<div class="lead">
Tegenwoordig wordt zo ongeveer al het politiek of religieus geïnspireerd geweld terreur genoemd. Maar alleen met zuivere terminologie kunnen we het hoofd koel houden.
</div>
Wat kun je als samenleving doen tegen de golf van terroristisch geweld die over de wereld lijkt te rollen, afgezien van het inzetten van opsporingsdiensten en het oprekken van de staatscontrole op ieders doen en laten? Daar wordt vooral in Frankrijk sinds kort serieus over nagedacht. En Frankrijk zou la France niet zijn als het niet een filosoof was die met een begin van een antwoord kwam. Volgens filosoof en journalist Bernard-Henri Lévy maken we zelf het terrorisme in onze eigen ogen groter dan het is, en in de ogen van verongelijkte, gefrustreerde moslimmannen aantrekkelijker dan het is, met funeste gevolgen. Dat doen we doordat de media, geleid door ons aller sensatiebelustheid, aanslagplegers en hun entourage behandelen volgens het beroemdhedenmodel. Ze worden, excusez le mot, publicitair opgeblazen tot dezelfde mythische proporties als ooit de Harries van Georgina en de boobies van Eva.
Dat moet anders, vinden Lévy en de zijnen. Je zou zulke misdadigers juist elke glamour moeten ontzeggen. Dus geen speculaties over wie Ali Ben Zine en zijn kompanen eigenlijk waren en wat hen dreef, geen biografische schetsen, geen reportages uit de buurt waar ze woonden, geen publicatie van hun portretten of namen. Laat ze de anonieme betekenisloze sukkels blijven die ze altijd al waren. Laat het enige dat ze onderscheidt de walgelijke keuze blijven die ze maakten om zichzelf ten koste van onschuldige anderen van een soort status en belang te voorzien.
<q class="pull-right">Het gaat niet om het dom bagatelliseren van de feiten, het gaat om het neutraliseren van sprookjes en sensatiejournalistiek.</q>
Lévy heeft een goed punt, veel doordachter dan de mutsige <a href="http://www.ad.nl/nieuws/negeer-terreur~af695ff0/" target="_blank">misinterpretatie</a> ervan door Pauline Bijster in het AD. &#8216;Negeren zal niet de oplossing zijn,&#8217; schreef zij, &#8216;maar wel een begin daarvan. Wat zou er gebeuren als na de volgende aanslag niet alle Europese voorpagina’s rood kleurden, maar het slechts klein gemeld zou worden op pagina 6?&#8217; Nou, dat kunnen we Pauline vertellen: als de 84 doden van Nice het niet verder gebracht hadden dan een tweekolommertje op pagina 6, zou de wereld terecht te klein geweest zijn. Het gaat niet om het dom bagatelliseren van de feiten, die zijn omineus genoeg om serieuze aandacht te rechtvaardigen. Het gaat om het neutraliseren van sprookjes en sensatiejournalistiek die ieders zicht op de werkelijkheid belemmeren en kopieergedrag in de hand werken. Het gaat erom de zaken, hoe ontstellend ze ook zijn, zuiver en met een koel hoofd te blijven bezien, zodat effectieve tegenmaatregelen genomen kunnen worden zonder de samenleving onnodig te belasten.
Daar hoort ook bij dat we zorgvuldig zijn in hoe we het kwaad betitelen. Tegenwoordig heet zo ongeveer elk politiek of religieus geïnspireerd geweld terreur, terwijl dat lang niet altijd terecht is. Het erge is dat die termenverwarring de krachten achter de terroristen in de kaart speelt. Ze versterkt namelijk de overtuiging dat de dood op iedere straathoek loert en dat de overheid ons geen bescherming biedt. Die angst en dat wantrouwen brengen het doel van de tegenwoordige terroristen, de duurzame ontwrichting van de samenleving, allengs naderbij.
In werkelijkheid hebben gewone mensen van het meeste politieke en religieuze geweld niets te duchten. Mohammed Bouyeri, Volkert van der Graaf en zelfs de moordenaars van de redactie van Charlie Hebdo hadden een zeer specifiek doelwit voor ogen, en duidelijke redenen om juist die mensen te vermoorden of, zoals zij het zelf zagen, af te stoppen. Wie niet deed wat Van Gogh, Fortuyn en de tekenaars van Charlie Hebdo deden, had zolang hij niet in de weg liep van die lui niets te vrezen. Dat maakt ze tot politieke en religieuze moordenaars; abject misdadig en gevaarlijk, maar geen terroristen.
<q class="pull-left">Anders dan bij het meeste politieke geweld, kun je je van terreur niet vrijwaren door braaf te zijn en je nergens mee te bemoeien.</q>
De essentie van terreur is juist dat er geen vastomlijnd doelwit is. Dat systematisch willekeurige mensen worden geslachtofferd zonder begrijpelijke reden waarom juist zij de klos zijn, zoals in de Parijse Bataclan. Hooguit is er een vage schaamlap als &#8216;het zijn ongelovigen&#8217;, &#8216;decadente westerlingen&#8217; of, zoals in het geval van Anders Breivik &#8216;foute linkse mensen&#8217;. In Nice bepaalde uitsluitend het blinde toeval wie onder de wielen van de witte vrachtwagen verpletterd werd, zoals eerder ook zowel in de Londense metro als op de markt van Kandahar en nog tientallen andere plaatsen het blinde toeval bepaalde wie de zelfmoordterrorist meenam naar zijn treurige hiernamaals. Anders dan bij het meeste politieke geweld, kun je je van terreur niet vrijwaren door braaf te zijn en je nergens mee te bemoeien.
Dat lijkt een goede reden om er dan maar je schouders over op te halen onder het motto: we zien wel, er is toch niks aan te doen. Ten dele doen we dat ook. Na elke aanslag herneemt het dagelijks leven al snel weer zijn normale loop. Maar wat blijft is het gegroeide wantrouwen jegens elkaar en de overheid, dat de maatschappelijke sfeer en de onderlinge verhoudingen verziekt. Het trekt langzaam scheurtjes in het maatschappelijk weefsel.
Terreur komt uit het Frans en betekent letterlijk doodsangst, schrik. Het is een heel effectieve destructieve kracht, vooral doordat mensen bar slecht zijn in het inschatten van kansen en gevaren. We overschatten zowel schromelijk de kans dat we de loterij winnen (daar leven loterijen van) als die dat onwaarschijnlijke rampen als een terreuraanslag ons persoonlijk zullen treffen. Je hebt om die reden maar heel weinig prijzen en aanslagen nodig om hele samenlevingen te gijzelen. Vooral daarom moet je terreur niet groter maken dan ze werkelijk is.
Overigens is het niet alleen fanatiek geboefte dat terroriseert, in milde vorm doet elke overheid dat ook. Neem steekproefsgewijze controles, zoals de afgelopen dagen rond Schiphol en voorheen door de douane aan de landsgrenzen. Ook daarvan is willekeur het werkzame bestanddeel, waarbij iedereen de kans overschat dat juist hij of zij er uitgepikt wordt. Dat disciplineert. Maar ook serieuze staatsterreur komt vaker voor dan je lief is. Oeroude koningen wisten al dat je ongewenste oppositie in de kiem kon smoren door af en toe een willekeurige hoveling in ongenade te laten vallen. Precies zo draaide het nazisme op draconische bestraffing van min of meer willekeurige mensen – óók uit eigen gelederen – op grond van willekeurige, vaak verzonnen beschuldigingen, net als het Sovjet-communisme en senator Joseph McCarthy’s jacht op andersdenkenden in Amerika in de vroege jaren vijftig. En nu gaat Turkije met massale binnenlandse zuiveringen en oproepen aan Turken in het buitenland om elkaar te verlinken in rap tempo diezelfde kant op: doel is dat niemand zich veilig waant, dat elke Turk de klauw van Erdoḡan in zijn nek voelt.
De wereld is gevaarlijk instabiel. Laten we daarom het hoofd koel houden en onze terminologie zuiver. En laten we vooral goed onthouden dat de enige echte terreurdaden in Nederland in de laatste tweehonderd jaar werden gepleegd door de Duitse bezetter, en zorgen dat het daarbij blijft.

Rik Smits

Niet alle politiek geweld is zomaar terreur

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips