onderzoekers brengen een positief verhaal. De grote tragedies &#8211; de moeder die zo vroeg stierf, de dood van de twee oudste zusjes, de vroege dood van Branwell, Emily en Anne en ten slotte van Charlotte &#8211; zijn naar de achtergrond verdwenen. &#8216;The Brontës were very modern girls,&#8217; werd me in het Brontëmuseum verzekerd.
Over twintig jaar zullen de schrijfsters &#8211; en hun mannen &#8211; ongetwijfeld in alweer een andere gedaante herrijzen. En zo geeft iedere onderzoeker even veel prijs over zichzelf en zijn tijd als over de drie fascinerende zusjes zelf.

Kristien Hemmerechts

Ja, ze genoot ervan!

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots