<div class="lead">
Het was niet wát Frans Timmermans vorige week in het Europese Parlement zei dat zoveel mensen de gordijnen injoeg, maar hoe hij het zei. Alsof de Franse Revolutie nog maar net was uitgebroken.
</div>
Dat ie een vuile eurofiele landverrader is, wist de rafelrand van het verongelijkt anti-Europese volkje natuurlijk allang. Uit die hoek kon je geen lovende recensies verwachten van de rede die Frans Timmermans<a href="https://www.youtube.com/watch?v=K0T7LhBMQlI" target="_blank"> op 6 juli</a> namens de Europese Commissie uitsprak in het Europees Parlement (EP). Maar &#8216;Timmerfrans&#8217; riep met zijn verhaal in verrassend brede kring ongemeen felle reacties op. &#8216;Brulaap&#8217; was op Twitter nog een van de vriendelijker kwalificaties, terwijl de site opiniez.com hem <a href="https://opiniez.com/2016/07/10/dreigend-geweld-in-en-rond-europa/" target="_blank">bitter wegzette</a> als &#8216;machtswellustig taaltalent&#8217; met een &#8216;hautaine houding&#8217;. Zelfs de doorgaans bedaagde Paul Brill <a href="http://www.volkskrant.nl/opinie/bittere-timmermans-helpt-eu-niet-verder~a4336370/" target="_blank">betitelde</a> het &#8216;op hoog vuur gezette mengsel van gramschap en zelffelicitatie&#8217; van de strakgepakte eurocommissaris in de Volkskrant als &#8216;totaal misplaatst&#8217;.
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/K0T7LhBMQlI?feature=oembed" frameborder="0" allowfullscreen></iframe>
Dat was raar, want tegen wat Timmermans te berde bracht, konden zelfs eurosceptici weinig bezwaar hebben. De Eurocommissaris vermeed zorgvuldig te schelden. Zijn ergste verwijt aan de anti-Europese krachten was dat ze vaak bij gebrek aan een meerderheid (&#8216;en dat is hoe democratie werkt,&#8217; legde hij nog even uit, door besluitvorming bij meerderheid) een beroep deden op &#8216;een mythisch ‘volk’. Daar zal geen PVV-er, Geenpeiler of Harry van Bommel van wakker liggen. Zij zijn er juist trots op dat zij, anders dan &#8216;de elite&#8217;, weten wat er leeft onder dat niet-gehoorde &#8216;volk&#8217; of, zoals (toen nog) UKIP-leider Nigel Farage het in <a href="https://www.youtube.com/watch?v=jMhNSK7DHl4" target="_blank">zijn EP-zwanenzang op 28 juni</a> nog eens verwoordde, &#8216;de kleine man, de gewone man, de onderdrukte mensen&#8217;. Hij en zijn mede-Brexiteers hoefden zich er trouwens al helemaal niet door aangesproken te voelen, ze hádden immers hun meerderheid gehaald.
Verder gaf Timmermans vooral de parlementariërs zelf van onder uit de zak. Die waren te gevoelig voor intimidatie en zich onvoldoende bewust van wie ze vertegenwoordigden: &#8216;Luister goed naar de oprechte zorgen van onze kiezers. Ze zijn niet blij met ons. We moeten het anders gaan doen, we moeten beter gaan presteren.&#8217; Oké, daarop volgde de sneer &#8216;weglopen is niet de oplossing&#8217;, maar welke democraat kan het daarmee oneens zijn? Democratie is nu eenmaal een systeem van bijna nooit helemaal je zin krijgen en toch allemaal mee blijven doen.
Zelfs wat Timmermans zei over de roep om het hoofd van commissievoorzitter Juncker was grotendeels juist. Veel van de kritiek op de Luxemburger ís zwak en van twijfelachtig allooi (Oei! Hij rookt! Bah, de schurk drinkt! Kijk eens: de schoft loopt weer iedereen te zoenen, dat werk) en getuigt inderdaad van denkluiheid. Alsof er enkel door Junckers aftreden ook maar iets ten goede zou veranderen – was het maar zo simpel.
Maar desondanks riep zelfs de aartsvijand van de euroskeptici, Guy Verhofstadt, de laatste dagen minder weerstand op dan Timmermans, terwijl de theatrale Belg EU-brekers als Cameron, Johnson en Farage toch de dag voor Timmermans’ toespraak nog ronduit &#8216;ratten&#8217; <a href="http://deredactie.be/cm/vrtnieuws/videozone/nieuws/politiek/1.2705027" target="_blank">had genoemd</a> die het zinkende Britse schip verlieten.
Nee, aan schelden en leugens of grofheden debiteren lag het niet. Dat is in het populistische discours doodgewoon. Zelfs in zijn laatste uren in het EP betichtte Farage het parlement er nog van dat &#8216;bijna niemand van u ooit in zijn hele leven een fatsoenlijke baan heeft gehad&#8217; en dat het Europa &#8216;stiekem, door bedrog en door noch het Britse noch de andere volken van Europa ooit de waarheid te vertellen een politieke unie had opgelegd.&#8217; Of neem PVV-leider Wilders, die doet niet anders dan schelden, fulmineren en de hele tijd maar &#8216;woedend&#8217; zijn.
Het was dan ook niet wát Frans zei dat zoveel mensen de gordijnen injoeg, maar hoe hij het zei. De ijdele, in de klassieke humaniora geschoolde Frans gedroeg zich op en top als een ouderwetse orator. Dat werd niet goed herkend, en al helemaal niet gewaardeerd.
Tot nog maar kort geleden was het voornaamste probleem van redenaars en acteurs hun verstaanbaarheid op de achterste rij. In de vierde eeuw voor Christus oefende de aankomende Atheense redenaar Demosthenes daarom zijn stem al op het strand. Daar stond hij elke dag urenlang tegen de branding en de wind in te schreeuwen om zijn stemvolume te vergroten en zijn articulatie te verbeteren. Bereik was alles. Dat is ook waarom ouderwetse kansels meestal een schuin dakje hebben: het werkt als een soort spiegel die het stemgeluid van de prediker in de richting van het publiek kaatst. Ook was het niet ongewoon om bij massabijeenkomsten in de menigte relaystations neer te zetten. Mensen die, al dan niet op een verhoog, de woorden die van het spreekgestoelte kwamen doorgaven naar hen die verder weg stonden. En dan nog verwaaide er heel wat, zodat wat gezegd werd ondersteund moest worden door brede, overduidelijke gebaren.
De komst van elektrische geluidsversterking, film en televisie heeft dat allemaal veranderd. In de eerste, stomme films moesten de acteurs weliswaar nog net zo met hun armen maaien en bekkentrekken als op het toneel, maar aan het eind van de jaren twintig, toen de geluidsfilm aan zijn pijlsnelle opmars begon, stonden alle toenmalige sterren van het witte doek buitenspel. Vanaf toen moest alles juist klein: een nauw merkbaar knikje hier, een natuurlijk aandoend verstrakken van de mond daar. En geen ouderwets galmende toneelstemmen, maar amoureus gefluister, samenzweerderig gefleem of haatdragend gesis. Camera en microfoon maakten alles intiem.
Ook redenaars zijn geen nauwelijks verstaanbare poppetjes in de verte meer. Het generaalsros op de heuvel is ingeruild voor de intieme tafel van de talkshow. Anders dan Farage heeft Timmermans dat niet begrepen. Vergelijk beider laatste toespraken tot het EP en je ziet het verschil. Net als Timmermans gaf Farage een zorgvuldig ingestudeerde voorstelling. Hij sprak nadrukkelijk, maar pakte zijn meer dan zevenhonderdkoppig publiek met beheerste, kalme stem en kleine gebaren, zoals je dat aan een flinke vergadertafel zou doen. Maar Timmermans oreerde alsof de Franse Revolutie nog maar net was uitgebroken. Hij sprak niet maar beschreeuwde de zaal als een standwerker, soms met bijna overslaande stem. En hij ondersteunde zijn woorden met grote en nadrukkelijke, pompende gebaren.
Dat komt anno 2016 niet meer over als krachtig, eerlijk en gedreven, maar als onzeker, onoprecht en overdreven. Als wereldvreemd, als regentesk.

Rik Smits

Waarom de speech van Timmermans zoveel irritatie opwekte

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips