Ongelijke transzorg

Machtige Eerste Kamer

Democratisch tekort

Bange huisartsen

Verhaal van de week

Clickbait-sletjes

Nicolaas Veul

Nederland in crisis

Hans against the machine

Iedereen naar het buitenland

Hollander zoekt asiel

‘Mam, ik ga toch niet dood?’

Reportage

Tibet bezet

China verstevigt zijn grip

Het verdriet van Tibet

Iedereen is hypocriet

Hannah Prins

Tien openluchtbioscopen

Cultuurtips

<div class="lead">
Te veel kinderen die naar Nederland zijn gevlucht gaan hier naar school onder hun niveau, schrijft Rik Smits. Dat moet anders. En dat kan.
</div>
Het kan dus wél, minderjarige asielzoekers Nederlands leren. En heel verrassend of ingewikkeld is het recept ook niet. Regel één om in acht te nemen stond op 18 oktober als kop boven <a href="http://www.volkskrant.nl/binnenland/krom-of-niet-alles-moet-in-het-nederlands~a4397453/" target="_blank">een artikel</a> in de Volkskrant over Nederlands leren in een asielzoekerscentrum: &#8216;Krom of niet, alles moet in het Nederlands&#8217;. Bij hele prille nieuwkomers helpt het soms &#8216;als andere kinderen de uitleg van de juf een beetje vertalen&#8217;, zei schakelklasjuf Mieke Daamen, maar &#8216;in principe is de afspraak dat we in het lokaal Nederlands spreken, dan voelen andere kinderen zich niet buitengesloten. Bovendien leren ze zo het snelst.&#8217; En dat is, afgaande op de kinderen die Stoffelen citeert, echt razendsnel.
Natuurlijk, aan kinderen onder de twaalf hoef je als het om het leren van een taal gaat niet zo veel te doen, behalve veel en consequent Nederlands met ze praten en zingen, en ze erbij houden. Kinderen in die leeftijd zijn van nature erger verslaafd aan leren dan Herman Brood was aan de heroïne. Ze vinden niets mooier dan dingen leren en daarmee pronken: &#8216;Negen keer negen is eenentachtig!&#8217;, vertrouwt een Saoedi-Arabisch jongetje uit Damens klas zomaar trots de bezoekende journaliste toe.
Maar er is ook een regel twee: zorg voor zo divers mogelijke klassen en doe de moedertalen beslist in de ban, want als er een groep met dezelfde moedertaal is, neigt die er snel toe om onderling in hun vertrouwde Arabisch, Pashto of Tigrinya te vervallen. Als dat gebeurt, leert die groep niks meer en wordt ze een enorme stoorzender, zodat de rest ook niet meer aan leren toekomt. Eigen taal is iets voor thuis, op school doet het in de eerste plaats kwaad.
En dan is er nog regel drie: je moet natuurlijk wel zorgen dát ze Nederlandse les krijgen. En wel onmiddellijk en intensief – ongeacht hun kansen om hier te mogen blijven. Want één ding staat vast: niet-leren beschadigt kinderen voor de rest van hun leven, en niemand is erbij gebaat dat welk kind dan ook opgroeit tot onevenwichtige, disfunctionerende volwassene, hier noch in het land van herkomst of waar anders  iemand ook terechtkomt. Ach, u dacht dat het verspilling van tijd en geld is om migrantenkinderen Nederlands te leren, als ze waarschijnlijk toch niet in Nederland blijven? Wees gerust, dat Nederlands vergeten ze weer net zo gemakkelijk als ze het geleerd hebben. Maar de positieve bijdrage die het leerproces aan de groei en ontwikkeling van hun hersenen en hun persoonlijkheid leverde, die blijft.
Heel anders en veel minder florissant staan de zaken ervoor als het om asielzoekerskinderen in de tienerleeftijd gaat. Volgens een verontrustend rapport van de VO- en MBO-raad verdwijnen die vanwege hun taalachterstand na een of twee jaar internationale schakelklas in overgrote meerderheid rechtstreeks naar het VMBO en het laagste niveau van het MBO, omdat alleen daar subsidie en begeleiding beschikbaar zijn. Daardoor komt naar schatting een derde van alle asielkinderen definitief onder zijn of haar niveau terecht.
Hebben we dan nog steeds niets geleerd van het drama van bijna vijftig jaar grootschalige niet-westerse immigratie en gezinshereniging? Dit is een volgende integratieramp in the making, die grote aantallen zich afgewezen en tekort gedaan voelende, weinig weerbare en dus slecht integrerende nieuwe Nederlanders gaat opleveren. Helaas denken beide raden dat de oplossing ligt in het luie en dommige tovermiddel van het moderne Nederlandse onderwijs: het aanbieden van meer lessen in het Engels. Maar dat is juist voor deze groep funest, zelfs als ze in hun land van herkomst en onderweg al wat Engels hebben geleerd.
<q class="pull-left">Een soepele beheersing van het Nederlands is, of we dat nu leuk vinden of niet, een onontbeerlijk paspoort voor volwaardige deelname aan deze maatschappij.</q>Op de basisschool is krom Nederlands niet erg. Kinderkromtaal is een even noodzakelijke als natuurlijke fase op weg naar perfecte beheersing van het Nederlands. Maar als er iets is dat van volwassenen niet gepikt wordt, is het kromspraak en koeterwaals. Alleen al een stevig accent is een sociaal-culturele handicap van jewelste, zelfs voor diep-autochtone Nederlanders. Dus maak je geen illusies over hoe migranten op krakkemikkig Nederlands worden aangekeken. Dat gaat niet veranderen, en het aanleren van (even krakkemikkig) Engels maakt het alleen maar erger. Hier en daar een foutje is niet erg, maar een soepele beheersing van het Nederlands is, of we dat nu leuk vinden of niet, een onontbeerlijk paspoort voor volwaardige deelname aan deze maatschappij.
Helemaal schrikken was het om van voorzitter Paul Rosenmöller van de VO-raad te horen dat &#8216;uit onderzoek blijkt dat migranten vijf tot zes jaar nodig hebben om de taal zo goed te leren dat ze zelfredzaam zijn in het onderwijs&#8217; (<a href="https://www.nrc.nl/nieuws/2016/05/24/asielkind-leert-onder-zijn-niveau-1623160-a237075" target="_blank">NRC</a>, 24 mei 2016). Als dat een correcte weergave is van de huidige toestand in Nederland, getuigt het vooral van het kennelijk deplorabele niveau van de opvang van migrantenkinderen in het voortgezet onderwijs, en is het iets waar Rosenmöller en zijn raad zich diep voor moeten schamen.
Want het zegt in elk geval niets over hoe lang mensen er onder behoorlijke omstandigheden over doen om zich zo veel Nederlands eigen te maken dat ze hun eigen boontjes kunnen doppen. Dat is inmiddels ruimschoots bewezen. In 1984 stonden de Nederlandse kranten ineens bol van het bericht dat men aan de TU-Delft in staat was om Chinese uitwisselingsstudenten in drie weken zo veel Nederlands te leren dat ze moeiteloos colleges konden volgen. Dat was ietwat overdreven, maar wel lukte het met de door hoogleraar Toegepaste Taalkunde A.C. Sciarone ontwikkelde zogeheten <a href="http://reportersonline.nl/vier-tot-zes-maanden-behoorlijk-goed-nederlands-leren-dat-kan-iedereen/" target="_blank">Delftse methode</a> om buitenlandse studenten uit alle windstreken binnen vier tot zes maanden zo vaardig te krijgen, dat ze colleges konden volgen en zich in de maatschappij prima konden redden. Dat is minder dan eentiende van de in Rosenmöllers rapport genoemde tijd.
Het verschil zit hem erin dat Sciarone en zijn mensen die studenten volgens een diep doordachte methode zo’n vier tot zes maanden lang heel intensief lieten oefenen en converseren, in plaats van ze maar een beetje in een klas erbij te laten bungelen. Het was voor alle partijen flink investeren en hard werken, maar dat ging wel met veel plezier en prima resultaten.
Dat zou met immigrantenkinderen in de middelbareschoolleeftijd ook moeten gebeuren: stop met het rondzeulen van nieuwkomers, zet gezinnen met leerplichtige kinderen binnen een of twee weken na aankomst op een plek waar ze hoe dan ook minstens een half jaar blijven, en waar een specifieke intensieve opleidingsfaciliteit Nederlands is ingericht (op zijn minst alleen voor de kinderen). Duw die kinderen met zachte maar besliste dwang door zo’n intensieve cursus. Daarna zijn ze klaar voor het reguliere onderwijs.

Rik Smits

Het kan dus wél, minderjarige asielzoekers goed Nederlands leren

<div class="lead">
Zo&#8217;n 25 miljoen wiskundeboeken waarin de lettercombinatie FG voorkomt zijn in Turkije door de papierversnipperaar gehaald. Weg met de initialen van Fethullah Gülen! Een land in de greep van paranoia en magisch denken, vreest Rik Smits.
</div>
&#8216;Het complex van wanen waaraan hij leed was onderwerp geweest van een uitgebreid artikel in een wetenschappelijk tijdschrift, dat de arts van het sanatorium ze te lezen gegeven had. Maar al lang daarvoor hadden zij en haar man het zelf uitgedokterd. Betrekkingswaan, heette het in het artikel. In zulke uiterst zeldzame gevallen beeldt de patiënt zich in dat alles wat om hem heen gebeurt in bedekte termen naar zijn persoon en bestaan verwijst. Echte mensen hebben volgens hem geen deel aan die samenzwering, want hij acht zichzelf qua intelligentie ver boven anderen verheven. De waarneembare natuur schaduwt hem waar hij ook gaat. Aan de starende hemel geven wolken met trage signalen zelfs de kleinste details over hem aan elkaar door. Duister gebarend bespreken bomen bij het vallen van de nacht in handalfabet zijn diepste gedachten. Kiezelsteentjes, verkleuringen en spatjes zon op de grond vormen patronen waarachter op een of andere afschuwelijke manier boodschappen schuilgaan die hij moet zien te onderscheppen.  Alles is een code en alles gaat over hem. Overal loeren spionnen. Sommige, zoals glazen vlakken en stilstaande plassen, observeren hem koeltjes; andere, jassen in etalages bijvoorbeeld, zijn moordzuchtig aangelegde, vooringenomen waarnemers; weer andere (stromend water, stormwinden) zijn hysterisch op het krankzinnige af, koesteren verwrongen ideeën  over hem en interpreteren zijn daden op groteske wijze verkeerd.&#8217;
Zo beschreef Vladimir Nabokov – want van hem is bovenstaand fragment uit het verhaal Signalen en symbolen – de psyche van een in beginsel hoogbegaafde tiener die flink op weg is naar totale krankzinnigheid. Of eigenlijk: hij schreef de angst van zich af dat zijn eigen zoontje Dmitri bezig was die kant op te gaan. Maar het is evengoed een treffende schets van de verwrongen geest van paranoïde machthebbers, van Idi Amin tot Moeammar Khadaffi. Of, omgekeerd, van onze vrees dat de Turkse president Erdoḡan bezig is die kant op te gaan. Want zuiveringen doorvoeren is één ding, maar wat er volgens het Parool-correspondent Marc Guillet afgelopen week in Turkije met dertienduizend ton wiskundeboeken en alle nummerborden met de lettergroep FG gebeurde, is nog heel andere koek:
Die wiskundeboeken – conservatief geschat zo’n 25 miljoen exemplaren – werden spoorslags naar de papiervernietiger verwezen omdat in opgaven erin de symbolen f en g gebruikt werden, die samen de initialen vormen van Erdoḡans antichrist Fethullah Gülen. Dat wordt een heel probleem, want wiskundeboeken zonder f voor functie (en g als er twee aparte functies zijn) zijn nergens te vinden, nog afgezien van de materiële schade en de nog verdergaande ontwrichting van het onderwijs die zo wordt teweeggebracht.
<q class="pull-left">Het is dus niet &#8216;Erdohan&#8217; en zeker niet &#8216;Erdogan&#8217; of &#8216;Erdokan&#8217;, maar iets tussen &#8216;Erdo-an&#8217; en &#8216;Erdowan&#8217; in.</q>
Nu moet gezegd worden dat de Turken op alfabetisch vlak hun sporen wel verdiend hebben. Toen Erdoḡans grote voorganger Kemal Atatürk een kleine eeuw geleden het feodale Turkije wilde laten aansluiten bij de moderniteit, liet hij een heel nieuw, op westerse leest geschoeid alfabet ontwerpen ter vervanging van het in het Osmaanse Rijk gebruikte Arabische schrift. Het resultaat mag een wonder van vernuft en efficiëntie heten, dat naast het Latijnse basisalfabet en de trema maar vier extra tekens nodig had: ş (sj), ç (tsj), ı (uh) en ḡ, de klinkerverlenger in de naam Erdoḡan – het is dus niet &#8216;Erdohan&#8217; en zeker niet &#8216;Erdogan&#8217; of &#8216;Erdokan&#8217;, maar iets tussen &#8216;Erdo-an&#8217; en &#8216;Erdowan&#8217; in. Alle kans dus dat de Türk Dil Kurumu, de staatscommissie die over de zuiverheid van het Turks waakt, er wel iets op bedenkt, al zal het geen φ of γ wezen, want met de Grieken hebben de Turken al sinds de Griekse onafhankelijkheid in 1832 een rancuneus appeltje te schillen.
Ook is het niet zonder meer ongebruikelijk om aan letters en lettercombinaties symbolische waarde toe te kennen. Onze wereld van onderwijs en wetenschap wordt bevolkt door alfa’s, bèta’s en gamma’s, b-keuze artikelen willen we alleen op een koopje, en ook enge ziektes worden nog wel eens bij hun beginletter of letters aangeduid. Dertig jaar geleden was K voor kanker heel gebruikelijk, en TB en MS klinken nog altijd iets minder cru dan tuberculose en multiple sclerose. De nazi’s waren grootmeesters in lettersymboliek, met niet alleen de J die joden brandmerkte, maar bijvoorbeeld ook de Odalsrune (ᛟ) die naar erfgoed verwijst en die onder andere de Nederlandse afdeling SS-pantsergrenadiers als embleem voerde, en natuurlijk die vermaledijde lettercombinatie SS zelf. De staf van de Amerikaanse president Bill Clinton had weer een heel ander gevoel voor lettersymboliek: toen Clinton het Witte Huis moest ontruimen voor opvolger George W. Bush – door die W te onderscheiden van zijn vader, Clintons voorganger – sloopte ze om te pesten de W uit alle in het gebouw aanwezige toetsenborden – jij bestaat niet, sukkel!
Ook de Nederlandse overheid heeft zich steeds gevoelig betoond voor lettermystiek. Zo worden op nummerborden niet alleen alle drieletterwoorden vermeden (dat was toen er voor het eerst combinaties van drie letters kwamen een belangrijke reden om alle klinkers uit het systeem te gooien), maar ook al sinds jaar en dag allerlei andere politiek en cultureel gevoelige combinaties. Nooit reden er auto’s rond met SS, SD, SA, CP of SM, en later NSB, GVD of zelfs PKK, en wie per ongeluk een kenteken met VVD kreeg uitgereikt, zoals een tijdje gebeurde, mocht dat komen ruilen.
<q class="pull-left">Wiskundige symbolen in de ban doen is daarentegen paranoïde onzin, gekker dan vechten tegen windmolens.</q>
Vergeet ook niet de mythische proporties die &#8216;E-nummers&#8217; op voedseletiketten hebben aangenomen. Die productcodes, die juist grondig door de EU geteste, veilige smaakverbeteraars en conserveermiddelen aanduiden, zijn zo’n eigen leven gaan leiden als symbolen van de grootschalige, ontmenselijkte voedselindustrie, dat &#8216;bewuste&#8217; consumenten er doodsbang van zijn en kranten doodgemoedereerd schrijven dat Unilever &#8216;de E-nummers uit zijn producten haalt&#8217;. Nonsens, die nummers zitten er niet in, die staan alleen op het etiket. Maar achter al die voorbeelden zit tenminste nog iets van een redenering, al is die nog zo kinderachtig of onjuist. Wiskundige symbolen in de ban doen is daarentegen paranoïde onzin, gekker dan vechten tegen windmolens. Dat geldt ook voor het intrekken van alle FG-nummerborden onder het dreigement dat onderzocht gaat worden of de houders ervan Gülen-aanhangers zijn. Turkije kent net als Nederland geen kenteken naar keuze. Fijne overheid die je eerst een kenteken toekent en je vervolgens op grond daarvan verdenkt van samenzweren tegen de staat!
Bewijst dit enge gedoe nu dat Erdoḡan compleet van het padje is geraakt? Toch niet. Eerder laat het zien dat bange ambtenaren en functionarissen in zijn land in hun ijver om hun loyaliteit aan de baas te betuigen overal geheime boodschappen ontwaren en spionnen vermoeden. Het land lijkt in de greep te raken van paranoia en magisch denken en dat betekent voor moderne, kritische burgers van welke richting dan ook weinig goeds.

De Turkse overheid trekt ten strijde tegen de F en de G

<div class="lead">
De Week van het Nederlands is begonnen, met een verzameling &#8216;grootste taalergernissen&#8217;. Niets meer dan de gebruikelijke pispalen, schrijft Rik Smits: &#8216;Taalergernis is een feitenvrij tijdverdrijf.&#8217;
</div>
Afgelopen vrijdagochtend gaf het Radio 1-programma De Ochtend de aftrap van de Week van het Nederlands, die de volgende dag zou losbarsten met <a style="font-size: 1em; background-color: white;" href="http://weekvanhetnederlands.org/activiteiten" target="_blank">tal van activiteiten</a> in Nederland, Vlaanderen en Suriname, en tot zaterdag 15 oktober duurt. Voor verslaggever Martijn Grimmius was het aanleiding om maar eens ‘de purist te gaan uithangen’ en ‘en passant af te rekenen met de meest gemaakte taalfouten’.
Luisteraars werden opgeroepen om hun ‘grootste taalergernissen’ te melden, de allerergste ergeraar werd zelfs een heuse DAB-radio in het vooruitzicht gesteld. Maar over wat die Week van het Nederlands nu eigenlijk inhoudt of waarom die juist nu gehouden wordt, kwamen we die ochtend niets te weten. Ook niet van Kevin de Coninck, de naar Hilversum afgevaardigde Algemeen Secretaris ad interim van de organiserende Taalunie. Hij kwam niet verder dan dat ‘goed Nederlands’ moeilijk te definiëren is, en dat hij ‘als West-Vlaming’ eronder gebukt gaat dat hij ‘problemen heeft’ met de g en de h.
<q class="pull-left">Kennen en kunnen, de Gooise r: stuk voor stuk kwestietjes die dertig jaar geleden óók al genoemd werden.</q>Dat was natuurlijk onzin van de arme Belg. De Coninck heeft helemaal geen probleem, hij zegt gewoon hout in plaats van het standaard-Nederlandse goud en ’out in plaats van hout – c’est simple comme bonjour. Als er al een probleem is, ligt dat bij de niet-West-Vlaamse rest van het Nederlandse taalgebied. Van écht West-Vlaams dialect verstaan we vrijwel geen woord, maar ook als De Coninck zijn best doet om algemeen Nederlands te praten, hebben we onder meer vanwege die g’s en h’s even wat moeite om hem te volgen. Is dat erg, of zelfs maar ergerlijk? Het is eerder goedmoedig komisch. De Zeeuwen doen net zoiets: die hebben de neiging om de g en h te verwisselen, wat de uit Zeeland afkomstige, legendarische VN-hoofdredacteur Rinus Ferdinandusse ooit bracht tot de sardonische ontboezeming dat steile Zeeuwse dominees het altijd maar weer willen hebben over de ‘geilhe hots geilhe geersharen’.
Al even merkwaardig was het tableau van ergernissen waarmee volgens Grimmius de binnen een half uur ‘al heel behoorlijk reagerende’ luisteraars op de proppen kwamen: hun hebben, zich irriteren aan, me broer, jou tante, het door elkaar halen van kennen en kunnen, de Gooise r, en dat was het dan. Het waren stuk voor stuk kwestietjes die dertig jaar geleden óók al genoemd werden. Fouten, slordigheden en varianten die in al die jaren niet verdwenen waren, maar grosso modo ook geen centimeter terrein gewonnen hebben.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/hoe-mark-rutte-aan-onze-taal-knoeit-zonder-dat-het-iemand-opvalt/" class="article-embed article-embed--right">Lees ookHoe Mark Rutte aan onze taal knoeit, zonder dat het iemand opvalt30 mei 2016</a> Daar tegenover had blijkbaar niemand zich geërgerd aan of verbaasd over meer hedendaagse nieuwlichterijen als de vervanging van bang door angstig, de complete verdringing van ten onrechte door onterecht (dat twintig jaar terug alleen nog acceptabel was als de senaatsvoorzitter van Vindicat een of andere knor aanduidde als onterechte zak), of de populaire verwarring van ontbreken met missen (mis ik iets is goed Nederlands, mist er iets niet). Blijkbaar was niemand van het Gilde der Taalaanvegers de klemtoonverschuiving naar de eerste lettergreep opgevallen (pólitiek, économisch, búitengewoon, wántrouwend), het wijdverbreide geknoei met wederkerige werkwoorden (‘wij herinneren Piet als in plaats van wij herinneren ons Piet als) of het uitroeien van de vrouw (Saskia is schrijver, Ingrid is redacteur).
Evenmin leek het zowel ongrammaticale als sociaal stigmatiserende maar zelfs al hier en daar in krantenkolommen opduikende meisje die bij iemand te zijn opgekomen, of de misschien wel meest opvallende nieuwvorming van de laatste paar jaar: een programma kijken respectievelijk luisteren, in plaats van kijken of luisteren naar een programma. Er wordt zelfs ‘teruggekeken’ en ‘teruggeluisterd ‘ (<a href="http://www.nporadio1.nl/gemist" target="_blank">zie de NPO-website</a>). Kijken en luisteren behoren in hun hoedanigheid van overgankelijk werkwoord tot de eerste taalproducten van de eenentwintigste eeuw.
Dat alles doet vermoeden dat de favoriete taalpuristische pispalen niets te maken hebben met taalgevoel of begrip van taal, maar zuiver traditioneel en ritueel zijn, op één lijn met het soort verzuchting over &#8216;de jeugd van tegenwoordig&#8217;, dat een of andere geërgerde Chaldeeër in Mesopotamië al rond 3800 voor Christus in een stèle beitelde als ‘kinderen hebben geen eerbied meer voor hun ouders’. Taalergernis is een feitenvrij tijdverdrijf.
<q class="pull-right">Het gaat niet om een flauw spelletje of om elkaar vliegen af te vangen.</q>Dat wil niet zeggen dat modieuze relativisten met hun ‘ach, zolang we elkaar maar verstaan’ gelijk hebben, want voor dat verstaan is juist heel wat nodig. In het persoonlijke gesprek hebben we het gemakkelijk, doordat we elkaar dan door houding, gezichtsuitdrukking, al dan niet instemmend ge-uh-uh en nog honderd andere subtiele signalen continu laten weten hoe de vlag erbij staat. Dan kunnen we de talige teugels gerust laten vieren en ons vooral concentreren op wát we willen zeggen, in plaats van op hoe we dat doen. Er komt in zo’n gesprek dan ook nauwelijks een volledig grammaticale zin voor, en dat is prima.
Maar het wordt anders zodra we onder verarmde omstandigheden converseren. Aan de telefoon kun je je gesprekspartner niet zien knikken of gapen, achter de radiomicrofoon krijg je helemaal geen feedback meer en dat geldt nog sterker bij schriftelijke communicatie. Dan ontbreekt zelfs het houvast van de gelijktijdigheid. Onder al die omstandigheden doet zorgvuldig taalgebruik er juist wél toe. Het moet dan in één keer goed, zonder dat je lezers en toehoorders onnodig afgeleid worden, zich gaan ergeren of in verwarring raken en uiteindelijk afhaken.
Het gaat dus niet om een flauw spelletje of om elkaar vliegen af te vangen. Zorgvuldig, kwalitatief hoogstaand taalgebruik, zowel qua spelling als qua grammatica en het kennen van de juiste woorden en uitdrukkingen, is geen doel op zichzelf maar is van concreet, praktisch belang: je wilt zonder ongelukken en misverstanden overbrengen wat je te melden hebt. Zeker van professionele taalgebruikers, of ze nu een roman, krantenartikel, mailtje of memo schrijven, mag je verwachten dat ze daar serieus werk van maken, net als van mensen die een lezing houden, een programma presenteren, de fileberichten voorlezen of als politiewoordvoerder optreden. Wie onder dat soort omstandigheden sloddervost, beunhaast als een loodgieter die lekkende kranen aanlegt.
Maar dat was allemaal niet aan de Radio 1-redactie en de Taalunie besteed. De radio werd gewonnen door een mevrouw die gemaild had: ‘Ach, wat zal ik me druk maken, alles verandert en de taal ook.’

Als je je aan taal ergert, doe het dan goed

<div class="lead">
Maakt een extra taal, of dat nou Italiaans, dialect of straattaal is, je slimmer? Taalkundige Rik Smits weet het zo net nog niet. Sorry, tweetaligen, stel het juichen nog even uit.
</div>
Pas maar op, parmantige ABN-spreker, want die vermaledijde hangjeugd met z’n straattaal staat er, net als die nauwelijks verstaanbare Drent, Tukker en Limburger, mentaal beter voor dan u. Uit allerlei onderzoek zou gebleken zijn dat niet alleen meertaligheid, maar ook van huis uit een taal plus een dialect beheersen leidt tot een beter concentratievermogen, een beter vermogen tot plannen en meer weerstand tegen de ziekte van Alzheimer.
Dat was althans <a href="http://www.nporadio1.nl/de-ochtend/onderwerpen/376374-meerdere-dialecten-spreken-ook-goed-voor-brein" target="_blank">de sensationele boodschap</a> die een redacteur van het programma De kennis van nu op 27 september, via Radio1, uitstuurde op gezag van de Amerikaanse taalkundige <a href="https://aeon.co/essays/do-dialect-speakers-get-the-same-benefits-as-bilinguals" target="_blank">Michael Erard</a> – zonder hem overigens te noemen.
Het is van dat nieuws dat je altijd maar beter met een forse schep zout kunt nemen, want als mensen die naast het Nederlands ook straattaal of een dialect spreken werkelijk belangrijke psychofysiologische voordelen genieten, zou je daarvan toch positieve effecten moeten kunnen zien. Dat zulke kinderen op school bovengemiddeld presteren, bijvoorbeeld, maar dat is in elk geval nog nooit iemand opgevallen. Sociaal schiet je er al helemaal niets mee op, want waar de opzichtige polyglot Frans Timmermans met een mengeling van afgunst en bewondering bejegend wordt, is buiten het eigen subcultuurtje niemand ervan onder de indruk dat je naast het Nederlands, wallah!, ook straattaal spreekt, en heeft het dagelijks praktiseren van een dialect zelfs <a href="http://[http://nos.nl/artikel/2133760-lager-loon-voor-mensen-met-dialect.html" target="_blank">een flink negatief effect</a> op je inkomen.
Vrijwel de enigen die zich op de borst kloppen vanwege het dialect dat ze van thuis meekregen, zijn dan ook politici met een regionale achterban en heemschutters. Wat ook de voordelige effecten van opgroeien met meer dan alleen één taal op je hersens zijn, blijkbaar verdwijnen ze in het niet bij die van status en groepsidentificatie.
Bovendien is het maar helemaal de vraag of de veronderstelde gunstige effecten op hersenfuncties als concentratie en planning wel bestaan. Aan de ene kant worden positieve onderzoeksresultaten gretig gepubliceerd, maar verdwijnen onderzoeken waaruit geen effect blijkt nogal eens als mislukt in de bureaula. Daardoor hebben we mogelijk een positief vertekend beeld van de invloed van talenkennis op hersenfuncties. Aan de ander kant is, zoals Erard ook meldt, een groot deel van de onderzoeken waarbij wel gunstige effecten werden gevonden te klein van omvang of te beperkt van opzet om er harde conclusies uit te kunnen afleiden.
Van meertalig opgroeien wordt trouwens nog maar kort iets goeds verwacht: nog maar drie, vier decennia geleden zagen Europese en Amerikaanse deskundigen er een groot gevaar in. De kindergeest zou, als ze aan meer dan één taal tegelijk werd blootgesteld, hopeloos in de knoop raken, met een permanente verwarring tussen de talen en allerlei psychische ellende tot gevolg. Daarom werd immigranten aangeraden om zo snel mogelijk ook binnen het gezin de taal van het nieuwe land te bezigen. Het gevolg was dat menig tweetalig opgegroeid kind er diep van overtuigd raakte dat het met een groot psychisch probleem kampte.
Wat al die deskundigen over het hoofd zagen, was dat meertaligheid in de wereld veel gewoner is dan ze dachten. Buiten hun Euro-Amerikaanse blikveld groeiden talloos veel miljoenen in niet als staat georganiseerde samenlevingen op met, bijvoorbeeld, één omgangstaal en een of meer talen voor contacten met mensen en groepen buiten de eigen familie, het eigen dorp of de eigen stam (in totaal soms wel vier of vijf) die ook nog eens in niets op elkaar hoefden te lijken. Dat gebeurde gewoon in en om het huis, dus zonder dat kinderen er formeel in onderricht werden. Iets daarvan zien we ook bij ons, waar mensen soms thuis dialect spreken, op het schoolplein een groepstaaltje, en in de klas of op het werk standaard Nederlands. 
Maar in Europa, dat sinds de Vrede van Münster in 1648 steeds sterker in nationale eenheidsstaten georganiseerd raakte, was eentaligheid officieel de norm.  Dit vooral omdat minderheidstalen als het Baskisch, Catalaans, Bretons, Gaelic, Occitaans, Fries, Plattdeutsch en nog veel meer om politieke redenen genegeerd of onderdrukt werden. Ze wáren er wel en ze leefden ook: in een tijd zonder media, geregeld onderwijs en goede wegen, waarin minder dan 15 procent van de bevolking kon lezen en schrijven, spraken verreweg de meesten immers slechts één dialect van één taal. Maar al die gewone lieden spraken destijds politiek en cultureel alleen een woordje mee als ze tegen het standaardtaal sprekende centrale gezag in opstand kwamen, en dan werd er op ze geschoten.
Ook Amerika streefde lang naar eentaligheid. In dat immigratieland was het Engels het symbool bij uitstek van geslaagde Amerikanisering – tot ver na de tweede Wereldoorlog hielden alleen marginale religieuze en etnische groepen vast aan het Duits, Italiaans of Spaans van &#8216;thuis&#8217;. In Holland en Zeeland in Michigan zul je bijvoorbeeld vergeefs naar iemand zoeken die ook maar een woord Nederlands spreekt.
<q class="pull-left">Echte tweetaligen vergissen zich niet, die gooien nooit per ongeluk een stukje Swahili door hun Zweeds.</q>
Meertaligheid stond dus lang ook om politieke redenen in een kwade reuk, als bedreiging van de nationale eenheid. Maar langzaamaan kwamen taalkundigen en psychologen, dankzij meer kennis van de niet-westerse wereld, betere technieken en theoretische vooruitgang in hun vak, tot de ontdekking dat hersenen helemaal geen bezwaar hebben tegen het leren van meer talen tegelijk. Dat ze die talen wonderlijk genoeg moeiteloos uit elkaar lijken te houden: echte tweetaligen vergissen zich niet, die gooien nooit per ongeluk een stukje Swahili door hun Zweeds. Dat doen anderhalftaligen, mensen die een van twee talen niet volledig hebben leren beheersen of door te weinig gebruik hebben laten verroesten.
Eigenlijk ligt het alleen maar voor de hand dat voor het opgroeien met een standaardtaal plus een dialect precies hetzelfde geldt: het verschil tussen een taal en een dialect is slechts gradueel en standaardtaal is domweg het palet van dialectvarianten dat de maatschappelijke, politieke en culturele elite bezigt – Standaard Nederlands mag best een zachte G, een Gooise R of een Haags tintje hebben, maar het echte Hagenees hoort er niet bij. Feitelijk is de enige interessante vraag dus of het effect van het leren van twee talen of dialecten op de hersens groter wordt naarmate de verschillen ertussen groter zijn: Leids klinkt apart, maar wijkt qua woordenschat en grammatica niet noemenswaardig af van standaard Nederlands. Limburgs verschilt al sterker, Vlaams nog meer, en tussen Nederlands en Chinees of Turks zijn maar weinig overeenkomsten meer aan te wijzen. Maar of dat zo is weet niemand.
<q class="pull-right">Standaard Nederlands mag best een zachte G, een Gooise R of een Haags tintje hebben, maar het echte Hagenees hoort er niet bij.</q>
Wat wel als een paal boven water staat, is dat mensen die alleen maar een niet-standaard dialect spreken of het Nederlands slecht beheersen, ernstig in het nadeel zijn en in veel opzichten maatschappelijk worden buitengesloten. Bennie Jolink is met zijn sappige Achterhoeks de karikaturale uitzondering die de regel bevestigt, omdat hij van zijn boerse Normaal-heid zijn fort wist te maken.
Die maatschappelijke uitsluiting is ook wat zorgen baart met betrekking tot het straattaalvolk. Straattaal is geen dialect maar een pidgin, een amalgaam van brokken van verschillende talen dat gebruikt wordt binnen een groep mensen die het zonder gemeenschappelijke taal moet stellen. Het probleem met straattaal is dat het in sommige omgevingen niet functioneert als middel om met anderen in contact te komen, maar als jargon dat de groep gesloten houdt. Dat kan ertoe bijdragen dat de groepsleden met hun rug naar de samenleving komen staan en hun maatschappelijke kansen worden gesloopt.
Blijft er dan helemaal geen goed nieuws over? Toch wel. Meertaligheid lijkt inderdaad een flink <a href="http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2215910X14700278" target="_blank">vertragend effect</a> te hebben op de ontwikkeling van de ziekte van Alzheimer. De periode tussen een vroege diagnose en het optreden van serieuze symptomen kan bij meertalige ouderen tot wel vijf jaar langer duren. En het mooiste nieuws is dat niet alleen geboren tweetaligen ervan profiteren, maar dat ook het leren van een nieuwe taal op latere leeftijd nog effect heeft. Het is net als bij stoppen met roken: beter laat dan nooit. Dus kom op, schrijf je in voor die cursus Italiaans.

Nee, straattaal of dialect is niet goed voor je hersens

<div class="lead">
Waarom is het eigenlijk zo erg als leraren een kind een jaartje extra in de kleuterklas houden? Kennelijk denk het ministerie van Onderwijs nog altijd dat kleuters volledig maakbaar zijn.
</div>
Niemand heeft het beter voor met onze kindertjes dan Sander Dekker. De staatssecretaris van Onderwijs maakt zich grote zorgen om kleuters die groep 2 overdoen omdat ze nog niet aan het echte werk in groep drie toe zijn. Op de drempel van wat vroeger de overstap van kleuterschool naar lagere school was, nu dus van groep 2 naar groep 3, wordt maar liefst 10 procent van de Sems en Julia’s terugverwezen om nog een jaartje door te kleuteren. Zonde van de tijd en het kind, vindt procesmanager Dekker, die zo’n ongeveer zesjarig halffabricaat het liefst binnen de standaardtermijn van acht jaar door de basisschool jast. Het is dan ook niet onbegrijpelijk dat sommigen binnen het onderwijs achter Dekkers noodkreet een verborgen bezuinigingsagenda vermoeden.
Maar kom, laten we Dekker niet meteen verketteren en de zaak eerst van zijn kant bekijken. Dekkers zorgen betreffen vooral, zoals dat in ambtelijke poëzie heet, &#8216;herfstkinderen&#8217;. Dat zijn jongens en meisjes die geboren zijn tussen 1 oktober en nieuwjaarsdag. Die hebben wel al ruim anderhalf jaar kleuterschool achter de rug, maar zijn rijkelijk jong voor de harde wereld van groep 3. Dus komen ze in een aantal gevallen nogmaals in groep 2 terecht, zodat ze, als ze in augustus van het jaar daarna wel doorstromen, juist relatief oud zijn. In de denkwereld van Dekker, zijn ministerie en de onderwijsinspectie riekt zulke – excuseer het jargon – &#8216;kleuterbouwverlenging&#8217; al gauw naar &#8216;blijven zitten&#8217; en daar is iedereen natuurlijk enorm tegen.
Uit onderzoek blijkt namelijk volgens het <a href="https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/rapporten/2016/09/12/doorstroom-van-kleuters/Handreiking_Doorstroom_Kleuters_-_Juni_2016_.pdf" target="_blank">rapport</a> Doorstroom van kleuters dat dit &#8216;zittenblijven&#8217; de leerling doorgaans geen permanent voordeel oplevert, en dat kleuters die groep twee overdoen het daarna wel beter doen, maar na verloop van tijd &#8216;vaak&#8217; toch weer een achterstand oplopen. 3 procent van hen blijft zelfs later nog eens zitten.
Hoe gek of zorgelijk is dat eigenlijk? De bedoeling van zittenblijven, om even mee te gaan in de terminologie van Dekker, is toch om een kind de kans te geven een hopeloos geworden achterstand te neutraliseren, niet om hem of haar een permanente voorsprong te geven? Het gaat toch juist om tijdelijk &#8216;beter doen&#8217; en daarna gewoon meedraaien? Dat dat laatste lang niet altijd goed blijft gaan, is ook niet gek, want de groep &#8216;zittenblijvers&#8217; omvat niet alleen de wat speelsere net-even-wat-langer-kleinblijvertjes, maar ook bijna alle kinderen met vertraging door allerlei serieuze problemen. Dat die op de lange termijn doorgaans niet met alleen maar een jaartje respijt geholpen zijn, spreekt vanzelf. Overigens is volgens het rapport de fractie die later nogmaals – maar dan dus echt – blijft zitten niet groter dan drie op de duizend leerlingen. Dat is, om een idee te geven, even zeldzaam als eeneiige tweelingen.
<q class="pull-right">Ook Dekkers rapport gewaagt weer onverdroten van &#8216;ambitieuze doelstellingen&#8217; – voor kleuters!</q>
<h5>Maakbare kleuters</h5>
Wat echt de rillingen over de rug doet lopen, is dat op het Ministerie nog altijd de overtuiging heerst dat kleine kinderen compleet maakbaar zijn, alsof het <a href="http://cogprints.org/1148/1/chomsky.htm" target="_blank">allang overleden behaviorisme</a> van de in 1959 al door Noam Chomsky afgeserveerde Burrhus Skinner nog regeert. Alles draait om efficiënte leerwegen en het voorkomen dat kinderen dingen &#8216;twee keer doen&#8217;. Geheel tegen de oorspronkelijke bedoeling in, erkent ook het ministerie, is juist daardoor groep 2 inmiddels danig &#8216;verschoolst&#8217;. Maar ook Dekkers rapport gewaagt weer onverdroten van &#8216;ambitieuze doelstellingen&#8217; – voor kleuters!
Anno 2016 lijkt tot Den Haag nog altijd niets doorgedrongen van de fundamentele verschuiving van biologische ontwikkeling naar culturele overdracht die plaats heeft in de loop van de groei van een kind. Lesprogramma’s en protocollen zijn allemaal tot je dienst vanaf een jaar zes. Niet voor niets is dat overal ter wereld grosso modo de leeftijd waarop het &#8216;echte&#8217; lesgeven begint. Maar kleine kinderen doen daar domweg niet aan. Wel werken ze zich, zoals elke jonge ouder weet, onstuitbaar van hondsvroeg in de ochtend tot gekmakend laat in de avond het schompes om allerlei essentiële vaardigheden onder de knie te krijgen. Dat is wat wij volwassenen &#8216;spelen&#8217; noemen.
Tot die vaardigheden behoort taal evengoed als bijvoorbeeld lopen. Het ene kind komt wat vlotter op de been dan het andere, maar lopen leren ze allemaal, zonder dat je daar als ouders of buitenwereld veel invloed op hebt. Met taal, het meest fundamentele onderwerp op school, is het precies zo. Net zoals er kinderen zijn die tot schrik van hun ouders met 18 maanden nog niet lopen, om dan ineens op te staan en de kamer door te wandelen of ze nooit anders gedaan hebben, bestaan er kinderen die eindeloos vrijwel geen woord uitbrengen, om dan ineens te gaan praten als Brugman, waaruit blijkt dat ze al die angstige maanden lang wel degelijk gewoon hun taalvermogen ontwikkelden. Die ontwikkeling verloopt volgens een vast programma – eerst losse woorden, dan tweewoordszinnetjes, op zeker moment komen de voornaamwoorden, en zo voort tot ze zo rond hun zesde à zevende zelfs lijdende zinnen kunnen maken en begrijpen.
<h5>Startpakket</h5>
Dat is allemaal biologie waar geen ouder of school iets aan kan veranderen. Zo lang kleintjes maar een enigszins behoorlijk taalaanbod krijgen, leren peuters en kleuters vanzelf de structuur en grammatica van niet één, maar zo nodig zelfs twee of drie talen. Wat je daar als ouder of school aan kunt toevoegen is vooral veel met het kind kletsen. Dat is echt belangrijk, want behalve de grammatica moet zo’n hummel zich ook nog per taal een startpakket van zo’n tienduizend woorden eigen maken. Ook daar zijn ze biologisch op voorbereid – er zijn periodes dat ze wel veertig of vijftig woorden per dag oppikken – maar ze moeten ze natuurlijk wel een keer horen.
Voor kinderen uit geïsoleerde, taalzwakke gezinnen kan de kleuterschool op dat punt een dijk van een verschil maken. Maar voor de rest kun je peuters en kleuters maar het beste een rijke omgeving bieden met volwassenen die uitstekend Nederlands spreken, en verder hun gang laten gaan. Ze hebben hun handen vol aan hun eigen, biologische lesprogramma’s, die spelenderwijs werken en zich toch niet laten opjagen of omgooien. Dus als een ervaren kleuterjuf denkt &#8216;laat Thomas maar een jaar doorkleuteren&#8217;, vertrouw ik haar eerder dan Dekker met zijn rapport.

Er is helemaal niks mis met een jaartje ‘doorkleuteren’

<div class="lead">
Dat op universiteiten bijna alleen nog maar Engels wordt gesproken is een contraproductieve wanvertoning. Want Nederlanders kunnen helemaal niet moeiteloos Engels spreken.
</div>
&#8216;Als ik met Poetin bel, dan spreek ik Duits met hem. Maar als het erom begint te spannen, als we écht gaan onderhandelen, dan schakel ik over op Engels.&#8217; Wat Poetin daarvan vond, bleef ongewis, maar ook zonder dat was het een verbijsterende uitspraak die premier Rutte op 4 september in Zomergasten deed.
Ik dacht onmiddellijk terug aan een chique bijeenkomst van de PvdA, lang geleden in het Rotterdamse Wereldhandelscentrum, waar voor een zaal vol Nederlanders de toenmalige Duitse bondskanselier Gerhard Schröder zou spreken. De voorzitter, destijds hoofdredacteur van het AD, opende de vergadering met de onsterfelijke woorden: &#8216;Koet morning, maai neem is Oskah Gharsjeeghun&#8217;, waarna hij in het ook toen al gebruikelijke Dunglish het programma doornam en de hoge gast aankondigde. Die nam &#8216;gerne&#8217; en hoffelijk het woord en hield zijn toespraak zoals de chef aller Duitsers betaamt van A tot Z in het Duits. Daarna werd de bijeenkomst bis zum bitteren Schluss in merendeels tenenkrommend steenkolenengels voortgezet.
Wie was daarmee gebaat? Waarom doen Nederlanders elkaar dat aan? Er zijn veel landen waar Engels naast inheemse talen als algemene voertaal gebruikt wordt, van de Filipijnen tot Nigeria, maar dat zijn stuk voor stuk meertalige veelvolkerenstaten waar Engels, doordat ze eens deel uitmaakten van het Empire, de enige taal is die iedereen wel zo’n beetje kent. Maar zo zit Nederland niet in elkaar. Hier zitten zalen vol mensen die allemaal perfect het Nederlands beheersen tegen elkaar te praten in een taal die geen van hen echt goed spreekt – al denken ze van wel.
In dat misverstand schuilt een deel van het antwoord: er is in Nederland een even misplaatste als diepgewortelde overtuiging ontstaan dat &#8216;wij&#8217; moeiteloos Engels spreken. Die was er zeker niet altijd, vooroorlogse generaties hadden er nog geen last van. Zij waren na 1945 weliswaar diep onder de indruk van alles wat Amerikaans was, maar vonden Engels gewoon een vreemde taal. Oorlogspremier Pieter Gerbrandy bijvoorbeeld had het er maar moeilijk mee gehad, daar in het verre Londen. Beroemd maar helaas apocrief is de anekdote dat hij op 13 mei 1940 aan de reling van de torpedobootjager waarmee hij – toen nog minister – met de rest van de regering naar Londen ontsnapte naast een Britse officier mismoedig in de donkere golven stond te staren, toen de officier zei: &#8216;Quiet night…&#8217;. Waarop de Fries hoofdschuddend antwoordde: &#8216;Kwajt ’t ook najt.&#8217;
Zoiets kunnen we ons nu niet meer voorstellen. De omslag kwam met de babyboomjeugd die zich met behulp van de voornamelijk Engelse en Amerikaanse klanken van het American Forces Network, Radio Luxemburg, Radio Caroline en Radio Veronica tegen hun muffe, provinciaalse ouders gingen afzetten. Niks <a href="https://www.youtube.com/watch?v=8Lvcr3bi3cg" target="_blank">eenzame cowboys</a>; rot op met je <a href="https://www.youtube.com/watch?v=kD86YYuEuIY" target="_blank">knappe postiljon</a> en je <a href="https://www.youtube.com/watch?v=8Lvcr3bi3cg" target="_blank">paardenhoofdstel aan de muur</a>! &#8216;Talking ‘bout my ge-ge-generation&#8217; was waar het – niet geheel ten onrechte – om ging. En dat Engels? Ach, je deed tegenover de ouderen gewoon alsof en praatte elkaar het geloof in elkaars Engels aan, want &#8216;Time is on my side&#8217; en &#8216;The times they are a’changing&#8217;, nietwaar? Zo zat binnen de kortste keren menige puberale puistenkop heuse Engelse songteksten te pennen, zo van &#8216;Venus, I’m your fire, at your desire&#8217;.
Die hoogmoedige instelling gedroeg zich als een uiterst besmettelijk en hardnekkig virus, dat moeiteloos overging op volgende generaties en de al jaren voortwoekerende Dunglish-pandemie veroorzaakte.
<h5>Helemaal niet chill</h5>
Het is voor taalpuristen natuurlijk niet leuk, de uitverkoop die sale werd, de kapper die zich een barbershop waant en scholieren die alles chill vinden, maar erg is dat niet. Link wordt het pas als mensen gaan denken dat Engels niet alleen vanzelf gaat, maar ook nog superieur is aan het Nederlands. Als internationale oriëntatie en zelfoverschatting overgaan in romantische verheerlijking.
Dat is bijvoorbeeld oud-FAO directeur Louise Fresco overkomen, die op 6 september in NRC Handelsblad verliefd weer eens de mythe <a href="https://www.nrc.nl/nieuws/2016/09/06/engels-een-lesje-in-rang-en-stand-4159637-a1520022" target="_blank">uitserveerde</a> dat je in het Engels sommige dingen zo veel subtieler en preciezer kunt uitdrukken: &#8216;De taal van Downton Abbey en Yes Minister leert degene wiens moedertaal Nederlands is de subtiliteiten van een maatschappij die berust op expliciete en impliciete ongelijkheid&#8217;, wat dan tot uiting zou komen in &#8216;grammatica en beleefdheidsvormen&#8217;. Hoe komt een erkende slimmerik met een zo indrukwekkende internationale carrière als Fresco daarbij? Dat het volgens haar nogal boerse Nederlands vol met soortgelijke subtiele nuances zit, ontgaat haar, want die kent ze van kind af aan en van haver tot gort; ze zijn zo vanzelfsprekend dat ze er finaal overheen kijkt. Dat – over belangrijke subtiliteiten gesproken – geen Nederlander van Downton Abbey leert hoe je in het Engels een brief of mail gepast aanheft en afsluit, dat &#8216;best wishes&#8217; bijvoorbeeld geen &#8216;beste wensen&#8217; zijn en dat &#8216;lots of love&#8217; geen trouwbelofte inhoudt, is ook iets waar ze aan voorbijgaat.
Fresco deed haar ontboezeming naar aanleiding van de deze week dankzij de opening van het academisch jaar weer opgelaaide discussie over het hoger onderwijs, dat zo langzamerhand voornamelijk in het Engels gegeven wordt. Dat wordt verkocht als een verrijking, maar is in werkelijkheid een contraproductieve wanvertoning, deels om dezelfde reden als bij de bijeenkomst met Schröder, deels omdat de docenten zelf alleen maar janboerenfluitjes-Engels beheersen, iets dat, alle goede wil ten spijt, niet zal veranderen. Daar heb je als student flink last van en je leert er niks goeds van, in tegendeel. Zelfs buitenlandse studenten profiteren niet, die worden er alleen maar door belemmerd in hun pogingen om Nederland en het Nederlands te leren kennen.
<q class="pull-right">Een lingua franca is een lapmiddel, een noodverband waarmee je elkaar zo goed en zo kwaad als het gaat nog kunt bereiken.</q>Dat was allemaal geen punt, vond Karl Dittrich, voorzitter van de Vereniging van Samenwerkende Nederlandse Universiteiten (VSNU), &#8216;want Engels is nu eenmaal de lingua franca van de wetenschap.&#8217; Tja, dan snapt hij toch echt niet wat een lingua franca is. Dat is een taal die je gebruikt als onderlinge communicatie anders onmogelijk is, zoals het middeleeuws Latijn (waarin er ook vrijzinnig maar wat op los gebreid werd, en dat niet voor niets met de Verlichting de prullenbak inging), het Swahili in Afrika en allerlei contacttalen als het allang verdwenen Scandinavische zeemanstaaltje Russenorsk en Tok Pisin (&#8216;talk business&#8217;), dat veel gebruikt wordt op het ruim 850 talen tellende eiland Nieuw Guinea. Een lingua franca is een lapmiddel, een noodverband waarmee je elkaar zo goed en zo kwaad als het gaat nog kunt bereiken. Dat is ontzettend nuttig, maar wie een lingua franca tot standaard verheft, doet iedereen tekort.
Dat wij dat Engels zo to the point vinden, komt juist doordat we de nuances en bijbetekenissen van allerlei begrippen in die taal niet kennen. Die zitten in het Nederlands, dat we wel echt beheersen, een treffende formulering juist vaak in de weg. Engels lijkt ons door die gezegende onwetendheid makkelijk, maar er is vaak geen buitenlander die ons kan volgen. Native sprekers van het Engels staan dan ook geregeld verbouwereerd maar een beetje beleefd te blijven tegen zo’n zelfverzekerd raaskallende Hollander.
Alleen buitenlandse onderhandelaars en politici lachen zich in stilte een kriek – Poetin incluis. Die spreken &#8216;als het erom begint te spannen&#8217; hun perfect passende moerstaal en brengen een tolk mee naar de onderhandelingstafel. Dat geeft hun de tijd om na te denken en te overleggen, terwijl die Rutte tegenover ze radeloos zit bijeen te plussen wat hij zonet nou precies gehoord heeft en een diplomatiek antwoord in het hem ultimately toch vreemde Engels bijeen moet sprokkelen.

Nederlanders, dweep toch niet zo met dat Engels

<div class="lead">
Groot nieuws vorige week: honden zouden hun baasjes woord voor woord kunnen verstaan, ontdekten wetenschappers. Maar is dat wel zo? En wat is eigenlijk het nieuws?
</div>
&#8216;Goed zo, Tarzan,&#8217; bromde het baasje trots en tevreden, en krauwde nog eens door de vacht van zijn trouwe viervoeter. Want eindelijk stond het zwart op wit in de krant. Wat hij en al die andere hondenliefhebbers altijd al wisten, werd nu definitief door de wetenschap erkend: honden verstaan hun baasje niet alleen opperbest, maar doen dat ook nog precies zoals mensen het doen. &#8216;Hond begrijpt woord voor woord wat het baasje te zeggen heeft,&#8217; <a href="http://www.volkskrant.nl/wetenschap/hond-begrijpt-woord-voor-woord-wat-het-baasje-te-zeggen-heeft~a4367311/" target="_blank">kopte</a> de Volkskrant op 31 augustus. &#8216;Honden kunnen mensentaal begrijpen,&#8217; <a href="http://Hond begrijpt woord voor woord wat het baasje te zeggen heeft" target="_blank">maakte</a> de Britse Independent ervan. En daarmee werd het dier een nog volwaardiger gezinslid dan het in ons land en bijna de hele westerse wereld al is.
Dit soort wetenschapsnieuws is altijd verzekerd van een warm en weinig kritisch onthaal in de pers, vermoedelijk om dezelfde sentimentele redenen dat het internet uit zijn voegen barst van de honden- en kattenfilmpjes. Heel veel daarvan laten immers ook een dier zien dat zich min of meer &#8216;als een mens&#8217; lijkt te gedragen. Alle reden dus om eens goed te kijken wat er nu precies gemeld werd. En was er nu wel of niet iets nieuws onder de zon?
De kern van de zaak was dat een ploegje Hongaarse onderzoekers dertien honden geleerd had om minutenlang met een koptelefoon op doodstil te blijven liggen in een lawaaiige fMRI-scanner, zodat ze opnamen konden maken van de hersenactiviteit die de beesten vertoonden wanneer ze door hun baas werden toegesproken. In zo’n scanner kun je hersendelen die actief worden zien oplichten, zodat je een idee krijgt van welke delen bij welke taken betrokken zijn. Dat deden ze niet om te kijken hoe menselijk honden waren, wat de pers ervan maakte, maar om meer te weten te komen over hoe de evolutie van de menselijke hersenen verlopen was. Immers, de laatste gemeenschappelijke voorouder van mens en hond was een insecteneter van honderd miljoen jaar geleden. Hersenstructuren en hersenfuncties die hond en mens delen, zijn dus naar alle waarschijnlijkheid al tenminste zo oud.
De Hongaren vonden drie dingen. Ten eerste lichtte bij de honden bij het horen van woorden die ze kenden een vergelijkbaar stukje van de linker hersenhelft op als bij mensen. Ten tweede lichtte steeds een stukje van de rechter hersenhelft op dat overeenkomt met het gebiedje dat bij mensen oplicht als de toon, dat wil zeggen de emotionele kleuring, van stemgeluid verwerkt wordt. Ten derde lichtte ook nog het beloningscentrum bij prijzende woorden – &#8216;brááf!&#8217;, &#8216;góedzo Bello&#8217; –, maar alleen als ze op een prijzende toon werden uitgesproken. Sprak het baasje complimenteuze woorden op een neutrale toon uit, dan gebeurde dat niet.
Uit dat alles bleek duidelijk dat hond en mens niet verschrikkelijk veel verschillen als het aankomt op het herkennen van klanksymbolen en verklankte emoties. Dat hebben we evolutionair gesproken gemeen. Maar is dat verrassend? Nee. Dat honden een klanksignaal (wat wij een woord noemen) aan een handeling kunnen binden, zoals bij &#8216;Af!&#8217;, &#8216;Hier!&#8217;, &#8216;Zit!&#8217;, &#8216;In je mand” en &#8216;Pak ze!&#8217;, is ouwe koek. Hetzelfde geldt voor het verbinden van woorden aan mensen en voorwerpen. Honden zijn gemakkelijk te trainen op &#8216;Waar is het vrouwtje?&#8217;, &#8216;Pak je bal&#8217;, &#8216;Pak je riem&#8217; of &#8216;Pak de postbode&#8217;, en kunnen soms wel meer dan honderd van die termen onderscheiden (maar een doorsnee mens beschikt over een vocabulaire van tienduizenden termen). Het is ook niet echt iets bijzonders. De kat associeert gerammel met een pak brokjes ook met &#8216;Eten!&#8217; en het lukt zelfs met papegaaien, hoewel vogelhersenen toch flink van die van mensen en honden verschillen – kijk maar naar Alex, de in 2007 overleden &#8216;wonderpapegaai&#8217; van Irene Pepperberg.
<iframe width="500" height="375" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/7yGOgs_UlEc?feature=oembed" frameborder="0" allowfullscreen></iframe>
Nieuw is alleen dat nu vaststaat dat voor die herkenning bij hond en mens een vergelijkbaar stukje hersens dient, dus dat dat vermogen heel oud is en bij een heel scala van zoogdieren terug te vinden moet zijn. Aan de andere kant is dat ook precies wat je zou verwachten; het zou juist groot en verbazend nieuws zijn als honden het heel anders deden en heel eigen, specifieke hersenstructuren bezaten om mensenwoorden te verwerken.
Iets dergelijks geldt voor het herkennen van de emotionele lading van gesproken mensentaal. Dat honden gevoelig zijn voor de emotionele lading van geluidssignalen – blij, prijzend, lief, tevreden, neutraal, bang, wantrouwig, waarschuwend, ontstemd, woedend, dreigend, agressief, door het dolle heen – is doodnormaal. Emoties van anderen &#8216;lezen&#8217; is voor alle diersoorten die in hiërarchisch georganiseerde groepen leven, onszelf incluis, van levensbelang. Het voorkomt dat de groep ten onder gaat aan een Hobbesiaanse oorlog van allen tegen allen. Het enige dat honden in dit opzicht bijzonder maakt, is hun uitzonderlijke talent om de stemmingen van een andere diersoort, in casu ons, mensen, te lezen. Maar ook dat is niets nieuws, dat talent was het paspoort waarop de hond duizenden jaren geleden het mensenhuishouden kon binnenkomen.
Enigszins verrassend is slechts dat honden zich volgens het onderzoek alleen beloond voelen als toon en woorden allebei prijzend zijn, dus niet als je ze op neutrale toon prijst of op prijzende toon woorden debiteert die ze niet herkennen. Maar wat dat betekent, blijft onduidelijk. Helaas is het omgekeerde experiment niet echt uitvoerbaar, geen toegewijd hondenbaasje is bereid zijn of haar dier zonder goede reden op woedende toon uit te foeteren, zelfs niet met lieve woordjes of onzinwoorden. En al helemaal niet als het dier juist zo braaf in zo’n enge scannertunnel blijft liggen. Wie dat wel doet, kan immers gelijk door naar de hondenpsychiater.
Ondertussen begrijpt de hond nog steeds even weinig van mensen en hun taal als altijd. Hij kan een aantal aantal signalen leren herkennen en daarop min of meer adequaat reageren. Dat is knap, maar verder blijft hij hond in een hondenwereld, beschouwt hij het gezin waarin hij woont als zijn roedel en het baasje als überhond.
Voor de euforische krantenkoppen van afgelopen week was dus geen enkele reden, ze waren alleen maar misleidend. Wat dat aangaat ligt het echte mysterie misschien wel heel ergens anders, namelijk bij de vraag waarom wij mensen het zo vreselijk belangrijk vinden dat dieren zo veel mogelijk op ons lijken.

Mensentaal? De hond snapt er bijna niks van

<div class="lead">
In Duitsland deed een vrouw aangifte wegens belediging van de inmiddels dode München-schutter. Het toont de ridiculiteit van het delict &#8216;belediging&#8217;. Schrappen dus, vindt Rik Smits.
</div>
&#8216;He, wat doe je daar, du Arschloch? Vuile rukker, wat loop je daar voor scheiße aan te richten,&#8217; roept de 57-jarige draglinemachinist Thomas Salbey in de <a href="https://www.youtube.com/watch?v=EUMJ0AE8x5Q&amp;feature=youtu.be" target="_blank">vooravond van vrijdag </a>22 juli vanaf het balkon van zijn flat naar de man op het dakdek van de parkeergarage van het winkelcentrum Olympia in München, die hij zojuist door de glazen overkapping van de traverse van het winkelcentrum naar de garage op bezoekers had zien schieten. Uit machteloze woede gooit hij een bierflesje achter zijn woorden aan, dat ergens halverwege op een betonrand nutteloos uiteenspat.
Maar hij heeft succes, de schutter blijft op het verlaten dak en roept terug: &#8216;Vanwege jullie werd ik gepest, zeven jaar lang. Nou moest ik een wapen kopen, om jullie allemaal af te schieten.&#8217; &#8216;Een wapen? Weet je wat? Ze zouen je je kop van je lijf moeten trekken!&#8217; schreeuwt Salbey, die ook niet weet dat even verderop een 20-jarige buurjongen alles staat te filmen, in zwaar Münchener dialect. &#8216;Ik ben Duitser,&#8217; gilt de schutter in keurig Hoogduits terug. &#8216;Du bist ein Wichser¸ du scheiß Kanacke,&#8217; riposteert Salbey: je bent een rukker, jij misselijke zwartjoekel! Dat laat de schutter zich niet gezeggen: &#8216;Ik ben hier geboren en ik ben in behandeling geweest. Halten sie die Schnauze, Mann. Ik heb niks gedaan!,&#8217; klinkt het van het parkeerdek. Dan begint de man ten einde raad op Salbey en zijn buren te schieten.
Negen doden en tientallen gewonden had de 18-jarige Ali David Sonboly op dat moment al op zijn geweten, en dat hadden er best nog meer kunnen worden als Salbey hem met zijn gescheld niet ruw uit zijn roes had gehaald. Een plan had Salbey niet gehad, hij hoorde schoten, zag de man met zijn geweer en pikte het domweg niet. Dat was alles. Zo’n vent hoort alleen al vanwege zijn eenvoudige onverschrokkenheid een lintje te krijgen, zou je denken.
Dat was echter buiten de waard gerekend, in de persoon van Salbeys stadgenote Michelle en het plaatselijke Openbaar Ministerie. Zonder te weten wat er zich precies had afgespeeld deed deze Michelle zodra ze het filmpje van de buurman van Salbey gezien had aangifte tegen de draglinemachinist wegens belediging en dood door schuld. Volgens haar had Salbey met zijn gescheld &#8216;kein Heldentat&#8217; verricht maar Sonboly willens en wetens tot moorden aangezet. Dat was onzin, in werkelijkheid had Salbeys ongepolijste optreden juist het einde gemarkeerd van het bloedbad. Maar in plaats van de schouders op te halen slikten politie en justitie de aantijgingen van de vrouw voor zoete koek en werd bekend gemaakt dat Salbey mogelijk vervolgd zou worden wegens &#8216;belediging van een dode&#8217;.
<h5>Lange tenen</h5>
Later kwam in een merkwaardige, zwaar gemonteerde <a href="https://www.youtube.com/watch?v=l37PbkT-0WM&amp;feature=youtu.be" target="_blank">videoboodschap</a> van Michelle de aap uit de mouw: ze was zelf gepest, net als Sonboly beweerde dat hem was overkomen, en nu wilde ze liefst al zijn pestkoppen, waartoe ze dus ook Salbey rekende, tot de poorten van de hel vervolgen, als medeverantwoordelijk voor de moordpartij. Het zou juridisch völlig quatsch zijn, verklaarde ze, om Salbey van Verunglimpfung, smaad, jegens de dode Sonboly te betichten, dus had ze het maar op belediging gegooid. Ze vond het een zaak van algemeen belang. Het is ronduit verbijsterend dat een officier van justitie in een beschaafd land in zoiets meegaat. Hoe kun je als redelijk mens zozeer elk gevoel voor verhoudingen uit het oog verliezen, dat je een rechtstreeks oorzakelijk verband accepteert tussen het roepen van Arschloch, Idiot, Wichser en scheiß Kanacke – en dan ook nog onder zulke extreme omstandigheden – en het genadeloos afknallen van volmaakt onschuldige mensen?
En hoe zit het met die &#8216;belediging van een dode&#8217;? Bestaat er eigenlijk wel zo’n delict? Verstandige mensen zullen snel willen concluderen van niet. Belediging lijkt immers wel een kwestie van aanstoot geven, maar doet zich in werkelijkheid pas voor als iemand aanstoot neemt – en klaagt. Wie zich niet aangesproken voelt, is niet beledigd, zo simpel is dat. Een lijk doet helemaal niks meer. Het neemt dus ook nergens aanstoot aan en is daarom onbeledigbaar. Maar zo rationeel denkt de wereld helaas vaak niet. Er zijn allerlei mensen die zich dolgraag plaatsvervangend beledigd voelen. Die malle Michelle bijvoorbeeld, maar ook bijvoorbeeld Turkse Kemalisten, die vinden dat de nagedachtenis van Atatürk niet bezoedeld mag worden en boze Turken en Russen die vinden dat je geen grapjes mag maken over hun president. En bovenal diegenen die zich opwerpen als belangenbehartiger van allerlei religieuze grootheden: Allah, Jahweh, God, Jezus, Mohammed en wat er allemaal nog meer aan heren, heilanden en hun handlangers vereerd wordt.
De voortdurende ellende die al die plaatsvervangende lange tenen veroorzaken, zijn op zich al een goede reden om, na de schrapping van smalende godslastering in 2014, belediging helemaal uit het strafrecht te halen. Maar de echte reden om dat te doen is de unieke, irrationele status van het delict. Belediging is het enige misdrijf waarvoor geen enkel objectief, dat wil zeggen voor anderen waarneembaar, criterium bestaat. Beweren dat je beledigd bent is tegelijk het bewijs. Sterker nog, zelfs beweringen die nergens door worden gestaafd over de veronderstelde gekrenktheid van een ander of zelfs van figuren die al eeuwen dood zijn of waarvan het simpele bestaan niet valt vast te stellen, volstaan als strafrechtelijk bewijs van belediging. Dat is in een moderne rechtsstaat een gotspe.
Pas na twee weken besloten de Wichser van het Münchener OM om de zaak te seponeren. Maar tegenover Salbey zou een openlijk excuus vergezeld van een gulle krat goed Beiers bier wel op zijn plaats zijn. Want hij deed niet alleen een loffelijke poging om een ramp te stoppen, ook weten we dankzij Salbey tenminste uit de eerste hand iets over wat Sonboly dreef. Dat het &#8216;gewoon&#8217; weer om een jongen ging met een te groot ego en een te klein aanpassingsvermogen, de zoveelste doorgedraaide Dylan Klebold of Robert Steinhäuser.

Nee, een dode kun je niet beledigen

<div class="lead">
Tegenwoordig wordt zo ongeveer al het politiek of religieus geïnspireerd geweld terreur genoemd. Maar alleen met zuivere terminologie kunnen we het hoofd koel houden.
</div>
Wat kun je als samenleving doen tegen de golf van terroristisch geweld die over de wereld lijkt te rollen, afgezien van het inzetten van opsporingsdiensten en het oprekken van de staatscontrole op ieders doen en laten? Daar wordt vooral in Frankrijk sinds kort serieus over nagedacht. En Frankrijk zou la France niet zijn als het niet een filosoof was die met een begin van een antwoord kwam. Volgens filosoof en journalist Bernard-Henri Lévy maken we zelf het terrorisme in onze eigen ogen groter dan het is, en in de ogen van verongelijkte, gefrustreerde moslimmannen aantrekkelijker dan het is, met funeste gevolgen. Dat doen we doordat de media, geleid door ons aller sensatiebelustheid, aanslagplegers en hun entourage behandelen volgens het beroemdhedenmodel. Ze worden, excusez le mot, publicitair opgeblazen tot dezelfde mythische proporties als ooit de Harries van Georgina en de boobies van Eva.
Dat moet anders, vinden Lévy en de zijnen. Je zou zulke misdadigers juist elke glamour moeten ontzeggen. Dus geen speculaties over wie Ali Ben Zine en zijn kompanen eigenlijk waren en wat hen dreef, geen biografische schetsen, geen reportages uit de buurt waar ze woonden, geen publicatie van hun portretten of namen. Laat ze de anonieme betekenisloze sukkels blijven die ze altijd al waren. Laat het enige dat ze onderscheidt de walgelijke keuze blijven die ze maakten om zichzelf ten koste van onschuldige anderen van een soort status en belang te voorzien.
<q class="pull-right">Het gaat niet om het dom bagatelliseren van de feiten, het gaat om het neutraliseren van sprookjes en sensatiejournalistiek.</q>
Lévy heeft een goed punt, veel doordachter dan de mutsige <a href="http://www.ad.nl/nieuws/negeer-terreur~af695ff0/" target="_blank">misinterpretatie</a> ervan door Pauline Bijster in het AD. &#8216;Negeren zal niet de oplossing zijn,&#8217; schreef zij, &#8216;maar wel een begin daarvan. Wat zou er gebeuren als na de volgende aanslag niet alle Europese voorpagina’s rood kleurden, maar het slechts klein gemeld zou worden op pagina 6?&#8217; Nou, dat kunnen we Pauline vertellen: als de 84 doden van Nice het niet verder gebracht hadden dan een tweekolommertje op pagina 6, zou de wereld terecht te klein geweest zijn. Het gaat niet om het dom bagatelliseren van de feiten, die zijn omineus genoeg om serieuze aandacht te rechtvaardigen. Het gaat om het neutraliseren van sprookjes en sensatiejournalistiek die ieders zicht op de werkelijkheid belemmeren en kopieergedrag in de hand werken. Het gaat erom de zaken, hoe ontstellend ze ook zijn, zuiver en met een koel hoofd te blijven bezien, zodat effectieve tegenmaatregelen genomen kunnen worden zonder de samenleving onnodig te belasten.
Daar hoort ook bij dat we zorgvuldig zijn in hoe we het kwaad betitelen. Tegenwoordig heet zo ongeveer elk politiek of religieus geïnspireerd geweld terreur, terwijl dat lang niet altijd terecht is. Het erge is dat die termenverwarring de krachten achter de terroristen in de kaart speelt. Ze versterkt namelijk de overtuiging dat de dood op iedere straathoek loert en dat de overheid ons geen bescherming biedt. Die angst en dat wantrouwen brengen het doel van de tegenwoordige terroristen, de duurzame ontwrichting van de samenleving, allengs naderbij.
In werkelijkheid hebben gewone mensen van het meeste politieke en religieuze geweld niets te duchten. Mohammed Bouyeri, Volkert van der Graaf en zelfs de moordenaars van de redactie van Charlie Hebdo hadden een zeer specifiek doelwit voor ogen, en duidelijke redenen om juist die mensen te vermoorden of, zoals zij het zelf zagen, af te stoppen. Wie niet deed wat Van Gogh, Fortuyn en de tekenaars van Charlie Hebdo deden, had zolang hij niet in de weg liep van die lui niets te vrezen. Dat maakt ze tot politieke en religieuze moordenaars; abject misdadig en gevaarlijk, maar geen terroristen.
<q class="pull-left">Anders dan bij het meeste politieke geweld, kun je je van terreur niet vrijwaren door braaf te zijn en je nergens mee te bemoeien.</q>
De essentie van terreur is juist dat er geen vastomlijnd doelwit is. Dat systematisch willekeurige mensen worden geslachtofferd zonder begrijpelijke reden waarom juist zij de klos zijn, zoals in de Parijse Bataclan. Hooguit is er een vage schaamlap als &#8216;het zijn ongelovigen&#8217;, &#8216;decadente westerlingen&#8217; of, zoals in het geval van Anders Breivik &#8216;foute linkse mensen&#8217;. In Nice bepaalde uitsluitend het blinde toeval wie onder de wielen van de witte vrachtwagen verpletterd werd, zoals eerder ook zowel in de Londense metro als op de markt van Kandahar en nog tientallen andere plaatsen het blinde toeval bepaalde wie de zelfmoordterrorist meenam naar zijn treurige hiernamaals. Anders dan bij het meeste politieke geweld, kun je je van terreur niet vrijwaren door braaf te zijn en je nergens mee te bemoeien.
Dat lijkt een goede reden om er dan maar je schouders over op te halen onder het motto: we zien wel, er is toch niks aan te doen. Ten dele doen we dat ook. Na elke aanslag herneemt het dagelijks leven al snel weer zijn normale loop. Maar wat blijft is het gegroeide wantrouwen jegens elkaar en de overheid, dat de maatschappelijke sfeer en de onderlinge verhoudingen verziekt. Het trekt langzaam scheurtjes in het maatschappelijk weefsel.
Terreur komt uit het Frans en betekent letterlijk doodsangst, schrik. Het is een heel effectieve destructieve kracht, vooral doordat mensen bar slecht zijn in het inschatten van kansen en gevaren. We overschatten zowel schromelijk de kans dat we de loterij winnen (daar leven loterijen van) als die dat onwaarschijnlijke rampen als een terreuraanslag ons persoonlijk zullen treffen. Je hebt om die reden maar heel weinig prijzen en aanslagen nodig om hele samenlevingen te gijzelen. Vooral daarom moet je terreur niet groter maken dan ze werkelijk is.
Overigens is het niet alleen fanatiek geboefte dat terroriseert, in milde vorm doet elke overheid dat ook. Neem steekproefsgewijze controles, zoals de afgelopen dagen rond Schiphol en voorheen door de douane aan de landsgrenzen. Ook daarvan is willekeur het werkzame bestanddeel, waarbij iedereen de kans overschat dat juist hij of zij er uitgepikt wordt. Dat disciplineert. Maar ook serieuze staatsterreur komt vaker voor dan je lief is. Oeroude koningen wisten al dat je ongewenste oppositie in de kiem kon smoren door af en toe een willekeurige hoveling in ongenade te laten vallen. Precies zo draaide het nazisme op draconische bestraffing van min of meer willekeurige mensen – óók uit eigen gelederen – op grond van willekeurige, vaak verzonnen beschuldigingen, net als het Sovjet-communisme en senator Joseph McCarthy’s jacht op andersdenkenden in Amerika in de vroege jaren vijftig. En nu gaat Turkije met massale binnenlandse zuiveringen en oproepen aan Turken in het buitenland om elkaar te verlinken in rap tempo diezelfde kant op: doel is dat niemand zich veilig waant, dat elke Turk de klauw van Erdoḡan in zijn nek voelt.
De wereld is gevaarlijk instabiel. Laten we daarom het hoofd koel houden en onze terminologie zuiver. En laten we vooral goed onthouden dat de enige echte terreurdaden in Nederland in de laatste tweehonderd jaar werden gepleegd door de Duitse bezetter, en zorgen dat het daarbij blijft.

Niet alle politiek geweld is zomaar terreur

<div class="lead">
De Turkse president Erdoğan vergelijkt tegenstanders met virussen en kankergezwellen. De geschiedenis leert wat voor consequenties zulke taal kan hebben.
</div>
Het waren dramatische woorden die de Turkse president Erdoğan op 17 juli in de mond nam. &#8216;We zullen doorgaan tot het virus uit alle staatsinstellingen is weggewassen, want dat virus heeft zich verspreid. Helaas heeft het de staat ingekapseld als een kankergezwel,&#8217; hield hij op die dag in Istanboel de natie voor bij de begrafenis van een aantal slachtoffers van de couppoging van 15 juli, onder wie zijn campagnechef Erol Olçak en diens zoon. Voorwerp van zijn woede waren de putschisten, maar vooral de aanhangers van doodsvijand Fethullah Gülen.
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/PBewsmxXBTU?feature=oembed" frameborder="0" allowfullscreen></iframe>
Ondanks dat de Turkse leider zijn tranen niet kon bedwingen, ging het om veel meer dan een smakeloze maar onder de omstandigheden alleszins begrijpelijke emotionele uitbarsting. Want een paar dagen later en volledig van de emoties hersteld, deed hij er in een <a href="http://www.thepeninsulaqatar.com/news/middle-east/387905/coup-according-to-erdogan-turkish-president-narrates-how-that-day-unfolded-in-an-interview-with-reuters-his-first-after-the-coup-attempt" target="_blank">interview</a> met Reuters nog een flinke schep bovenop. &#8216;Het zijn verraders,&#8217; fulmineerde hij. &#8216;Ze hebben dit land verraden. Ze zitten in het onderwijs, in de handel, in de religieuze wereld. Ze waren altijd al, laten we maar zeggen dubbelhartig, en nu zien we overduidelijk hun ware gezicht. Zowel in het Turkse leger als de Turkse nationale politie, bijna overal zijn deze lieden geïnfiltreerd, ze hebben al deze instituties in hun greep gekregen. Ze vormden een bezettingsmacht binnen die staatsinstellingen omdat ze zich niet voor hun thuisland inspanden, en nu gaan die verraders de prijs daarvoor betalen.&#8217;
Dat is demonisering van een kaliber dat doet denken aan de donkerste dagen van de twintigste eeuw, maar het was niet meer dan de opmaat tot de kern van Erdoğans boodschap: &#8216;Ik zeg het altijd maar zo: het is als met kanker, het is een kankergezwel dat zich uitzaait in het lichaam van de mens. De dokters kunnen wel zeggen dat ze het schoon weggesneden hebben, maar dikke kans dat je de kanker na een tijdje weer ziet opduiken.&#8217;
<h5>Ontmenselijking</h5>
Erdoğan gebruikt die termen virus en kanker welbewust, om twee redenen. In de eerste plaats is het een vorm van ontmenselijking van de tegenstander. Dat is een even oude als effectieve manier om hele massa’s mensen zover te krijgen dat ze meewerken aan heksenjachten, pogroms en andere vormen van vervolging. Zelfs &#8216;verraders&#8217;, de meest abjecte van alle volksvijandige misdadigers, zijn nog altijd mensen. Op grond daarvan hebben ze, hoe dom, slecht of boosaardig ook, een vanzelfsprekend recht op een zeker respect en een enigszins humane behandeling – het is precies dat besef dat ons zo doet gruwen van de letterlijk &#8216;onmenselijke&#8217; martel- en moordpraktijken van barbaarse bendes als Boko Haram en IS. Maar de geschiedenis leert dat als je de ander weet voor te stellen als een on-mens, en liefst ook nog als een on-dier, die remmingen bij schrikbarend veel mensen wegvallen.
Maar als ontmenselijking zijn enige opzet was geweest, had de sultan in spe het kunnen houden bij gebruikelijke kwalificaties als &#8216;ongedierte&#8217;, &#8216;ratten&#8217;, &#8216;kakkerlakken&#8217; of eenvoudig &#8216;parasieten&#8217;. Alles wat je als mens zonder scrupules onder je hak kunt, ja zelfs moet vermorzelen, volstaat. Juist door doelgericht over kankergezwellen en virussen te spreken, riep Erdoğan een tweede, nog gemener spook op, dat van de samenleving als organisme.
In de westerse wereld zijn we al een eeuw of twee gewend aan de gedachte dat samenlevingen berusten op een sociaal contract. Dat is een denkbeeldige overeenkomst tussen de bevolking en het bestuur van een natie, waarbij over en weer rechten, bevoegdheden en plichten worden vastgelegd. Gaan burgers de fout in, dan laat de overheid ze arresteren en berechten, en gaat de overheid ernstig zijn boekje te buiten, dan kan het volk haar op zijn beurt laten vervolgen, het vertrouwen opzeggen, desnoods in opstand komen en de overheid vervangen. Iedereen draagt dus een zekere verantwoordelijkheid voor het reilen en zeilen van de natie als geheel. Daar hoort, hoe weinig het misschien ook in de praktijk lijkt voor te stellen, een zekere gelijkheid bij, plus een aantal onvervreemdbare rechten. Privacy bijvoorbeeld, en vrijheid van vergadering en van meningsuiting, want hoe moet de burger anders zijn ideeën vormen en kenbaar maken over hoe het contract wordt nageleefd?
Dat is allemaal heel anders voor wie de maatschappij beschouwt als een organisme, een levend wezen. Weg onvervreemdbare vrijheden! In plaats daarvan heeft ieder zijn van hogerhand voorbestemde, onwrikbare plaats en taak in het grote geheel. Een hart moet pompen, een nier filteren en alle spieren op commando samentrekken en ontspannen, verder niks. In zo’n samenleving is het individu inwisselbaar, alles draait om het collectief. Oppositie en onenigheid zijn ongewenst, dat is maar zand in de machine. Het corporatisme dat de katholieke kerk altijd voorstond is er een voorbeeld van: maatschappelijke geledingen als werkgevers, werknemers en het staatgezag moesten onder het alomtegenwoordig toeziend oog van de kerk in harmonieus overleg overeenkomen hoe de zaken dienden te lopen, de burger had zich eenvoudig te schikken. Het is ook de kernopvatting van de islam, waarbinnen iedereen door geboorte onvervreemdbaar deel van de gemeenschap uitmaakt en in letterlijk alles onderhorig is aan een onbetwistbaar goddelijk gezag.
<h5>Krachtdadig chirurgisch ingrijpen</h5>
Over de merites daarvan valt misschien nog te discussiëren, maar in de organische maatschappijvisie schuilt een wel heel kwaadaardig venijn: organismen kunnen ziek worden en zelfs doodgaan door bedreigingen van buitenaf, zoals virussen, of van binnenuit, zoals zich uitzaaiende kanker. En wie ziek is, heeft de dure plicht om genezing te zoeken en de ziekteverwekkers te verdelgen. Zelfbehoud gaat, ook moreel, boven vrijwel al het andere. Dat heeft verschrikkelijke consequenties. Het is bijvoorbeeld de reden dat de volksmassa’s van heel Europa in 1914 zich met zulk onbegrijpelijk enthousiasme naar het slagveld lieten sturen: de maatschappij heette verzwakt en ziek, de oorlog werd verkocht als een krachtdadig chirurgisch ingrijpen dat nieuwe frisheid en vitaliteit zou brengen, met de bajonet als scalpel. Nou, dat hebben ze geweten. En nu zet datzelfde ziekte-idee in Turkije de deur wagenwijd open naar nietsontziend optreden tegen &#8216;volksvreemde&#8217; elementen (virussen) en minderheidsgroepen binnen de eigen maatschappij (kankergezwellen).
Te vrezen valt dat Erdoğans voorstelling van zaken met de islam als aanjagende kracht in vruchtbare aarde valt in de Turkse samenleving, die traditioneel geobsedeerd is met het eigen groots verleden en de eigen superioriteit. Want ondanks alle uiterlijke moderniteit hangt de collectivistische Turkse samenleving, ook in de diaspora, nog altijd aan elkaar van clansolidariteit en cliëntelisme – iedereen brengt er altijd wel weer een yeğen of amca, een neef of oom in het spel als er wat geregeld moet worden. Gülenisten, secularisten, Koerden, intellectuelen, vrijdenkers en niet-islamieten kunnen hun borst maar beter natmaken.

Waarom Erdoğans woorden over virussen en kankers zo gevaarlijk zijn

<div class="lead">
Ooggetuigen zijn de minst informatieve, minst betrouwbare nieuwsbronnen die er bestaan. Toch pompte de NOS ze twee avonden onbeschroomd de wereld in.
</div>
Een verbazend feitje uit kijkcijferland: donderdag 14 juli rond middernacht zagen maar liefst één miljoen Nederlanders Jeroen Overbeek een oeverloos extra NOS-journaal vullen met een gapend gebrek aan nieuws – een uitzending die bij Uitzending Gemist niet is terug te vinden. De NOS stond die avond voor een duivels dilemma: het is al laat als op de redactie een onvoorstelbaar maar serieus bericht binnenkomt over een moordpartij met een vrachtwagen in Nice. Meer is niet bekend. Wat nu? Als we niets doen, krijgen we weer op ons kop dat de Publieke Omroep zat te slapen terwijl van de BBC tot Al Jazeera iedereen wél live verslag doet. Maar gaan we de lucht in, dan hebben we waarschijnlijk alleen onbevestigde geruchten te melden en speculaties over aantallen slachtoffers. Toch doen, besloot men. Maar hoe vullen we de tijd? &#8216;Hebben we geen correspondent in Nice of zo? Ook niet iemand daar in de buurt met vakantie die we kunnen bellen? Nee? Dan als de donder ooggetuigen zoeken!&#8217;
En zo ging Overbeek kansloos aan de bak. Want toevallige ooggetuigen zijn de minst informatieve, minst betrouwbare nieuwsbronnen die er bestaan. De ooggetuige is steevast iemand die net níet gezien heeft wat er aan de hand is. Zo ook deze avond. De NOS ging ijverig de geruchten doorgeven die &#8216;ooggetuigen&#8217; via andere kanalen verspreidden, over mannen die uit de vrachtwagen geklommen waren en op de menigte waren gaan schieten, en over een gijzeling in het Meridienhotel. Maar de NOS wist ook vrij snel twee eigen Nederlandse ooggetuigen op te sporen.
De ene was een automobilist in het centrum van Nice die ineens allemaal mensen paniekerig zag langsrennen. Geschrokken had hij zijn wagen laten staan en was maar meegerend, later had hij zijn auto opgehaald en was hij naar een hotel tien kilometer verderop gevlucht. Behalve die rennende mensen had hij niets gezien of gehoord.
De tweede was een jonge vrouw die met wat vriendinnen in de lounge op de derde verdieping van een hotel aan de Promenade achter een cocktail had gezeten. Ze zaten dus tijdens het vuurwerk waar al die duizenden op de boulevard op af waren gekomen op de eerste rang. Op zeker moment waren mensen die bij de ramen stonden begonnen te gillen en hoorde ze van buiten verontrustende herrie komen. Ze hoorde schoten en was toen bij het raam gaan kijken(!). Op straat zag ze chaos, hollende mensen, doden en gewonden. Maar dat hadden we inmiddels via de Franse tv en twitter ook allemaal al gezien – ook deze ooggetuige voegde niets toe. Desalniettemin peddelde de NOS stug voort. Keer op keer werden de bandjes van die zelfde twee gesprekken afgedraaid, waarbij Overbeek onverstoorbaar bleef doen of het vers van de pers was. Na ruim een uur kondigde hij zelfs aan &#8216;We hebben een níeuwe ooggetuige&#8217;, waarna voor de achtste of negende keer het bandje met de man-in-de-auto volgde. Het werd niet gecorrigeerd.
<h5>&#8216;Eng, paniek, alles door elkaar&#8217;</h5>
De volgende avond was het vanwege Turkije opnieuw raak. Weer moest Overbeek, de kringen van de vorige nacht nog onder de ogen, de kar trekken. Weer zocht de NOS naarstig naar ooggetuigen, weer ging het mis. Eerst was daar correspondent Vincent Rozenberg, die in Istanbul bij het Taksimplein om de hoek woont: &#8216;Wat er gebeurt, kan ik niet zien,&#8217; was zijn bijdrage. Daarna kwam een mevrouw op het vliegveld van Istanbul, die haar uiterste best deed: &#8216;Het is gewoon eng, paniek, alles door elkaar.&#8217; Veel later was er nog contact met een Nederlander die tot zijn starre verbijstering vernomen had dat hij in hetzelfde vakantiepark in Marmaris verbleef als president Erdoḡan, en dacht dat hij een helikopter had horen razen. Meer had ook hij niet te melden.
<q class="pull-right">De meeste dagelijkse indrukken zijn alleen van belang om letterlijk zonder kleerscheuren de dag door te komen en worden onmiddellijk weer vergeten.</q>
We kunnen het die ooggetuigen niet kwalijk nemen. We nemen nu eenmaal nogal slecht waar wat er om ons heen en zelfs recht voor onze neus gebeurt. Preciezer gezegd: we registreren en onthouden er maar heel weinig van. De meeste dagelijkse indrukken zijn alleen van belang om letterlijk zonder kleerscheuren de dag door te komen en worden onmiddellijk weer vergeten, net zoals we van wat we horen of lezen alleen de globale inhoud vasthouden. Dacht u van niet? Herhaal dan nu, zonder te spieken, uit het hoofd letterlijk de zin voor &#8216;dacht u van niet&#8217;. Voilà. Maar de betekenis ervan weet u nog wel: dat we maar heel globaal vastleggen wat we zien en horen.
We kunnen wel beter observeren, maar alleen als we van te voren gewaarschuwd zijn. En dan nog ontgaat ons het meeste dat onverwacht is. Dat is waarom in 1999 mensen die van Harvard psychologen Christian Chabris en Daniel Simons de verrichtingen van één partij in een lullig potje basketbal bij moesten houden in meerderheid niet opmerkten dat er een man in een gorillapak dwars door het gebeuren banjerde en ook nog midden in beeld op zijn borst had staan trommelen.
<h5>Onbeheersbare geruchtenmachine</h5>
Het gevolg is dat je niet kunt blindvaren op wat ooggetuigen zeggen, zoals de Leidse hoogleraar psychologie Willem Albert Wagenaar niet moe werd aan rechters en officieren van justitie uit te leggen. Ook als ze te goeder trouw zijn, vullen ze onbewust de gatenkaas van hun echte herinneringen naar eigen goeddunken aan tot een sluitend verhaal. Daardoor vertellen ooggetuigen van dramatische gebeurtenissen vaak dingen die helemaal niet waar blijken. Als ze al op de juiste plek zijn, dan worden ze zo door het gebeuren overvallen, dat ze nauwelijks beseffen wat ze gezien hebben. Dat geldt ook voor de vloedgolf aan onbekookte opnames die bij zulke gelegenheden via de sociale media de wereld overspoelt. De makers weten zelf nauwelijks wat hun camera of smartphone gezien heeft, en beeld is geduldig. Dat gebrek aan duiding brengt een onbeheersbare geruchtenmachine op gang.
Wie echt wil weten wat er aan de hand is, heeft veel meer aan een goed voorbereide journalist die bewust observeert, vraagt, orde schept in de chaos van indrukken, en daarna verslag komt doen. Maar ja, zo’n journalist was er niet in Nice, niet in Istanbul en niet in Ankara. En dus stond de tv met zijn mond vol tanden.

Hoe de NOS de mist inging met al die ooggetuigen

<div class="lead">
Het was niet wát Frans Timmermans vorige week in het Europese Parlement zei dat zoveel mensen de gordijnen injoeg, maar hoe hij het zei. Alsof de Franse Revolutie nog maar net was uitgebroken.
</div>
Dat ie een vuile eurofiele landverrader is, wist de rafelrand van het verongelijkt anti-Europese volkje natuurlijk allang. Uit die hoek kon je geen lovende recensies verwachten van de rede die Frans Timmermans<a href="https://www.youtube.com/watch?v=K0T7LhBMQlI" target="_blank"> op 6 juli</a> namens de Europese Commissie uitsprak in het Europees Parlement (EP). Maar &#8216;Timmerfrans&#8217; riep met zijn verhaal in verrassend brede kring ongemeen felle reacties op. &#8216;Brulaap&#8217; was op Twitter nog een van de vriendelijker kwalificaties, terwijl de site opiniez.com hem <a href="https://opiniez.com/2016/07/10/dreigend-geweld-in-en-rond-europa/" target="_blank">bitter wegzette</a> als &#8216;machtswellustig taaltalent&#8217; met een &#8216;hautaine houding&#8217;. Zelfs de doorgaans bedaagde Paul Brill <a href="http://www.volkskrant.nl/opinie/bittere-timmermans-helpt-eu-niet-verder~a4336370/" target="_blank">betitelde</a> het &#8216;op hoog vuur gezette mengsel van gramschap en zelffelicitatie&#8217; van de strakgepakte eurocommissaris in de Volkskrant als &#8216;totaal misplaatst&#8217;.
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/K0T7LhBMQlI?feature=oembed" frameborder="0" allowfullscreen></iframe>
Dat was raar, want tegen wat Timmermans te berde bracht, konden zelfs eurosceptici weinig bezwaar hebben. De Eurocommissaris vermeed zorgvuldig te schelden. Zijn ergste verwijt aan de anti-Europese krachten was dat ze vaak bij gebrek aan een meerderheid (&#8216;en dat is hoe democratie werkt,&#8217; legde hij nog even uit, door besluitvorming bij meerderheid) een beroep deden op &#8216;een mythisch ‘volk’. Daar zal geen PVV-er, Geenpeiler of Harry van Bommel van wakker liggen. Zij zijn er juist trots op dat zij, anders dan &#8216;de elite&#8217;, weten wat er leeft onder dat niet-gehoorde &#8216;volk&#8217; of, zoals (toen nog) UKIP-leider Nigel Farage het in <a href="https://www.youtube.com/watch?v=jMhNSK7DHl4" target="_blank">zijn EP-zwanenzang op 28 juni</a> nog eens verwoordde, &#8216;de kleine man, de gewone man, de onderdrukte mensen&#8217;. Hij en zijn mede-Brexiteers hoefden zich er trouwens al helemaal niet door aangesproken te voelen, ze hádden immers hun meerderheid gehaald.
Verder gaf Timmermans vooral de parlementariërs zelf van onder uit de zak. Die waren te gevoelig voor intimidatie en zich onvoldoende bewust van wie ze vertegenwoordigden: &#8216;Luister goed naar de oprechte zorgen van onze kiezers. Ze zijn niet blij met ons. We moeten het anders gaan doen, we moeten beter gaan presteren.&#8217; Oké, daarop volgde de sneer &#8216;weglopen is niet de oplossing&#8217;, maar welke democraat kan het daarmee oneens zijn? Democratie is nu eenmaal een systeem van bijna nooit helemaal je zin krijgen en toch allemaal mee blijven doen.
Zelfs wat Timmermans zei over de roep om het hoofd van commissievoorzitter Juncker was grotendeels juist. Veel van de kritiek op de Luxemburger ís zwak en van twijfelachtig allooi (Oei! Hij rookt! Bah, de schurk drinkt! Kijk eens: de schoft loopt weer iedereen te zoenen, dat werk) en getuigt inderdaad van denkluiheid. Alsof er enkel door Junckers aftreden ook maar iets ten goede zou veranderen – was het maar zo simpel.
Maar desondanks riep zelfs de aartsvijand van de euroskeptici, Guy Verhofstadt, de laatste dagen minder weerstand op dan Timmermans, terwijl de theatrale Belg EU-brekers als Cameron, Johnson en Farage toch de dag voor Timmermans’ toespraak nog ronduit &#8216;ratten&#8217; <a href="http://deredactie.be/cm/vrtnieuws/videozone/nieuws/politiek/1.2705027" target="_blank">had genoemd</a> die het zinkende Britse schip verlieten.
Nee, aan schelden en leugens of grofheden debiteren lag het niet. Dat is in het populistische discours doodgewoon. Zelfs in zijn laatste uren in het EP betichtte Farage het parlement er nog van dat &#8216;bijna niemand van u ooit in zijn hele leven een fatsoenlijke baan heeft gehad&#8217; en dat het Europa &#8216;stiekem, door bedrog en door noch het Britse noch de andere volken van Europa ooit de waarheid te vertellen een politieke unie had opgelegd.&#8217; Of neem PVV-leider Wilders, die doet niet anders dan schelden, fulmineren en de hele tijd maar &#8216;woedend&#8217; zijn.
Het was dan ook niet wát Frans zei dat zoveel mensen de gordijnen injoeg, maar hoe hij het zei. De ijdele, in de klassieke humaniora geschoolde Frans gedroeg zich op en top als een ouderwetse orator. Dat werd niet goed herkend, en al helemaal niet gewaardeerd.
Tot nog maar kort geleden was het voornaamste probleem van redenaars en acteurs hun verstaanbaarheid op de achterste rij. In de vierde eeuw voor Christus oefende de aankomende Atheense redenaar Demosthenes daarom zijn stem al op het strand. Daar stond hij elke dag urenlang tegen de branding en de wind in te schreeuwen om zijn stemvolume te vergroten en zijn articulatie te verbeteren. Bereik was alles. Dat is ook waarom ouderwetse kansels meestal een schuin dakje hebben: het werkt als een soort spiegel die het stemgeluid van de prediker in de richting van het publiek kaatst. Ook was het niet ongewoon om bij massabijeenkomsten in de menigte relaystations neer te zetten. Mensen die, al dan niet op een verhoog, de woorden die van het spreekgestoelte kwamen doorgaven naar hen die verder weg stonden. En dan nog verwaaide er heel wat, zodat wat gezegd werd ondersteund moest worden door brede, overduidelijke gebaren.
De komst van elektrische geluidsversterking, film en televisie heeft dat allemaal veranderd. In de eerste, stomme films moesten de acteurs weliswaar nog net zo met hun armen maaien en bekkentrekken als op het toneel, maar aan het eind van de jaren twintig, toen de geluidsfilm aan zijn pijlsnelle opmars begon, stonden alle toenmalige sterren van het witte doek buitenspel. Vanaf toen moest alles juist klein: een nauw merkbaar knikje hier, een natuurlijk aandoend verstrakken van de mond daar. En geen ouderwets galmende toneelstemmen, maar amoureus gefluister, samenzweerderig gefleem of haatdragend gesis. Camera en microfoon maakten alles intiem.
Ook redenaars zijn geen nauwelijks verstaanbare poppetjes in de verte meer. Het generaalsros op de heuvel is ingeruild voor de intieme tafel van de talkshow. Anders dan Farage heeft Timmermans dat niet begrepen. Vergelijk beider laatste toespraken tot het EP en je ziet het verschil. Net als Timmermans gaf Farage een zorgvuldig ingestudeerde voorstelling. Hij sprak nadrukkelijk, maar pakte zijn meer dan zevenhonderdkoppig publiek met beheerste, kalme stem en kleine gebaren, zoals je dat aan een flinke vergadertafel zou doen. Maar Timmermans oreerde alsof de Franse Revolutie nog maar net was uitgebroken. Hij sprak niet maar beschreeuwde de zaal als een standwerker, soms met bijna overslaande stem. En hij ondersteunde zijn woorden met grote en nadrukkelijke, pompende gebaren.
Dat komt anno 2016 niet meer over als krachtig, eerlijk en gedreven, maar als onzeker, onoprecht en overdreven. Als wereldvreemd, als regentesk.

Waarom de speech van Timmermans zoveel irritatie opwekte

<div class="lead">
De EU geeft jaarlijks 1,25 miljard euro uit aan tolken en vertalers. Terecht. De geschiedenis leert immers: kom niet aan de status van een taal.
</div>
Ik ken een Brusselse hoogleraar – inmiddels allang met pensioen – die rond 1980 de verfransing van zijn stad bestreed door zijn studenten de tram op te sturen met het consigne tegen de conducteur uitsluitend Nederlands te spreken. Als die functionaris bleef voorgeven ze niet te verstaan, moesten ze ineens begrijpend uitroepen: &#8216;Ah&#8230; vous êtes Maroccain?!&#8217; Ophef verzekerd – en af en toe een blauw oog.
Hoewel destijds de Koude Oorlog nog springlevend was en de jeugd zeker wist dat ze no future had, waren het in veel opzichten luchthartiger jaren dan nu. Maar zelfs toen bleef taal een politiek en cultureel brisant goedje. In Spanje staken het Catalaans en het Baskisch, na onder het Franco-regime streng verboden geweest te zijn, met nieuwe assertiviteit hun kopjes boven het maaiveld, en er waren ernstige taalrellen in de Belgische Voerstreek, vlak onder Maastricht. Tezelfdertijd walste in Nederland ondanks bedenkingen de desastreuze machine van het Onderwijs in Eigen Taal en Cultuur-beleid (OETC) over de tweede generatie allochtonen heen.
Geen wonder dus dat de laatste Brexit-stemmen nog niet geteld waren, of her en der werd hoopvol gefluisterd dat met de Britten ook het Engels als officiële taal uit de EU gebonjourd zou kunnen worden, het koekoeksjong dat in toenemend tempo de aloude dominantie van het Frans in de Europese diplomatie en bureaucratie uitholt. Tot 1995, toen de laatste Franse Europaus, Jacques Delors, vertrok, hadden de commissarissen zich bijvoorbeeld uitsluitend in het Frans tot de media gericht, tegenwoordig doen ze het om en om in Frans en Engels. Toen vorige week maandag ook nog de vooraanstaande Poolse Europarlementariër Danuta Hübner verklaarde dat het Engels zijn status van EU-werktaal zou moeten verliezen omdat alleen de Britten die taal als hun officiële taal hadden aangemeld, ging er achter menige zorgvuldig gesloten deur in Brussel en Parijs een stil gejuich op. Immers, elk EU-lid mag maar één taal aanmelden, en Hübner had terecht opgemerkt dat de enige twee andere Engelssprekende lidstaten, Ierland en Malta, respectievelijk al het Iers en het uit het Arabisch voortgekomen Malti hadden ingebracht.
<q class="pull-right">Van het Iers bestaan nauwelijks meer echte moedertaalsprekers, het Ierse Gaelic was een paar decennia geleden zo dood als een pier.</q>
Dat hadden deze wat en halfwat van de EU uit cultuurpolitieke overwegingen gedaan, want praktisch was het onzin. Wordt Malti in elk geval op Malta zelf naast het Engels nog wel echt gesproken, in het overgrote deel van Ierland is Engels de enige omgangstaal. Van het Iers bestaan nauwelijks meer echte moedertaalsprekers, het Ierse Gaelic was een paar decennia geleden zo dood als een pier, en is door een intensief reanimatieprogramma en flinke subsidies uit Dublin in de verste buitengewesten wakkergekust als een soort hobbytaal van patriottische Ieren en nostalgische achterafwoners. Ierse politici en bestuurders willen behalve symboolpolitiek bedrijven helemaal niks met hun zelfgebreide Iers, daarom staken ze meteen een spaak in het anti-Engelse wiel: de EU kan statutair zijn talenpakket alleen met algemene stemmen veranderen, en, zeiden de Ieren, &#8216;wij stemmen tegen.&#8217;
Het zou ook van weinig realiteitszin getuigen om het Engels van Tralee tot Constanţa in de ban te doen. Engels is nu eenmaal de breedst gedragen lingua franca, ook binnen Europa, ongeacht wat nationale en Europese overheden en dignitarissen daarvan vinden. Eerder, vinden sommigen, zou je het omgekeerde moeten doen. Sinds jaar en dag moeten alle officiële stukken in de inmiddels 24 officiële talen van de gemeenschap worden vertaald, inclusief dat Iers en Malti (op een paar uitzonderingen na), dat echt geen hond ooit leest. Ook moeten voor alle vergaderingen van enig belang tolken tussen al die talen beschikbaar zijn. Daarvoor onderhoudt de EU een vertaaldienst met zo’n 1750 vertalers, 600 fulltime tolken en eveneens 600 koppen ondersteunend personeel, die nog eens worden bijgestaan door zo’n 3000 freelance tolken. Je zou een hoop geld kunnen besparen door dat hele, jaarlijks zo’n 1,25 miljard euro kostende circus op te heffen en alles voortaan in het Engels te doen.
<q class="pull-left">Als er één manier is om de Europese Unie op te blazen, is het door aan de status van de talen van de inwoners te gaan morrelen.</q>
Dat is al een oude discussie, en de vraag die vervolgens altijd wordt overgeslagen luidt: 1,25 miljard, is dat veel? Dat valt verrassend genoeg wel mee. Het komt in de buurt van de jaarlijkse kosten van één van de nieuwe Amerikaanse Gerald R. Ford klasse vliegdekschepen, zonder het noodzakelijke begeleidend eskader. Wat is dat nu weer voor vergelijking, zult u denken, maar ook dat valt wel mee. Want (Europloffers, opgelet!) al dat vertalen is een effectieve vorm van versterking en bescherming van de Europese eenheid, een soort interne defensie. Als er één manier is om de Europese Unie op te blazen, is het door aan de status van de talen van de inwoners te gaan morrelen. De geschiedenis leert dat je daar echt moord en doodslag van krijgt.
Onderdrukkende regimes denken altijd dat je de cultuur en identiteit van een volk kunt vernietigen door het zijn taal te ontnemen. Franco probeerde dat zoals gezegd met de Basken en de Catalanen, Turkije probeert het al een eeuw met de Koerden, Stalin deed het onder andere met de Krim-Tataren en de Balten, Griekenland probeert de Macedoniërs erdoor in te lijven en onze eigen koning Willem I deed het met de Franstalige inwoners van de Zuidelijke Nederlanden. Maar keer op keer levert zulk beleid niets dan haat en taai, vaak gewelddadig verzet op. Willems taalpolitiek was een van de voornaamste drijfveren van de gewelddadige revolutie die in oktober 1830 zijn Verenigd Koninkrijk onomkeerbaar uiteenreet. De haat van de Macedoniërs tegen de Grieken wordt alleen maar groter en dieper, de Krim-Tataren zijn ondanks vervolging en deportatie terug op de Krim en nog steeds onderdeel van de instabiliteit in de regio, en de Balten moeten absoluut niets van hun Russische buren hebben. Ten slotte was er zonder de meedogenloze onderdrukking van het Koerdisch door de Turken geen PKK geweest, en zeker geen brede loyale PKK-achterban.
Denk ook niet dat &#8216;wij&#8217;, moderne rationele Nederlanders voor zoiets niet gevoelig zouden zijn. In november 1951 was het kneppelfreed in Leeuwarden, knuppeldag met grootschalige rellen, waterkanonnen en gewonden, omdat de plaatselijke kantonrechter mr. Wolthers weigerde om een beklaagde, een veearts die een verkeersovertreding begaan had, in het Fries zijn zaak te laten bepleiten. Pas in 1955 kreeg men het recht om in de rechtszaal Fries te spreken, en de kwestie sleepte nog meer dan vijftig jaar door, totdat het Fries in 2014 bij wet werd erkend als bestuurs- en rechtstaal.
Wat zo zwaar weegt, mag wel wat kosten.

1.250.000.000 euro vertaalkosten per jaar, is dat veel?

