Nederlandse literatuur / Enquist en Bach
Als raamwerk voor de roman Contrapunt van Anna Enquist dienen de Goldbergvariaties van Bach. In elk volgend hoofdstuk studeert &#8216;de vrouw&#8217;, zoals de hoofdpersoon in deze roman wordt genoemd, een volgende variatie. Omdat &#8216;de vrouw&#8217; steeds mijmert over zowel de technische als inhoudelijke aspecten van de variaties, krijg je een verrassend en boeiend beeld van de uitwerking van Bachs muziek op een ontvankelijk gemoed. De vrouw hoort veel droefheid in de variaties, meer dan er door Bach volgens mij is ingelegd, en dat komt omdat zij de variaties haast verbeten studeert om groot leed te verwerken. Ze maakt het zich daarbij onnodig moeilijk door de variaties op een Bechstein te studeren. Het werk is bedoeld voor een klavecimbel met twee manualen en ik kan &#8216;de vrouw&#8217; verzekeren dat alle moeilijkheden als sneeuw voor de zon verdwijnen als je het stuk uitvoert op het instrument waarvoor het bedoeld is. Geen problemen met kruisende handen, want je speelt op twee manualen, dus op verschillend niveau en je twee handen gaan elk hun weg zonder elkaar te hinderen.
In de Bach Werke Verzeichnis wordt onder nummer 988 de Aria met dertig variaties als volgt omschreven: &#8216;Drukgang vermoedelijk 1742. Bach ontving van Graaf Keyserling die deze variaties ter bestrijding van zijn slapeloosheid had besteld een gouden beker, gevuld met 100 Louis d&#8217;Or. Bachs leerling Goldberg moest de slapeloze graaf de variaties steeds weer voorspelen.&#8217;
Dit verhaal vinden we in de eerste Bach-biografie, een klein boekje van Forkel. Het is omstreden. Er is op gewezen dat Goldberg, in 1727 geboren, nog veel te jong was om zulke moeilijke stukken te spelen. Maar die Goldberg schijnt een wonderkind te zijn geweest.
Merkwaardig is dat Enquist deze apocriefe ontstaansgeschiedenis niet aanroert. Wie Contrapunt uit heeft, weet niet waarom dit beroemde werk Goldbergvariaties heet. Toch zegt Enquist iets over het ontstaan van de variaties. &#8216;Voor wie hij het schreef? Voor zijn eerste kind, Wilhelm Friedemann, de oudste zoon uit Bachs eerste huwelijk. Deze zou met de variaties kunnen schitteren in zijn nieuwe functie in Dresden.&#8217; Waar heeft Enquist deze totaal onjuiste informatie vandaan gehaald?
Pens
Bach, aldus de schrijfster op pagina 52, &#8216;had een stevig postuur, volgens sommige afbeeldingen zelfs een behoorlijk dikke pens.&#8217; Er is maar één authentiek Bach-portret, namelijk dat van Elias Haussmann uit 1747 en daarop staat Bach tot zijn middel. Je kunt zijn pens niet zien. Op de weinige andere apocriefe afbeeldingen staat Bach ook nooit met duidelijk afgebeelde pens, dus helaas geeft Enquist ons ook hier misleidende informatie.
Even verderop, pagina 53, zegt Enquist: &#8216;Voor hij de Goldbergvariaties componeerde, had hij partituren van Scarlatti onder ogen gekregen. De door de componist gebruikte technieken &#8211; enorme sprongen, gekruiste armen &#8211; hebben Bach geïnspireerd. Hij volgde ze na.&#8217;
Het is inderdaad denkbaar dat Bach werk van Scarlatti onder ogen kan hebben gehad, want Scarlatti&#8217;s eerste publikatie (Essercizi) dateert van 1739, maar terecht zegt het grote Bach-handboek &#8216;seiner Kenntnis jener englischen Edition ist nicht nachzuweisen&#8217;. En bekijk je de sonates die Scarlatti in 1739 publiceerde (zes procent van zijn totale oeuvre), dan valt je op dat je daarin nauwelijks grote sprongen of gekruiste armen tegenkomt. Waar nog bij komt dat je als je op twee manualen speelt nooit met gekruiste armen geconfronteerd wordt.
Volgens Enquist riep Bach aan het einde van zijn leven &#8216;zijn zoons&#8217; te hulp toen hij, blind geworden, zijn invallen wilde noteren. Aan het einde van zijn leven had Bach nog twee zoons (en drie dochters) thuis. Een van die zonen was zwakzinnig, de ander, Johann Christiaan, was veertien. Dat hij zijn vader ooit te hulp zou zijn gekomen, is nergens geboekstaafd. Wel gaat het verhaal dat Bach de hulp inriep van zijn schoonzoon Altnikol aan wie hij kort voor zijn dood het koraalvoorspel &#8216;Vor deinen Thron tret&#8217; ich hiermit&#8217; of &#8216;Wenn wir in höchtsten Noten sein&#8217; dicteerde. Dat verhaal heeft Enquist ooit gehoord, maar transformeerde in haar brein tot &#8216;vlak voor zijn dood liet hij zich door een leerling een koraal voorspelen&#8217; (pagina 153).
Enquist brengt de Goldbergvariaties in verband met de dood van Bachs zoon Johann Gottfried Bernard, die in 1739 onder onopgehelderde omstandigheden in Jena stierf. Nu had Bach in totaal twintig kinderen bij twee echtgenotes en daarvan stierven er tijdens Bachs leven maar liefst elf, dus Bach had alle reden voor verdriet en wanhoop. Maar dat hij met de Goldbergvariaties &#8216;een klinkend grafmonument&#8217; voor Bernhard componeerde, lijkt mij in hoge mate betwistbaar. Ten eerste omdat de Goldbergvariaties deel 4 vormden van de Klavierübung ( het is dus in feite een studiewerk), en ten tweede omdat er, met uitzondering van variatie 25, maar heel weinig droefenis in BWV 988 te horen valt.
Enquist schrijft op pagina 63: &#8216;Het was nooit zoals je dacht. Altijd kwam er wel een deskundige roet in het eten gooien. De knorrige Kirkpatrick of een andere hooggeleerde femelaar die het beter wist.&#8217; Mea culpa, ik stel mij hier op als een femelaar die het beter weet, dus ik zie af van nog meer zout op nog meer slakken. Maar ik zal zeggen waarom ik optreed als femelaar. Ik vind dit een aangrijpende roman waarin knap wordt beschreven hoe iemand het instuderen van de Goldbergvariaties ondergaat en daarom vind ik het reuze spijtig dat deze roman zoveel misleidende, onjuiste en aanvechtbare informatie over Bach bevat. Als je de variaties zo grondig instudeert, gooi je er toch niet met de pet naar bij het verstrekken van informatie over de componist en diens werk?
Anne Enquist, ‘Contrapunt’, De Arbeiderspers, 208 blz., € 18,95

Maarten ’t Hart

Punten Contra

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots