VVD versus de rechtse kerk

De rechtse kerk

Verhaal van de Week

Onder de motorkap van het IDF

Documentaire

600 dagen de straat op

Verzet

Tijd voor scholierenprotest?

Jongerenpanel

Doe iets niet

Dolf Jansen

Dienstplicht

Chard van den Berg

Laat de boer rouwen

Hans Against the Machine

Veiligheidsraad

Verenigde Naties

Iedereen aan de marathon

Zeitgeist

Jacht op vreemdgangers

Digital Families

<div class="wpg-element lead-bold">
De studie Pimps up, ho’s down geeft het dilemma weer van vrouwen die van hiphop houden maar weerzin voelen tegen de ‘pimp&#038;ho’-cultuur.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Hoer (‘ho’) of bitch – de rollen lijken duidelijk verdeeld voor vrouwen in het door pimps beheerste universum van de hedendaagse hiphop. In de veelbesproken (want veel bloot tonende) videoclips van grote namen als Nelly en 50 Cent is er niets anders te zien dan een rits video vixens: dienstbaar en uitdagend kronkelende meisjes (‘ho’s’) om een pooierachtige rapper heen, die steevast met goud is behangen en dollarbiljetten rondstrooit.
Het kon niet lang duren of hier moest verzet tegen komen. Zo publiceerden in Neder­land vorig jaar Sunny Bergman en anderen in navolging van de documentaire Beperkt houdbaar een manifest waarin ook de ‘pimp&#038;ho’-cul­tuur aan de kaak werd gesteld. In de VS was al eerder op universiteiten protest ontstaan tegen de videoclip van Nel­ly’s ‘Tip Drill’, waarin hij een creditcard door de billen van een vrouw haalt. En nu is er ook een serieuze wetenschappelijke studie naar verricht. Pimps up, ho’s down. Hip hop’s hold on young black women is een grondige analyse van de hiphopcultuur, haar wortels in de Amerikaanse cultuur en haar vanzelfsprekende seksisme. De auteur zet in de introductie meteen het dilemma neer waarmee veel jonge zwarte vrouwen in de VS worstelen: ze was zelf deel van de nieuwe zwarte jongerencultuur die hiphop in de jaren tachtig vormde, zat als student met haar neus in de boeken en haar oor tegen de ghetto­blaster. Maar nu het meer om seks dan om muziek is gaan draaien, voelt ze zich vaak ongemakkelijk. Tegelijkertijd ervaart ze dat bijna als verraad aan haar zwarte achtergrond. 
T. Denean Sharpley-Whiting, hoogleraar African Ame­ri­can and Diaspora Studies, vraagt zich af of de ‘ho’s’ echt alleen maar onderdanig en onderdrukt zijn – zonder hen geen clips, zonder clips geen verkoop – en plaatst de extreme seksualisering van hiphop tegenover het puriteinse conservatisme in Amerika. Ze benadrukt dat homofobie, seksisme en verheerlijking niet aan hiphop zijn voorbehouden – nieuw is dat het een vanzelfsprekend onderdeel van de entertainmentindustrie is geworden. In een industrie waarin jaarlijks alleen al in de Verenigde Staten een miljard dollar omgaat, en die van een subcultuur tot een main­stream­be­we­ging is geworden, met behalve muziek een groot aandeel in mode, films en tijdschriften, werd het misschien ook tijd dat iemand er eens serieus studie naar verrichte. Pimps up, ho’s down is geen publieksboek, maar het doet in elk geval twee belangrijke dingen: het geeft een stem aan vrouwen die van hiphop houden maar weerzin voelen tegen de ‘pimp&#038;ho’-cultuur, en het maakt duidelijk dat hiphop vooraleerst een product is van de Amerikaanse cultuur, en niet iets dat daar tegenover staat. 
Natuurlijk blijft het, zo in een boek, een academische aangelegenheid. Voor de Neder­land­se hiphopliefhebber zeggen we daarom met de rapper Raymzter in zijn nummer ‘Vrouw of Bitch’: ‘Een vrouw is geen bitch broer / en een bitch is geen vrouw / die kids weten nog nix en toch lullen ze shit.’ Niet alle rappers zijn pimps.
T. Denean Sharpley-Whiting, ‘Pimps up, ho’s down. Hip hop’s hold on young black women’, New York University Press, € 25,99. Verkrijgbaar bij The American Book Center.
</div>

Padu Boerstra

Seksisme in hiphop

Non-fictie | Seksisme in hiphop
Hoer (&#8216;ho&#8217;) of bitch &#8211; de rollen lijken duidelijk verdeeld voor vrouwen in het door pimps beheerste universum van de hedendaagse hiphop. In de veelbesproken (want veel bloot tonende) videoclips van grote namen als Nelly en 50 Cent is er niets anders te zien dan een rits video vixens: dienstbaar en uitdagend kronkelende meisjes (&#8216;ho&#8217;s&#8217;) om een pooierachtige rapper heen, die steevast met goud is behangen en dollarbiljetten rondstrooit.
Het kon niet lang duren of hier moest verzet tegen komen. Zo publiceerden in Nederland vorig jaar Sunny Bergman en anderen in navolging van de documentaire Beperkt houdbaar een manifest waarin ook de &#8216;pimp&#038;ho&#8217;-cultuur aan de kaak werd gesteld. In de VS was al eerder op universiteiten protest ontstaan tegen de videoclip van Nelly&#8217;s &#8216;Tip Drill&#8217;, waarin hij een creditcard door de billen van een vrouw haalt. En nu is er ook een serieuze wetenschappelijke studie naar verricht. Pimps up, ho&#8217;s down. Hip hop&#8217;s hold on young black women is een grondige analyse van de hiphopcultuur, haar wortels in de Amerikaanse cultuur en haar vanzelfsprekende seksisme.
De auteur zet in de introductie meteen het dilemma neer waarmee veel jonge zwarte vrouwen in de VS worstelen: ze was zelf deel van de nieuwe zwarte jongerencultuur die hiphop in de jaren tachtig vormde, zat als student met haar neus in de boeken en haar oor tegen de ghettoblaster. Maar nu het meer om seks dan om muziek is gaan draaien, voelt ze zich vaak ongemakkelijk. Tegelijkertijd ervaart ze dat bijna als verraad aan haar zwarte achtergrond.
T. Denean Sharpley-Whiting, hoogleraar African American and Diaspora Studies, vraagt zich af of de &#8216;ho&#8217;s&#8217; echt alleen maar onderdanig en onderdrukt zijn &#8211; zonder hen geen clips, zonder clips geen verkoop &#8211; en plaatst de extreme seksualisering van hiphop tegenover het puriteinse conservatisme in Amerika. Ze benadrukt dat homofobie, seksisme en verheerlijking niet aan hiphop zijn voorbehouden &#8211; nieuw is dat het een vanzelfsprekend onderdeel van de entertainmentindustrie is geworden. In een industrie waarin jaarlijks alleen al in de Verenigde Staten een miljard dollar omgaat, en die van een subcultuur tot een mainstreambeweging is geworden, met behalve muziek een groot aandeel in mode, films en tijdschriften, werd het misschien ook tijd dat iemand er eens serieus studie naar verrichte. Pimps up, ho&#8217;s down is geen publieksboek, maar het doet in elk geval twee belangrijke dingen: het geeft een stem aan vrouwen die van hiphop houden maar weerzin voelen tegen de &#8216;pimp&#038;ho&#8217;-cultuur, en het maakt duidelijk dat hiphop vooraleerst een product is van de Amerikaanse cultuur, en niet iets dat daar tegenover staat.
Natuurlijk blijft het, zo in een boek, een academische aangelegenheid. Voor de Nederlandse hiphopliefhebber zeggen we daarom met de rapper Raymzter in zijn nummer &#8216;Vrouw of Bitch&#8217;: &#8216;Een vrouw is geen bitch broer / en een bitch is geen vrouw / die kids weten nog nix en toch lullen ze shit.&#8217; Niet alle rappers zijn pimps.
T. Denean Sharpley-Whiting, ‘Pimps up, ho’s down. Hip hop’s hold on young black women’, New York University Press, € 25,99. Verkrijgbaar bij The American Book Center.
Zie ook www.vn.nl voor een eerder verschenen reportage over ‘video vixens’.

Ho, bitch!

Tomas Vanheste

Maurits Martijn

De Strandacademie

Geen centje pijn
Christopher Holden (21) bedacht iets tegen injectie-angst. De student ontwierp een plastic bolletje dat met kleurtjes laat zien welk medicijn erin zit en hoeveel. Fouten met de dosering zijn met deze &#8216;medidome&#8217; verleden tijd. De prik doet minder pijn en ziet er ook veel minder eng uit. Helemaal zelf controleert het bolletje of het goed geplaatst is; als er beschadiging is van vaten of weefsel verkleurt het. Daardoor neemt de kans op bloeduitstortingen af. De verpleegster plakt de medidome op het lichaam van de patiënt, drukt het bolletje zachtjes in, controleert of er geen problemen zijn en drukt dan nog een keer om het medicijn in te spuiten. Het apparaatje kan maar een keer gebruikt worden, dus geen besmettelijke ziekten meer door vieze naalden in het ziekenhuis.

I.D.

Interview Eva Maria Staal
Net voorbij de parkeerplaats aan de achterkant van station Houten staat een kleine, energieke vrouw enthousiast te zwaaien: Eva Maria Staal komt me ophalen van de trein. Haar auto, een oud model Honda Civic vormt nogal een contrast met het grote vrijstaande huis waarvan we even later de oprit oprijden, en dat ze bewoont met haar man en dochter van twaalf. Binnen gaat ze onmiddellijk naar de keuken en spreekt ze onderwijl de hond toe die vergeefs om kaas bedelt.
Eva Maria Staal, niet haar echte naam, won vorig jaar met Probeer het mortuarium de Schaduwprijs voor het beste spannende debuut, en dit jaar kwam daar nog de Lucy B. en C.W van der Hoogtprijs voor het beste literaire debuut bij. Het verhaal over een brave huismoeder, Eva Maria Staal, die terugkijkt op een woest leven in rokende brandhaarden van Grozny tot Pakistan, viel op: niet alleen beschrijft het de wereld van de illegale wapenhandel, maar ook kwam de schrijfster er volmondig voor uit dat zij zelf in de wapenhandel had gezeten. Een pseudoniem, en het feit dat ze aanvankelijk niet op de foto wilde, maakte het er alleen maar geheimzinniger op. Maar was het wel wapenhandel, is ze niet eigenlijk een spionne, van het James Bond-achtige soort?
Staal moet erom grinniken. Geeft niet echt antwoord. &#8216;Ik ken wel mensen uit dat circuit.&#8217; Ze vertelt dat het achteraf gezien niet handig was om de hoofdpersoon van het boek dezelfde naam als de schrijfster ervan te geven. &#8216;Nu denken mensen dat ik, net als de hoofdpersoon, in de illegale wapenhandel heb gezeten. Terwijl mijn werk gewoon bestond uit legale handel.&#8217; Gewoon? &#8216;Nou ja, het is natuurlijk wel een rare tak van sport. Die zit heel dicht tegen illegale praktijken aan. Bovendien is er nog een groot grijs gebied, waar ik het nodige van heb meegekregen. Je ziet een hoop.&#8217; Ze vindt het hypocriet dat velen daar zo afkeurend over doen. &#8216;De Nederlandse regering verdient er jaarlijks een miljard euro mee, daarmee zijn we nummer vijf op de wereldranglijst. Je mag in Nederland geen wapens exporteren, maar wel onderdelen van wapens. En dan staat in België de assemblagefabriek waar ze in elkaar worden gezet.&#8217;
Toch kijkt ze niet zonder gemengde gevoelens terug op die roerige periode. Het boek is daar de neerslag van. In korte staccatozinnen wordt schijnbaar achteloos verslag gedaan over gruwelijke zaken die de wapenhandelaarster op haar pad tegenkomt. Moord, kinderhandel, de totale vernietiging van Tsjetsjenië. Gretig vraagt Staal: &#8216;Wat vond je er nou van? Waarover gaat het volgens jou?&#8217; &#8216;Over geweten,&#8217; antwoord ik. &#8216;Volgens mij is het een anti-oorlogsboek.&#8217;
&#8216;Ja. Het gaat over keuzes. Misschien wel over schuldgevoel. Maar ik ontdekte dat het onderscheid tussen goed en kwaad lastig is. Hoe vaak wordt er niet kwaad gedaan, met goede bedoelingen? En andersom dacht mijn baas op een gegeven moment écht dat hij vrede en stabiliteit kon bewerkstelligen door het ene land wel van wapens te voorzien, en het andere niet.&#8217;
Dan speel je bijna voor god.
&#8216;Dat is ook zo. En waar natuurlijk de crux zit: hij verdiende er wel geld mee, het was niet belangeloos. Maar zo simpel als de meeste mensen denken dat het ligt, is het niet. Dat gold voor mij natuurlijk ook toen ik daar kwam werken.&#8217;
Hadden jullie het daarover?
&#8216;Nee. Iemand vroeg eens: waren jullie blij als het oorlog werd? Dat vond ik een stomme vraag, hoe kun je dat nou denken? Een begrafenisondernemer is toch ook niet blij als er iemand is overleden? Ik denk niet dat hij zich afvraagt of het netjes is om te profiteren van het verdriet van een ander. Hij doet gewoon zijn werk, hij doet het goed, en daar verdient hij aan. Wel kwamen er op een gegeven moment vragen op me af.&#8217;
Wat was het omslagpunt?
&#8216;Ik kreeg een kind, we adopteerden een meisje uit China. Toen ik haar eenmaal had, vond ik het wel moeilijk om dat werk te blijven doen. De verantwoordelijkheid voor een kind is de hel en de hemel. Je kijkt totaal anders naar de wereld. Een kind kan niet voor zijn welzijn zorgen, dat moet jij doen.&#8217;
Ze stopt even. &#8216;Kom, we gaan lekker aan tafel zitten.&#8217; Ze veegt een kat van tafel, kijkt argwanend naar de bedelende hond. Pakt een plantenspuit, richt die op zijn neus. Lacht: &#8216;Ik hoef hem alleen maar te laten zien en dan stopt hij al.&#8217;
Huidig wapen: plantenspuit.
&#8216;Ja! Niets meer van over, van die heldin van weleer.&#8217;
De wapenhandelaarster ging in literatuur. Hoe was die overgang?
&#8216;Voor mij is het soms moeilijk om niet op allerlei tenen te trappen. Ze lijken zo kwetsbaar, die schrijvers, ik ben almaar bang ze aan het schrikken te maken. Misschien is het ook wel dat Rotterdamse. Ik kom uit een arbeidersgezin, allemaal jongens, we waren enorme voetbalfans. Als Feijenoord verloor, schilde mijn moeder minder aardappels. Dan hadden we toch geen honger. Maar ik benijd het soms ook hoor, die sterke binnenwereld. Mensen die al lang bezig zijn met schrijven, hebben een andere kijk op de wereld dan ik. Ik ben toch meer van het fysieke, van de buitenwereld. Mijn boek is verhalend, en nu wil ik leren om sfeerbeschrijvingen te maken, en dialogen. Kleine dingen, zoals een tikkende klok, heel nauwkeurig te beschrijven. Die vaardigheid past denk ik niet bij me, toch wil ik dat wel kunnen. Daarom schrok ik eerste instantie ook toen ik die thrillerprijs won. Ik was er ontzettend blij mee, maar was ook bang voortaan in een hoek te worden gedrukt, alleen nog spannende boeken te kunnen schrijven. Ik wil me scherper ontwikkelen.&#8217;
Het lijkt of je alles wilt kunnen doen.
&#8216;Ik hou wel van een wedstrijdje. Het leven is te kort, ik zou nog zoveel willen doen. Ik heb veel interesses, vind bijna iedereen leuk. Soms lijkt het of ik wel veertig levens heb geleid. Ik ga geen moeilijkheden uit de weg, wat niet betekent dat ik een thrillseeker ben. Spanning opzoeken is niet moeilijk, dat is alleen iets tarten en geen respect hebben voor het leven. Complicerende dingen zijn het kiezen voor een man, een kind, een huisdier zelfs. Dat vormt je. Je kunt relatieloos het leven door, maar dan verander je niet. Je loopt het risico dat je eraan kapotgaat, maar dan heb je in elk geval iets geleerd. En je best gedaan. Je wilt toch als je dood bent, als een ander mens je kist in, nietwaar?&#8217;
Gaat je boek ook daarover?
&#8216;Ik had het nooit gedacht, heb zelfs een ontstellende hekel aan egodocumenten, maar gaandeweg het schrijven had het wel therapeutisch effect. Met mijn baas had ik een heel ambigue relatie in die jaren. Je gaat om met iemand die eigenlijk oorlog veroorzaakt, en toch hield ik van hem &#8211; platonisch. Dat wilde ik helder krijgen. Ik vond het een opluchting toen bleek dat ik daar geen antwoord op hoefde te geven. Dat bleek toen ik het boek af had: het is in het boek ongezegd gebleven, en dat mag ook. Zo werkt dat dus kennelijk, veel blijft in het leven ongezegd.&#8217;
En tegenover je kind? Hoe vertel je zoiets?
&#8216;Mensen hebben het over schuldbesef jegens het kind in dit boek, maar ik heb me nooit schuldig gevoeld over het feit dat ik in wapens heb gehandeld. Waar ik mee zat: op het moment dat ik als moeder zeg dat ik dat werk heb gedaan, verliest het kind zijn onschuld. Sommige kinderen verliezen die als hun ouders gaan scheiden, of als hun konijn doodgaat. Ik wist: mijn kind verliest haar onschuld op het ogenblik dat ik dat vertel. En ik ben god, want ik ga bepalen wanneer ik dat ga zeggen. Ik wilde aanvankelijk dat moment zo lang mogelijk uitstellen, omdat ik dacht: hoe ouder ze is, hoe beter ze het begrijpt. Maar toen ik erover nadacht, realiseerde ik me: hoe jonger je leert dat mensen niet zo mooi zijn als ze lijken, of dat er vaker oorlog is dan vrede, en dat dat niet fout is, en ook niet goed, hoe langer je daarmee je voordeel kunt doen. Zij was al vrij ontvankelijk voor dat denkbeeld, want ze was als baby in China te vondeling gelegd, en dat wist ze. Zij weet: shit happens, maar ze weet ook dat dat geen beletsel hoeft te zijn voor een gelukkig leven.&#8217;
Favorieten
Truman Capote In Cold Blood, Raymond Chandler The Long Goodbye, Roel Janssen De tiende vrouw, Patricia van Mierlo De namen van Maria, Tupla Mourits Speeddate, Joop van den Broek Parels voor Nadra, Geert van der Kolk Noordtij
Eva Maria Staal,‘ Probeer het mortuarium’, Nieuw Amsterdam, 192 pagina’s, € 15,95

Huidig wapen: plantenspuit; SPECIAL D&TGIDS 2008

Martje Breedt Bruyn

Jeroen Vullings

Carolina Lo Galbo

Marian Husken

Henk van Renssen

Marijn van der Jagt

Sarah Meuleman

A TOT Z; D&TGIDS 2008

Carel Peeters

Eric Schliesser

Lentefilosofie

<div class="wpg-element lead-bold">
<h3>De grootste denker van Nederland</h3>
Hoe kunnen denkers en hun ideeën ons de weg wijzen in deze verwarrende tijden? April is de maand van de filosofie, een mooie aanleiding voor Vrij Nederland om te onderzoeken wat de intellectuele voorhoede van Nederland aan denkkracht te bieden heeft. (<a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Standaard-Media-Pagina/Inleiding-op-De-Intellectuele-voorhoede-volgens-Vrij-Nederland.htm" onclick="windowObj = top.open('https://www.vn.nl.kpnis.nl/Standaard-Media-Pagina/Inleiding-op-De-Intellectuele-voorhoede-volgens-Vrij-Nederland.htm','new27029','width=800,height=600,directories=yes,location=yes,menubar=yes,resizable=yes,scrollbars=yes,status=yes,toolbar=yes');if (windowObj != null) {windowObj.focus()};return false;" class="normal" title="Inleiding op 'De Intellectuele voorhoede volgens Vrij Nederland'">Lees de volledige inleiding</a>)
</div>
<div class="wpg-element paragraaf-kader">
De 12 meest scherpzinnige denkers van Nederland
<a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Wetenschapmilieu/Artikel-Wetenschapmilieu/Wat-rechtvaardigt-een-oorlog-Hans-Achterhuis-antwoordt..htm" onclick="windowObj = top.open('https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Wetenschapmilieu/Artikel-Wetenschapmilieu/Wat-rechtvaardigt-een-oorlog-Hans-Achterhuis-antwoordt..htm','new27029','width=800,height=600,directories=yes,location=yes,menubar=yes,resizable=yes,scrollbars=yes,status=yes,toolbar=yes');if (windowObj != null) {windowObj.focus()};return false;" class="normal" title="Wat rechtvaardigt een oorlog? Hans Achterhuis antwoordt.">Hans Achterhuis</a> Dertig jaar lang heeft emeritus professor in de filosofie Hans Achterhuis (1942) knuppels in het hoenderhoek gegooid en standpunten verkondigd die vaak afwijken van de standaardopvattingen. Het publieke debat is regelmatig grondig beïnvloed door zijn boeken. Of je het nu met hem eens bent of niet, &#8216;de manier waarop hij zich nu al zo&#8217;n dertig jaar telkens weer vernieuwt, is bewonderenswaardig&#8217;. Bovendien is het iemand &#8216;die zijn politieke ongelijk kan bekennen &#8211; een ongekendheid binnen het intellectuele milieu&#8217;.
<a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Wetenschapmilieu/Artikel-Wetenschapmilieu/Wat-is-democratie-Frank-Ankersmit-antwoordt.htm" onclick="windowObj = top.open('https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Wetenschapmilieu/Artikel-Wetenschapmilieu/Wat-is-democratie-Frank-Ankersmit-antwoordt.htm','new27029','width=800,height=600,directories=yes,location=yes,menubar=yes,resizable=yes,scrollbars=yes,status=yes,toolbar=yes');if (windowObj != null) {windowObj.focus()};return false;" class="normal" title="Wat is democratie? Frank Ankersmit antwoordt">Frank Ankersmit</a> Hoogleraar intellectuele en theoretische geschiedenis uit Groningen, Frank Ankersmit (1945), &#8216;heeft het niet de hele tijd over die kloof tussen burgers en politiek&#8217; in zijn politieke analyses. Erg invloedrijk in het buitenland, maar hij krijgt de laatste jaren meer aandacht in Nederland, &#8216;vooral in kringen van kenners&#8217;. Het is een denker met &#8216;de meest gewaagde politieke filosofie&#8217;, die &#8216;weet door te denken en te actualiseren zonder te veel in vooringenomenheden te vervallen&#8217;. Hij geeft het publieke debat een &#8216;diepte die bij veel denkers in het post-Fortuynistische Nederland verloren is gegaan&#8217;.
<a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Wetenschapmilieu/Artikel-Wetenschapmilieu/Wat-mogen-we-hopen-Erik-Borgman-antwoordt..htm" onclick="windowObj = top.open('https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Wetenschapmilieu/Artikel-Wetenschapmilieu/Wat-mogen-we-hopen-Erik-Borgman-antwoordt..htm','new27029','width=800,height=600,directories=yes,location=yes,menubar=yes,resizable=yes,scrollbars=yes,status=yes,toolbar=yes');if (windowObj != null) {windowObj.focus()};return false;" class="normal" title="Wat mogen we hopen? Erik Borgman antwoordt.">Erik Borgman</a> &#8216;De theologen zijn helemaal terug op het intellectuele toneel, sterker nog, zonder theologie komen we geen stap verder, alhoewel velen dat enkele decennia geleden niet hebben zien aankomen&#8217;. Erik Borgman (1957), theoloog in Tilburg, en auteur van het &#8216;magnifieke&#8217; Metamorfosen, wordt geroemd vanwege zijn brede en diepgravende analyse van onze cultuur. Een van de weinige &#8216;echte, zelfstandige denkers&#8217; die ons land kent.
<a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Wetenschapmilieu/Artikel-Wetenschapmilieu/Jos-de-Beus-over-Jacques-van-Doorn.htm" onclick="windowObj = top.open('https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Wetenschapmilieu/Artikel-Wetenschapmilieu/Jos-de-Beus-over-Jacques-van-Doorn.htm','new27029','width=800,height=600,directories=yes,location=yes,menubar=yes,resizable=yes,scrollbars=yes,status=yes,toolbar=yes');if (windowObj != null) {windowObj.focus()};return false;" class="normal" title="Jos de Beus over Jacques van Doorn">Jacques (J.A.A.) van Doorn</a> Jacques (J.A.A.) van Doorn (1925) &#8216;verdient het om erkenning te krijgen&#8217;. Zijn stukken zijn altijd heel kritisch en tegendraads. Een &#8216;eclectisch, generalistisch en onbevangen&#8217; denker. Publicist en voormalig hoogleraar sociologie Van Doorn heeft met zijn politiek realisme het intellectuele klimaat in Nederland beïnvloed. Hij bracht realisme in het denken en schrijven, &#8216;zonder minachting van geschiedschrijving en sociale wetenschappen&#8217;.
<a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Wetenschapmilieu/Artikel-Wetenschapmilieu/Wat-is-vrijheid-van-meningsuiting-Marjolijn-Februari-antwoordt..htm" onclick="windowObj = top.open('https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Wetenschapmilieu/Artikel-Wetenschapmilieu/Wat-is-vrijheid-van-meningsuiting-Marjolijn-Februari-antwoordt..htm','new27029','width=800,height=600,directories=yes,location=yes,menubar=yes,resizable=yes,scrollbars=yes,status=yes,toolbar=yes');if (windowObj != null) {windowObj.focus()};return false;" class="normal" title="Wat is vrijheid van meningsuiting? Marjolijn Februari antwoordt.">Marjolijn Februari</a> Moraalfilosoof en schrijver Marjolijn Februari (1963) is &#8216;een prachtig denker&#8217;. In haar Volkskrant-columns komt haar juridische, kunsthistorische en filosofische scholing regelmatig tot uitdrukking. De &#8216;combinatie van ironie, maatschappijkritiek en ethische bezinning&#8217; maakt Februari uniek. &#8216;Haar werk is een hedendaagse vorm van intellectualisme dat herinnert aan het beste van Socrates&#8217;.
<a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Wetenschapmilieu/Artikel-Wetenschapmilieu/Wat-kunnen-we-weten-Gerard-t-Hooft-antwoordt.htm" onclick="windowObj = top.open('https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Wetenschapmilieu/Artikel-Wetenschapmilieu/Wat-kunnen-we-weten-Gerard-t-Hooft-antwoordt.htm','new27029','width=800,height=600,directories=yes,location=yes,menubar=yes,resizable=yes,scrollbars=yes,status=yes,toolbar=yes');if (windowObj != null) {windowObj.focus()};return false;" class="normal" title="Wat kunnen we weten? Gerard &rsquo;t Hooft antwoordt">Gerard &#8217;t Hooft</a> Het werk waarvoor natuurkundige Gerard &#8217;t Hooft (1946) de Nobelprijs heeft gekregen, is baanbrekend geweest; zijn eigenzinnige speculaties over dat wat voorbij het huidige front van de natuurkunde ligt, ten aanzien van kwantummechanica, zijn goed gefundeerd en zelfs &#8216;briljant&#8217;. Bovendien een &#8216;heel aardige communicator&#8217;, ondanks zijn geringe activiteit in het publieke debat.
<a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Wetenschapmilieu/Artikel-Wetenschapmilieu/Wat-is-filosofie-Rudy-Kousbroek-antwoordt.htm" onclick="windowObj = top.open('https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Wetenschapmilieu/Artikel-Wetenschapmilieu/Wat-is-filosofie-Rudy-Kousbroek-antwoordt.htm','new27029','width=800,height=600,directories=yes,location=yes,menubar=yes,resizable=yes,scrollbars=yes,status=yes,toolbar=yes');if (windowObj != null) {windowObj.focus()};return false;" class="normal" title="Wat is filosofie? Rudy Kousbroek antwoordt">Rudy Kousbroek</a> Schrijver en essayist Rudy Kousbroek (1929) is een &#8216;buitengewoon scherpzinnig en verfrissend&#8217; denker. Bovendien een groot stilist en een &#8216;ongekend veelzijdig&#8217; beschouwer van kunst, taal, wetenschap, Frankrijk en filosofie. &#8216;Een goede opruimer&#8217;. Bij sommigen wekt het wel verbazing dat deze aartsrationalist en PC Hooftprijswinnaar van 1975 lijstduwer werd voor de Partij voor de Dieren.
<a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Standaard-Media-Pagina/Wie-zijn-wij-Harry-Kunneman-antwoordt.htm" onclick="windowObj = top.open('https://www.vn.nl.kpnis.nl/Standaard-Media-Pagina/Wie-zijn-wij-Harry-Kunneman-antwoordt.htm','new27029','width=800,height=600,directories=yes,location=yes,menubar=yes,resizable=yes,scrollbars=yes,status=yes,toolbar=yes');if (windowObj != null) {windowObj.focus()};return false;" class="normal" title="Wie zijn &lsquo;wij&rsquo;? Harry Kunneman antwoordt">Harry Kunneman</a> Een filosoof die niet met alle winden meewaait, en bovendien verstand heeft van concrete, maatschappelijke domeinen is hoogleraar sociale en politieke theorie Harry Kunneman (1948). &#8216;Hij treedt op in ongelooflijk veel gremia en is geen monolithisch denker. Voelt verschrikkelijk goed de gesitueerdheid van het lot van mensen aan. Hij weet een verbinding te maken tussen zijn moraalfilosofie en de maatschappelijke praktijk&#8217;.
<a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Wetenschapmilieu/Artikel-Wetenschapmilieu/Bestaan-klassieke-vragen-nog-Annemarie-Mol-antwoordt.htm" onclick="windowObj = top.open('https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Wetenschapmilieu/Artikel-Wetenschapmilieu/Bestaan-klassieke-vragen-nog-Annemarie-Mol-antwoordt.htm','new27029','width=800,height=600,directories=yes,location=yes,menubar=yes,resizable=yes,scrollbars=yes,status=yes,toolbar=yes');if (windowObj != null) {windowObj.focus()};return false;" class="normal" title="Bestaan klassieke vragen nog? Annemarie Mol antwoordt">Annemarie Mol</a> Twents hoogleraar politieke filosofie Annemarie Mol (1958) is &#8216;onmiskenbaar een twintigste-eeuwse intellectueel&#8217;. Zo houdt ze zich bezig met &#8216;schijnbare banaliteiten, zoals de wc-loze sprinter, en gunt ze de filosofische hoofdrol die ze verdienen&#8217;. Mol stelt consequent de grote vragen, als: &#8216;Wat is subjectiviteit? Hoe toont het mondiale zich in het lokale? Wat is verantwoordelijkheid?&#8217;, die zij op experimentele wijze beantwoordt.
<a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Wetenschapmilieu/Artikel-Wetenschapmilieu/Wat-is-technologie-Jos-de-Mul-antwoordt.htm" onclick="windowObj = top.open('https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Wetenschapmilieu/Artikel-Wetenschapmilieu/Wat-is-technologie-Jos-de-Mul-antwoordt.htm','new27029','width=800,height=600,directories=yes,location=yes,menubar=yes,resizable=yes,scrollbars=yes,status=yes,toolbar=yes');if (windowObj != null) {windowObj.focus()};return false;" class="normal" title="Wat is technologie? Jos de Mul antwoordt">Jos de Mul</a> Een &#8216;erg originele denker&#8217; is de Rotterdamse hoogleraar filosofie van mens en cultuur Jos de Mul (1956). Als hij de actualiteit becommentarieert, doet hij dat &#8216;diepgaand en weet daarin zowel wat met de filosofische traditie te doen als een zinvolle bijdrage aan het debat te leveren&#8217;. De Mul doet vernieuwend onderzoek naar de informatiesamenleving, en hij onderscheidt zich van &#8216;de vele oppervlakkige analisten omdat hij ook heel veel van klassieke culturen weet en dat weet te verbinden met de hedendaagse cultuur&#8217;.
<a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Wetenschapmilieu/Artikel-Wetenschapmilieu/Wat-vermag-de-rede-Ad-Verbrugge-antwoordt.htm" onclick="windowObj = top.open('https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Wetenschapmilieu/Artikel-Wetenschapmilieu/Wat-vermag-de-rede-Ad-Verbrugge-antwoordt.htm','new27029','width=800,height=600,directories=yes,location=yes,menubar=yes,resizable=yes,scrollbars=yes,status=yes,toolbar=yes');if (windowObj != null) {windowObj.focus()};return false;" class="normal" title="Wat vermag de rede? Ad Verbrugge antwoordt">Ad Verbrugge</a> Universitair hoofddocent van de VU Ad Verbrugge (1967) is &#8216;vrij radicaal in zijn denken&#8217;. Hij uit een fundamentele kritiek vanuit een goed doordachte achtergrond waarvan de &#8216;boodschap breed is herkend, hij weet de tijdgeest te raken&#8217;. Verbrugge &#8216;participeert op een uitstekende manier als filosoof in het publieke debat&#8217;, soms wellicht een beetje te veel. &#8216;Het is te hopen dat hij op den duur zijn publieke optredens matigt om meer ruimte te krijgen voor het echte intellectuele werk&#8217;.
<a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Wetenschapmilieu/Artikel-Wetenschapmilieu/Is-god-dood-Michael-Zeeman-antwoordt.htm" onclick="windowObj = top.open('https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Wetenschapmilieu/Artikel-Wetenschapmilieu/Is-god-dood-Michael-Zeeman-antwoordt.htm','new27029','width=800,height=600,directories=yes,location=yes,menubar=yes,resizable=yes,scrollbars=yes,status=yes,toolbar=yes');if (windowObj != null) {windowObj.focus()};return false;" class="normal" title="Is god dood? Micha&euml;l Zeeman antwoordt">Michaël Zeeman</a> Michaël Zeeman (1958), literatuurrecensent en schrijver, vaart al twintig jaar met grote eruditie een onafhankelijke koers. Een &#8216;fenomenaal geheugen met dito verbindingsvermogen&#8217;. &#8216;Zijn talent om vijanden te maken is legendarisch en juist daaraan is behoefte in de gezellige kwekvijver van het Nederlandse debat&#8217;. Dit talent is wel &#8216;deels retorisch en dat is zijn zwakte&#8217;, maar zijn grote kennis en belezenheid maken hem tot een &#8216;excellente&#8217; kandidaat.
</div>

De intellectuele voorhoede volgens Vrij Nederland

<div class="wpg-element lead-bold">
Michaël Zeeman (1958) studeerde filosofie aan de universiteiten van Utrecht en Groningen. Hij is literatuurrecensent, schrijver, dichter, en freelance correspondent voor ‘de Volkskrant’ in Rome.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
‘Er gaat iets verwarrends uit van al die sterfgevallen in de wereld van de geest waarvan wij de afgelopen halve eeuw op de hoogte werden gebracht: terwijl je de rouwkaart juist uit zijn couvert haalt, zie je door het raam de betreurde juist springlevend voorbij komen. God was nog niet dood, of daar hadden we de moslims, de wedergeboren christenen, de biddende wereldleiders, de populairste paus ooit en nog wat van die eigenaardigheden. Juist nadat de Geschiedenis was heengegaan, viel de Muur in Berlijn, zeeg het communisme ineen en begonnen de historische gebeurtenissen elkaar in noodtempo op te volgen.
Geen poëzie meer mogelijk na Auschwitz, zoals Adorno heeft verklaard? Nooit is er meer poëzie geschreven dan de afgelopen zestig jaar. De ideologieën zijn doodverklaard op gezag van een fantastisch pretentieuze ideologie die nog minder tegenspraak duldt dan de eerdere, namelijk die van het neoliberalisme en het marktdenken.
Zo kun je nog wel even doorgaan: al het drastische relativisme ziet er van enige afstand uit als een hond die in zijn eigen staart bijt. Dat is ook telkens mijn grootste bezwaar tegen het rigide relativisme geweest: het is nooit écht zo, het is altijd een beetje koket – voor cultuurrelativisme heb je een Gold Card, goede contacten en een pittige positie nodig. In Soedan, waar ik nu even verblijf, is niemand cultuur-relativist.
Wat we wel kunnen – al kunnen we het schijnbaar niet zo goed meer – is ons verstand blijven gebruiken, kritisch blijven.
Zo heeft “het” grote verhaal een deuk opgelopen; laten we dan niet alle grote verhalen vervangen door één bizar slecht verhaal. “De” poëzie is schade berokkend, doordat het negentiende-eeuwse optimisme niet zo gezellig is als het claimde. Maar de vooruitgang tiert welig, optimist of pessimist. Let dus op de ?poëzie, zij bezingt de puist op ons voorhoofd. God is dood, maar wij zijn als de dood voor de gevolgen van Fitna en aanbidden Christopher Hitchens, auteur van God is niet groot. Rond Richard Dawkins is een piëtistische devotie ontstaan, Ayaan Hirsi Ali werd een zwarte madonna. Het is nodig ons verstand te blijven gebruiken en kritisch, zeer kritisch commentaar te blijven geven.
Kan dat zonder Groot Verhaal? Maar dat is het Grote Verhaal van de Westerse Beschaving!
Sinds ik in Rome woon, schrijf ik curieus genoeg meer over Nederland. De verbondenheid wordt sterker, juist door de afstand. De verruiming van het perspectief is zeker een verbetering: vanuit de coulissen krijg je een ander zicht op je eigen land.
Dat is zeker het geval bij de grote politieke vragen, die eigenlijk in alle klassieke landen van de Europese Unie hetzelfde zijn, alleen de reactie erop is anders. Met de immigratieproblematiek zie je in Nederland een veel heftiger reactie op een andere godsdienst dan in Italië. Dat komt: alle Italianen zijn katholiek. Een gelovige moslim vinden ze dan ook niet raar, zoals Nederlanders. Die denken dat godsdienst iets is waar we vanaf zijn, en reageren daar heel krampachtig op.’
</div>

Michael Zeeman

Is god dood? Michaël Zeeman antwoordt

<div class="wpg-element lead-bold">
Jos de Mul is hoogleraar filosofie van mens en cultuur aan de Erasmus Universiteit Rotterdam; momenteel gasthoogleraar aan de University of Michigan. In &#8216;De domesticatie van het noodlot&#8217; beschrijft hij hoe de moderne technologie de mens met de grenzen van maakbaarheid confronteert.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
&#8216;Technologie wordt vaak als iets moderns gezien, maar het is een definiërend kenmerk van de mens. Het vervaardigen van werktuigen onderscheidt de homo sapiens van zijn evolutionaire voorgangers. Maar hoewel wij de scheppers zijn van de techniek, beheersen we haar nooit volledig. De techniek heerst ook over ons. Dat geeft ons technologische handelen, zowel ten aanzien van de natuur als in politieke zin, een tragische dimensie. Dat inzicht vinden we al uitgedrukt in Griekse tragedies als Antigone en we zien het dagelijks bevestigd.
Volgens George Steiner rust Europa op twee pilaren: de joods-christelijke traditie en de rationele traditie die stamt uit de Griekse oudheid. Maar op dit moment zijn de Verenigde Staten veel christelijker dan het seculiere Europa en ook het geloof in technologisch kunnen is er sterker ontwikkeld. Wat de continenten van elkaar onderscheidt, lijkt mij nu vooral de derde pilaar te zijn waarop Europa rust: een sensibiliteit voor het tragische. Deze komt tot uitdrukking in de Griekse tragedies en in de Europese roman en film, maar ook in solidariteit met hen die door het noodlot worden getroffen en in de verzorgingsstaat.
Tragische gebeurtenissen komen overal ter wereld voor. Tragisch is wie door misrekening, verblinding of overmoed zelf zijn noodlot en dat van anderen bewerkstelligt. Aan goede bedoelingen ontbreekt het tragische helden meestal niet, maar zij bereiken precies het tegenovergestelde van wat ze nastreven. Ze roepen een unheimlich gevoel op, omdat ze zich voorbij het onderscheid tussen goed en kwaad bewegen. Wanneer Antigone tegen de wil van koning Kreon in haar broer begraaft, zegt ze uit liefde te handelen, maar ze stort de rest van haar familie en zichzelf in het verderf. Zowel Antigone als Kreon liggen op ramkoers omdat ze voor het absolute gaan. In het huidige politieke debat zien we datzelfde gebeuren met moslimfundamentalisten en verlichtingsfundamentalisten. Net als bij Antigone is Hirsi Ali&#8217;s moed te prijzen en ik twijfel er niet aan dat ze uit oprechte solidariteit met moslima&#8217;s handelt, maar het resultaat lijkt even contraproductief te zijn. Dat maakt ook Hirsi Ali tot een tragisch personage.
Bush is, vooropgesteld dat hij zelf gelooft in zijn missie in Irak en niet volstrekt cynisch is, eveneens een tragisch personage. Ook zijn handelen &#8211; &#8220;We&#8217;re going to bring democracy to Iraq!&#8221; &#8211; wordt gekenmerkt door misrekening, verblinding en overmoed. Door het blinde geloof in de ideologische en technologische superioriteit zijn de VS bevattelijker voor tragisch handelen dan Europa, dat zich meer thuis voelt in de rol van de wijze toeschouwer. Daarvoor hoeven we ons niet op de borst te kloppen, het is een inzicht dat duur is betaald. Europa heeft zijn tragische sensibiliteit betaald met een lange geschiedenis van bloedige oorlogen. En in onze kritiek op de oorlog in Irak mogen we niet vergeten dat de VS tijdens de Joegoslavische burgeroorlog de kastanjes uit het vuur moesten halen, omdat Europa werd verlamd door zijn tragische sensibiliteit. Ook hier geldt dat een teveel van het goede gemakkelijk verkeert in het tegendeel.&#8217;
</div>

Jos de Mul

Wat is technologie? Jos de Mul antwoordt

<div class="wpg-element lead-bold">
Annemarie Mol (1958) is hoogleraar politieke filosofie aan de Universiteit Twente. Recente publicaties: ‘The Body Multiple’ (een analyse van medische technieken die ziekten op uiteenlopende wijzen helpen kennen en behandelen) en ‘De logica van het zorgen’ (over hoe het ideaal van ‘kiezen’ botst met de realiteit van het leven met een ziek lichaam).
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
&#8216;Wie probeert klassieke filosofische vragen te beantwoorden, miskent dat filosofie zelf iets anders is geworden. Vroeger omvatte de filosofie in het westen alles wat nu wetenschap heet. Met de vraag &#8220;wat is de mens?&#8221; wordt niet meer bedoeld &#8220;hoe stroomt het bloed door onze vaten&#8221; of &#8220;waardoor klopt ons hart&#8221;, want dat soort vragen horen sinds een paar eeuwen bij de geneeskunde. De vraag wat &#8220;mensen&#8221; van &#8220;dieren&#8221; onderscheidt, stond in de negentiende eeuw centraal in de biologie, die zich toen als wetenschap vestigde. En hoe &#8220;de mens&#8221; zich verhoudt tot &#8220;God&#8221;, is in de theologie nog steeds aan de orde, maar in de filosofie niet meer. Filosofen zoals ik hebben de neiging om vragen zoals &#8220;wat is de mens?&#8221; niet te beantwoorden, maar te onderzoeken. Wat is dat voor vraag, wie stelt hem en waarom? Wordt er een hiërarchie mee gemaakt, zoals tussen slavenhouders en slaven, of tussen mannen en vrouwen? Of wordt er een gemeenschappelijkheid mee gevestigd, zoals in: we hebben allemaal mensenrechten, of we hebben allemaal eten nodig?
Hoewel de wetenschappen zich van de filosofie hebben afgesplitst, zijn filosofen nog wel toegerust om zich met die wetenschappen te bemoeien. Dat is van belang, want wetenschappelijke kennis en technieken zijn ingewikkeld. Leken hebben er lastig toegang toe. Met als risico dat ze óf sidderen van ontzag, óf de discussie plat maken door de resultaten van wetenschappelijk onderzoek weg te zetten als &#8220;maar een mening&#8221;. Dat is allebei weinig productief. Wat filosofen te bieden hebben, is dat we lastige vragen kunnen stellen, met respect, maar zonder ontzag. Niet op zoek naar schandalen, maar naar de alledaagse gang van zaken. Wat wordt er onderzocht en waarom, wat zit er vast aan de gebruikte methoden, aan de financieringsvormen? Dat zijn tegelijk technische en maatschappelijke vragen: hoe we de wereld kennen, heeft grote gevolgen voor hoe we haar veranderen.
Daarbij verandert ook het filosofisch repertoire. Kort gezegd: in de twintigste eeuw ging het ten aanzien van wetenschappen om de vraag: &#8220;Hoe kunnen we zeker zijn?&#8221; Welke methoden garanderen ons onbelemmerde toegang tot de werkelijkheid? Zekerheid is echter een illusie gebleken. Moet je dan doen alsof er alleen gratuite meningen bestaan, onderling inwisselbaar? Nee, we moeten met onzekerheid leren leven. Neem onderzoek naar de werkzaamheid van medische ingrepen, dat is gegoten in de vorm van kansen. Als zulk onderzoek leert dat een ingreep werkt in zestig procent van de gevallen, weet je nog niet of jij, de volgende patiënt, bij die zestig procent hoort, of bij de veertig procent die pech heeft. En zo zijn er veel soorten onzekerheid: aannamen in modellen, variabelen die onverwacht niet constant blijven. Het klimaat, het milieu, nieuwe infectieziekten, de mondiale voedselvoorziening: ze zijn allemaal zo complex dat de hoop op zekerheid, verstandig handelen alleen maar in de weg zit. Maar daarmee is alles nog niet willekeurig. Kolencentrales produceren heus warmte en hiv en malaria maken veel mensen dood. Maatschappelijk betrokken filosofen die over wetenschap nadenken, schuiven in deze eeuw dan ook een andere vraag naar voren: &#8220;Hoe verstandig te handelen terwijl onze kennis onzeker is?&#8221;&#8216;
</div>

Annemarie Mol

Bestaan klassieke vragen nog? Annemarie Mol antwoordt

<div class="wpg-element lead-bold">
Marjolijn Februari (1963) promoveerde in de filosofie. Ze is schrijver, essayist, jurist, moraalfilosoof, lid van adviescollege Degas ter bevordering van veiligheid in de burgerluchtvaart en columnist van ‘de Volkskrant’. Recentelijk verscheen haar roman ‘De literaire kring’.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
&#8216;Het recht is een prachtig exact systeem. Het is jammer dat er een odium omheen hangt dat het een onnozel vakgebied zou zijn, want het is een doortimmerd en doordacht geheel. Ik ben geen praktijkjurist, maar doe aan reflectie op juridische kwesties en beginselen. Dat is belangrijk en nodig, want het valt mij op dat er vaak wordt geargumenteerd op grond van onkunde van het rechtelijk systeem. Zo ook over vrijheid van meningsuiting. Veel mensen hebben verkeerde ideeën over wat grondrechten zijn. Belediging gaan ze daarom te lijf met argumenten uit de grondwet. Maar kwesties tussen burgers los je op met civiel recht, of, desnoods, als het uit de hand loopt, met strafrecht. De grondwet gaat allereerst over de verhouding tussen burger en staat. De staat heeft macht, maar die macht is niet onbeperkt: ze is gebonden aan de wet, dat is de kernboodschap van de grondwet. De grondwet geeft burgers recht tegenover de macht. Deze wetgeving is dus niet direct toe te passen op bijvoorbeeld een beledigende passage in een roman. Dan is iemand privé beledigd, dat is vooral een civiele zaak. Het is de taak van filosofen om voortdurend dit soort dingen uit te leggen, analyses en begripsanalyses te maken.
Discussie is &#8220;in&#8221;, de laatste tijd, maar je moet goed opletten dat je precies weet waar je het over hebt. Zo werd er laatst bij de verjaardag van de herziene Grondwet een enquête gehouden met de vraag: wat vind je ervan dat de rechter de wet niet aan de grondwet mag toetsen? Als je dat mensen voorlegt, zeggen ze allemaal: wat raar, dat zou wel mogelijk moeten zijn. Maar als je uitlegt dat het volk, vertegenwoordigd door het parlement, deel uitmaakt van de wetgevende macht, en je zegt: het volk mag de wet wel aan de grondwet toetsen, dan zouden ze juist heel tevreden zijn. De kwestie is namelijk niet of een rechter de grondwet niet mag toepassen, dat mag hij zeker wel, hij mag alleen geen wetten terzijde schuiven. Het is belangrijk dat meningen en beslissingen genomen kunnen worden op grond van kennis. Er wordt veel door elkaar geklutst. En het is de taak van de filosoof om te ontklutsen en te ontwarren.
In mijn positie als columnist ben ik onafhankelijk. Ik heb de universiteit verlaten, maar ik heb nog steeds een academische aanpak. Argumenten en kennis dien je op orde te hebben, en je moet niet vanuit bepaalde belangen redeneren. Ik spreek gelukkig niet namens een partij of instelling. Dat is het voordeel van eigen baas zijn en geen vaste baan hebben. Een filosoof die zich met het publieke debat bemoeit, moet dat zo onafhankelijk mogelijk doen, anders heb je er niets aan.&#8217;
</div>

Marjolijn Februari

Wat is vrijheid van meningsuiting? Marjolijn Februari antwoordt.

<div class="wpg-element lead-bold">
De Amerikaanse filosofe Judith Butler onderzoekt de grenzen van de vrijheid van meningsuiting. ‘Jullie minister-president had in zijn verklaring over de film van Wilders moeten zeggen dat hij de moslims in dit land, net als alle andere minderheden, zal beschermen tegen elke vorm van discriminatie.’
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
In de hal van het hotel staat een kleine vrouw. Ze geeft een slap handje en verontschuldigt zich onmiddellijk voor deze &#8216;American handshake&#8217;, maar dat komt: ze is niet helemaal lekker. &#8216;Een soort buikgriep, vermoed ik,&#8217; zegt ze bleekjes. De Amerikaanse filosofe Judith Butler, hoogleraar retorica en literatuurwetenschap aan de University of California in Berkeley, is een paar dagen in Nederland voor lezingen en symposia. Utrecht en Groningen zitten er al op, de volgende dag zal ze in De Balie in Amsterdam spreken over vrijheid van meningsuiting, en over wat woorden tot daden kan maken. De avond is uitverkocht, mensen die geen kaartje meer konden bemachtigen, zullen in een andere zaal van De Balie de discussie via een scherm kunnen volgen.
Veel belangstelling dus voor de filosofe die Nederland en vooral Amsterdam goed kent. Zes jaar geleden bezette ze de Spinoza-leerstoel aan de Universiteit van Amsterdam en was ze hier een paar maanden om college te geven. In die periode werd Pim Fortuyn vermoord en die gebeurtenis, alsook de commotie in Nederland in de daaropvolgende maanden, maakten indruk. Terug in de Verenigde Staten bleef ze de ontwikkelingen in Nederland volgen.
&#8216;Het gaat veel over vrije meningsuiting in Nederland, maar het valt me op dat die vaak wordt ingezet om gevoeligheden van minderheden aan te pakken.&#8217; Ze haalt het voorbeeld aan van Ayaan Hirsi Ali, die het recht om te kwetsen als democratisch vereiste zag. En van Theo van Gogh, die gelovigen van alle gezindten beledigde onder de vlag van vrije meningsuiting. Zo creëer je een culturele oorlog, vindt Butler, tussen aanhangers van vrije meningsuiting enerzijds en gelovigen anderzijds. &#8216;Het is triest dat Van Gogh vermoord is, en je moet te allen tijde zijn rechten verdedigen.&#8217; Maar, vraagt ze zich af, &#8216;waarom zijn er mensen die de columns van Van Gogh als hoogtepunt van onze individuele vrijheid zien?&#8217;
Zorgelijk vindt ze het ook dat Ayaan Hirsi Ali zich in het Nederlandse debat opwierp als de stem die van binnenuit de islam bekritiseerde. &#8216;Submission vond ik een slechte film, embarrassing. Hij zag eruit als een gladde Gucci-reclame, en dan die Amerikaanse stem die achter de sluier vandaan komt, bespottelijk. Er is zo veel belangrijk werk geschreven over de islam, er zijn praktijken, tradities, vrouwenbewegingen. Het is belachelijk om islamitische vrouwen te reduceren tot dit beeld van een onderdrukte en mishandelde vrouw op zoek naar vrijheid. Natuurlijk moeten we strijden tegen onderdrukking en geweld tegen vrouwen. Maar door net te doen of het een islamitisch probleem is, suggereer je dat het bij &#8220;ons&#8221; niet voorkomt, in onze zogenaamde moderne maatschappij. Maar natuurlijk komt het bij ons ook voor. Deze problemen reiken voorbij religie, ras en klasse.&#8217;
Ku Klux Klan Judith Butler (1956) maakte begin jaren negentig naam met Gender Trouble, een boek over uitsluiting op grond van geslacht. Sinds Simone de Beauvoirs De tweede sekse heerste het idee dat gender de culturele invulling is van de biologische sekse. Butler ging een stap verder: kijkend naar de mensen die ze in de homoscene van San Francisco om zich heen zag, de drag queens, butches en dykes, de travestieten, kwam ze tot de conclusie dat gender niet bij een sekse hoort, maar telkens opnieuw tot stand komt. Gender is iets dat je kunt kiezen, concludeerden sommigen hieruit, alsof Butler gender voorstelde als een kledingstuk dat je kunt wisselen: vandaag man, morgen vrouw. Maar zo simpel lag het niet; haar boek ging veeleer over de uitsluitende normen die de maatschappij op grond van sekseverschillen oplegt. Niet iedereen kan zijn sekse-identiteit of zijn seksualiteit vrijelijk uiten in een maatschappij waarin traditionele man-vrouwpatronen en heteroseksualiteit de norm zijn. Zelf lesbienne, Joods en fervent voorvechter van homorechten, nam Butler het op voor minderheden als travestieten, transseksuelen en transgenderisten.
Hierna verbreedde ze haar focus van feminisme en &#8216;sexual politics&#8217; naar politieke filosofie, ethiek, psychoanalyse en cultuur- en literatuurtheorie. Terugkerende factor in haar werk is altijd het opkomen voor minderheden.
Excitable Speech, dat vorig jaar in Nederlandse vertaling verscheen als Opgefokte taal, is een boek uit 1997 waarin ze Amerikaanse kwesties inzake vrijheid van meningsuiting aansnijdt. Hoewel je die kwesties niet zomaar kunt overzetten op de Nederlandse situatie &#8211; in de Verenigde Staten valt vrijheid van meningsuiting onder het First Amendment, dat voorrang heeft boven alle andere rechten &#8211; is het toch ook voor Nederland actueel. Butler analyseert in het boek stap voor stap wat er precies gebeurt wanneer discussies over vrijheid van meningsuiting versus hate speech gejuridiseerd worden. Wanneer wordt het verbieden van kwetsende uitingen censuur? Hoe bepaal je wat kwetsend is? En, misschien wel de crux van het boek: hoe kun je bepalen wanneer een taaluiting daadwerkelijk een kwetsing is, wanneer zijn woorden ook echt daden? Ze laat een taaltheoretische analyse los op een paar concrete, Amerikaanse voorbeelden. Het verbod door het Amerikaanse leger op het uit de kast komen van homoseksuelen in het leger omdat dat bedreigend zou zijn voor medesoldaten. Radicale feministen die probeerden tot een wettelijk verbod op pornografie te komen &#8211; geschokt was Butler daarover: feministen die censuur nastreefden! Stond feminisme niet voor vrijheid en gelijkheid?
Wat al deze kwesties met elkaar gemeen hebben, is dat er werkzaamheid aan woorden werd toegekend. Wanneer een uiting alleen een uiting is en geen handeling, kun je haar in de Verenigde Staten vanwege het absolutisme van de vrijheid van meningsuiting niet verbieden. Maar wanneer zijn woorden ook echt daden? Je had de rechtszaak tegen de Ku Klux Klan, die aangeklaagd werd voor het verbranden van kruizen voor het huis van een zwarte familie. Dat viel volgens de rechter onder de vrijheid van meningsuiting, terwijl, zegt Butler, zo&#8217;n dreigende menigte voor het huis van een zwarte familie toch overduidelijk meer is dan een expressie van een mening.
Taal is &#8216;performatief&#8217;, volgens Butler, dat wil zeggen dat taal meer is dan alleen een verwijzing naar de werkelijkheid. Taal kan zelf een handeling zijn. Dat is bijvoorbeeld het geval bij uitspraken als &#8216;ik beloof je&#8217; (de belofte komt tot stand in het uitspreken ervan) of wanneer een rechter zegt: &#8216;Ik veroordeel u&#8217; (de veroordeling ís de uitspraak).
Taal en beelden kunnen kwetsen, zeker. Maar je kunt niet zomaar stellen dat een gewelddadig beeld ook daadwerkelijk oproept tot geweld. Daarom is het volgens Butler nodig om telkens opnieuw vast te stellen wat we verstaan onder vrije meningsuiting.
Grotesk Wat valt Butler op in de commotie rondom de film van Geert Wilders? &#8216;Ik merk dat mensen zowel bang als opgewonden zijn over de aanstaande gebeurtenis. De film komt maar niet uit, ik heb zonet nog even gekeken op internet maar er is nog steeds niets te vinden. Wat ik ervan weet, is dat Wilders wil gaan laten zien dat de Koran een fascistisch boek is, en dat de islam gewelddadig is. Hoe kan hij zo onwetend zijn? Hij laat zien geen enkel begrip te hebben van de Koran, van Koraninterpretaties of van wat islamitische geleerden erover hebben geschreven.
Elke andere culturele uiting die iemand zou aanbieden voor uitzending op televisie, zou aan bepaalde kwaliteitseisen onderworpen worpen, namelijk: is het goed? Is het belangwekkend? Voegt het iets toe, kloppen de feiten, is het interessant? Maar deze film is gaan staan voor het principe van vrijheid van meningsuiting, en mensen raken in de war. Wilders vindt: de film moet vertoond worden, anders gaat dat in tegen de vrijheid van meningsuiting. Maar dat is een verkeerde interpretatie. Vrijheid van meningsuiting houdt niet in: alles wat je zegt is goed, of alles wat je zegt is het waard om naar te luisteren. Vrijheid van meningsuiting houdt in dat je debatteert. In dit geval: over wat waardevol is om op televisie te tonen, over wat waardevol is om publieke discussies over te voeren, zelfs over wat vrijheid van meningsuiting inhoudt.&#8217;
Butler pauzeert even. Weg is de bleekheid, vol vuur vervolgt ze haar betoog. &#8216;Het lijkt erop dat Wilders vindt dat hij het recht heeft om zijn film te laten zien bij een omroep, zonder evaluatie of beoordeling vooraf. Maar niemand heeft dat recht.&#8217; Ze moet er een beetje om lachen. &#8216;Stel je voor&#8217;, denkt ze hardop, &#8216;dat we allemaal het recht zouden hebben om onze eigen denkbeelden op televisie te mogen uiten, je moet er niet aan denken. Sommigen van ons hebben geluk en krijgen die kans, maar niemand heeft het absolute recht zijn film gedistribueerd te krijgen, of zelfs wat hij zegt in zijn film, geratificeerd te krijgen door de regering van Nederland. Als Wilders denkt dat hij dat recht heeft, is dat naar mijn mening grotesk.&#8217;
Bovendien geeft hij een heel absolutistische en individualistische invulling van vrijheid van meningsuiting. Maar vrijheid van meningsuiting is, net als vrijheid, nooit iets van een individu alleen, zegt Butler. Het komt tot stand in een sociale omgeving, een maatschappij. Iemand kan pas vrij zijn wanneer anderen dat ook zijn. &#8216;We zijn allemaal afhankelijk van elkaar om vrij te kunnen zijn.&#8217;
Dus moet een regering zijn burgers beschermen tegen inbreuken op die vrijheid. Butler heeft zich erover verbaasd hoe weinig er vanuit de Nederlandse regering is gezegd over de kwestie rond de film van Wilders. &#8216;Ik snap niet dat de regering zo bang is. Ze zou veel meer kunnen doen, en juist als ze bang is voor haar diplomatieke banden met andere landen, moet ze opstaan tegen discriminatie, zeggen dat Nederland het niet tolereert wanneer een deel van zijn bevolkingsgroep wordt aangevallen. Een regering moet opkomen voor haar minderheden, voor een toekomst van Nederland die hoe dan ook multicultureel zal zijn, met alle soorten religies. Jullie minister-president had in zijn verklaring moeten zeggen dat hij de moslims in dit land, net als alle andere minderheden, zal beschermen tegen elke vorm van discriminatie.&#8217;
Maar is het ook zinvol om in dit geval deze film te verbieden? &#8216;Ach. De film hoeft niet gecensureerd te worden om je ertegen te verzetten. Hij kan zijn eigen leven gaan leiden op internet, zoals zoveel haatdragende filmpjes. Soms kun je een werk dat duidelijk geen begrip heeft van het onderwerp waar het over gaat, beter marginaliseren. Als hij getoond wordt, doe het dan in een context waarin dialoog mogelijk is, en kritiek. Maar voor alles moeten we er geen test van vrije meningsuiting van maken, terwijl het onderdeel is van een politieke poging om de integratie van de moslimgemeenschap in Nederland tegen te gaan.&#8217;
In dit soort gevallen, zegt Butler, wanneer er sprake is van kwetsende uitingen onder het mom van vrije meningsuiting, moet je goed uit elkaar halen wanneer iets een vrije uiting van ideeën is, en wanneer iets een handeling of gedragswijze is die aanzet tot geweld &#8211; in de naam van vrijheid. Alleen in het tweede geval kan de uiting een strafbaar feit zijn. &#8216;En dan moet je nog de kwetsende of gewelddadige afbeelding onderscheiden van het geweld of de kwetsingen die er mogelijk uit voortvloeien. Vervolgens kun je gewoon kijken naar hoe er wordt omgegaan met andere racistische en antisemitische uitlatingen in Nederland. Vervang &#8220;islam&#8221; door &#8220;joods&#8221; in Wilders&#8217; uitspraken, zouden we dan dezelfde reactie hebben? Het zou beoordeeld moeten worden als elke andere vorm van discriminatie.&#8217;
Moslim-homokroegjes Nederland is de afgelopen jaren veranderd, ziet Butler. &#8216;Er is hier veel gebeurd, met de moorden op Pim Fortuyn en op Theo van Gogh. Mensen zijn in verwarring.&#8217; Ook in de homobeweging in Nederland bemerkt ze een zorgwekkende verandering. &#8216;Ik zie mensen uit linkse kringen die bang zijn geworden voor moslims, het idee hebben dat de islam hun vrijheden zal afnemen.&#8217; En dat terwijl voor haar de emancipatiestrijd tegen homofobie en tegen ongelijkheid tussen mannen en vrouwen, de strijd voor seksuele vrijheden, altijd is samengegaan met de strijd tegen racisme. Het is voor Butler vanzelfsprekend om samen te strijden tegen elke vorm van discriminatie. &#8216;Minderheden moeten samenwerken, allianties aangaan.&#8217;
Is dat niet een utopische gedachte? Een orthodoxe moslim zal niet snel homoseksualiteit accepteren. Ze stuift op: &#8216;Kijk om je heen, de werkelijkheid is veel complexer! Er zijn toch een heleboel homo&#8217;s in de Arabische wereld, er zijn moslim-homokroegjes in Berlijn. Als je samenwerking als een onmogelijkheid ziet, neem je het meest orthodoxe voorbeeld van een religieuze minderheid en het meest libertaire voorbeeld van de homogemeenschap, en dan stel je je voor dat die in conflict zijn. Maar je kunt best samenkomen als bondgenoten zonder het over alles eens te zijn. Je kunt je gezamenlijk tegen regeringsbeleid verzetten, terwijl je ook meningsverschillen hebt. Agree to disagree, dat is geen harmonie, geen utopie, het is strijd.&#8217;
Begin dit jaar verspreidde Boomerang een kaart met het beeld van Anne Frank met een palestijnensjaal om. Het CIDI, Centrum Informatie en Documentatie Israël, protesteerde hevig tegen verspreiding van de kaart omdat het symbool van de holocaust verbonden werd met het symbool van de Palestijnse strijd tegen de Israëliërs. Waarop de makers van de kaart, die overigens een vredelievend beeld voor ogen hadden, zich beriepen op de vrijheid van meningsuiting. Wat vindt Butler van deze kwestie? Ze tuurt aandachtig naar de kaart. &#8216;Ik zie geen controverse,&#8217; zegt ze voorzichtig. &#8216;Ik ben zelf nakomeling van slachtoffers van de holocaust, mijn grootouders zijn omgekomen in het concentratiekamp, antisemitisme is iets waar ik erg waakzaam voor ben. Maar dit vind ik een mooi beeld, niet provocerend. Een goed voorbeeld ook van een alliantie. Eigenlijk is het zelfs al realiteit: er zijn veel Israëlische vrouwen die solidair zijn met de Palestijnen, die protesteren tegen de Gazastrook.&#8217; Ze kijkt nog wat langer naar de kaart, zegt dan verheugd: &#8216;Kijk! Ze is blij. Anne is een ally, een bondgenoot.&#8217;
</div>

Filosofe Judith Butler: ‘Ik snap niet dat de regering zo bang is’

Jeugdliteratuur / Levensverhalen
&#8216;De Volendam-brand, de multiculturele problematiek, het gedoe op het vmbo, je ziet er niets van terug in de jeugdliteratuur.&#8217; Jeugdboekenschrijver Edward van de Vendel vindt dat Nederlandse kinderboeken de wereld van hedendaagse jongeren te weinig weerspiegelen. Daarom komt nu op zijn initiatief bij Querido de Slash-serie uit: een kinderboekenauteur schrijft het echte levensverhaal op van een jongere die iets bijzonders heeft meegemaakt. Klinkende namen als Bibi Du­mon Tak en Daan Remmerts de Vries doen mee. Het eerste boek in de reeks, De gelukvinder, is geschreven door Van de Vendel zelf. Het is het verhaal van Anoush Elman, die op zijn twaalfde met zijn familie uit Kabul naar Nederland is vertrokken op de vlucht voor de taliban. Ha­ma­yun heet de jongen in het boek, hij zit in havo 4 en wil filmer worden. Aangespoord door een lerares schrijft hij een toneelstuk over wat hij heeft meegemaakt. De kleurrijke beschrijvingen van Afghanistan zijn wat De vliegeraar-achtig, maar de frisse, jeugdige bravoure-taal van de rap vernederlandsende puber maakt veel goed. Beklemmend is dat het allemaal strak op een happy ending lijkt af te stevenen &#8211; Hamayun haalt aandoenlijk kattenkwaad uit op het AZC met zijn vriendjes en wordt verliefd op de Syrische Ouaffa &#8211; maar het asielverzoek wordt afgewezen en het gezin gaat de illegaliteit in. Dat geldt ook voor Anoush zelf. Die is nu bezig met zijn vierde poging tot asielaanvraag
In Vrij Nederland 23 februari 2008: Herstel Bij de recensie in VN 07 stond een nooit uitgevoerd ontwerp van het boekomslag van De gelukvinder door Edward van de Vendel. Hiernaast het boek zoals het in de winkel ligt.
Edward van de Vendel: ‘De gelukvinder’, Querido, 335 pagina’s, € 13,95?Zie www.slashboeken.hyves.nl

Echt waar

Wanda Reisel wint de Anna Bijns prijs
‘Er zijn natuurlijk ook mannelijke schrijvers die er geen hout van kunnen.’ Wanda Reisel, winnaar van de Anna Bijns Prijs, de tweejaarlijkse literaire prijs voor vrouwelijke auteurs, formuleert niet altijd even subtiel als het gaat over ongelijkheid tussen mannen en vrouwen in de literaire canon. Niet omdat ze zich als vrouw achtergesteld voelt, helemaal niet. Eigenlijk houdt ze zich liever niet bezig met de achterstelling van welke minderheid dan ook, vrouwen, joden, negers, homo’s. Vrouwelijke schrijvers, in dit geval. Want: zodra je het gaat hebben over de verschillen en onrechtvaardigheden en waar die uit voortkomen, barsten de clichés los. In het debat dat het afgelopen jaar kortstondig op de opiniepagina’s van de Volkskrant en Trouw woedde, over de vraag waarom vrouwelijke auteurs bijna nooit in de prijzen vallen, buitelden Libris-juryvoorzitter Cox Habbema en de critici Ingrid Hoogervorst, Aleid Truijens en Marja Pruis over elkaar heen in hun pogingen hier iets zinnigs over te zeggen. Zoals: dat vrouwen over persoonlijke, onbenullige vrouwenzaken schrijven, die alleen voor vrouwen interessant zijn. Mannelijke juryleden zouden om die reden geen waardering kunnen opbrengen voor boeken van vrouwelijke auteurs, zoals Hoogervorst meent. Truijens en Pruis reageerden hier fel op.
Vanachter haar vrolijk gekleurde bril zegt Reisel licht geërgerd: ‘Het gaat niet alleen om de inhoud, maar ook om hóé je schrijft. Je kunt als je geniaal bent een roman over het telefoonboek schrijven.’
Negentig procent fictie
Toch is haar laatste boek, Witte liefde, waarmee ze de Anna Bijns Prijs heeft gewonnen, een persoonlijk verhaal: ‘typisch vrouwelijk’ dus, volgens sommigen. ‘Ik heb natuurlijk wel gebruik gemaakt van die trend,’ zegt ze met een grijns. Dan, serieus: ‘Er is veel belangstelling voor het persoonlijke. Je ziet het bij de waardering van zo iemand als Kluun: het blijkt ineens een meerwaarde dat hij zijn vrouw écht verloren heeft. Maar maakt dat het tot een beter boek?’ Kitsch, vindt Reisel, het is een misvatting dat autobiografische verhalen interessanter of echter zijn. ‘Dat is gebaseerd op het idee, dat ooit heel goed door W.F. Hermans is geformuleerd, dat de realiteit geordend zou zijn, dat die volgens bepaalde wetten verloopt. Maar het tegendeel is het geval: dat maken wíj ervan. Iedereen verzint een lijn in zijn eigen leven. Ik maak een verhaal uit de chaos die de werkelijkheid in feite is.’
Die ‘nieuwe blik’ die de schrijver op het zogenaamde echte leven werpt, is juist een meerwaarde, vindt Reisel; het zou een beperking zijn als je je alleen aan de ‘realiteit’ moet houden. ‘Het “echt” van de autobiografie is geen garantie voor boeiende materie voor een roman, en al helemaal niet zaligmakend.’
Ze baseerde haar laatste roman wel op auto­biografische gegevens. Witte liefde gaat over een getrouwde Nederlandse vrouw die op het tropische Curaçao de liefde van haar leven beleeft – met een getrouwde man. Die vrouw, dat is haar moeder. Op het omslag prijkt een foto van een dame, Reisels echte moeder, gefotografeerd door Jacques Reisel, zien we in het colofon – haar vader. ‘Maar mijn boek is negentig procent fictie. Ik wist en weet niets over het liefdesleven van mijn moeder. Sommige mensen begrijpen niet dat ik een dergelijke affaire van mijn eigen moeder juist heel spannend vind, dat ik er zo over kan schrijven. Maar ik kijk er vanaf een afstand naar, met een schrijversoog. Ik graaf als een archeoloog mijn eigen geschiedenis op.’
Ze kon daar pas aan beginnen toen beide ouders overleden waren. ‘Ik denk dat iedereen die zijn ouders heeft verloren, dit kan beamen: als ze dood zijn, ga je ze pas als personen zien. De verhouding ouder-kind wordt losgekoppeld en plotseling vraag je je af: wat voor iemand was mijn moeder eigenlijk?’
Al heel lang wilde Reisel een boek maken over haar kinderjaren in de jaren vijftig op Curaçao. Het gezin Reisel, met zes kinderen, woonde twaalf jaar op het eiland. Maar Wanda Reisel was vier toen ze in 1960 teruggingen naar Nederland, te jong om echte herinneringen te hebben. Het vertrek was halsoverkop. Haar broer van twaalf was omgekomen bij een auto-ongeluk en het was voor de ouders onmogelijk om er te blijven. ‘Een paniekerige tijd.’
Ze dacht altijd dat ze helemaal geen herinneringen had aan die tropenjaren: de enige beelden die ze had, waren de achtmillimeterfilmpjes die haar vader had geschoten, eindeloos veel bijna documentaire-achtige beelden. ‘Wel had ik een soort sprookjesbeeld over een rond huisje met een lichtblauwe sloot eromheen waarin goudvissen zwommen, en met stenen erin naar de voordeur toe. Binnen woonde de kip met de gouden eieren. Ik dacht: dat heb ik uit een sprookje. Totdat ik het een keer aan mijn oudste broer vertelde, en die zei: maar dat huisje bestaat echt! Het bleek het huis van mevrouw Sterenthal te zijn, op Curaçao, waar wij wel eens gingen spelen. Mijn broer vertelde dat daar eens een kip naar binnen was gelopen die op tafel een ei had gelegd. Dat sprookjesbeeld bleek mijn enige echte herinnering te zijn aan dat eiland.
Als dat waar is, wil ik dat wel eens meemaken, dacht ik, en ik zei in 1992 tegen mijn moeder: ga mee! Laat mij die dingen zien, vertel me alles, van vroeger. Ik heb een camera geleend en ben met haar alle mensen afgegaan die ze nog kende van vroeger, vrienden, kennissen, personeel.’
Liefdesaffaire
Voor Reisels moeder was het ook voor het eerst sinds 1960 dat ze terugging. Een belangrijke, zeer persoonlijke ervaring, voor moeder en dochter. ‘Mijn broer ligt daar begraven. We zijn naar dat kerkhof geweest, een mooie sefardische begraafplaats. We hebben zeker een half uur lopen dwalen, mijn moeder had geen idee waar hij lag, dat bleek ze te hebben verdrongen. Toen we het graf eindelijk vonden, vertelde ze dat ze nooit afscheid van hem had kunnen nemen. Zij was in de Verenigde Staten op het moment dat hij verongelukte, en vanwege de hitte en volgens joods gebruik, werd hij meteen begraven. Ze heeft zijn lichaam nooit meer gezien.
Het rare was: in Nederland bestond hij niet, thuis spraken we nooit over hem. Ik wist niets van hem, behalve dat één keer per jaar, als hij op zijn verjaardag herdacht werd, iedereen ging huilen. Dan begreep ik totaal niet wat er aan de hand was. Maar op Curaçao was het Paultje dit, Paultje dat. Hij leefde daar nog.’
Ze is even stil. Over haar broer heeft ze niet geschreven. Het gezin in Witte liefde bestaat uit slechts een kind met haar ouders. ‘De werkelijkheid is veel en veel ingewikkelder, ook ongeloofwaardiger, dan ooit in een boek is ?samen te vatten.’
Haar moeder vertelde meer. Ook over haar liefdesaffaire op het eiland. Ze hebben zelfs ?samen de vroegere minnaar opgezocht. ‘Ik zag hoe die twee met elkaar omgingen, vertrouwelijker dan ik ooit mijn ouders samen had ?gezien, er ging een wereld voor me open. Hij was een erudiete figuur, hun verhouding moet bijzonder zijn geweest, ze vertaalden samen poëzie. Hij was heel open, vertelde: “Ik was zo verliefd op je moeder, als ik haar auto bij de supermarkt zag staan, begon mijn hart al te bonken.” Toen wist ik: hierover ga ik een roman schrijven.’
Vrouwelijk verzet
Wanda Reisel deed grondig onderzoek voor Witte liefde, ging nog een paar keer terug naar Curaçao. ‘Ik wilde alles weten, vooral de dagelijkse dingen: waar gingen we zwemmen, waar haalde je de boodschappen, wat deden al die vrouwen de hele dag?’ Ze heeft de sfeer van de tropen goed weten vast te leggen, niet alleen volgens de Anna Bijns Prijs-jury die haar stijl roemt als ‘precies, puur, en prachtig’. Het grootste compliment kreeg Reisel van mensen die op het eiland zijn opgegroeid: ik róók het weer.
‘Het was spannend om mijn eigen verleden te zien groeien,’ vertelt Reisel. ‘Ik probeer mijn moeder te verklaren, in het boek. Mijn vader was een dominante en autoritaire man, maar ook intelligent en veelzijdig, ik bewonderde hem als kind. Moeder was de gevoelsmatige, associatieve, en hoewel ik heel close met haar was – we hadden een eigen taaltje samen – vond ik haar niet zo sterk. Ik kon me moeilijk met haar identificeren. Mijn vader had de macht. Maar dat dat stille van mijn moeder een soort rebellie was, kreeg ik pas later door. In haar hoofd leidde zij een heel eigen leven, naast het netjes de kinderen ?opvoeden en echtgenote-van zijn.’
Eigenlijk de klassiek vrouwelijke manier van verzet, denkt Reisel: ‘De strategie van “klets maar wat, vent, ik doe wel wat ik zelf wil”. Ik geloof dat, hoewel er heus slachtoffers zijn, de meeste vrouwen bijzonder sterk zijn en hun eigen oplossingen creëren.’
In het boek zit een subtiele verwijzing naar de machtsverhouding tussen de ouders. Wanneer de bedrogen echtgenoot – die overigens zelf ook een affaire heeft – zijn vrouw en haar minnaar op heterdaad betrapt, volstaat zijn opmerking:
‘“Je chequeboek.”
“Wát zeg je?”
“Je hebt me wel gehoord.”’
Vrouwen die hun eigen oplossingen creëren, kun je een literaire prijs voor vrouwelijke ?auteurs, opgericht door vrouwen, daar ook onder scharen? Reisel is er nog niet uit. ‘Er is zeker iets scheef in de aandacht voor mannelijke en vrouwelijke schrijvers, maar het is de vraag of voorkeursbeleid de oplossing is.’ Toch, na drie nominaties, voor de AKO- en tweemaal voor de Libris Literatuurprijs, wil ze ook wel eens echt aan de beurt zijn. ‘Het is als met Mens-erger-je-niet: als je op het bord wilt komen, duurt het vreemd genoeg soms eindeloos voor je een zes gooit.’
De uitreiking van de Anna Bijns Prijs aan Wanda Reisel is op zondag 3 februari om 15.00 uur in De Balie in Amsterdam. ?De middag begint met een debat tussen hoogleraar Moderne Nederlandse Letterkunde Marita Mathijsen, theatermaker Jos van der Schot en auteur Christiaan Weijts over de vraag in hoeverre de literaire canon door mannelijke literaire eigenschappen wordt gedomineerd. ?Zie www.annabijnsprijs.nl.
Alle romans en toneelstukken van Wanda Reisel zijn uitgegeven door Querido. Dit najaar verschijnt haar zesde roman, ‘Die zomer’.

‘Ik probeer mijn moeder te verklaren’

Houellebecq zonder tekst (1)
Terwijl elders in het gebouw de geest van voormalig hoofdredacteur Martin van Amerongen wordt opgeroepen en aan de Meningenbar een mening kan worden gekocht, wordt in de grote zaal naarstig gezocht naar een asbak. Michel Houellebecq staat bij de microfoon, klaar om een verhaal voor te lezen voor het publiek dat bijeen is in de Stadssschouwburg ter ere van honderddertig jaar De Groene Amsterdammer. Houellebecq staat geprogram­meerd tijdens het debat ‘Pornonorm: probleem of verschijnsel’, samen met een evolutionair bioloog, een psychologe gespecialiseerd in wat porno met kinderen doet en journaliste Ingeborg Beugel.
Het is stil, de schrijver rookt. Zijn tolk buigt haar hoofd naar hem toe, hij zegt iets. ‘Het spijt me, de tekst, ik weet niet uit mijn hoofd,’ vertaalt ze met zwaar Frans accent. ‘Monsieur Houellebecq, hij wil graag de tekst in het Frans.’ Voor hem ligt alleen de Nederlandse tekst.
‘Interessant,’ zegt de panelleidster. ‘We dachten dat hij die zelf zou meenemen.’ Naast Houellebecq zit een kunstenares die vagina’s knutselt van plakjes zalm. Dit wordt geprojecteerd op een groot scherm. ‘U hoeft het niet in het Nederlands voor te lezen, dat zullen we u niet aandoen,’ zegt de panelleidster. Houellebecq zwijgt, rookt. Een horde fotografen flitst zijn portret.
‘Blijft u staan?’ ‘Oui, d’accord.’
Iemand anders leest het verhaal voor in het Nederlands, het gaat over een videosalon waar mannen naar pornografie kijken waarin martelingen, verkrachtingen en sadistisch geweld voorkomen. Daarna is er paneldiscussie.
Eerste vraag aan Houellebecq: ‘Is pornografie de kanker van deze tijd?’ Fluisterend overleg tussen de schrijver en zijn tolk. ‘Van deze vraag, hij houdt niet,’ zegt de tolk. ‘Kanker is kanker.’ Geschuifel met stoelen. Er komen meer vragen, over extreem gewelddadige pornografie, en of dat de seksualiteit beïnvloedt. ‘Pornografie en realiteit, ze hebben niets met elkaar te maken,’ zegt Houellebecq via de tolk.
Dan volgt de uitsmijter: ‘Maar dat betekent niet, dat ik nodig denk, wat het is.’ Triomfantelijk kijkt de tolk de zaal in. Er wordt voorzichtig geapplaudisseerd. Houellebecq rookt. De kunstenares is klaar met de zalm-­vagina’s. Vrolijk op een dienblad prijken ze als borrelhapjes, met een feestelijk prikkertje erdoorheen. Ze worden aangeboden aan de schrijver.
Padu Boerstra
Houellebecq zonder tekst (2)
Alle sprekers krijgen zo’n kuthapje en ik eet dat van Houellebecq ook maar op, want hij blieft ’t niet. De schrijver, klein, ongezond en zo te zien dronken, stuurt zijn vertaalster op me af. Wie ik ben en wat ik doe?
Ik was vereerd dat ik werd uitgenodigd voor een debat over porno met mijn held Houellebecq. Ik heb nu eenmaal de neiging verliefd te worden op schrijvers die ik geweldig vind. Maar mijn idool is zojuist behoorlijk van zijn voetstuk gevallen.
Ik kijk hem aan en vraag of hij me niet zelf kan vragen hoe ik heet. Bang kruipt hij weg achter de rug van zijn tolk. ‘Hij houdt er niet van om zelf vragen te stellen,’ verduidelijkt ze.
Even later tref ik hem helemaal achterin Café Cox, omringd door onduidelijke types. De gespreksleidster biedt voor de zoveelste keer haar excuses aan voor de zoekgeraakte tekst.
Denk je dat porno tot meer geweld en verkrachtingen zal leiden, vraag ik aan de schrijver om het ijs te breken. Enfin, uh non, je ne sais pas… finalement… enfin&#8230; sje pas. Hij doet verwoede pogingen om me vooral niet aan te kijken.
Heb je zelf ooit wel eens seks? Enfin, uh non, je ne sais pas…­ finalement … enfin&#8230; sje pas.
Ja maar die seksscènes van jou, die liegen er niet om. Verzin je dat dan allemaal of heb je toch enige ervaring waaruit je put? Enfin, uh non, je ne sais pas… finalement… enfin&#8230; sje pas.
Oké: wanneer heb je voor het laatst seks gehad? Vorig jaar? Een paar maanden geleden? Enfin, uh, nous sommes en quel mois maintenant?
Ik krijg enorme zin om hem door elkaar te rammelen. Een blond, zwijgend meisje aan de andere kant van de tafel kijkt nauwlettend toe. Wie is dat? vraag ik. Dat is Fanny, die is overal waar ik ben, zegt hij.
Eindelijk iets dat ik begrijp. O, ze is een groupie? Ze houdt van je? Hij knikt. En jij van haar? Geen antwoord.
Voor het eerst die avond kijkt hij me aan. Vind je mijn seksscènes echt zo goed? vraagt hij. Ik vertel dat ik die scène met Valérie in Cuba met het dienstmeisje schitterend vond. En die scène van Bruno die masturbeert onder een krant is ook niet mis.
Oui, uh, enfin… non, oui, c’était pas mal la séquence de Bruno…
Hij lacht, voor het eerst. Ik ben uitgeput en stel voor om terug te gaan naar de schouwburg waar nu gedanst wordt. Enfin, uh non, je ne sais pas… finalement… enfin&#8230; sje pas.
Ik sjor hem in zijn jas en neem hem mee. We lopen op de voet gevolgd door het groepje en Fanny langs de posters waarop zijn toneelstuk Platform wordt aangekondigd, maar hij ziet niks en heeft moeite om aan mijn arm overeind te blijven.
Opgelucht stort ik me in het dansgewoel, zo ver mogelijk bij hem vandaan. Als ik even later naar de wc ga, zie ik Houellebecq op de trap ongegeneerd innig kussen met Fanny. Enfin, zij kust en hij laat het gebeuren.
Ingeborg Beugel
Streng regime in Slotervaart
Het Turkse internaat Ekmel biedt doordeweeks onderdak aan tachtig jongens van wie de ouders het moeilijk vinden hen adequaat bij hun schoolwerk te begeleiden. Het internaat in Amsterdam-Slotervaart is op islamitische grondslag gestoeld, de moskee ligt pal onder de slaapzalen van de jongens. Maar islamitisch of niet, Ekmel wérkt. De schoolprestaties van leerlingen gaan zienderogen vooruit. Er heerst een streng regime, vroeg op, corvee, naar school, ’s middags huiswerk onder begeleiding, samen eten, bidden en naar bed. Ekmel houdt nauw contact met de ouders en met de scholen van de jongens.
Ekmel en nog twee organisaties die huiswerkbegeleiding geven aan allochtone scholieren, De Witte Tulp en de Weekendacademie, ontvouwen vandaag hun plannen in de Amsterdamse Balie. Allemaal gedreven mensen, die vaak op basis van vrijwilligheid jongeren bijspijkeren. De zaal is goed gevuld, vooral dankzij de jonge bewoners, leeftijd twaalf tot achttien jaar, van het Turkse studiecentrum Ekmel. De jongens zijn meegesleept door hun begeleiders.
Minister Ella Vogelaar van Integratie vertelt tijdens haar openingswoord over haar rondgang langs de veertig door haar aangewezen achterstandswijken. En wat viel haar het meest op?
Haar PvdA-anno-1985-antwoord is, met de brandende auto’s in Slotervaart nog op het netvlies, opmerkelijk. De oud-vormingswerker: ‘Wat me schokte, is dat er nauwelijks buurthuizen meer zijn. Hoe hebben we dat met zijn allen kunnen laten gebeuren? Er is echt veel te weinig te doen voor de jongeren.’
Om met een nog grotere platitude haar betoog voort te zetten: ‘Ik zie in de wijken veel kracht en energie, práchtig vind ik dat. Ik ben écht, ábsoluut van mening dat het belangrijk is dat we het met elkáár doen, dat mensen van verschillende achtergronden elkaar op een natuurlijke manier leren ontmoeten.’
Intussen schuift Musa, de begeleider bij Ekmel die een presentatie zal houden, zenuwachtig op zijn stoel. Voor het eerst treedt Ekmel naar buiten. De begeleiders zijn allemaal kinderen van immigranten die zelf kampten met een intellectuele en culturele kloof. Ze zijn vastberaden en zeer ambitieus om het hier in Nederland te gaan maken. Het geloof is hun leidraad; discipline en hard werken is hun strategie. En daar zijn ze dag en nacht mee in de weer. Het fenomeen buurthuis, sorry minister, zegt hen helemaal niets.
Margalith Kleijwegt
De extreme sports van de filatelie
Meneer Broeke laat een ansichtkaart van de gemeente Den Haag zien met een afbeelding van een ooievaar. Op de voorkant een postzegel van Den Haag, óók met ooievaar. Een postzegel met stempel op de vóórkant van een kaart? Welkom in de hobbywereld van de maximafilie. De extreme sports variant van de filatelie.
Maximafielen pluizen postzegels uit tot in detail. Van elke afbeelding die op een zegel te zien is, zoeken ze een ansicht met daarop datzelfde beeld. Ook de afstempeling moet bijpassend zijn: een stempel van de afgebeelde stad, liefst op de dag van uitgifte.
De Haagse zegel is er een uit de nieuwe serie ‘Mooi Nederland’: postzegels van Nederlandse landschappen en steden.
Meneer Broeke (62) is voor de nieuwe zegels afgereisd van Vlissingen naar Den Haag, waar ze worden gepresenteerd in het Museum voor Communicatie. Hij is een van de drie, vier filatelisten onder de vijftig aanwezigen, waaronder ook een complete schoolklas. Accordeonmuziek luistert de feestelijke presentatie in Hollandse stijl op.
‘Ik trek het hele land door,’ vertelt hij, ‘om bijpassende poststempels te verzamelen. Bolsward, Monnickendam, Goes. Ongeveer vier dagen per maand ben ik ermee bezig. Wat mijn vrouw ervan vindt? Geweldig! Laatst was ik in Leerdam, bij een glasblazer heb ik een glas voor haar meegenomen.’
Veertig jaar lang heeft Broeke bij de posterijen gewerkt. ‘Mensen dachten dat ik wel zou ophouden met de postzegels toen ik met de vut ging.’
Ook aanwezig in het museum zijn de ontwerpers van de drie zegelseries. De horizons op de postzegelvelletjes lopen perfect in elkaar over. Zo ontstaat een Nederlands panorama. Dat idee komt van Esther de Vries, die twee jaar geleden de eerste reeks ontwierp.
‘Ik hoopte dat mensen de hele serie zouden verzamelen. Anders missen ze een stukje in het panorama. Dat bleek een succes,’ vertelt ze vanachter een tafeltje waarop de postzegels liggen.
Er stapt een man op de tekenaar van serie twee af: ‘Namens de Bicycle Stamps Club, mag ik u hartelijk bedanken!’ De ontwerper kijkt hem niet begrijpend aan. ‘In uw serie postzegels van vorig jaar zaten heel veel fietsen, fantastisch!’
Dan, licht verontwaardigd, richt hij zich tot de ontwerper van de nieuwe serie: ‘In deze reeks zit er maar één!’
Broeke bergt zijn bestempelde kaarten zorgvuldig op in een lederen map. Op naar de volgende etappe.
Nicole Carlier

Margalith Kleijwegt

Ingeborg Beugel

De kleine wereld