Roman
Het is verrassend dat in deze tijden van ontlezing dikke boeken heel succesvol kunnen zijn. Wanneer mensen zich aan het lezen zetten, dan grijpen ze naar een fors exemplaar, zo lijkt het haast. Die bestsellers zijn zelden literair. Er wordt breed en nadrukkelijk verteld zodat de lezer zich geen lastige vragen hoeft te stellen over interpretatie, verborgen betekenislagen of dubbele bodems. Er staat wat er staat.
Een keukenmeidenroman van Kathryn Stockett is geen uitzondering op deze regel. In de Verenigde Staten werden al meer dan een miljoen exemplaren van dit debuut verkocht. De eerste helft heb ik met stijgende verbazing over dit succes gelezen, maar naar het einde toe kwam ook ik in de ban van het verhaal. Dat is geschreven volgens de regels van de bestsellerkunst: een uitgesproken contrast tussen &#8216;goede&#8217; en &#8216;slechte&#8217; personages, een vleugje spanning, een flinke portie sentiment en een hoopvol slot. Stockett schrijft over de relatie tussen zwarte huishoudhulpen en de blanke vrouwen voor wie ze werkten in de vroege jaren zestig, die cruciale periode in de Amerikaanse geschiedenis toen zwarten voor hun burgerrechten begonnen te strijden terwijl de segregatie nog niet was afgeschaft. Zeker in Mississippi, waar het verhaal speelt, werd de scheiding tussen de rassen in stand gehouden. In deze roman wordt er vooral door een zekere Hilly over gewaakt. Zij maakt zich grote zorgen over de mogelijkheid dat zwarte hulp en blanke mevrouw zich op hetzelfde toilet zouden ontlasten en lanceert &#8216;het Sanitair Initiatief voor de Huishoudelijke Hulp&#8217;. Hilly vindt dat er aparte wc&#8217;s moeten komen in garages en schuren voor de zwarte hulp. Ze is ervan overtuigd dat de urine van zwarten wemelt van de bacteriën waarvoor blanken geen immuniteit hebben ontwikkeld.
Hilly&#8217;s hysterische reactie legt de vinger op een vreemde paradox: de rassen moesten gescheiden blijven, maar leefden onder hetzelfde dak. Blanken beschouwden zwarten als minderwaardig maar haalden hen in huis, niet alleen om dat huis schoon te maken, maar ook om voor hun kinderen te zorgen. De blanke baby&#8217;tjes werden gewiegd en gesust door de zwarte hulp, die dikwijls haar eigen kinderen bij iemand anders moest achterlaten om voor het blanke gezin te zorgen. Blanke kleuters kregen hun eerste levenslessen van de zwarte keukenmeid. De zwarte vrouw berispte hen, troostte hen, gaf hun liefde en affectie. En leerde hen zindelijk te zijn.
In het nawoord vertelt Kathryn Stockett over de zwarte hulp die haar en haar broer en zus heeft opgevoed. Ze heette Demetrie en werd geboren in 1927 in Lampkin, Mississippi. Demetrie was achtentwintig toen ze voor de Stocketts kwam koken en schoonmaken. Kathryns vader was toen veertien. Stockett herinnert zich de strenge grenzen tussen zwarten en blanken. Het was bijvoorbeeld uitgesloten dat er aan dezelfde tafel werd gegeten. Maar nog sterker is haar herinnering aan Demetries warmte en onvoorwaardelijke trouw. &#8216;Als iemand haar vroeg hoeveel kinderen ze had, stak ze altijd drie vingers omhoog. Ze bedoelde ons: mijn zus Susan, mijn broer Rob en mij.&#8217;
Uit dat nawoord blijkt ook dat Stockett een dubbele agenda heeft. Ze wil laten zien hoe liefdevol de relatie tussen zwarte hulp en blank kind kon zijn, én ze wil de verhalen van zwarte keukenmeiden vertellen vanuit hun perspectief. Eerlijkheidshalve voegt ze eraan toe: &#8216;Ik pretendeer niet te weten hoe het werkelijk voelde om een zwarte vrouw in Mississippi te zijn, (…) volgens mij kan geen enkele blanke vrouw dat weten.&#8217; Maar ze vindt dat iedere blanke vrouw het op zijn minst moet proberen.
Het succes van de roman zou het rechtstreekse gevolg kunnen zijn van die dubbelzinnigheid. De waarheid die wordt verteld is hard, maar uiteindelijk valt het allemaal best mee. Racistische Hilly wordt meedogenloos gestraft. Haar hulp bakt een chocoladetaart waarin ze een portie stront verwerkt. Niets vermoedend eet Hilly de &#8216;verrukkelijke&#8217; taart op. De andere blanke vrouwen erkennen grootmoedig hoeveel ze aan hun zwarte hulp te danken hebben. &#8216;Er is niet zoveel dat ons van elkaar scheidt,&#8217; merkt een van hen op. In het nawoord citeert Stockett dit ene zinnetje met aandoenlijke &#8217;trots&#8217;, alsof ze een nieuw en verrassend inzicht heeft ontdekt.
Af en toe richt Stockett de schijnwerper op schokkend onrecht en blinde haat: een zwarte vrouw van wie de auto in brand wordt gestoken omdat ze ging stemmen, een zwarte jongen die in elkaar wordt geslagen omdat hij per ongeluk het toilet voor blanken gebruikte, de hulp die van diefstal beschuldigd wordt omdat mevrouw haar beu is. Maar de uiteindelijke boodschap is hoopvol én verzoenend. Amerika moet en zal in zichzelf en in zijn toekomst geloven. Ook de donkerste bladzijde moet omgeslagen worden. Daartoe wordt ze niet weggemoffeld maar wel verteerbaarder gemaakt. Dan wordt wat erop geschreven staat voer voor een bestseller.
Kathryn Stockett
Een keukenmeidenroman
Mistral
493 p., € 19,95

Kristien Hemmerechts

Stront in de taart

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots