De Russische roman
De vuistdikke roman Leven en lot werd door Vasili Grossman voltooid in 1960. Het is een vervolg op de roman Voor een rechtvaardige zaak die reeds in 1952 was verschenen. Beide romans samen had de schrijver willen voorzien van een overkoepelende titel Stalingrad, wat hem echter door de autoriteiten werd verboden. Waarom heeft het zo lang geduurd eer wij er in Nederland iets van te zien kregen? En waarom is nu alleen deel twee van het epos verschenen? Het antwoord is dat deel één &#8211; ik heb het helaas nooit onder ogen gehad &#8211; &#8216;een hybride roman is waarin sommige van de personages uit het tweede deel al overtuigend worden neergezet, maar dat niettemin een doodgeslagen indruk maakt naast het vervolg,&#8217; zoals we lezen in het kleine boekje De geschiedenis van een manuscript dat de uitgave van Grossmans epos begeleidt. En deel twee hebben wij niet onder ogen kunnen krijgen omdat het manuscript in 1961 in beslag werd genomen. Grossman zelf werd ongemoeid gelaten. In 1964 overleed hij, gebroken en verbitterd, op negenenvijftigjarige leeftijd aan kanker.
Tien jaar later werd Leven en lot naar het buitenland gesmokkeld. Omdat het manuscript te omvangrijk was om het veilig de grens over te krijgen, werd het op microfilm gezet. Diverse mensen smokkelden stukjes microfilm het land uit en op basis daarvan kon in 1980 in Zwitserland een Russische uitgave van Leven en lot verschijnen. Helaas waren sommige passages op de microfilm onleesbaar, dus hier en daar ontbrak een stukje tekst. Pas in 1988, na publicatie in Rusland, bleek dat Grossman zijn eigen exemplaar van het manuscript met de laatste correcties in bewaring had gegeven bij een studievriend in de provincie. Die vriend was al dood, maar bij de weduwe hing Leven en lot al sinds jaar en dag in een boodschappennetje aan de kapstok. Op basis daarvan konden de ontbrekende passages worden aangevuld en kon in het jaar van de val van de Muur een complete editie van Leven en lot verschijnen.
Toen ik deze roman begon te lezen, was ik primair geïnteresseerd in het antwoord op de vraag: waarom zoveel moeite gedaan juist dit werk weg te werken, terwijl de auteur ongemoeid werd gelaten? Vond men Grossman dan te ongevaarlijk of te weinig opstandig om hem te vervolgen? En is juist dit boek veel schokkender dan zijn andere werk dat wel in de Sovjet-Unie is verschenen? Eenmaal lezend, werd ik zo gegrepen door dit unieke epos dat die vraag naar de achtergrond verdween.
Leven en lot bleek een ogenschijnlijk negentiende-eeuwse roman, gemodelleerd naar Oorlog en Vrede van Tolstoj. Wat de Slag bij Borodino is bij Tolstoj, is de Slag bij Stalingrad bij Grossman. Achter de gestalte van Tolstoj doemen nog oudere auteurs op, Dickens met name, want de overvloed aan personages en wat verwarde manier van vertellen over hun vaak nauwelijks met elkaar verband houdende wederwaardigheden doet sterk denken aan zo&#8217;n uniek wonder als Martin Chuzzlewit. Maar Grossman ontbeert Dickens&#8217; humor. Grossman is een ernstig auteur. Zijn werk is ook niet satirisch of burlesk. De sovjetmaatschappij wordt niet op de hak genomen. Dus doemt toch weer de vraag op: waarom werd dit boek in beslag genomen?
Waarschijnlijk vanwege die unieke combinatie van helderziendheid en deernis. En met helderziend bedoel ik niet dat Grossman paranormaal begaafd was, maar enkel dat Grossman helder ziet, dat wil zeggen: de werkelijkheid weergeeft gezien door een vergrootglas en belicht door een ledlamp. Maar ondanks die heldere kijk waarbij heldendom verschrompelt (en dat heeft de Sovjets gestoken, de oorlog tegen Hitler mocht alleen maar als een glorieuze strijd worden weergegeven) is Grossman nimmer onbarmhartig. Integendeel, hij is vervuld van mededogen.
Heb je de eerste vijfenzeventig bladzijden gelezen, dan duizelt het je. Waar wil Grossman heen, denk je. Dan volgt opeens, in hoofdstuk 18, een brief van de moeder van de hoofdpersoon die uit een Oekraïens getto is gesmokkeld. In die brief, waarin een ogenschijnlijk lichte, vredige toon domineert, wordt haast onopvallend getoond dat niet alleen de Duitsers, maar ook de inwoners van de Oekraïne schuldig zijn aan de massamoord op de joden in 1942. Terwijl ik die brief las, kon ik telkens niet verder omdat er een floers voor mijn ogen verscheen. Die brief is Grossman op zijn best, Grossman ten voeten uit. Een volstrekt unieke schrijverspersoonlijkheid, al heeft hij ongetwijfeld iets van Tsjechov. Koop en lees dit wonderbaarlijke boek, al is het geen sinecure, want het is een en al droefheid, maar toch zou ik het voor geen goud gemist willen hebben.
Vasili Grossman, ‘Leven en lot’, De Bezige Bij, 1200 pagina’s, € 45,–

Maarten ’t Hart

Floers voor mijn ogen

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots