Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots

Klassieker
Van Prousts fenomenale roman A la recherche du temps perdu is de definitieve tekst pas eind jaren tachtig in Frankrijk verschenen. Daarvan uitgaande heeft Thérèse Cornips een geheel nieuwe vertaling gemaakt van Combray, dat eerder verscheen in de vertaling van C.N. Lijsen. Ook deel twee van de roman, Un amour de Swann, dat eerder verscheen in de vertaling van M.E. Veenis-Pieters, heeft zij opnieuw vertaald. Haar vertaling van deel drie Plaatsnamen: de naam, heeft zij herzien. We beschikken derhalve nu over Du côté de chez Swann in de glorieuze, herziene vertaling van Cornips. Deze nieuwe, smaakvolle uitgave van De kant van Swann is dus allerminst een simpele herdruk. Om dat te benadrukken, kreeg deze De kant van Swann ook een nieuwe, heldere, informatieve inleiding van achtendertig pagina&#8217;s mee van Ieme van de Poel, die de eerdere, woordenrijke, maar inhoudskarige inleiding van Dresden vervangt.
Hoewel zelfs grootheden zoals Karel van het Reve en Rudy Kousbroek niet door Prousts roman heen konden komen, kan ik de argeloze lezer die zich aan Proust wil wagen, verzekeren: deze drie eerste delen zijn schitterend. Daar strand je niet in. Prousts beschrijving van zijn jeugdjaren in Combray is duizelingwekkend, en dat prachtige gedeelte in de hij-vorm over de liefde van Swann voor de cocotte Odette is ronduit adembenemend. Zo heeft nooit eerder enig auteur ooit over de kwellingen van de jaloezie geschreven. Het stelt zelfs He knew he was right van Anthony Trollope in de schaduw, en dat wil wat zeggen, want dat is de meest adembenemende roman over jaloezie uit de negentiende eeuw.
Tegelijk met deze remake van De kant van Swann verschenen ook twee boeken óver Proust: Het Parijs van Marcel Proust hervonden van Henri Raczymow en Proust verliefd van William C. Carter. In het eerste boek worden alle Parijse locaties in leven en werk van Proust onder de loep genomen. Dat levert, mede omdat het boek zo prachtig geïllustreerd is, een aantrekkelijke semi-biografie van Proust op. Aan de hand van al die locaties ontrolt het leven van Proust zich voor onze ogen. Een half leven evenwel, omdat twee uiterst belangrijke locaties in het bestaan van Proust ontbreken: het plaatsje Illiers waar hij als kind kwam, en de badplaats Cabourg. Het boek van Raczymow heeft helaas enigszins het karakter van een opsomming. Over sommige locaties zoals het Bois de Boulogne en de Grands Boulevards wijdt Raczymow al te lang uit. Zo belangrijk waren die plekken niet in het leven van Proust. Flaneren over de boulevards en wandelen in het Bois de Boulogne deed de zieke Proust nauwelijks in zijn latere jaren. Voornamelijk in bed vertoevend schreef hij maar voort aan zijn meesterwerk.
Het boek van Carter, Proust in Love, is een spin-off van diens kolossale, alom geprezen biografie van bijna duizend pagina&#8217;s die in het jaar 2000 verscheen. Eerder, in 1992, had Carter trouwens al naam gemaakt met zijn uitmuntende boek The Proustian Quest. Al wat Carter in zijn biografie over Prousts verliefdheden schreef, wordt in Proust in Love nog eens dunnetjes overgedaan, met iets meer aandacht nu voor de weerslag van die verliefdheden in de roman. Toch is dat een hachelijke onderneming, want zo autobiografisch is A la recherche du temps perdu niet, temeer daar Proust zichzelf in de roman transformeert tot heteroseksuele verteller terwijl hij zelf tot de geïnverteerden behoorde, zoals hij homo&#8217;s aanduidde. In Prousts leven kwam de Venezolaanse componist Reynaldo Hahn, de schepper van een indrukwekkend lied-oeuvre, op de eerste plaats. &#8216;O mijn kleine Reynaldo, o grootste liefde van mijn leven,&#8217; schreef Proust in een brief. Maar Hahn komt in A la recherche du temps perdu niet voor &#8211; helaas, want wat zou het geweldig geweest zijn als Proust deze grote minor composer in zijn roman had laten figureren als een der hoofdpersonen, te meer daar in de biografie van Bernard Gavoty over de componist vele vragen over de homoseksualiteit van Hahn onbeantwoord blijven. &#8216;Jij bent te veel deel van mijn hart om je objectief te kunnen beschrijven, jij zult nooit een romanpersonage voor mij zijn, jij bent het beste deel van de schrijver,&#8217; aldus Proust in een brief aan Hahn.
Proust in Love is geen vrolijk boek. Bij Proust werd elke liefde vergiftigd door jaloezie. Dat is niet alleen reuze spijtig voor Proust zelf, maar ook voor de lezer, want ik vind dat de latere delen van A la recherche, met name La prisonnière en Albertine disparue niet van een zekere monotonie zijn vrij te pleiten, door de obsessieve aandacht voor een verschijnsel dat in Un amour de Swann al zo uitputtend en zo meesterlijk behandeld werd, dat herhaling stoort. Ook al dat gepalaver in de literaire salons pakte vaak nogal saai uit. Dat vele lezers in die latere delen afhaken, is derhalve niet zo verbazingwekkend. Pas in het slotdeel Le temps retrouvé hervindt Proust zichzelf en keren de sfeer en de toon uit het eerste deel van de Recherche terug.
Wie tijd ontbeert om de grote biografie van Carter te lezen, kan zich goed redden met de drastisch verkorte versie Proust in Love. Waarbij komt dat die grote biografie, anders dan deze spin-off, wel nooit in vertaling zal verschijnen.

Maarten ’t Hart

Op zoek naar de onbeschreven liefde

Klassieker
Op veertienjarige leeftijd werd de toekomstige Nobelprijswinnaar Imre Kertész in 1944 onderweg naar zijn werk in Boedapest op straat opgepakt. Zonder dat hij zelfs maar afscheid van zijn ouders had kunnen nemen, werd hij, samen met een aantal Joodse jongens, naar Auschwitz overgebracht. Later werd hij overgeplaatst naar andere kampen. In Onbepaald door het lot beschrijft Kertész wat hem werd aangedaan, al mogen we volgens Dossier K., een buitengewoon verhelderend lang interview met Kertész, niet voetstoots uitgaan van een autobiografisch geschrift. Toch kan het niet anders of Onbepaald door het lot behelst de ervaringen van een wat naïeve puber die niet goed begrijpt wat hem overkomt, zich een en ander soms ook niet meer herinnert, en die, ondanks alle verschrikkingen die hij waarneemt, er impliciet van uitgaat dat er achter al dit alles toch sprake moet zijn van goede bedoelingen. Doordat de jongen al wat hij ziet vol onbegrip en verbazing waarneemt, is een werk ontstaan waarin de gruwelen van Auschwitz en andere kampen afstandelijk beschreven worden. Dat werkt geweldig. Daardoor is Onbepaald door het lot een van de meest indrukwekkende documenten over de Duitse vernietigingskampen.
Niet de verschrikkingen staan hier centraal, maar een haast naïef te noemen ongeloof. Als de jongen als een van de weinige overlevenden van zijn op straat opgepakte groep weer in Boedapest terugkomt, wil men wel over zijn ervaringen horen, maar de lessen die de jongen er voor zichzelf uit trekt, worden niet begrepen.
Die lessen staan ook centraal in de beide andere Auschwitz-boeken in deze band: Het fiasco en Kaddisj voor een niet geboren kind. In het laatste boek is de les betrekkelijk eenvoudig. In een lange monoloog van honderd pagina&#8217;s legt de auteur uit waarom hij na zijn Auschwitz-ervaringen geen kinderen meer wil verwekken. In Het fiasco is de les moeilijker te doorgronden. Ook hierin verwerkte Kertész autobiografische ervaringen. Daarnaast behelst Het fiasco een roman in een roman, maar wat Kertész hiermee precies beoogt is mij niet duidelijk geworden. Het fiasco, door velen gezien als een meesterwerk, vind ik tamelijk ondoorgrondelijk.

Naïef in Auschwitz

Klassiekers
In de Perpetua-reeks, die volgens de website van uitgeverij Athenaeum &#8216;de honderd beste boeken van de wereld omvat&#8217;, is nu deel 25 verschenen: Trots en vooroordeel van Jane Austen, in de vertaling van Annelies Roeleveld en Margret Stevens. Zonder twijfel een van de topwerken uit de Engelse literatuur. Maar reeds vaak in vertaling verschenen, dus waarom nu weer opnieuw? Bovendien is Emma van Austen beter, dus als wij spreken over de honderd beste boeken van de wereld zou dat de eerste keus moeten zijn. Per schrijver kan er maar één titel in deze reeks. Aldus vinden we wel Anna Karenina, maar niet Oorlog en Vrede. Een lijst evenwel van honderd beste boeken van de wereld waarop Oorlog en Vrede ontbreekt, is dat niet net zoiets als een lijst van honderd beste symfonieën waarop de Vijfde van Beethoven ontbreekt omdat diens Negende er al op staat?
Deel 25 is een goede aanleiding voor een blik op de reeks. Honderd beste boeken van de wereld? Maar op de lijst ontbreken boeken die ons leven hebben veranderd, zoals de Principia van Newton en The Origin of Species van Darwin. Het is dus geen lijst van honderd beste boeken, maar een lijst van honderd literaire topwerken.
Bij het bekijken van de lijst op de website werd ik door neerslachtigheid bevangen. Wat zijn hier uiterst voor de hand liggende keuzes gemaakt. Weer die alom geprezen, maar nimmer gelezen blockbusters van Robert Musil en James Joyce. Weer dat stomvervelende Faust van Goethe. Weer dat doodsaaie Gilgamesj epos. Weer dat gortdroge 1984 van Orwell, terwijl dat jaar goddank al vijfentwintig jaar achter ons ligt. Weer Lof der Zotheid van Erasmus. Zou hij, destijds geteisterd door Perpetua-reeksen, toen zijn boek hebben geschreven? Weer de Essays van Montaigne. Alsof nog nooit iemand anders essays heeft geschreven.
Uit het rijke aanbod van de Scandinavische letterkunde werd zegge en schrijve één boek geselecteerd. U raadt het al: die onnozele sprookjes van Andersen. Alsof er geen Strindberg en Söderberg zijn, geen Sandemose en Sillanpää. En wie laat nou uit zo&#8217;n reeks Niels Holgerssons wonderbare reis weg?
Uit het eveneens zo rijke aanbod van de Zuid-Amerikaanse letteren werden maar liefst twee boeken geselecteerd: de gedichten van blufkoning Pablo Neruda, en uiteraard, hoe kan het anders, De Aleph van Borges. Maar waar is Machado de Assis? Waar zijn al die andere Zuid-Amerikaanse auteurs uit de twintigste eeuw? Waar is Márquez? Een reeks van honderd beste boeken, zonder Honderd jaar eenzaamheid? Waar is De binnenlanden van Euclides da Cunha?
Blijkbaar worden de beste boeken vooral in het Engels geschreven: liefst dertig titels zijn uit het Engelse taalgebied afkomstig, tegen acht uit het Duits en vijf uit het Italiaans. Op Rusland na worden er in de landen achter het voormalige IJzeren Gordijn nooit goede boeken geschreven, want Tsjechen, Polen, Bulgaren, Roemenen, Hongaren en schrijvers uit Estland, Letland en Litouwen ontbreken volledig, zoals ook Zwitserse en Portugese schrijvers. Wat zegt u: een lijst die de honderd beste boeken van de wereld omvat zonder één titel van Jeremias Gotthelf of Max Frisch? Een lijst zonder één titel van José Eça de Queiroz? Wat zegt u: de gedichten van Pessoa staan erop? Inderdaad ja, tóch nog een toefje Portugal!
Wat ook zo eigenaardig is: de Bijbel staat op de lijst. Wordt die ook in een nieuwe vertaling in de Perpetua-reeks uitgegeven? Overbodige luxe lijkt mij. En krijgen we dan ook de Koran? Nee, die ontbreekt in de reeks. Pas op uitgeverij Athenaeum: als de moslims erachter komen dat de Bijbel wel op de lijst staat, maar de Koran niet, mag je blij zijn als de schade bij Athenaeum beperkt blijft tot ingegooide ruiten.
Liefst acht Nederlanders en drie Vlamingen figureren in de reeks! Zo&#8217;n klein taalgebied als het onze, en dan toch zo&#8217;n rijke literatuur. Ontwaren wij daar niet Kaas van Elsschot? Maar als zelfs dat geselecteerd is, waarom ontbreekt dan het grootste boek uit de Vlaamse letteren: Het verdriet van België van Hugo Claus? En waar is het boek dat volgens Bordewijk de grootste roman is uit de Nederlandse letterkunde: Tobias en de dood van J. van Oudshoorn? En waarom geen enkele Friese titel?
Ik vind het een miezer- en druilreeks. Een reeks zonder enige verrassing. Vrijwel alle boeken die op de lijst prijken, heb ik al in de kast staan. Zelfs boeken die ik verafschuw zoals Der Mann ohne Eigenschaften en Wachten op Godot. Blijkbaar is de reeks niet voor mij bedoeld, blijkbaar is hij bedoeld voor literaire analfabeten, voor mensen die nog nooit een fatsoenlijk boek hebben gelezen en aan de hand van wijlen Kees Fens en consorten ingeleid moeten worden in de wondere wereld der letteren.
Jane Austen
Trots en vooroordeel
Athenaeum-Polak &#038; Van Gennep
360 p., € 32,50

Een miezer- en druilreeks

Klassiekers
Bladerend in de concordantie van Trommius, kwam ik er als kind achter dat in de Bijbel vlinders niet voorkomen. Daar verbaasde ik mij over. De Bijbel bestreek toch het hele leven? Waarom ontbraken daarin dan de mooiste, teerste, meest fragiele schepsels op aarde? Was God er dan niet trots op dat hij zulke schitterende creaties had vervaardigd?
In het werk van Vladimir Nabokov is het precies andersom. Daarin ontbreekt nagenoeg de hele dierenwereld, maar vlinders vind je in overvloed, door het hele oeuvre heen, en op de meest onverwachte plaatsen. Al die vlinders symboliseren dat Nabokov zijn leven lang in het, om met Kierkegaard te spreken, esthetische stadium verkeerde. Dat is hem niet overal in dank afgenomen. In 1984 dineerde ik in Zweden met mijn uitgever met de leden van de jury van de Nobelprijs voor Letterkunde. Stuk voor stuk stokoude mannen, met de 78-jarige Artur Lundkvist als onbetwist leider van het gezelschap. Ongevraagd wierp ik de krasse knarren voor de voeten dat het een grof schandaal was dat Vladimir Nabokov de Nobelprijs nooit had gekregen. &#8216;Veruit de grootste schrijver van de twintigste eeuw,&#8217; riep ik. Er viel een stilte. Streng keken de oude heren mij aan. &#8216;Niet voldoende sociaal bewogen,&#8217; zei Lundkvist. &#8216;Literair werk met soms een pornografische inslag,&#8217; zei een ander. &#8216;Een puur op genot gerichte wereldbeschouwing,&#8217; zei een derde. &#8216;Geen ethiek, geen religie,&#8217; gromde een vierde.
Stuk voor stuk hadden ze gelijk. Maar doet dat er iets toe? Kun je één schrijver noemen die miljoenen echte lezers meer genoegen heeft verschaft dan Nabokov? Ja, Dickens, een eeuw eerder, en Dickens wordt dan ook in Nabokovs Lectures on Literature als een van de allergrootsten neergezet.
Het meest wonderbaarlijke boek dat Nabokov heeft geschreven is Speak, Memory &#8211; veruit de mooiste autobiografie uit de twintigste eeuw. Maar de zeventien romans, tien Russische en zeven Amerikaanse, doen er weinig voor onder. Zeker, ook hij moest even op gang komen; zijn eerste roman, Masjenka, is nog geen wonderwerk, maar vanaf Heer, vrouw, boer is hij reeds de soevereine schepper van een wonderoeuvre. In zijn derde roman, De verdediging, speelt Nabokovs andere passie, schaken, een belangrijke rol, en ook dat schaken komt in al het werk terug. Een lach in het donker loopt al vooruit op Lolita, en is misschien zelfs pregnanter dan dat andere meesterstuk over een oude man die valt voor een piepjong meisje. Van de Russische romans is De gave naar mijn idee de meest briljante creatie, het is de koninginnenpage in het oeuvre.
Bij de zeven Amerikaanse romans, die nu ook in twee banden bij de Bezige Bij zijn verschenen, net als eerder de tien Russische romans, is het moeilijk kiezen. Van elke roman weet ik nog precies waar en wanneer ik hem voor het eerst las, bedwelmd door de prachtige taal, de vondsten, het stilistische vuurwerk en het soevereine gemak waarmee het allemaal uit de mouw geschud leek. Want wat een schitterend boek is The real life of Sebastian Knight! Dat er ooit, na deze roman, nog biografieën zijn verschenen, begrijp je amper, want het schrijven daarvan wordt hilarisch op de korrel genomen. En hoewel er in de Verenigde Staten zoveel romans zijn geschreven over universiteitsprofessoren, is er toch nooit een roman verschenen die Pnin evenaart, laat staan overtreft. Pnin is de ontroerendste roman die Nabokov heeft geschreven. Als ik er slechts één mocht kiezen, dan Pnin. Lolita zou ik nooit kiezen, niet omdat het geen meesterwerk is &#8211; Nabokov schreef enkel meesterwerken &#8211; maar omdat het Laughter in the Dark herhaalt, maar niet evenaart, en omdat het onderwerp mij minder ligt. Pale Fire is een krankzinnige tour de force. Nauwelijks te begrijpen als je het in het Engels leest, maar wij beschikken over de terecht met de Nijhoff-prijs bekroonde vertaling van Peter Verstegen.
Een geval apart is de laatste voltooide roman: Ada. Een zeer dikke roman met incest als thema. Een verhaallijn ontbreekt. Eigenaardig is dat het incest-thema, toch een literair thema bij uitstek dat de nodige meesterwerken heeft opgeleverd (met als onbetwist hoogtepunt Os Maias van José Eça de Queiroz) hier als het ware via de zijdeur wordt geïntroduceerd en ontdaan lijkt van zijn literair-historische achtergrond. De roman Ada vind ik groots, maar onbevredigend. Hij is niet volmaakt zoals Pnin of De gave. Maar wat doet het ertoe? Het is toch altijd Nabokov en Nabokov is nu eenmaal hors concours.
Zou De Bezige Bij het nu nog aandurven alle verhalen van Nabokov in zo&#8217;n mooie, uiterst schappelijk geprijsde uitgave te brengen, alsmede dat prachtige boekje over Gogol en Nabokovs gedichten?
En de onvolprezen Lectures on Literature en de Lectures on Russian Literature?
Vladimir Nabokov, De Amerikaanse romans 1941-1962 De Bezige Bij, 1280 p., € 39,90
Vladimir Nabokov, De Amerikaanse romans 1969-1974 De Bezige Bij, 1008 p., € 39,90

Enkel meesterwerken

Roman
Bij de naam Giovanni Verga slaat het hart van iedere operaliefhebber op hol. Hij schreef het verhaal dat diende als uitgangspunt voor het libretto van de opera Cavalleria rusticana van Pietro Mascagni. Dat Verga daarnaast nog een geweldig oeuvre bij elkaar heeft geschreven, weten de operaliefhebbers doorgaans niet. Maar wie Mascagni&#8217;s eenakter kent, betreedt vertrouwd terrein als hij zich verdiept in Baas don Gesualdo. Ook hier terstond drama en actie en klokgelui vanaf de eerste bladzijde. En dat blijft ruim vierhonderd pagina&#8217;s zo doorgaan. In het eerste hoofdstuk meteen een kolossale brand, waarbij Verga &#8211; een meestertruc &#8211; alle belangrijke personages uit de roman handelend en sprekend introduceert tijdens spectaculair gebeuren. De hoofdpersoon van de roman is don Gesualdo, een man van eenvoudige komaf die geheel op eigen kracht stinkend rijk is geworden, mede dankzij het feit dat hij een normaal geweten ontbeert en ongehinderd door wat voor scrupules dan ook te werk gaat.
Omdat het een man is zonder enig sympathiek trekje &#8211; zelfs op het eind van zijn leven verstoot hij bruut zijn eerste vlam en de door hem bij haar verwekte twee zonen &#8211; kostte het mij moeite geboeid te blijven. In Kindlers Literatur Lexikon wordt Don Gesualdo omschreven als &#8216;wel de belangrijkste roman na I promessi sposi uit de hele Italiaanse letterkunde&#8217;, maar dat zeg ik Kindler niet na. Al zette deze roman van Verga met zijn levendige dialogen, zijn prachtige taal, zijn wervelende actie en zijn overrompelende stoet aan treffend neergezette personages een nieuwe toon in Italië.
Je krijgt als lezer echter amper de tijd om op adem te komen. De roman ontbeert rustpunten. Vierhonderd pagina&#8217;s lang mensen die opgewonden tegen elkaar schreeuwen zoals dat in de romans van Dostojevski gebeurt &#8211; daar ben ik niet dol op.
Don Gesualdo was het tweede deel van een romancyclus die vijf delen had moeten omvatten. Deel één verscheen al eerder onder de titel De leeglopers, eveneens in een uitmuntende vertaling van Yond Boeke en Patty Krone. De andere delen van de cyclus zijn echter nooit verschenen, hoewel Verga na verschijning van Don Gesualdo in boekvorm in 1889 nog drieëndertig jaar leefde.
Giovanni Verga, Baas don Gesualdo, Athenaeum &#8211; Polak &#038; Van Gennep, € 34,95

Scheringa op Sicilië

Biografie
In 2003 verscheen een alom geprezen Beethoven-biografie van Lewis Lockwood. Aan weer een Beethoven-biografie lijkt derhalve zes jaar later nauwelijks behoefte, want sindsdien zijn geen nieuwe feiten over het leven van Beethoven bekend geworden. Niettemin verrast de te Leuven docerende dirigent en musicoloog Jan Caeyers met een monumentale Beethoven-biografie.
Laat ik voorop stellen dat ik het een geweldig boek vind dat ik met buitengewoon veel genoegen gelezen heb. Wat erin staat, was mij al bekend uit alle andere Beethoven-biogafieën, maar bij Caeyers lijkt het haast alsof hij overal ooggetuige van is geweest. Zo vertelt hij over de première van de Zevende Symfonie dat ‘Beethoven met armen als molenwieken en het gezicht van een mimespeler de muzikale regie voerde.’ Prachtig, maar hoe weet Caeyers dat? Zelf kan hij het niet gezien hebben, dus van wie heeft hij dat gehoord? Of is dit wellicht toch een staaltje van Caeyers’ verbeeldingskracht? De observatie wordt niet in een noot verantwoord.
Wat in dit boek opvalt, is dat Caeyers Beethovens carrière weergeeft alsof het hier een hedendaagse popmusicus betreft. Het zit hem vooral in het gebruik van Engelse termen: spindoctors, lobbyen, spiritueel shoppen. Over Bettina Brentano zegt hij: ‘Ze schakelde in de overdrive.’ Over Goethe: ‘Hij kickte op aandacht.’ Caeyers gewaagt van een one night stand van Beethoven met Josephine von Brunsvik. (‘Beethoven en Josephine hebben tijdens die wilde nacht niet alleen duchtig gevrijd maar ook veel met elkaar gesproken,’ aldus de schrijver, die er blijkbaar bij is geweest.) Behalve dat er voor die one night stand nauwelijks enig bewijs is, stoort mij ook het gebruik van de term. Zo spreek je niet over mensen uit het begin van de negentiende eeuw. Die modieuze Engelse termen storen mij hevig. In de Engelstalige biografie van Lock­wood zul je ze niet vinden.
Maar meer dan Lockwood is Caeyers erin geslaagd de persoon Beethoven over het voetlicht te halen. Dat komt ook omdat Caeyers altijd precies lijkt te weten hoe alles in het leven van Beethoven verlopen is. Twijfels worden slechts in het uitvoerige notenapparaat geventileerd.
Naar aanleiding van Beethovens sterfbed vertelt Caeyers dat velen langskwamen om afscheid te nemen. Hij somt een rijtje namen op en eindigt die opsomming met: ‘&#8230;alsook de collega-componisten Hummel en Schubert. De laatste schijnt Beethoven minstens drie keer bezocht te hebben, waarvan een keer samen met zijn jonge vrouw.’ Dit is of volslagen onzin – Schubert is nooit getrouwd geweest en heeft nooit een jonge vrouw gehad – of hier is een akelige vergissing gemaakt en er hoort te staan ‘de collega-componisten Schubert en Hummel’.
Dit zijn helaas ontsierende elementen in wat toch een formidabele prestatie genoemd mag worden: een biografie van Beethoven waarin hij als componist – Caeyers gebruikt overigens ergens het woord muzikant – en als mens, als voogd van zijn neef Karl, en als onaangepaste asociale, nurkse zonderling zodanig wordt neergezet dat het lijkt alsof je hem levend en sprekend voor je ziet.

Spindoctors en one night stands

Trilogie / Onterecht vergeten
Al in 1964 schreef Walter Allen in Tradition and Dream, het vervolg op zijn fameuze boek The English Novel, dat de roman- en toneelschrijver Patrick Hamilton (1904-1962) nooit de erkenning heeft gekregen waar hij recht op had. Sindsdien is het erger geworden: Hamilton werd totaal vergeten, hoewel veel filmkijkers wel Rope van Hitchcock en Gaslight met Ingrid Bergman kennen, en die twee films zijn gebaseerd op een toneelstuk van Hamilton.
Maar Hamilton is terug, en de erkenning waar hij recht op had is gekomen. Hij schreef drie romans met drie verschillende hoofdpersonen, die evenwel met elkaar verbonden zijn vanwege de voornaamste locatie van de roman: een kroeg, The Midnight Bell, bij Euston Station in Londen. In de eerste roman verhaalt Hamilton hoe barman Bob ten onder gaat omdat hij verliefd wordt op kroegloopster Jenny, een hoer, in de tweede roman hoe Jenny hoer werd, en in derde roman hoe het Ella, een barmeisje, vergaat als zij zich inlaat met een klant, een oudere man. De drie romans werden later onder de prachtige titel Twenty Thousand Streets under the Sky tot één roman samengevoegd, en die roman is nu onder de titel Twintigduizend straten onder de hemel voortreffelijk vertaald door Elles Theulen.
Walter Allen zegt dat de drie hoofdpersonen op ons overkomen als volledig authentiek en dat zowel melodrama als sensatiezucht ontbreken bij de weergave van hun weinig verheffende leefomstandigheden.
Wat Hamilton tot in zijn vingertoppen beheerst, is de weergave van de gesprekken die in deze kroeg gevoerd worden door met name Bob, Jenny en Ella. Hun cockney-Engels lijkt perfect getroffen. Minder overtuigend is Hamilton als hij ook kroeglopers opvoert die wat meer ontwikkeld zijn en zich van een rijker idioom bedienen. Dan heb je het gevoel dat hij vooral wil laten zien hoe koddig in zo&#8217;n doodgewone pub hun wat hoogdravender taalgebruik uitpakt.
Dat is tamelijk spijtig, want het doorkruist enigszins waar Hamilton op uit lijkt: ons laten zien hoe miezerig en droevig en kleinschalig de levens uitpakken van mensen zoals Bob, Jenny en Ella die geen ambities hebben, niet ontwikkeld zijn, niets groots verrichten, ofschoon ze intelligent en uiteindelijk ook fatsoenlijk overkomen.
Hamiltons drie romans verschenen in 1929, 1932 en 1934, en de heruitgave als trilogie volgde in 1935. Ruim tien jaar later publiceerde Joyce Cary drie romans, Herself Surprised (1941), To be a Pilgrim (1942) en The Horse&#8217;s Mouth (1944) die op sterk vergelijkbare wijze met elkaar verbonden zijn als deze drie romans van Hamilton.
Cary heeft deze fraaie structuur ongetwijfeld van hem afgekeken. Met andere woorden: Hamilton heeft niet alleen zelf een voortreffelijke trilogie geschreven, maar stond ook aan de wieg van een van de aangrijpendste trilogieën in het Engelse taalgebied, want met name The Horse&#8217;s Mouth is een superieur, onvergankelijk meesterwerk.
Patrick Hamilton, Twintigduizend straten onder de hemel, De Arbeiderspers, 544 p., € 29,95

Patrick Hamilton herontdekt

Fictie / Zola is nog verbazend actueel
Au bonheur des dames van Emile Zola (in het Nederlands uitgegeven onder de titel In het paradijs voor de vrouw, vertaald door D. de Jong), is een roman over een groot warenhuis in Parijs. Hij is nog verbazend actueel. De blinde kooplust die consumenten kan bevangen, wordt uiterst pakkend beschreven, alsmede de sluwe manieren van de directie van zo&#8217;n groot warenhuis om die kooplust flink aan te wakkeren. Zelfs de Drie Dwaze Dagen van de Bijenkorf maken op pagina 247 in deze roman van Zola al hun opwachting.
Emile Zola leeft zich enorm uit in likkebaardende beschrijvingen van al die begerenswaardige artikelen die in zo&#8217;n enorm warenhuis te vinden zijn, met name van grote lappen stof en zijde.
Hier en daar kun je dan ook gerust flinke gedeelten diagonaal doorlezen of zelfs overslaan. Het is duidelijk dat Zola zich grondig had gedocumenteerd en al wat hij te weten gekomen was dolgraag in zijn roman wilde verwerken. Bondigheid is niet zijn sterkste kant. Het adagium van F.B. Hotz, &#8216;Schrijven is schrappen&#8217;, had hem van pas kunnen komen.
Spijtig genoeg vond de schrijver het ook nodig een liefdesgeschiedenis door dit grootse warenhuis-epos heen te weven. De machtige directeur van het warenhuis laat zich inpakken door een ogenschijnlijk pril, naïef meisje uit de provincie. Vanaf het eerste moment dat het meisje zich manifesteert, weet je hoe een en ander zich zal voltrekken. Geen enkele verrassing staat de lezer te wachten, de hele geschiedenis is tamelijk clichématig en voorspelbaar door Zola opgeschreven.
Dat neemt niet weg dat Au bonheur des dames een uiterst levendig beeld schetst van de opbloei van een imposante Bijenkorf avant la lettre in het Parijs aan het einde van de negentiende eeuw.
Al lezend vroeg ik mij af: zou Charles Lewinsky hier misschien met een schuin, maar scherp oog naar gekeken kunnen hebben toen hij zijn meesterwerk De lotgevallen van de familie Meijer concipieerde? De overeenkomsten zijn tamelijk verbluffend. Of zou je, als je over een warenhuis schrijft, altijd uitkomen bij een dergelijk epos over koopwoede, gesjacher, bedrog, koopmansverdriet, banale liefdesperikelen, reclametrucs, en de almacht van geld?
Emile Zola
In het paradijs voor de vrouw 
Veen, 432 p., € 19,90

Drie Dwaze Dagen avant la lettre

Boeken over varkenshouden
Zelden zul je meemaken dat er vrijwel tegelijkertijd onafhankelijk van elkaar en ongepland twee boeken verschijnen die elkaar zo volmaakt completeren als Varkensliefde van Katja de Bruin en Alleen de knor wordt niet gebruikt van Yvonne Kroonenberg. Katja de Bruin geeft ons in haar verrukkelijke boekje een verslag van haar ervaringen met twee varkentjes die zij als huisdier houdt. Het is, zo blijkt uit dit boek, minder eenvoudig om een varken als huisdier te houden dan bijvoorbeeld een hond of een poes of een geit. Al direct stuit je bij varkens op een probleem dat zich bij veel andere dieren niet voordoet: zelfs als ze nog in het biggenstadium verkeren, laten ze zich amper optillen. Daardoor is het niet alleen moeilijk ze te wegen, maar ook moeilijk om ze even te verplaatsen. Varkens zijn ijzersterk, je krijgt ze niet van de grond, en bovendien krijsen ze zo hard als je ze wilt oppakken dat gehoor-beschadigingen niet uitgesloten zijn. Veel mensen die in de bio-industrie met varkens werken, gebruiken derhalve oorbeschermers.
Katja de Bruin vat haar varkenservaring als volgt samen: &#8216;Het hebben van een varken is niet in alle opzichten zoals ik het me had voorgesteld. Lezen dat varkens zo vindingrijk zijn was leuk, totdat ik geconfronteerd werd met hun talrijke ontsnappingen. Weten dat ze zesentwintig geluiden kunnen produceren, is interessant totdat ze dat rond half zes &#8217;s ochtends onder je slaapkamerraam demonstreren. Hun kolossale vraatzucht is grappig totdat ze elke keer als je naar buiten komt om eten zaniken. Hun mestproductie is indrukwekkend, hun wroetvermogen onstuitbaar en ze zijn veel koppiger dan ezels.&#8217;
Zelf heb ik ooit ook overwogen om een paar varkens als huisdier te nemen, maar ik heb bij Frank Koenegracht van nabij gezien hoe een alsmaar doorgroeiend hangbuikzwijn het leven van de dichter uiteindelijk volledig ontwrichtte.
Toch heeft Katja de Bruin haar varkensliefde zo hartveroverend op papier weten te zetten dat ik na lezing van haar boek de verleiding niet kon weerstaan op internet te zoeken naar het kleinst mogelijke model varken. Ik heb er de ruimte voor, ik heb een stalletje. Wat mij desondanks weerhoudt van de aanschaf van een minivarken is haar informatie dat paarden en varkens niet samen gaan. Paarden raken ontregeld bij de aanblik van een varken, dus ik zie de veertig paarden van mijn buren, die een manege hebben, al op hol slaan. Dat maar liever niet.
Yvonne Kroonenberg geeft in haar boek een biografie van het Nederlandse productievarken vanaf de wieg tot het graf. Met dien verstande dat dat graf de buik is van de consument. We volgen het varkensleven vanaf de kunstmatige inseminatie tot het moment waarop zo&#8217;n varken hetzij geëlektrocuteerd, hetzij met CO2 vergast wordt.
Yvonne Kroonenburg is een heftige vrouw met het hart op de tong en daarom is het verrassend dat zij er in dit boek in geslaagd is haar eigen emoties en woede vrijwel uit zicht te houden. Daardoor is een systematisch opgezet en tamelijk objectief verslag ontstaan van de verbijsterende misdaad die wij eufemistisch aanduiden als bio-industrie. Kroonenberg komt bij haar tocht uitsluitend aardige, goedwillende mensen tegen die het beste voorhebben met de varkens die zij klaarstomen voor spermaproductie, voor biggenproductie, voor vleesproductie.
Het onthutsende van dit verslag is dat niemand van deze mensen schijnt te beseffen dat deze schaamteloze exploitatie van zo&#8217;n bijzonder grappig en levendig dier als het varken even verwerpelijk is als het vangen, vervoeren en houden van negers als slaven zoals dat enkele eeuwen geleden door onze voorouders werd gepraktizeerd. Integendeel, al deze mensen kloppen zich op de borst en zeggen dat zij hun varkens veel beter houden dan varkenshouders in China. Ongetwijfeld waar, maar onverlet blijft dat hier sprake is van rücksichtsloze uitbuiting. Denk niet dat je als vegetariër schone handen houdt. Varkenshaar wordt vermalen en gebruikt als broodverbeteraar.
Yvonne Kroonenburg ken ik al heel lang. Ze volgde de cursus ethologie die ik ooit als docent gaf voor psychologiestudenten. Van die cursus heeft ze meer opgestoken dan ik toen dacht. Haar kennis van gedrag van dieren heeft ertoe bijgedragen dat ze een uitmuntend werkstuk heeft afgeleverd over de varkensindustrie.
Katja de Bruin, ‘Varkensliefde’, Nijgh &#038; Van Ditmar, 160 pagina’s, € 15,–
Yvonne Kroonenberg, ‘Alleen de knor wordt niet gebruikt’, 112 pagina’s, € 10,–

In de ban van het varken

De Russische roman
De vuistdikke roman Leven en lot werd door Vasili Grossman voltooid in 1960. Het is een vervolg op de roman Voor een rechtvaardige zaak die reeds in 1952 was verschenen. Beide romans samen had de schrijver willen voorzien van een overkoepelende titel Stalingrad, wat hem echter door de autoriteiten werd verboden. Waarom heeft het zo lang geduurd eer wij er in Nederland iets van te zien kregen? En waarom is nu alleen deel twee van het epos verschenen? Het antwoord is dat deel één &#8211; ik heb het helaas nooit onder ogen gehad &#8211; &#8216;een hybride roman is waarin sommige van de personages uit het tweede deel al overtuigend worden neergezet, maar dat niettemin een doodgeslagen indruk maakt naast het vervolg,&#8217; zoals we lezen in het kleine boekje De geschiedenis van een manuscript dat de uitgave van Grossmans epos begeleidt. En deel twee hebben wij niet onder ogen kunnen krijgen omdat het manuscript in 1961 in beslag werd genomen. Grossman zelf werd ongemoeid gelaten. In 1964 overleed hij, gebroken en verbitterd, op negenenvijftigjarige leeftijd aan kanker.
Tien jaar later werd Leven en lot naar het buitenland gesmokkeld. Omdat het manuscript te omvangrijk was om het veilig de grens over te krijgen, werd het op microfilm gezet. Diverse mensen smokkelden stukjes microfilm het land uit en op basis daarvan kon in 1980 in Zwitserland een Russische uitgave van Leven en lot verschijnen. Helaas waren sommige passages op de microfilm onleesbaar, dus hier en daar ontbrak een stukje tekst. Pas in 1988, na publicatie in Rusland, bleek dat Grossman zijn eigen exemplaar van het manuscript met de laatste correcties in bewaring had gegeven bij een studievriend in de provincie. Die vriend was al dood, maar bij de weduwe hing Leven en lot al sinds jaar en dag in een boodschappennetje aan de kapstok. Op basis daarvan konden de ontbrekende passages worden aangevuld en kon in het jaar van de val van de Muur een complete editie van Leven en lot verschijnen.
Toen ik deze roman begon te lezen, was ik primair geïnteresseerd in het antwoord op de vraag: waarom zoveel moeite gedaan juist dit werk weg te werken, terwijl de auteur ongemoeid werd gelaten? Vond men Grossman dan te ongevaarlijk of te weinig opstandig om hem te vervolgen? En is juist dit boek veel schokkender dan zijn andere werk dat wel in de Sovjet-Unie is verschenen? Eenmaal lezend, werd ik zo gegrepen door dit unieke epos dat die vraag naar de achtergrond verdween.
Leven en lot bleek een ogenschijnlijk negentiende-eeuwse roman, gemodelleerd naar Oorlog en Vrede van Tolstoj. Wat de Slag bij Borodino is bij Tolstoj, is de Slag bij Stalingrad bij Grossman. Achter de gestalte van Tolstoj doemen nog oudere auteurs op, Dickens met name, want de overvloed aan personages en wat verwarde manier van vertellen over hun vaak nauwelijks met elkaar verband houdende wederwaardigheden doet sterk denken aan zo&#8217;n uniek wonder als Martin Chuzzlewit. Maar Grossman ontbeert Dickens&#8217; humor. Grossman is een ernstig auteur. Zijn werk is ook niet satirisch of burlesk. De sovjetmaatschappij wordt niet op de hak genomen. Dus doemt toch weer de vraag op: waarom werd dit boek in beslag genomen?
Waarschijnlijk vanwege die unieke combinatie van helderziendheid en deernis. En met helderziend bedoel ik niet dat Grossman paranormaal begaafd was, maar enkel dat Grossman helder ziet, dat wil zeggen: de werkelijkheid weergeeft gezien door een vergrootglas en belicht door een ledlamp. Maar ondanks die heldere kijk waarbij heldendom verschrompelt (en dat heeft de Sovjets gestoken, de oorlog tegen Hitler mocht alleen maar als een glorieuze strijd worden weergegeven) is Grossman nimmer onbarmhartig. Integendeel, hij is vervuld van mededogen.
Heb je de eerste vijfenzeventig bladzijden gelezen, dan duizelt het je. Waar wil Grossman heen, denk je. Dan volgt opeens, in hoofdstuk 18, een brief van de moeder van de hoofdpersoon die uit een Oekraïens getto is gesmokkeld. In die brief, waarin een ogenschijnlijk lichte, vredige toon domineert, wordt haast onopvallend getoond dat niet alleen de Duitsers, maar ook de inwoners van de Oekraïne schuldig zijn aan de massamoord op de joden in 1942. Terwijl ik die brief las, kon ik telkens niet verder omdat er een floers voor mijn ogen verscheen. Die brief is Grossman op zijn best, Grossman ten voeten uit. Een volstrekt unieke schrijverspersoonlijkheid, al heeft hij ongetwijfeld iets van Tsjechov. Koop en lees dit wonderbaarlijke boek, al is het geen sinecure, want het is een en al droefheid, maar toch zou ik het voor geen goud gemist willen hebben.
Vasili Grossman, ‘Leven en lot’, De Bezige Bij, 1200 pagina’s, € 45,–

Floers voor mijn ogen

Non-fictie / Kikker gaat fietsen!
Simon Vestdijk heeft vanaf zijn zeventiende tot zijn zeventigste levensjaar aan depressies geleden. In de Anton Wachter-romans heeft hij het onderwerp gemeden. In zijn roman De persconferentie, waaraan hij in 1969 begon, had hij er alsnog over willen schrijven. Helaas voltooide Vestdijk van De persconferentie, &#39;dat een meesterwerk had kunnen worden&#39; zoals Brandt Corstius terecht opmerkte, slechts de eerste twee hoofdstukken. Als gevolg daarvan beschikken we in de Nederlandse literatuur maar over één meesterwerk over een depressie: Willem Mertens&#39; levensspiegel van J. van Oudshoorn.
Ver heen
Doodzonde dat het Vestdijk niet vergund was zijn roman af te maken, want hij was een ervaringsdeskundige bij uitstek, en daarnaast ook nog medicus.
Beschrijvingen van het verschijnsel depressie door ervaringsdeskundigen die ook nog een pen kunnen hanteren, zijn uiterst schaars. In Nederland beschikken wij over Ver heen van psychoanalyticus P.C. Kuiper, Klein leed van Betsy Udink, Over de Rooie van Ger Klein en Krachtmeting van Jaap Berend Bakker. Uit het boek van Bakker krijg je de indruk dat niets ergers dan een depressie de mens kan treffen, maar toch verschafte Krachtmeting mij geen invoelbaar beeld van een endogene depressie. Over de rooie van Ger Klein behandelt vooral de manische fasen tussen twee depressies in. Het is een verbazingwekkend geschrift waarin de depressie wordt getypeerd met de fraaie zin: &#39;En de klok liep achteruit.&#39; Van de depressie zelf geeft dat relaas echter nauwelijks een indruk. In Klein leed van Betsy Udink worden vooral de randverschijnselen van een depressie besproken: de medicijnen, het vertoeven in wachtkamers, het bijkomende leed kortom, maar niet zozeer de depressie zelf. In Ver heen van Kuiper ga je als lezer langzaam kopje onder in het verstikkende moeras van een depressie. Ver heen is een indrukwekkende boek. Je houdt er een scherp omlijnd beeld van over van P.C. Kuipers depressie, maar van het verschijnsel depressie zelf blijven de contouren toch vrij vaag.
Het onbeschrijfelijke
Kan het wellicht niet anders? Kan iemand die zelf niet weet wat het is om in een depressie te geraken, zich daar uit andermans verslag ook geen beeld van vormen? Toch wel, mits een unieker schrijftalent voorhanden is dan bij bovengenoemden. In Darkness Visible: a Memoir of Madness geeft William Styron in slechts tachtig pagina&#39;s een onthutsend en haarscherp beeld van een depressie die hem in 1984 overviel, hoewel hij zelf zegt: &#39;Een depressie is een verstoorde geestesgesteldheid die zo raadselachtig pijnlijk is en zich zo ongrijpbaar aan het zelf manifesteert, dat het grenst aan het onbeschrijfelijke. Het blijft daardoor vrijwel onbegrijpelijk voor mensen die het niet in extreme vorm hebben ondergaan.&#39; Styron was in 1984 bijna zestig jaar oud en had in zijn fameuze roman Lie Down in Darkness uit 1951 in feite al een depressie beschreven, lang voor hij er zelf aan leed. Wat het kleine meesterwerk Darkness Visible zo uniek maakt, is dat Styron zich volledig focust op de depressie zelf, want de meeste auteurs over het verschijnsel blijven er om heen cirkelen zonder in staat te zijn &#39;het onbeschrijfelijke&#39;, zoals Styron het noemt, invoelbaar te typeren.
Opmonterende werking
Met Kikker gaat fietsen! voegt Maarten van Buuren een indrukwekkend boek toe aan de depressie-literatuur van ervaringsdeskundigen. Maarten van Buuren, geboren in 1948, is hoogleraar Frans aan de Rijksuniversiteit te Utrecht. Hij publiceerde de essaybundels Verschuivingen, verdichtingen (1993) en De innerlijke ervaring (2007) en vertaalde werk van Emil Cioran, Paul Valéry en François de La Rochefoucauld.
Voorjaar 2000 raakte hij verzeild in een diepe depressie. Wat frappeert in de gedreven beschrijving van dat voorjaarsleed is dat Van Buuren aanvankelijk niet beseft dat hij lijdt aan een depressie. Hij bezoekt zijn huisarts omdat hij denkt dat hij overspannen is. Die zegt dan: &#39;Ik denk dat je probleem niet zozeer overspanning is, als wel depressie. Alles wat je me noemt: uitputting, trillingen, slapeloosheid, communicatieve problemen, bewegingloosheid, wijst eigenlijk in die richting. Is die mogelijkheid wel eens bij je opgekomen?&#39; Waarop Van Buuren schrijft: &#39;Ik ben zo verbluft dat ik niets kan zeggen. &#8220;Depressie?&#8221; herhaal ik eindelijk. Ik kan me er niets bij voorstellen. Wat hebben mijn klachten in vredesnaam te maken met prins Claus, met Van Goghs Sorrow, om een paar gemeenplaatsen te noemen waarmee ik depressie associeer?&#39;
Dit alles heeft bepaald iets beangstigends. In de veronderstelling verkerend dat je overspannen bent, kun je dus van je huisarts te horen krijgen: nee, je zit ernaast, je hebt een depressie. Zou mij dat ook kunnen overkomen? vraag je je als lezer af. Styron zegt dat veel mensen &#39;vanwege de zwaarmoedigheid en de melancholie die zij van tijd tot tijd voelen en toeschrijven aan de algemene strijd om het dagelijkse bestaan, wel enig idee hebben van de ziekte in haar rampzalige vorm&#39;. Om daaraan toe te voegen dat depressie toch ver voorbij deze bekende, hanteerbare vorm van neerslachtigheid reikt.
Ook uit Van Buurens boek blijkt duidelijk dat een echte depressie kwalitatief anders is dan neerslachtigheid of zwaarmoedigheid. Van Buuren, die een geserreerde, gespierde prozastijl hanteert, is er, net als Styron, voortreffelijk in geslaagd &#39;het onbeschrijfelijke&#39; op papier te krijgen. Maar anders dan bij Styron, of bijvoorbeeld ook Kuiper, word je er als lezer niet somber van. Gek genoeg gaat er een sterk opmonterende werking uit van Kikker gaat fietsen!. Oneerbiedig gezegd, en met verwijzing naar de titel, kun je erover opmerken dat Van Buurens boek je flink opkikkert.
Toch voert hij ons langs alle stadia van zijn depressie. Anders dan bij Styron en Kuiper komt het niet tot opname, voornamelijk omdat Van Buuren dat zelf niet wil, maar wel gaat hij in therapie bij een psycholoog en hij ontkomt ook niet aan medicatie. Vestdijk was, zo blijkt uit diverse brieven, dolblij met de antidepressiva die pas beschikbaar kwamen toen hij al een oude man was, maar bij Van Buuren blijft de medicatie goeddeels problematisch. Mij verbaast dat overigens niet. Ik heb zelf een paar jaar lang het gedrag van ratten onderzocht die blootgesteld werden aan piepkleine doses antidepressiva en als je de macabere bijverschijnselen waarnam van zulke lage doses huiverde je al bij het idee dat je ooit zelf zulke middelen zou moeten slikken.
Doortrokken van schuldbesef
Van Buurens therapeut wil in zijn geval (of misschien in alle gevallen uit zijn praktijk, dat wordt niet duidelijk) niet omkijken naar het verleden. Geen onderzoek derhalve naar de vraag of de depressie wellicht uit jeugdervaringen valt te verklaren. Van Buuren stemt daar wel mee in, maar geeft de lezer van zijn boek niettemin een beeld van zijn jeugd. Dat gedeelte van zijn prachtboek heb ik met rode oren gelezen. Want Van Buuren komt net als ik uit Maassluis en is net als ik van huis uit Gereformeerd synodaal. Hij heeft in dezelfde kerk gekerkt, op de lagere school gezeten waar mijn broer op zat en op dezelfde middelbare school gezeten als ik waar wij werden opgeleid &#39;voor tijd en eeuwigheid beide.&#39; Omdat Van Buuren vier jaar jonger is dan ik heb ik hem als kind nooit in beeld gehad, want op die leeftijd is vier jaar een eeuwigheid. Ook later heb ik hem nooit ontmoet. Maar wat een feest om zo vorstelijk de wereld van je jeugd geschetst te zien door de ogen van een ander die zo goed schrijven kan. Ik ben geneigd iedereen die mij in de loop der jaren heeft toegevoegd dat ik een karikaturaal beeld geef van de Gereformeerden uit mijn jeugd toe te roepen: lees Van Buuren, nu hoor je het ook eens van het ander, het was nog veel erger dan ik weergaf, je kunt er zelfs op latere leeftijd alsnog depressief van worden.
Van Buuren stelt namelijk een belangwekkend probleem aan de orde: kan het zijn dat zo&#39;n typisch calvinistische opvoeding een goede voedingsbodem is voor een depressie op latere leeftijd? Zoveel is zeker: ook P.C. Kuiper was van streng calvinistische huize en Ver heen is doortrokken van schuldbesef.
Spijtig dat hier, voor zover ik weet, weinig onderzoek naar is gedaan. Ik dacht wel dat er gegevens beschikbaar waren over de opname en ook de kans op zelfmoord van depressieve mensen in de Bible Belt waaruit blijkt dat Rouvoet- en Knevelchristenen inderdaad grotere risico&#39;s lopen. Maar volgens mij vinden we al die narigheid eerder in de hoek van de zwarte kousen-kerken dan bij de Gereformeerd synodalen waar Van Buuren en ik uit zijn voortgekomen. Bevindelijkheid baart depressiviteit.
Van Buuren gaat zelfs nog een stapje verder. Hij veronderstelt dat Augustinus en Pascal en Calvijn typisch depressieve kerels waren en dat daarom het calvinisme zo&#39;n huiveringwekkende vorm van godsdienst is. Ik weet het niet. Calvijn was een rotzak, maar niet depressief. Pascal was eigenlijk geen calvinist, maar een jansenist. Die was overduidelijk wel depressief. De akelige antisemiet Augustinus was een boef, maar depressief ? Enfin, het zou de moeite waard zijn nog wat meer typisch Gereformeerde kerkvaders nader te bekijken.
Hoe het ook zij: Kikker gaat fietsen! is het Nederlandse equivalent van dat schitterende boekje van William Styron. Het haalt meer overhoop dan Styron; hier en daar treffen uitwijdingen die met de depressie als zodanig weinig te maken lijken te hebben, en van het fraaie verslag over een diner in het Koninklijk Paleis te Amsterdam heb ik nog niet ontdekt wat de link is met Van Buurens depressie. Desondanks heeft de auteur de schaarse Nederlandse literatuur van ervaringsdeskundigen op het gebied van depressie met een knap, uniek en prachtig geschreven boek verrijkt.
Maarten van Buuren, ‘Kikker gaat fietsen! of over het leed dat leven heet’, Lemniscaat, 200 pagina’s, € 19,90

Bevindelijkheid baart depressie

Nederlandse literatuur / Enquist en Bach
Als raamwerk voor de roman Contrapunt van Anna Enquist dienen de Goldbergvariaties van Bach. In elk volgend hoofdstuk studeert &#8216;de vrouw&#8217;, zoals de hoofdpersoon in deze roman wordt genoemd, een volgende variatie. Omdat &#8216;de vrouw&#8217; steeds mijmert over zowel de technische als inhoudelijke aspecten van de variaties, krijg je een verrassend en boeiend beeld van de uitwerking van Bachs muziek op een ontvankelijk gemoed. De vrouw hoort veel droefheid in de variaties, meer dan er door Bach volgens mij is ingelegd, en dat komt omdat zij de variaties haast verbeten studeert om groot leed te verwerken. Ze maakt het zich daarbij onnodig moeilijk door de variaties op een Bechstein te studeren. Het werk is bedoeld voor een klavecimbel met twee manualen en ik kan &#8216;de vrouw&#8217; verzekeren dat alle moeilijkheden als sneeuw voor de zon verdwijnen als je het stuk uitvoert op het instrument waarvoor het bedoeld is. Geen problemen met kruisende handen, want je speelt op twee manualen, dus op verschillend niveau en je twee handen gaan elk hun weg zonder elkaar te hinderen.
In de Bach Werke Verzeichnis wordt onder nummer 988 de Aria met dertig variaties als volgt omschreven: &#8216;Drukgang vermoedelijk 1742. Bach ontving van Graaf Keyserling die deze variaties ter bestrijding van zijn slapeloosheid had besteld een gouden beker, gevuld met 100 Louis d&#8217;Or. Bachs leerling Goldberg moest de slapeloze graaf de variaties steeds weer voorspelen.&#8217;
Dit verhaal vinden we in de eerste Bach-biografie, een klein boekje van Forkel. Het is omstreden. Er is op gewezen dat Goldberg, in 1727 geboren, nog veel te jong was om zulke moeilijke stukken te spelen. Maar die Goldberg schijnt een wonderkind te zijn geweest.
Merkwaardig is dat Enquist deze apocriefe ontstaansgeschiedenis niet aanroert. Wie Contrapunt uit heeft, weet niet waarom dit beroemde werk Goldbergvariaties heet. Toch zegt Enquist iets over het ontstaan van de variaties. &#8216;Voor wie hij het schreef? Voor zijn eerste kind, Wilhelm Friedemann, de oudste zoon uit Bachs eerste huwelijk. Deze zou met de variaties kunnen schitteren in zijn nieuwe functie in Dresden.&#8217; Waar heeft Enquist deze totaal onjuiste informatie vandaan gehaald?
Pens
Bach, aldus de schrijfster op pagina 52, &#8216;had een stevig postuur, volgens sommige afbeeldingen zelfs een behoorlijk dikke pens.&#8217; Er is maar één authentiek Bach-portret, namelijk dat van Elias Haussmann uit 1747 en daarop staat Bach tot zijn middel. Je kunt zijn pens niet zien. Op de weinige andere apocriefe afbeeldingen staat Bach ook nooit met duidelijk afgebeelde pens, dus helaas geeft Enquist ons ook hier misleidende informatie.
Even verderop, pagina 53, zegt Enquist: &#8216;Voor hij de Goldbergvariaties componeerde, had hij partituren van Scarlatti onder ogen gekregen. De door de componist gebruikte technieken &#8211; enorme sprongen, gekruiste armen &#8211; hebben Bach geïnspireerd. Hij volgde ze na.&#8217;
Het is inderdaad denkbaar dat Bach werk van Scarlatti onder ogen kan hebben gehad, want Scarlatti&#8217;s eerste publikatie (Essercizi) dateert van 1739, maar terecht zegt het grote Bach-handboek &#8216;seiner Kenntnis jener englischen Edition ist nicht nachzuweisen&#8217;. En bekijk je de sonates die Scarlatti in 1739 publiceerde (zes procent van zijn totale oeuvre), dan valt je op dat je daarin nauwelijks grote sprongen of gekruiste armen tegenkomt. Waar nog bij komt dat je als je op twee manualen speelt nooit met gekruiste armen geconfronteerd wordt.
Volgens Enquist riep Bach aan het einde van zijn leven &#8216;zijn zoons&#8217; te hulp toen hij, blind geworden, zijn invallen wilde noteren. Aan het einde van zijn leven had Bach nog twee zoons (en drie dochters) thuis. Een van die zonen was zwakzinnig, de ander, Johann Christiaan, was veertien. Dat hij zijn vader ooit te hulp zou zijn gekomen, is nergens geboekstaafd. Wel gaat het verhaal dat Bach de hulp inriep van zijn schoonzoon Altnikol aan wie hij kort voor zijn dood het koraalvoorspel &#8216;Vor deinen Thron tret&#8217; ich hiermit&#8217; of &#8216;Wenn wir in höchtsten Noten sein&#8217; dicteerde. Dat verhaal heeft Enquist ooit gehoord, maar transformeerde in haar brein tot &#8216;vlak voor zijn dood liet hij zich door een leerling een koraal voorspelen&#8217; (pagina 153).
Enquist brengt de Goldbergvariaties in verband met de dood van Bachs zoon Johann Gottfried Bernard, die in 1739 onder onopgehelderde omstandigheden in Jena stierf. Nu had Bach in totaal twintig kinderen bij twee echtgenotes en daarvan stierven er tijdens Bachs leven maar liefst elf, dus Bach had alle reden voor verdriet en wanhoop. Maar dat hij met de Goldbergvariaties &#8216;een klinkend grafmonument&#8217; voor Bernhard componeerde, lijkt mij in hoge mate betwistbaar. Ten eerste omdat de Goldbergvariaties deel 4 vormden van de Klavierübung ( het is dus in feite een studiewerk), en ten tweede omdat er, met uitzondering van variatie 25, maar heel weinig droefenis in BWV 988 te horen valt.
Enquist schrijft op pagina 63: &#8216;Het was nooit zoals je dacht. Altijd kwam er wel een deskundige roet in het eten gooien. De knorrige Kirkpatrick of een andere hooggeleerde femelaar die het beter wist.&#8217; Mea culpa, ik stel mij hier op als een femelaar die het beter weet, dus ik zie af van nog meer zout op nog meer slakken. Maar ik zal zeggen waarom ik optreed als femelaar. Ik vind dit een aangrijpende roman waarin knap wordt beschreven hoe iemand het instuderen van de Goldbergvariaties ondergaat en daarom vind ik het reuze spijtig dat deze roman zoveel misleidende, onjuiste en aanvechtbare informatie over Bach bevat. Als je de variaties zo grondig instudeert, gooi je er toch niet met de pet naar bij het verstrekken van informatie over de componist en diens werk?
Anne Enquist, ‘Contrapunt’, De Arbeiderspers, 208 blz., € 18,95

Punten Contra

Een behulpzame bok

Vertaalde fictie / Een deense Geert Mak?
Aero, net iets groter dan Texel, is een van de kleinste eilanden van Denemarken. Op het eilandje ligt één plaatsje, Marstal, en daarin werd in 1952 de schrijver Carsten Jensen geboren. Hij heeft reeds veel gepubliceerd, essays, reisboeken, enkele verhalen, maar zo&#8217;n groots en omvangrijk epos als dit werk van bijna zevenhonderd pagina&#8217;s is iets ongekends in zijn oeuvre. De schrijver had de ambitie om, aan de hand van honderd jaar geschiedenis van Marstal en zijn bewoners (1848-1948), de geschiedenis van Denemarken vanuit Marstals perspectief te behandelen. Je zou het boek naar analogie van Geert Maks Eeuw van mijn vader als De eeuw van Marstal kunnen karakteriseren.
Mensenvlees
Het epos vangt aan met de oorlog in 1848 van de Denen tegen de in Sleeswijk-Holstein wonende Duitsers, meer specifiek de Duitsers die aan het einde van Eckernförde fjord wonen. Jensen heeft een pakkend beeld bij de hand om die hele oorlog samen te vatten: de reus Laurids Madsen weet niet op tijd te ontsnappen en vliegt na de ontploffing van de kruitkamer, met schip en al, de lucht in. Nadat hij de kont van Petrus heeft aanschouwd, keert hij terug uit de hemel en landt op zijn zeelaarzen veilig op de resten van het dek van het ontplofte schip.
Na dat fantastische begin versmalt het verhaal zich tot een jongensboek &#8211; of zo men wil een streekroman. Jensen verhaalt uitgebreid hoe de Marstaller schooljeugd een gewelddadige meester genadeloos treitert. Dat gedeelte is onweerstaanbaar, maar na die sublieme beschrijving van dat absurde oorlogje in het Fjord is het enigszins een anticlimax.
Bij wijze van pendant van die oorlog tussen onderwijzer en schooljeugd beschrijft Jensen vervolgens een oorlog tussen een stuurman en zijn scheepsbemanning. De verbindende schakel met het voorgaande vormt Albert Madsen, een van de schooljongens die de meester treitert en tevens de zoon van voornoemde reus. Als volmatroos vaart Albert op dat schip waar de oorlog uitbreekt tussen stuurman en bemanning. Als de stuurman onschadelijk is gemaakt, besluit Albert zijn vader te gaan zoeken.
Jensen laat Albert opeens in de ik-vorm zijn verhaal doen. Dat levert een forse breuk op met het voorgaande gedeelte dat in de wij-vorm werd verhaald. Albert Madsen hoort dat zijn vader waarschijnlijk in Samoa is en monstert aan op een schip waarvan de kapitein een bedenkelijke reputatie heeft. Uiteindelijk blijkt dat dit schip regelmatig Kanaken op een eilandje aflevert waar men graag mensenvlees savoureert. De bewoners van dit eilandje, tot dan toe tevreden over de aanvoer van mensenvlees, keren zich tegen de kapitein die bij de daarop volgende schermutselingen omkomt.
Albert Madsen moet dan als jonge knul op eigen kracht met dat schip en een bemanning, bestaande uit Kanaken met wie hij geen woord kan wisselen, Samoa zien te bereiken. Dat lukt hem, maar niet dan nadat hij te kampen heeft gehad met gruwelijke windstilte.
Bij het lezen van de zeventig bladzijden over de reis naar Samoa had ik een onweerstaanbaar déjà vu-gevoel. Hier schrijft een auteur die niet alleen secuur gekeken heeft hoe Robert Louis Stevenson Zuidzee-avonturen weergaf in zijn avonturenverhalen, maar bovendien Joseph Conrad zowat uit het hoofd heeft geleerd. En met name diens verhaal &#8216;The Shadow line&#8217;.
Ook daarin een jonge knul die zich, te vroeg gezagvoerder geworden, op een schip moet handhaven tijdens een gruwelijke windstilte. Kun je hier van plagiaat spreken? Zo ver wil ik niet gaan, maar de wijze waarop Jensen alle implicaties van zo&#8217;n windstilte weergeeft is van begin tot eind van Conrad afgekeken. Enfin, Madsen komt aan op Samoa, en vindt daar zijn vader. Dat leidt verder tot niets, die vader blijft daar en de zoon reist meteen weer af, dus het slot van die zoektocht ervaar je als een anticlimax. In het programma Spoorloos zouden ze van dit weerzien heel wat meer gemaakt hebben.
Sjors van de rebellenclub
Na een kort intermezzo over een jongeman die zijn stiefvader ombrengt, pakt Jensen de draad weer op bij Albert Madsen. De rest van diens levensverhaal is nu aan bod, nu in de hij-vorm. De weerslag van de Eerste Wereldoorlog op de Marstallers in het algemeen en Albert in het bijzonder wordt uit de doeken gedaan. Albert verzeilt in een soort vrijage met een jonge weduwe. Dit gedeelte vond ik tamelijk clichématig. De vrijage eindigt nogal abrupt met de plotselinge dood van Madsen. De zoon van de jonge weduwe, Knud, erft nu als het ware de verhaallijn en weer komen we in een jongensboek terecht. Jensen verhaalt hoe jongens bendes vormen en elkaar en volwassenen te lijf gaan. Sjors van de rebellenclub, maar dan in Marstal. Overigens met haarscherpe karakteriseringen van de diverse knullen &#8211; de kinderen worden veruit het best neergezet. In menig opzicht lijkt Jensen een Deense nazaat van C. Johan Kievit.
Als Knud volwassen is, wil ook hij naar zee. Zijn moeder wil dat verhinderen. Aangezien zij kapitaalkrachtig is, kan zij het zich permitteren schepen aan te kopen en deze vervolgens aan de ketting te leggen. Dit is het origineelste onderdeel van het verhaal en mijns inziens had Jensen dit als uitgangspunt moeten nemen. Dan had hij een prachtroman kunnen schrijven over een vrouw die de bedrijvigheid van een hele gemeenschap verlamt, enkel omdat zij niet wil dat haar zoon kiest voor een loopbaan op zee. Nu komt een en ander niet echt van de grond.
Smakeloos
Overigens kiest Knud, ondanks de tegenwerking van zijn moeder, toch voor de zee, waardoor wij worden vergast op John Masefield-achtige verhalen over zijn omzwervingen over de aardbol. In New Foundland ontmoet hij een meisje dat hij vervolgens niet vergeten kan. Van het zeilschip stappen we over op het stoomschip, en het eindigt met dramatische beschrijvingen van Knuds wederwaardigheden in de jaren &#8217;40-&#8217;45 als kapitein op een schip dat in konvooi vaart en regelmatig munitie naar Moermansk brengt. Ook bij dit slotgedeelte van de roman had ik een sterk déjà vu-gevoel. Het lijkt verbluffend veel op De kapitein van Jan de Hartog, maar het is minder goed omdat Jensen het eind bederft met bizarre weerziens. Als Knud met gevaar voor eigen leven tijdens zo&#8217;n tocht naar Moermansk de laatste overlevende uit het water redt van een door de Duitsers getorpedeerd schip, blijkt dat hij uitgerekend dezelfde jongedame opvist die hem indertijd op New Foundland het hoofd op hol had gebracht. Om het nog verder aan te dikken en te dramatiseren, verhaalt Jensen dat de vrouw terwijl zij uit het water gered wordt, juist op dat moment bevalt. En die inmiddels wat oudere jonge dame blijkt wat verderop nogmaals zwanger te zijn, nu van Knud. Onbegrijpelijk en smakeloos. En ook doodjammer, want al is dit een rommelig epos met even bedenkelijke als aantrekkelijke streekroman- en jongensboekachtige trekjes, toch bevat het prachtige gedeelten. Voeg daar nog bij dat de knaap die zijn stiefvader vermoordde ook al zo &#8217;toevallig&#8217; tijdens Knuds missies in de Tweede Wereldoorlog opduikt.
Alles bij elkaar is Wij, de verdronkenen een curieus samenraapsel van zeer verschillende verhalen over diverse mensen, waarin de auteur er niet in geslaagd is alles onder de noemer van één thema te brengen. Het is een gewaagd boek, de auteur ervan verdient veel lof voor diverse onderdelen, het is een feest om te lezen, maar het is te brokkelig en onevenwichtig om het predikaat meesterwerk te verdienen.
Carsten Jensen, ‘Wij, de verdronkenen’, Mouria, 684 pagina’s, € 25,-

De schaduwlijnen van een epos

Tijdschrift / Betutteling in ‘De Gids’
De redactie wilde het thema religie &#8216;onbevangen&#8217; tegemoet treden. Vandaar dat het nummer opent met lange artikelen van respectievelijk Ger Groot en Dirk van Weelden, waarin de auteurs zichzelf neerzetten als volwassen, evenwichtige ongelovigen zonder neigingen om verbitterd om te zien naar hun beider religieuze opvoeding. Groot besluit zijn stuk met de constatering: &#8216;Zelf heb ik zonder wrok afscheid kunnen nemen van mijn roomse jeugd, voldoende gevrijwaard van nazeurende trauma&#8217;s om als atheïst begrip te kunnen opbrengen voor de vreugde die zelfs de kerkelijke religie schenken kan.&#8217;
Zulk begrip zou ik graag nader geanalyseerd zien. Is dat hetzelfde begrip als van iemand die, zelf niet meer in Sinterklaas gelovend, vol begrip de vreugde aanschouwt van een kind dat op 5 december een volle schoen vindt? Hoe ervaart de gelovige zulk in wezen neerbuigend begrip? Denkt hij: Groot beschouwt mij blijkbaar als een ongevaarlijke malloot omdat ik, door Jezus verlost, de hele dag loop te huppelen? In Groots begrip proef ik betutteling, bevoogding &#8211; ik zou er als gelovige weinig gelukkig mee zijn. Liever krachtige bestrijding dan kleinerend begrip. In geval immers van bestrijding wordt mijn overtuiging serieus genomen, maar vrijblijvend begrip voor vreugde die niet gedeeld wordt, heeft in wezen iets kwetsends.
Dat zulk wellicht goedwillend, maar reuze zoetsappig begrip tekort schiet, is bovendien dezer dagen gebleken nu de ChristenUnie met behulp van de commotie rond embryoselectie de Partij van de Arbeid listig in gijzeling heeft genomen. Wie eventueel dacht dat religie in wezen een goedaardig tijdverdrijf is van gelovigen die zich wekelijks, zonder consequenties voor hun handelen binnen en buiten de Tweede Kamer, vol vreugde en met gevoelens van geborgenheid terugtrekken in bakstenen bouwsels met een orgel erin en een klokkentoren erop, heeft hopelijk nu zijn mening herzien. Heus, godsdienst in het algemeen, en het christendom in het bijzonder, blijft een verschrikkelijk verschijnsel, tezamen met ziekte en oorlog een van de drie grootste gesels der mensheid. Overal waar het zich manifesteert, constateren wij terstond twist en tweedracht. In Katwijk schroeven thans gelovigen die tegen de fusie van hervormd, gereformeerd en luthers zijn, de wieldoppen van de auto&#8217;s af van hun voorgangers die wél in het grotere protestantse verband zijn opgegaan.
Waar we religie aantreffen, dienen we het derhalve zo vinnig mogelijk te bestrijden, en met spot, hoon, en verachting tegemoet te treden. Met beminnelijk begrip komen we geen stap verder, dan donderen we in de valkuil waar de Partij van de Arbeid nu in ligt.
Tomtom
Goddank bevat dit nummer van De Gids meer dan deze o zo begripvolle stukken van Groot en Van Weelden. Subtiele spot bevat het fraaie verhaal van Adri van der Heijden met de veelzeggende titel &#8216;Door Hem tot Petra&#8217;. Reuze komisch is het stuk van Tijs Goldschmidt waarin hij het bijbelverhaal over het paradijs van kanttekeningen voorziet. Daarin de onsterfelijke zin: &#8216;In het Oude Testament wordt de geografische ligging van het paradijs zo vaag gehouden dat je de Hof van Eden zelfs met de meest godgeleerde TomTom niet zou kunnen vinden.&#8217; Verrukkelijk zijn ook de lange verhalen van John Updike en Czeslaw Milosz. Van de laatste zijn bovendien enkele fraaie gedichten afgedrukt.
Wat Updike betreft: dat lijkt &#8211; ik verbaas me daar al decennia over &#8211; warempel een soortement christen, maar hij schrijft prachtig en vol zelfspot over zijn broze geloof. Mooie constateringen daarin, bijvoorbeeld over de meeste vormen van hedendaags christendom: &#8216;Een bepaald prettig vage hippievorm van liefheid met een hoog knuffelgehalte heeft de strengere oude gezindten vervangen.&#8217; Fraai ook de formulering: &#8216;De warboel aan religieuze verschijnselen stelt de belijder van een bepaald geloof niet per se op z&#8217;n gemak: juist die veelheid en diversiteit wekken de indruk dat er allemaal niets van waar is, behalve dat het van een menselijke behoefte getuigt die verder buiten kijf staat.&#8217; En volkomen terecht is ook zijn opmerking: &#8216;Los van allerlei recente totalitaire tendensen, sloot de islam van oorsprong niemand uit en kende ook eeuwenlang op vele plekken een tolerantie ten opzichte van andere geloven waar het christendom niet aan kon tippen.&#8217; Een Fitna-film over de bijbel is duizendmaal makkelijker te maken dan over de koran.
Van alle vormen van christendom is de katholieke kerk van oudsher het minst tolerant ten opzichte van andere geloven. Sterker nog: men was niet alleen niet tolerant, men heeft de andersdenkenden met behulp van brandstapels getracht uit te roeien. Geen begrip voor de vreugde van andersdenkenden was het devies, maar inquisitie. De Waldenzen, de Albigenzen, de Hussieten, de aanhangers van Nye Lere, en vele andere groeperingen, werden allemaal zonder pardon over de kling gejaagd, inclusief, enige eeuwen lang, duizenden vrouwen &#8211; inclusief zelfs de overgrootmoeder van Ludwig van Beethoven &#8211; die ervan verdacht werden dat ze zich schuldig hadden gemaakt aan hekserij. Voorafgegaan door biddende, met rozenkransen omhangen priesters, hebben de conquistadores in Zuid-Amerika zo&#8217;n tien miljoen mensen afgeslacht. Bovendien heeft de rooms-katholieke kerk bijna tweeduizend jaar lang zo&#8217;n virulent antisemitisme gepredikt &#8211; uiteindelijk waren vrijwel alle nazikopstukken, Hitler, Goebbels, Heydrich, Himmler van katholieke huize; Hitler heeft zelfs tot aan het einde van zijn leven zijn kerkelijke bijdragen betaald &#8211; dat het in de Holocaust resulteerde. In 1933 zei Hitler al dat hij zou afmaken waar de kerk zo veelbelovend aan was begonnen.
Onuitroeibaar
Desondanks zegt de paap Kees Fens in dit nummer van De Gids: &#8216;Het katholieke geloof is een prachtig systeem, het mooiste ooit door de mens gemaakt.&#8217; Je moet toch maar durven! Zo&#8217;n door en door gruwelijke, onvoorstelbaar misdadige organisatie, de grootste en oudste van de mensheid, en dat noem je dan &#8216;een prachtig systeem&#8217;. Dankzij dit prachtsysteem &#8211; want de Kerk verbiedt het gebruik van voorbehoedmiddelen &#8211; gaat Afrika ten onder aan aids en is Latijns-Amerika veranderd in een grote illegale abortuskliniek. Desondanks brengt ex-paap Ger Groot &#8216;als atheïst&#8217; begrip op &#8216;voor de vreugde die zelfs de kerkelijke religie schenken kan&#8217;.
Ik deel dat begrip totaal niet. Ik zie om in wrok. Met de grootst mogelijke kolder hebben ze mijn hele jeugd vergiftigd. Ger Groot haalt Theo de Boer aan, zelfs nog iets ouder dan schrijver dezes en afkomstig uit dezelfde streek en dezelfde kerk, die maar weinig herkenning vond in mijn jeugdverhalen. Ger Groot citeert De Boer: &#8216;Mijn vader (die dominee was) zou het nooit in zijn hoofd hebben gehaald tegen een vrouw die kanker had te zeggen dat ze door de Here bestraft was.&#8217; In haar biografie van de befaamde celliste Jacqueline du Pré vertelt Elizabeth Wilson dat de moeder van Jacqueline, &#8216;een wedergeboren christen&#8217;, tegen haar dochter zei dat haar ziekte (multiple sclerose) een straf van God was omdat Jacqueline vanwege haar huwelijk met Daniel Barenboim tot het jodendom was overgegaan.
Dat godsdienst onuitroeibaar is, staat vast. Dat de meeste mensen niet zonder kunnen, zoals ze ook niet zonder auto kunnen, staat eveneens vast. Maar daarom hoeven we daar niet in te berusten, laat staan dat van ons begrip gevergd zou mogen worden voor het feit dat nog zo veel van onze medemensen de meest dwaze overtuigingen aanhangen. Toen ik mij als lijstduwer voor de Partij voor de Dieren kwaad maakte over het feit dat Marianne Thieme zich, geïnspireerd door senator Nico Koffeman, had aangesloten bij de kolderkerk van de zevendedagsadventisten viel heel Nederland over me heen. Kerk en staat waren gescheiden, wat Marianne privé beleed stond los van haar politieke opvattingen. En wat zien we nu? De Partij voor de Dieren blijkt ten aanzien van embryoselectie plotseling hetzelfde standpunt te huldigen als de ChristenUnie en de SGP. Vroeg of laat tonen christenen hun ware aard, laten ze opeens hun tanden zien en zingen ze weer psalm 118, het vijfde vers:
Toen ik de heid&#8217;nen aan zag rukken,
heb ik in &#8217;s Heeren kracht gestreen,
ik hieuw ze in &#8217;s Heeren naam aan stukken,
de stukken vlogen overal heen.

‘Je moet maar durven’

Moedig dagboek Leo Vroman
Vanuit Parijs opende Wil­lem Frederik Hermans achtentwintig jaar geleden de aanval op dagboekschrijvers. In Het Parool werd eerst het dagboek van J.J. Peereboom met de grond gelijk gemaakt. Hermans citeerde de zin: ‘Om half acht, opkijkend van het lezen in de tuin,’ en voegde daaraan toe: ‘Peereboom heeft alle boeken uitgelezen en nu leest hij de tuin maar.’ Na de aanval op Peereboom volgde in NRC Handelsblad een frontale aanval op alle dagboekschrijvers. Hun werd verweten dat zij, zogenaamd oprecht in hun dagboeken, naaktdanseressen waren in een vleeskleurig tricot. ‘Dagboeken en brieven schrijven is en blijft een goedkope manier van tekstproductie: alles mag toevallig zijn, niets hoeft te worden afgerond,’ aldus Hermans.
Hermans’ aanval op de dagboekaniers, zoals hij ze noemde, werd afgerond met een uiterst vilein stuk over het dagboek van Cees Buddingh’. Van de Dordrechtse dichter bleek, toen ik een week na die aanval met hem samen in een boekhandel signeerde, vrijwel niets meer over. Nooit daarvoor en nooit daarna heb ik ooit meegemaakt dat iemand zo ontredderd was door een krantenstuk. In feite is het ook nooit meer goed gekomen met Buddingh’. Misschien is zelfs zijn vroege dood mede aan die tuchtoefening van Hermans te danken.
Danig geschrokken door de ontreddering van Buddingh’ en toch al gealarmeerd (en gecharmeerd) door het feit dat Hermans in zijn stukken over dagboekschrijvers mij en passant ook een paar maal door het slijk haalde, heb ik vervolgens al mijn dagboeken verbrand. Later heb ik, op verzoek van m’n uitgever, nog weer een jaar lang een dagboek bijgehouden, maar niet bepaald van harte.
Heeft Hermans gelijk? Zijn dagboekschrijvers naaktdanseressen in vleeskleurig tricot? Is er sprake van schijnoprechtheid? Heeft hij gelijk als hij opmerkt: ‘Haast niemand heeft de behoefte zich echt te laten gaan, ook niet in een brief of dagboek’? Houdt de dagboekschrijver rekening met eventuele lezers? Vermijdt hij om het achterste van zijn tong te laten zien, terwijl hij tegelijkertijd schijnoprechtheid veinst?
(Van het feit dat de dagboekvorm oprechtheid suggereert hebben sommige romanschrijvers dankbaar gebruikgemaakt en daaraan danken wij vele romans in dagboekvorm. De drie gaafste romans in dagboekvorm zijn volgens mij Dokter Glas van Hjalmar Söderberg, Journal d’un curé de campagne van George Bernanos en het onvolprezen The Journal of Albion Moonlight van de dichter Kenneth Patchen).
Vleeskleurig tricot? Schijnoprechtheid? Is het grote bezwaar van dagboeken niet veeleer dat we met allerlei gebeuzel, met alledaagse beslommeringen en onbenullige triviale mededelingen worden geconfronteerd? Of zoals in de ijzige reisdagboeken van Voskuil met opsommingen van de gerechten die hij en zijn reisgenote in de rustpauzes van hun wandeltochten tot zich nemen? Vloeit deze haast ondraaglijke opsomming van genuttigde maaltijden voort uit een bizar soort hoogmoed van iemand die denkt dat hij zo belangrijk is dat wij zelfs gefascineerd blijven doorlezen als hij beschrijft dat hij een speklapje verorberd? In het dagboek van Frida Vogels ontbreken de maaltijden, maar ook daar treft een ondraaglijk soort hybris, niet getemperd door enige zelfspot of relativerende humor. Ook Frederik van Eeden steekt in zijn dagboek niet de draak met zichzelf, en wat we ooit van het dagboek van Lodewijk van Deyssel te zien hebben gekregen, wettigt het vermoeden dat hier zelfs een groter ijdeltuit aan het woord is dan in geval van Van Eeden en Vogels.
Dat het ook anders kan bewijst het dagboek van Pieter van der Meer de Walcheren. Niemand leest het meer, maar dat herinner ik mij als een boeiend document. Van der Meer de Walcheren vervaardigde het type dagboek dat we uit de Franse letteren kennen en waarvan de Journals van Julien Green, André Gide en Roger Martin du Gard de gaafste specimina vormen. Groter genoegen nog dan aan hun dagboeken beleeft de lezer aan het verrukkelijke Journal littéraire van Léautaud. Het is spijtig dat Hermans, toch sterk Frans georiënteerd, ons niet heeft laten weten wat hij over die fraaie Franse dagboeken dacht of bijvoorbeeld over het roddelzuchtige, maar juist daardoor nog altijd zo leesbare dagboek van de gebroeders Goncourt. En wat zou hij gevonden hebben van het reusachtige dagboek van Thomas Mann waarin ons in een gortdroge telegramstijl van dag tot dag wordt meegedeeld wat de schrijver deed, hoorde, voelde, doormaakte, las?
Over Kierkegaard heeft Hermans wel geschreven, maar zijn opmerkingen over de Deense filosoof worden ontsierd door gebrek aan gedegen kennis van diens leven en werk, en diens ongelofelijke dagboek wordt niet adequaat behandeld.
Behalve door hybris wordt de dagboekschrijver ook door een ander gevaar bedreigd. Zozeer kan hij opgaan in zijn dagboek dat het het leven vervangt. Het meest verbluffende voorbeeld van zo’n dagboek waarin de schrijver verdwijnt als een speelgoedeend in een draaikolk is het Journal intime van Henri-Frédéric Amiel. Toen ik vijftig werd kwam mijn uitgever op het idee mij dat dagboek, waarvan zojuist het laatste geannoteerde deel was verschenen, cadeau te doen. Met een vorkheftruck werd het loodzware reusachtige twaalfdelige werk bij mij afgeleverd. Sinsdien neem ik mondjesmaat elke dag wat bladzijden tot mij. Geen hybris, geen trivialiteit, maar haast ondraaglijke, verlammende zelfsbespiegeling. Wat een verbijsterend levenswerk! Overigens denk ik dat Van Eeden zich daaraan spiegelt in zijn dagboek.
In feite krijgen dagboeken pas een meerwaarde als zij geschreven zijn in het aangezicht van de dood, zoals het onvergankelijke Journal of a disappointed man van W.N.P. Barbellion of al die beklemmende oorlogs- dan wel kampdagboeken (Anne Frank, David Koker, Etty Hillesum).
In feite is ook het dagboek van Joseph Goebbels, al lijkt het einde als hij aan zijn dagboek begint nog ver weg, zo’n journaal dat in het aangezicht van de dood is ontstaan. Goebbels kon verbazend goed schrijven, en ’t valt niet mee om, als je zijn dagboek leest, je niet te laten meevoeren door deze geslepen stilist. Ik vind zijn dagboek een van de meest fascinerende specimina van dit genre omdat het je inzicht verschaft in de werking van een brein dat, hoe katholiek ook van huis uit, totaal vergiftigd was en dat toch optimaal functioneerde. Terwijl je in vrijwel alles wat je over het Derde Rijk en de Tweede Wereldoorlog leest altijd alles ziet vanuit het perspectief van degenen die aan de goede kant stonden, vertoef je bij Goebbels in de schoot van het kwaad, en toch weet hij je zo suggestief te manipuleren dat je af en toe met hem meevoelt en meelijdt.
Leo Vroman dichtte: ‘Kom vanavond met verhalen hoe de oorlog is verdwenen en herhaal het duizend malen. Alle malen zal ik wenen.’ Goebbels’ dagboek over hoe de oorlog verdween is het meest beklemmende verslag daarvan. Zelfs Leo Vroman die ons nu verrast met een dagboek dat al Hermans’ bezwaren tegen dit genre spelenderwijs opheft, zal ons nooit huiverend langs Goebbels’ afgronden kunnen voeren, ook al is Vromans dagboek, met de veelzeggende titel Misschien tot morgen (hij is immers, geboren in 1915, nu al over de negentig, dus hij kan ieder ogenblik verscheiden) eveneens zo’n dagboek in het aangezicht van de dood.
Als dagboekschrijver debuteerde Leo Vroman met het bij uitgeverij de Prom verschenen herfstdagboek Vroeger donker dan gisteren. Verlucht met grappige tekeningen van hemzelf bleek dit herfstdagboek verreweg het aardigste journaal te zijn uit deze reeks van voorjaar-, zomer-, herfst- en winterdagboeken van diverse schrijvers. En het bleek bovendien de opmaat tot een veel omvangrijker vervolg: het bijna zevenhonderd pagina’s tellende Misschien tot morgen, dagboek 2003-2006.
Je vraagt je af wat Hermans daarvan gevonden zou hebben. Zou hij zich geërgerd hebben aan de trivia die ook hier voorkomen, de mededeling bijvoorbeeld dat de amaryllis een zware, een lichtere en een kleine bloemknop aan zijn stengel heeft? Of zou hij zich desondanks gewonnen hebben gegeven aan de sprankelende humor van Vroman, aan diens vernuftige, geestige woordspelingen, aan diens onverhulde afkeer van George Bush, aan diens biologische kijk op de wereld, aan diens flirt met de toch vrij spoedig te verwachten dood?
Ook bij Vroman is wel degelijk sprake van hybris. Wie eigendunk ontbeert, schrijft misschien nog wel een dagboek, maar zal het niet publiceren. Maar Vromans’ hybris wordt getemperd door zelfspot. Zodra hij zichzelf omhoog steekt, en dat gebeurt herhaaldelijk in dit dagboek, maakt hij zichzelf ook direct daarna belachelijk. Of hij weet aan zijn hybris altijd een draai te geven waardoor je het grinnikend accepteren kunt zoals in de aantekening: ‘De psychologe vroeg wat mijn gebied was, ik zei bloed aan oppervlakken, er is een effect naar mij genoemd, en ze riep: ben jij dat? Of bent u dat, zoiets weet je in het Engels natuurlijk niet.’
Ander voorbeeld: ‘Ik ben de enige met het Klondike-programma die het 20.000 keer heeft gespeeld, meer dan 50 boeken schreef, het Vroman-effect heeft uitgevonden of ontdekt, en met Tineke Sanders getrouwd is ondanks zijn grote neus.’
Akkoord, dit dagboek stamt van iemand die van ‘plaudern’ een kunstvorm heeft gemaakt, maar je accepteert het omdat zulk plaudern van een negentigjarige enig in zijn soort is. Wie kan ons een dagboek noemen van zo’n ultieme grijsaard, van iemand bovendien die op die leeftijd nog zo scherp is, zoveel plezier beleeft aan leven, en zo vaardig met computers kan omgaan?
Want ook dat is geheel nieuw in dit dagboek. In vroegere dagboeken lees je nooit over iemands intieme omgang met zijn computer, vanwege het simpele feit dat toen nog niemand een computer bezat, je leest nooit over het feit hoezeer de mogelijkheid om te e-mailen (iemelen zegt Vroman, en een mailtje noemt hij iemel, zich er wel van bewust dat hier een onfatsoenlijke associatie mogelijk is) het hele leven totaal heeft veranderd omdat je op één dag met iemand wel tien keer informatie kunt uitwisselen. Ik heb de stoute schoenen aangetrokken en Leo Vroman een mailtje gestuurd met de vraag of hij al eerder een dagboek had bijgehouden. Prompt kreeg ik antwoord dat er onuitgegeven dagboeken van zijn hand in het oorlogsmuseum en letterkundig museum bewaard worden, maar dat dit omvangrijke bejaardendagboek in het kielzog van die pilot-uitgave bij uitgeverij de Prom is ontstaan.
Wat mij in dit dagboek bevalt is de bij uitstek biologische kijk op de wereld. Wat ik met Vroman deel is een ravijndiepe afkeer van George Bush. Met de moed van een bijna negentigjarige die zich onverbloemd durft te uiten zegt hij op 7 mei 2003 over de VS: ‘Dit begint op nazi-Duitsland te lijken van voor de oorlog, en binnenkort misschien van daarna.’ Zo ver heeft tot nu toe nog niemand durven gaan, maar onweerstaanbaar doet ook mij het trio Bush, Cheney, Rumsfeld denken aan het trio Hitler, Goebbels, Göring. Zeker, de vernietigingskampen ontbreken nog, al komt Guantanamo Bay al dicht in de buurt daarvan, maar voor het overige: als er op deze wereld een as van het kwaad is, bevindt de spil daarvan zich in het Witte Huis te Washington, en de aldaar zetelende wedergeboren bandiet is zonder enige twijfel veruit de grootste schurk op aarde.
Over religie zegt Vroman ook reuzeleuke dingen, bijvoorbeeld: ‘Mozes, Jezus, Mohammed, al die mensen lijdend aan openbaringen.’ En het Christendom typeert hij als een misdadig geloof. Op 10 juni 2003 schrijft hij een onweerstaanbaar grappige parodie op de bijbel.
Reuze vermakelijk is dat Vroman, blijkbaar op hoge leeftijd de cirkel rond makend, en derhalve weer terugkerend tot de vroegste kindertijd, gepreoccupeerd blijkt met zijn ontlasting. In het begin uit hij zich nog gereserveerd. ‘Ik heb gisteren per ongeluk geluncht met ergens uien in, moest een paar uur later, zal ik nu eindelijk eens poepen durven schrijven, ja, het lukt.’ Verderop al veel vrijmoediger: ‘…mijn endeldarm waar een resterend worstje-inhoud alweer in zit te wachten op de buitenlucht, nog even wachtend boven de trouwe, stevig gesloten kringspier der zindelijkheid.’
Op 16 juni 2003 schrijft hij over zijn bij de Prom verschenen herfstdagboek: ‘De besprekingen zijn angstwekkend gunstig. Als winter, lente en zomer ook nog worden uitgegeven moet men wel, om de kritiek interessant te houden, een paar venijnige dingen beginnen te schrijven.’
Vooruit, dus een paar venijnige opmerkingen tot slot. Alsjeblieft in volgende dagboeken geen uitgebreide droomverslagen meer. Heus, W.H. Auden had gelijk toen hij opmerkte dat andermans dromen altijd zo vervelend zijn. Een droom is alleen boeiend voor degene die hem gedroomd heeft, en dus nog weet dat de essentie ervan in feite niet in woorden te vangen is. Geen dromen erin dus, en voorts hier en daar wat overbodige woorden eruit. Bondiger for­muleringen, strakker proza. Zeker, dit plaudern heeft iets reuze aantrekkelijks, en het leest prettig weg. In het grote Engelstalige deel van zijn dagboek ‘chattert’ Vroman minder, en dat is ook wel weer jammer, maar toch zou het dagboek als geheel erbij winnen als Vroman zijn taal wat zou indampen. Frits Hotz loerde altijd met een reusachtig vergrootglas naar zijn zinnen om er nog wat uit te schrappen. Zo’n vergrootglas zou je Vroman soms ook toewensen. Maar voor het overige niets dan lof voor dit unieke geriatrische document.
Leo Vroman, ‘Misschien tot morgen. Dagboek 2003-2006’, Querido, 696 pagina’s, € 24,50