<div class="lead">
<p>Ooggetuigen zijn de minst informatieve, minst betrouwbare nieuwsbronnen die er bestaan. Toch pompte de NOS ze twee avonden onbeschroomd de wereld in.</p>
</div>
<p>Een verbazend feitje uit kijkcijferland: donderdag 14 juli rond middernacht zagen maar liefst één miljoen Nederlanders Jeroen Overbeek een oeverloos extra NOS-journaal vullen met een gapend gebrek aan nieuws – een uitzending die bij Uitzending Gemist niet is terug te vinden. De NOS stond die avond voor een duivels dilemma: het is al laat als op de redactie een onvoorstelbaar maar serieus bericht binnenkomt over een moordpartij met een vrachtwagen in Nice. Meer is niet bekend. Wat nu? Als we niets doen, krijgen we weer op ons kop dat de Publieke Omroep zat te slapen terwijl van de BBC tot Al Jazeera iedereen wél live verslag doet. Maar gaan we de lucht in, dan hebben we waarschijnlijk alleen onbevestigde geruchten te melden en speculaties over aantallen slachtoffers. Toch doen, besloot men. Maar hoe vullen we de tijd? &#8216;Hebben we geen correspondent in Nice of zo? Ook niet iemand daar in de buurt met vakantie die we kunnen bellen? Nee? Dan als de donder ooggetuigen zoeken!&#8217;</p>
<p>En zo ging Overbeek kansloos aan de bak. Want toevallige ooggetuigen zijn de minst informatieve, minst betrouwbare nieuwsbronnen die er bestaan. De ooggetuige is steevast iemand die net níet gezien heeft wat er aan de hand is. Zo ook deze avond. De NOS ging ijverig de geruchten doorgeven die &#8216;ooggetuigen&#8217; via andere kanalen verspreidden, over mannen die uit de vrachtwagen geklommen waren en op de menigte waren gaan schieten, en over een gijzeling in het Meridienhotel. Maar de NOS wist ook vrij snel twee eigen Nederlandse ooggetuigen op te sporen.</p>
<p>De ene was een automobilist in het centrum van Nice die ineens allemaal mensen paniekerig zag langsrennen. Geschrokken had hij zijn wagen laten staan en was maar meegerend, later had hij zijn auto opgehaald en was hij naar een hotel tien kilometer verderop gevlucht. Behalve die rennende mensen had hij niets gezien of gehoord.</p>
<p>De tweede was een jonge vrouw die met wat vriendinnen in de lounge op de derde verdieping van een hotel aan de Promenade achter een cocktail had gezeten. Ze zaten dus tijdens het vuurwerk waar al die duizenden op de boulevard op af waren gekomen op de eerste rang. Op zeker moment waren mensen die bij de ramen stonden begonnen te gillen en hoorde ze van buiten verontrustende herrie komen. Ze hoorde schoten en was toen bij het raam gaan kijken(!). Op straat zag ze chaos, hollende mensen, doden en gewonden. Maar dat hadden we inmiddels via de Franse tv en twitter ook allemaal al gezien – ook deze ooggetuige voegde niets toe. Desalniettemin peddelde de NOS stug voort. Keer op keer werden de bandjes van die zelfde twee gesprekken afgedraaid, waarbij Overbeek onverstoorbaar bleef doen of het vers van de pers was. Na ruim een uur kondigde hij zelfs aan &#8216;We hebben een níeuwe ooggetuige&#8217;, waarna voor de achtste of negende keer het bandje met de man-in-de-auto volgde. Het werd niet gecorrigeerd.</p>
<h5>&#8216;Eng, paniek, alles door elkaar&#8217;</h5>