<div class="lead">
Menig Brexiteer liet zich meeslepen door de woorden van UKIP-leider Nigel Farage. Zo slaagde hij daarin.
</div>
&#8216;Ik hoop dat deze overwinning dit walgelijke project doet ineenstorten, en laten we korte metten maken met de vlag, de hymne, Brussel en alles wat verkeerd is gegaan. Laat 23 juni de geschiedenis ingaan als onze onafhankelijkheidsdag.&#8217; Apetrots was Nigel Farage vrijdagochtend na het Britse referendum over uittreding uit de EU in zijn overwinningsspeech. Maar tegelijkertijd wrong er iets. Hij klonk namelijk niet als de zelfbewuste triomfator die nu zijn winst moest consolideren en vooral moest zorgen om na de klap ook de verliezers achter zich te krijgen. Er was geen sportieve handreiking, geen spoor van verzoening. In plaats daarvan bezigde Farage de ophitsende adrenalinetaal van een generaal vóór de beslissende slag. Als een opgefokte Mel Gibson stelde hij triomfen in het vooruitzicht die al behaald waren. De Britten hádden immers net korte metten gemaakt met de verschrikkingen van die vlag, die hymne, Brussel en alles wat verkeerd was gegaan. Maar de man kon niet anders, want ook de brutaalste populist ontkomt niet aan de drie hoofdwetten van het volksmennen:
<ol>
<li>
<h5>Richt uw pijlen op overzichtelijke, onbetekenende kleinigheden.</h5>
</li>
</ol>
Een vlag die niemand in de weg zit, de twaalf sterren wapperen immers niet in plaats van, maar naast ieders nationale vlag, wat doet zo’n ding er nou werkelijk toe? En die brave, bijna tweehonderd jaar oude &#8216;Ode an die Freude&#8217;, gecomponeerd door de goedbedoelende romantische idealist Ludwig van Beethoven. Wie kan daar nou werkelijk tegen zijn? En waarom zou je? Ook dat ding staat immers niemands eigen volkslied in de weg. Sterker nog, Als Engelsman zingt Farage al zijn leven lang andermans volkslied. Anders dan Schotland en Wales heeft Engeland geen eigen nationale hymne, maar leent het het &#8216;God save the Queen&#8217; van een andere Unie, het United Kingdom.
Juist in hun grenzeloze onbenulligheid schuilt de waarde van zulke zaken voor de volksmenner. Het kost niks om ertegen uit te varen, terwijl die felle woordenarij op anderen wel de indruk maakt dat je een ferm standpunt inneemt. Een standpunt waarbij iedereen zich ook gemakkelijk bij kan aansluiten. Zo krijgt je bange, slecht geïnformeerde ontevredenen gemakkelijk aan je zij.
<ol start="2">
<li>
<h5>Hul u in vaagheid. Maak verdacht, maar maak nooit duidelijk wat de verdenking precies behelst en op wie hij precies gericht is.</h5>
</li>
</ol>
Ongrijpbaarheid is het wapen van de volksmennende populist, en Farage is er een meester in. Geen hond die echt kan uitleggen wat dat met zoveel verachting uitgesproken &#8216;Brussel&#8217; precies behelst. Maar dat hoeft ook niet, want bij zoveel vanzelfspreken dédain durft toch niemand om uitleg te vragen, bang dat ie de enige sufferd is die niet op de hoogte blijkt. Vaagheid geeft een begrip als &#8216;Brussel&#8217; ook een onheilige, samenzweringachtige allure. Een schijn van vuige geheimhouderij, van cynische machinaties tegen de eerzame burger. Zo past Brussel perfect in het rijtje &#8216;elite&#8217;, &#8216;Bilderberg&#8217;, &#8216;grachtengordel&#8217; en zo verder naar het het in de sociale media populaire &#8216;landverraders&#8217; en, een handvol decennia geleden &#8216;vrijmetselaars&#8217;, &#8216;bolsjewistische agenten&#8217; en &#8216;joodse plutocraten&#8217;.
<ol start="3">
<li>
<h5>Zorg dat je niets hoeft te leveren en nergens op afgerekend kunt worden. Doe daarom nooit concrete beloften, maar stel steeds een nieuwe overwinning op korte termijn in het vooruitzicht.</h5>
</li>
</ol>
Elke volksmenner belooft gouden bergen, maar niet één van hen weet waar dat goud vandaan moet komen. Daadwerkelijk leveren behoort niet tot het takenpakket, ook niet tot dat van Farage. Een dag of tien voor 23 juni verklaarde hij openlijk geen flauw idee te hebben wat de gevolgen zouden zijn als Groot-Brittannië uit de EU trad, en dat hem dat ook niet kon schelen. Het ging hem alleen om het winnen van het referendum. Vandaar ook dat Farage opriep om te gaan afrekenen met &#8216;alles wat verkeerd is gegaan&#8217;. Zo kon hij vermijden dat hij wordt afgerekend op de enorme schade die hij nu zelf al aan zijn eigen Verenigd Koninkrijk heeft berokkend. Met de neuzen vooruit achter de leider aan, is het devies, en vooral niet omkijken.
In het algemeen werkt dat goed. Maar het pad van de volksmenner is glibberig; zelfs als je je precies aan de drie hoofdwetten houdt, kan het mislopen. Farage wordt nu verweten dat hij wel degelijk een concrete belofte heeft gedaan én gebroken, namelijk dat de vrijkomende Britse EU-contributie aan de NHS (het unieke Britse stelsel van gratis gezondheidszorg) zou worden besteed. Dat hij zich daarover had uitgesproken, klopt. Ook is waar dat het leave-blok zijn uitspraken had aangegrepen om duchtig reclame te maken, en dat dat vermoedelijk heel wat zorgbehoevende ouderen naar de stembus gejaagd heeft.
Die reclame, heeft Farage nu verklaard, was een &#8216;vergissing&#8217;, wat hem op een storm van kritiek is komen staan. Alleen, de verwijten tegen Farage zelf zijn net zo vals als de inderdaad misleidende reclame van het leave-blok. De man had namelijk echt niets beloofd. Wat hij in een tumultueus <a href="http://www.newstatesman.com/politics/uk/2016/06/watch-evidence-nigel-farage-said-money-sent-eu-should-go-nhs" target="_blank">tv-interview</a> had gezegd, was dat het vele geld dat aan de EU werd afgedragen beter in Groot-Brittannië zelf besteed kon worden. En daaraan voegde hij toe: &#8216;Weet u wat ik mooi zou vinden? Als het dan naar de NHS en het onderwijs ging, en naar huisartsen.&#8217; Dat is geen belofte doen, dat is alleen maar het uiten van een wens.
De arme Brexit-gelovigen schieten daar natuurlijk allemaal niets mee op. Het enige dat zij van Farage voor hun stem krijgen, is zijn hoop dat 23 juni voortaan onafhankelijksheidsdag gaat heten, iets anders heeft hij niet te bieden. Preposterous heet dat in goed Engels. Hondsbrutale flauwekul, zeggen wij.

Zo word je populist in drie eenvoudige lessen

<div class="lead">
Goed en precies je woorden kiezen is belangrijk, benadrukt Rik Smits. Het gif zit niet in het aplomb waarmee dingen geponeerd worden, maar in het met aplomb poneren van dingen die niet kloppen. Dus niet meteen &#8216;Dader!&#8217; roepen als er een verdachte is.
</div>
&#8216;Moord op Brits parlementslid Jo Cox: deze dader is in beeld,&#8217; twitterde ene Bouchra op donderdagavond bij een foto van de toen nét aangehouden man over wie we verder nog helemaal niets wisten. &#8216;Het is gewoon een terrorist,&#8217; kwaakten Jan Slagter en Barbara Barend de volgende ochtend in koor in het <a href="http://www.nporadio1.nl/sportzomer-2016/onderwerpen/362042-russische-sporters-worden-niet-gediskwalificeerd-voor-spelen" target="_blank">Mediaforum</a> op Radio 1, nadat opper-Denker Kuzu al heel politiek correct Engeland had nagetweet dat de man dáár in de media juist geen terrorist genoemd werd omdat ie blank was en geen moslim – white privilege, weet u wel? Het was alledrie onzin. Daders komen niet in beeld, dat doen verdachten. En iemand die op straat een moord pleegt, is allerminst ook meteen een terrorist. Bouchra en de beide mediaduiders zaten er met hun terminologie naast. Kuzu bauwde gewoon de giftige modieuze praatjes na die het racismedebat of wat daarvoor doorgaat domineren.
Mensen erop aanspreken dat ze niet precies de juiste termen gebruiken, is allerminst taalkundig gekneuter of gezeur van een taalnazi. En al helemaal niet als het gaat om mensen die zich in het openbaar in het maatschappelijk debat mengen.
Een dader is de daadwerkelijke pleger van een misdrijf, maar we weten vaak niet wie hij of zij is. Van een verdachte kennen we doorgaans juist wél de identiteit, maar weten we niet zeker of hij het ook echt gedaan heeft. Als er een misdrijf is gepleegd, sporen de politie en het OM verdachten op, waarna de rechter uitmaakt of wat die instanties zeggen, klopt. Pas door het oordeel van de rechter verandert een verdachte dus in een dader. Precies dit is de essentie van de moderne rechtsstaat. Als we mensen op basis van enkel vermoedens meteen tot dader bestempelen, worden maar al te vaak onschuldige mensen het slachtoffer. Dan gaan &#8216;oppassende burgers&#8217; al gauw burgerwachten vormen, arrestantenbusjes bestormen en enge buren lynchen. Dan regeren willekeur en volkswoede.
Terreur is het ontwrichten van een samenleving door willekeurige mensen te treffen. Redeloze willekeur is essentieel, het doel is dat iedereen zich bedreigd voelt en elkaar gaat wantrouwen, zodat het maatschappelijk weefsel begint te rafelen. Terreur wil problemen veroorzaken. De doorsnee al dan niet politieke moordenaar heeft juist een vastomlijnd doelwit op het oog, hij wil een probleem oplossen. Volkert van der G. wilde specifiek het kwaad dat Fortuyn heette stoppen, Mohammed B. had het exclusief gemunt op de onverdraaglijke Van Gogh. En Mair lijkt het, of hij nu fanatiek extreemrechtse of gewoon geschifte waandenkbeelden heeft, welbewust op Cox voorzien gehad te hebben. Zulke lui zijn moordenaars en aanslagplegers maar geen terroristen, in tegenstelling tot de mannen van Zaventem en Bataclan. Wat de massamoordenaar van Orlando bezielde, is nog niet duidelijk. Pleegde hij een politiek-religieus gemotiveerde massamoord op willekeurige infidels of nam hij wanhopig wraak op de vrolijke homo’s van de club, omdat ze hem een onverdraaglijke spiegel voorhielden? Het één is een terroristische oorlogsdaad, het ander een schokkende particuliere tragedie.
Dat zijn nogal verschillen. Verschillen die van groot belang zijn voor ons denken over wat we ermee aan moeten, waar we ons eventueel tegen teweer moeten stellen, en hoe.
Goed en precies richten, ofwel je woorden kiezen, is belangrijk. Niet die befaamde &#8216;toon&#8217; van het debat is waar het om draait, maar de inhoud. Inhoudelijke precisie en koel formuleren houdt de deelnemers aan de maatschappelijke discussie bij de les en het debat in het spoor. Het gif zit niet in het aplomb waarmee dingen geponeerd worden, maar in het met aplomb poneren van dingen die niet kloppen. En in het opzettelijk verknopen van vage, onvergelijkbare noties tot een onzalig gistende cocktail van misverstand, wantrouwen en onvrede. Zoals gebeurde in deze tweet van afgelopen zondag:
<div class="gpdr-overlay-wrapper">
 <script type="text/plain" class="gpdr-iframe gdpr-service-twitter">
<blockquote class="twitter-tweet" data-width="500">
PVV op 1
Nederland op 1 
Stop de terreur Stop de EU Stop de islam
Kies voor Vrijheid! <a href="https://twitter.com/hashtag/PVVOP1?src=hash">#PVVOP1</a> <a href="https://t.co/bj125PNGdO">pic.twitter.com/bj125PNGdO</a>
&mdash; Geert Wilders (@geertwilderspvv) <a href="https://twitter.com/geertwilderspvv/status/744438994461671424">June 19, 2016</a></blockquote>
<script async src="//platform.twitter.com/widgets.js" charset="utf-8"></script> </script>
<div class="row">
<div class="col-sm-12">
<div class="gdpr-content">
<h4>Twitter</h4>
Deze dienst is alleen beschikbaar wanneer alle cookies zijn geaccepteerd
 <a href="javascript: Cookiebot.renew()" class="gdpr-settings btn btn--primary button--primary">Wijzig cookie voorkeur</a>
 </div>
</div>
</div>
</div>
Wie zoiets de wereld instuurt, is niet in Nederland of vrijheid geïnteresseerd, laat staan in een volwassen maatschappelijke discussie. Die wil alleen maar rotzooi schoppen.

Het is niet de toon van het debat, het is de inhoud, sufferd!

<div class="lead">
We moeten het Persmuseum koesteren zoals het is. Zeker nu het opgeslokt dreigt te worden door het kwisjes-, knopjes- en knipperlichtengeweld van Beeld en Geluid in Hilversum.
</div>
Je kunt het zo gek niet bedenken, of er is wel een museum voor. In Amsterdam bestaat zelfs een tassenmuseum, waar het storm loopt. En bij Minden, een gat in een uithoek van de Amerikaanse staat Nebraska, ligt het Museum van Alles: Harold Warp’s Pioneer Village, een hallucinante verzameling van letterlijk alles wat mensen maar meesleepten naar dat verre prairieland, of daar uitvonden, maakten en koesterden. Je vindt er een half pioniersdorp maar ook Indiaans vistuig, een ijzeren long, de wonderlijkste machinerieën en ontelbaar veel curiositeiten zoals scheermessen in alle denkbare soorten en maten, hopeloos veel in eindeloze winters met knopen volgeborduurde kussens en een enorme collectie ballpoints. Niet voor niets heet de vuistdikke catalogus ervan A History of Man’s Progress. Maar wat eigenlijk nergens bestaat, is een taalmuseum.
Wat er nog het dichtste bijkomt, is het in Amsterdam gevestigde <a href="http://persmuseum.nl" target="_blank">Persmuseum</a>, dat een prachtige verzameling bezit van alles wat er in de afgelopen eeuwen aan kranten en tijdschriften, vlugschriften, spotprenten en zelfs reclameposters gedrukt werd. Een feest van het geschreven woord en tegelijkertijd levende geschiedenis, heet van de naald. Kleed die spullen een beetje goed aan, en je kunt iedereen zelf de gebeurtenissen die Nederland gevormd hebben laten meemaken en begrijpen. Maar toch gaat het slecht met dat museum, en daarom vindt de Raad voor Cultuur dat het de drie ton subsidie waarvan het de komende tijd wil overleven <a href="https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2016/05/20/advies-raad-voor-cultuur-basisinfrastructuur-2017-2020" target="_blank">niet waard</a> is.
Dat er ernstige kwalen zijn, heeft de Raad goed gezien. Zo zit het Persmuseum bijvoorbeeld op een rotplek in een buurt waar verder niets museaals te vinden is. Het huist in een gure, donkere hoek van de Zeeburgerkade, in een onderstuk van het Internationale Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG), een barse betonkolos van onvervalste DDR-allure. Daardoor komen er te weinig bezoekers.
<q class="pull-right">Het blijft toch telkens weer verbazen hoe lichtzinnig en lui men in de kunst- en cultuurwereld omspringt met tonnetjes subsidie.</q>
Maar niet alleen daardoor. Dat ligt ook aan de leiding van de tent, die al heel lang nauwelijks tekenen van leven geeft, laat staan van enige levenslúst. Dat blijkt ook uit hun subsidieaanvraag, waarover de Raad snibbig opmerkt: &#8216;het profiel, de missie en de visie zijn onduidelijk, en de activiteiten voor de komende subsidieperiode worden niet of nauwelijks beschreven.&#8217; Tja, daar ga je dan. Het blijft toch telkens weer verbazen hoe lichtzinnig en lui men in de kunst- en cultuurwereld omspringt met tonnetjes subsidie.
Eén ding had de leiding van het Persmuseum wel bedacht: de expositieruimte moest naar Beeld en Geluid in Hilversum, zodat het museum kon meeprofiteren van de stroom bezoekers die naar dat populaire omroepmuseum komt. Maar dat vindt de Raad voor Cultuur te mager, het moet allemaal moderner, flitsender en interactiever, met meer aandacht voor sociale media en meer gericht op een verondersteld ongeconcentreerder jeugdig publiek. Daarom moet er een echte fusie komen met Beeld en Geluid.
Dat middel zou wel eens erger kunnen zijn dan de kwaal. Ten eerste is de kans niet denkbeeldig dat het hele museum met collectie en al kopje onder gaat in het veel grotere, meer amuserende beeld- en geluidgeweld van Hilversum. Tekst eist nu eenmaal wat meer rust, tijd en aandacht: je moet je zélf een beeld vormen. Dat vraagt om een wat verstilder omgeving, iets waar overigens weinig scholieren bezwaar tegen hebben, mits ze wat goeds voorgeschoteld krijgen. Niet elk museum heeft behoefte aan kwisjes, knopjes en knipperlichten.
Een omineus voorbeeld is het ooit roemruchte Scheepvaartmuseum, een kwartiertje verderop in datzelfde Amsterdam. Bij de restyling daarvan koos men de mythische raggende ritalin-scholier als ijkpunt, waardoor de geïnteresseerde in schepen en de scheepvaart nauwelijks meer aan zijn of haar trekken komt. Het museum is dwars voor zijn eigen collectie gaan liggen, en zonk prompt weg in een nu al jaren durende identiteitscrisis vol ruzie: zijn we een museum of een partycentrum? Zo’n lot moet het Persmuseum bespaard blijven.