<div class="lead">
Groot nieuws vorige week: honden zouden hun baasjes woord voor woord kunnen verstaan, ontdekten wetenschappers. Maar is dat wel zo? En wat is eigenlijk het nieuws?
</div>
&#8216;Goed zo, Tarzan,&#8217; bromde het baasje trots en tevreden, en krauwde nog eens door de vacht van zijn trouwe viervoeter. Want eindelijk stond het zwart op wit in de krant. Wat hij en al die andere hondenliefhebbers altijd al wisten, werd nu definitief door de wetenschap erkend: honden verstaan hun baasje niet alleen opperbest, maar doen dat ook nog precies zoals mensen het doen. &#8216;Hond begrijpt woord voor woord wat het baasje te zeggen heeft,&#8217; <a href="http://www.volkskrant.nl/wetenschap/hond-begrijpt-woord-voor-woord-wat-het-baasje-te-zeggen-heeft~a4367311/" target="_blank">kopte</a> de Volkskrant op 31 augustus. &#8216;Honden kunnen mensentaal begrijpen,&#8217; <a href="http://Hond begrijpt woord voor woord wat het baasje te zeggen heeft" target="_blank">maakte</a> de Britse Independent ervan. En daarmee werd het dier een nog volwaardiger gezinslid dan het in ons land en bijna de hele westerse wereld al is.
Dit soort wetenschapsnieuws is altijd verzekerd van een warm en weinig kritisch onthaal in de pers, vermoedelijk om dezelfde sentimentele redenen dat het internet uit zijn voegen barst van de honden- en kattenfilmpjes. Heel veel daarvan laten immers ook een dier zien dat zich min of meer &#8216;als een mens&#8217; lijkt te gedragen. Alle reden dus om eens goed te kijken wat er nu precies gemeld werd. En was er nu wel of niet iets nieuws onder de zon?
De kern van de zaak was dat een ploegje Hongaarse onderzoekers dertien honden geleerd had om minutenlang met een koptelefoon op doodstil te blijven liggen in een lawaaiige fMRI-scanner, zodat ze opnamen konden maken van de hersenactiviteit die de beesten vertoonden wanneer ze door hun baas werden toegesproken. In zo’n scanner kun je hersendelen die actief worden zien oplichten, zodat je een idee krijgt van welke delen bij welke taken betrokken zijn. Dat deden ze niet om te kijken hoe menselijk honden waren, wat de pers ervan maakte, maar om meer te weten te komen over hoe de evolutie van de menselijke hersenen verlopen was. Immers, de laatste gemeenschappelijke voorouder van mens en hond was een insecteneter van honderd miljoen jaar geleden. Hersenstructuren en hersenfuncties die hond en mens delen, zijn dus naar alle waarschijnlijkheid al tenminste zo oud.
De Hongaren vonden drie dingen. Ten eerste lichtte bij de honden bij het horen van woorden die ze kenden een vergelijkbaar stukje van de linker hersenhelft op als bij mensen. Ten tweede lichtte steeds een stukje van de rechter hersenhelft op dat overeenkomt met het gebiedje dat bij mensen oplicht als de toon, dat wil zeggen de emotionele kleuring, van stemgeluid verwerkt wordt. Ten derde lichtte ook nog het beloningscentrum bij prijzende woorden – &#8216;brááf!&#8217;, &#8216;góedzo Bello&#8217; –, maar alleen als ze op een prijzende toon werden uitgesproken. Sprak het baasje complimenteuze woorden op een neutrale toon uit, dan gebeurde dat niet.
Uit dat alles bleek duidelijk dat hond en mens niet verschrikkelijk veel verschillen als het aankomt op het herkennen van klanksymbolen en verklankte emoties. Dat hebben we evolutionair gesproken gemeen. Maar is dat verrassend? Nee. Dat honden een klanksignaal (wat wij een woord noemen) aan een handeling kunnen binden, zoals bij &#8216;Af!&#8217;, &#8216;Hier!&#8217;, &#8216;Zit!&#8217;, &#8216;In je mand” en &#8216;Pak ze!&#8217;, is ouwe koek. Hetzelfde geldt voor het verbinden van woorden aan mensen en voorwerpen. Honden zijn gemakkelijk te trainen op &#8216;Waar is het vrouwtje?&#8217;, &#8216;Pak je bal&#8217;, &#8216;Pak je riem&#8217; of &#8216;Pak de postbode&#8217;, en kunnen soms wel meer dan honderd van die termen onderscheiden (maar een doorsnee mens beschikt over een vocabulaire van tienduizenden termen). Het is ook niet echt iets bijzonders. De kat associeert gerammel met een pak brokjes ook met &#8216;Eten!&#8217; en het lukt zelfs met papegaaien, hoewel vogelhersenen toch flink van die van mensen en honden verschillen – kijk maar naar Alex, de in 2007 overleden &#8216;wonderpapegaai&#8217; van Irene Pepperberg.
<iframe width="500" height="375" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/7yGOgs_UlEc?feature=oembed" frameborder="0" allowfullscreen></iframe>
Nieuw is alleen dat nu vaststaat dat voor die herkenning bij hond en mens een vergelijkbaar stukje hersens dient, dus dat dat vermogen heel oud is en bij een heel scala van zoogdieren terug te vinden moet zijn. Aan de andere kant is dat ook precies wat je zou verwachten; het zou juist groot en verbazend nieuws zijn als honden het heel anders deden en heel eigen, specifieke hersenstructuren bezaten om mensenwoorden te verwerken.
Iets dergelijks geldt voor het herkennen van de emotionele lading van gesproken mensentaal. Dat honden gevoelig zijn voor de emotionele lading van geluidssignalen – blij, prijzend, lief, tevreden, neutraal, bang, wantrouwig, waarschuwend, ontstemd, woedend, dreigend, agressief, door het dolle heen – is doodnormaal. Emoties van anderen &#8216;lezen&#8217; is voor alle diersoorten die in hiërarchisch georganiseerde groepen leven, onszelf incluis, van levensbelang. Het voorkomt dat de groep ten onder gaat aan een Hobbesiaanse oorlog van allen tegen allen. Het enige dat honden in dit opzicht bijzonder maakt, is hun uitzonderlijke talent om de stemmingen van een andere diersoort, in casu ons, mensen, te lezen. Maar ook dat is niets nieuws, dat talent was het paspoort waarop de hond duizenden jaren geleden het mensenhuishouden kon binnenkomen.
Enigszins verrassend is slechts dat honden zich volgens het onderzoek alleen beloond voelen als toon en woorden allebei prijzend zijn, dus niet als je ze op neutrale toon prijst of op prijzende toon woorden debiteert die ze niet herkennen. Maar wat dat betekent, blijft onduidelijk. Helaas is het omgekeerde experiment niet echt uitvoerbaar, geen toegewijd hondenbaasje is bereid zijn of haar dier zonder goede reden op woedende toon uit te foeteren, zelfs niet met lieve woordjes of onzinwoorden. En al helemaal niet als het dier juist zo braaf in zo’n enge scannertunnel blijft liggen. Wie dat wel doet, kan immers gelijk door naar de hondenpsychiater.
Ondertussen begrijpt de hond nog steeds even weinig van mensen en hun taal als altijd. Hij kan een aantal aantal signalen leren herkennen en daarop min of meer adequaat reageren. Dat is knap, maar verder blijft hij hond in een hondenwereld, beschouwt hij het gezin waarin hij woont als zijn roedel en het baasje als überhond.
Voor de euforische krantenkoppen van afgelopen week was dus geen enkele reden, ze waren alleen maar misleidend. Wat dat aangaat ligt het echte mysterie misschien wel heel ergens anders, namelijk bij de vraag waarom wij mensen het zo vreselijk belangrijk vinden dat dieren zo veel mogelijk op ons lijken.