<p>De volgende avond was het vanwege Turkije opnieuw raak. Weer moest Overbeek, de kringen van de vorige nacht nog onder de ogen, de kar trekken. Weer zocht de NOS naarstig naar ooggetuigen, weer ging het mis. Eerst was daar correspondent Vincent Rozenberg, die in Istanbul bij het Taksimplein om de hoek woont: &#8216;Wat er gebeurt, kan ik niet zien,&#8217; was zijn bijdrage. Daarna kwam een mevrouw op het vliegveld van Istanbul, die haar uiterste best deed: &#8216;Het is gewoon eng, paniek, alles door elkaar.&#8217; Veel later was er nog contact met een Nederlander die tot zijn starre verbijstering vernomen had dat hij in hetzelfde vakantiepark in Marmaris verbleef als president Erdoḡan, en dacht dat hij een helikopter had horen razen. Meer had ook hij niet te melden.</p>
<p><q class="pull-right">De meeste dagelijkse indrukken zijn alleen van belang om letterlijk zonder kleerscheuren de dag door te komen en worden onmiddellijk weer vergeten.</q></p>
<p>We kunnen het die ooggetuigen niet kwalijk nemen. We nemen nu eenmaal nogal slecht waar wat er om ons heen en zelfs recht voor onze neus gebeurt. Preciezer gezegd: we registreren en onthouden er maar heel weinig van. De meeste dagelijkse indrukken zijn alleen van belang om letterlijk zonder kleerscheuren de dag door te komen en worden onmiddellijk weer vergeten, net zoals we van wat we horen of lezen alleen de globale inhoud vasthouden. Dacht u van niet? Herhaal dan nu, zonder te spieken, uit het hoofd letterlijk de zin voor &#8216;dacht u van niet&#8217;. Voilà. Maar de betekenis ervan weet u nog wel: dat we maar heel globaal vastleggen wat we zien en horen.</p>
<p>We kunnen wel beter observeren, maar alleen als we van te voren gewaarschuwd zijn. En dan nog ontgaat ons het meeste dat onverwacht is. Dat is waarom in 1999 mensen die van Harvard psychologen Christian Chabris en Daniel Simons de verrichtingen van één partij in een lullig potje basketbal bij moesten houden in meerderheid niet opmerkten dat er een man in een gorillapak dwars door het gebeuren banjerde en ook nog midden in beeld op zijn borst had staan trommelen.</p>
<h5>Onbeheersbare geruchtenmachine</h5>
<p>Het gevolg is dat je niet kunt blindvaren op wat ooggetuigen zeggen, zoals de Leidse hoogleraar psychologie Willem Albert Wagenaar niet moe werd aan rechters en officieren van justitie uit te leggen. Ook als ze te goeder trouw zijn, vullen ze onbewust de gatenkaas van hun echte herinneringen naar eigen goeddunken aan tot een sluitend verhaal. Daardoor vertellen ooggetuigen van dramatische gebeurtenissen vaak dingen die helemaal niet waar blijken. Als ze al op de juiste plek zijn, dan worden ze zo door het gebeuren overvallen, dat ze nauwelijks beseffen wat ze gezien hebben. Dat geldt ook voor de vloedgolf aan onbekookte opnames die bij zulke gelegenheden via de sociale media de wereld overspoelt. De makers weten zelf nauwelijks wat hun camera of smartphone gezien heeft, en beeld is geduldig. Dat gebrek aan duiding brengt een onbeheersbare geruchtenmachine op gang.</p>
<p>Wie echt wil weten wat er aan de hand is, heeft veel meer aan een goed voorbereide journalist die bewust observeert, vraagt, orde schept in de chaos van indrukken, en daarna verslag komt doen. Maar ja, zo’n journalist was er niet in Nice, niet in Istanbul en niet in Ankara. En dus stond de tv met zijn mond vol tanden.</p>


Rik Smits

Hoe de NOS de mist inging met al die ooggetuigen

Brug dicht, geld op

Werkt het minderheidskabinet?

Tussenstand zomerreces 

6 miljard tekort op Rijkswaterstaat 

Verhaal van de Week

Kruistocht tegen de hoofddoek

Chard van den Berg

Cassettes en cd's zijn terug

Zeitgeist: TikToktrend

Big Tech maakt van burgers vee

Essay Roxane van Iperen

Vladimir Poetin is de wanhoop nabij

Rusland

De AI-hype is ordinaire landroof

Hans against the machine

Super El Niño is hier

Column Hannah Prins

Wat is leuk in juli?

Cultuurtips