Klassieker
Van Prousts fenomenale roman A la recherche du temps perdu is de definitieve tekst pas eind jaren tachtig in Frankrijk verschenen. Daarvan uitgaande heeft Thérèse Cornips een geheel nieuwe vertaling gemaakt van Combray, dat eerder verscheen in de vertaling van C.N. Lijsen. Ook deel twee van de roman, Un amour de Swann, dat eerder verscheen in de vertaling van M.E. Veenis-Pieters, heeft zij opnieuw vertaald. Haar vertaling van deel drie Plaatsnamen: de naam, heeft zij herzien. We beschikken derhalve nu over Du côté de chez Swann in de glorieuze, herziene vertaling van Cornips. Deze nieuwe, smaakvolle uitgave van De kant van Swann is dus allerminst een simpele herdruk. Om dat te benadrukken, kreeg deze De kant van Swann ook een nieuwe, heldere, informatieve inleiding van achtendertig pagina&#8217;s mee van Ieme van de Poel, die de eerdere, woordenrijke, maar inhoudskarige inleiding van Dresden vervangt.
Hoewel zelfs grootheden zoals Karel van het Reve en Rudy Kousbroek niet door Prousts roman heen konden komen, kan ik de argeloze lezer die zich aan Proust wil wagen, verzekeren: deze drie eerste delen zijn schitterend. Daar strand je niet in. Prousts beschrijving van zijn jeugdjaren in Combray is duizelingwekkend, en dat prachtige gedeelte in de hij-vorm over de liefde van Swann voor de cocotte Odette is ronduit adembenemend. Zo heeft nooit eerder enig auteur ooit over de kwellingen van de jaloezie geschreven. Het stelt zelfs He knew he was right van Anthony Trollope in de schaduw, en dat wil wat zeggen, want dat is de meest adembenemende roman over jaloezie uit de negentiende eeuw.
Tegelijk met deze remake van De kant van Swann verschenen ook twee boeken óver Proust: Het Parijs van Marcel Proust hervonden van Henri Raczymow en Proust verliefd van William C. Carter. In het eerste boek worden alle Parijse locaties in leven en werk van Proust onder de loep genomen. Dat levert, mede omdat het boek zo prachtig geïllustreerd is, een aantrekkelijke semi-biografie van Proust op. Aan de hand van al die locaties ontrolt het leven van Proust zich voor onze ogen. Een half leven evenwel, omdat twee uiterst belangrijke locaties in het bestaan van Proust ontbreken: het plaatsje Illiers waar hij als kind kwam, en de badplaats Cabourg. Het boek van Raczymow heeft helaas enigszins het karakter van een opsomming. Over sommige locaties zoals het Bois de Boulogne en de Grands Boulevards wijdt Raczymow al te lang uit. Zo belangrijk waren die plekken niet in het leven van Proust. Flaneren over de boulevards en wandelen in het Bois de Boulogne deed de zieke Proust nauwelijks in zijn latere jaren. Voornamelijk in bed vertoevend schreef hij maar voort aan zijn meesterwerk.
Het boek van Carter, Proust in Love, is een spin-off van diens kolossale, alom geprezen biografie van bijna duizend pagina&#8217;s die in het jaar 2000 verscheen. Eerder, in 1992, had Carter trouwens al naam gemaakt met zijn uitmuntende boek The Proustian Quest. Al wat Carter in zijn biografie over Prousts verliefdheden schreef, wordt in Proust in Love nog eens dunnetjes overgedaan, met iets meer aandacht nu voor de weerslag van die verliefdheden in de roman. Toch is dat een hachelijke onderneming, want zo autobiografisch is A la recherche du temps perdu niet, temeer daar Proust zichzelf in de roman transformeert tot heteroseksuele verteller terwijl hij zelf tot de geïnverteerden behoorde, zoals hij homo&#8217;s aanduidde. In Prousts leven kwam de Venezolaanse componist Reynaldo Hahn, de schepper van een indrukwekkend lied-oeuvre, op de eerste plaats. &#8216;O mijn kleine Reynaldo, o grootste liefde van mijn leven,&#8217; schreef Proust in een brief. Maar Hahn komt in A la recherche du temps perdu niet voor &#8211; helaas, want wat zou het geweldig geweest zijn als Proust deze grote minor composer in zijn roman had laten figureren als een der hoofdpersonen, te meer daar in de biografie van Bernard Gavoty over de componist vele vragen over de homoseksualiteit van Hahn onbeantwoord blijven. &#8216;Jij bent te veel deel van mijn hart om je objectief te kunnen beschrijven, jij zult nooit een romanpersonage voor mij zijn, jij bent het beste deel van de schrijver,&#8217; aldus Proust in een brief aan Hahn.
Proust in Love is geen vrolijk boek. Bij Proust werd elke liefde vergiftigd door jaloezie. Dat is niet alleen reuze spijtig voor Proust zelf, maar ook voor de lezer, want ik vind dat de latere delen van A la recherche, met name La prisonnière en Albertine disparue niet van een zekere monotonie zijn vrij te pleiten, door de obsessieve aandacht voor een verschijnsel dat in Un amour de Swann al zo uitputtend en zo meesterlijk behandeld werd, dat herhaling stoort. Ook al dat gepalaver in de literaire salons pakte vaak nogal saai uit. Dat vele lezers in die latere delen afhaken, is derhalve niet zo verbazingwekkend. Pas in het slotdeel Le temps retrouvé hervindt Proust zichzelf en keren de sfeer en de toon uit het eerste deel van de Recherche terug.
Wie tijd ontbeert om de grote biografie van Carter te lezen, kan zich goed redden met de drastisch verkorte versie Proust in Love. Waarbij komt dat die grote biografie, anders dan deze spin-off, wel nooit in vertaling zal verschijnen.

Maarten ’t Hart

Op zoek naar de onbeschreven liefde

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots