Klassiekers
Bladerend in de concordantie van Trommius, kwam ik er als kind achter dat in de Bijbel vlinders niet voorkomen. Daar verbaasde ik mij over. De Bijbel bestreek toch het hele leven? Waarom ontbraken daarin dan de mooiste, teerste, meest fragiele schepsels op aarde? Was God er dan niet trots op dat hij zulke schitterende creaties had vervaardigd?
In het werk van Vladimir Nabokov is het precies andersom. Daarin ontbreekt nagenoeg de hele dierenwereld, maar vlinders vind je in overvloed, door het hele oeuvre heen, en op de meest onverwachte plaatsen. Al die vlinders symboliseren dat Nabokov zijn leven lang in het, om met Kierkegaard te spreken, esthetische stadium verkeerde. Dat is hem niet overal in dank afgenomen. In 1984 dineerde ik in Zweden met mijn uitgever met de leden van de jury van de Nobelprijs voor Letterkunde. Stuk voor stuk stokoude mannen, met de 78-jarige Artur Lundkvist als onbetwist leider van het gezelschap. Ongevraagd wierp ik de krasse knarren voor de voeten dat het een grof schandaal was dat Vladimir Nabokov de Nobelprijs nooit had gekregen. &#8216;Veruit de grootste schrijver van de twintigste eeuw,&#8217; riep ik. Er viel een stilte. Streng keken de oude heren mij aan. &#8216;Niet voldoende sociaal bewogen,&#8217; zei Lundkvist. &#8216;Literair werk met soms een pornografische inslag,&#8217; zei een ander. &#8216;Een puur op genot gerichte wereldbeschouwing,&#8217; zei een derde. &#8216;Geen ethiek, geen religie,&#8217; gromde een vierde.
Stuk voor stuk hadden ze gelijk. Maar doet dat er iets toe? Kun je één schrijver noemen die miljoenen echte lezers meer genoegen heeft verschaft dan Nabokov? Ja, Dickens, een eeuw eerder, en Dickens wordt dan ook in Nabokovs Lectures on Literature als een van de allergrootsten neergezet.
Het meest wonderbaarlijke boek dat Nabokov heeft geschreven is Speak, Memory &#8211; veruit de mooiste autobiografie uit de twintigste eeuw. Maar de zeventien romans, tien Russische en zeven Amerikaanse, doen er weinig voor onder. Zeker, ook hij moest even op gang komen; zijn eerste roman, Masjenka, is nog geen wonderwerk, maar vanaf Heer, vrouw, boer is hij reeds de soevereine schepper van een wonderoeuvre. In zijn derde roman, De verdediging, speelt Nabokovs andere passie, schaken, een belangrijke rol, en ook dat schaken komt in al het werk terug. Een lach in het donker loopt al vooruit op Lolita, en is misschien zelfs pregnanter dan dat andere meesterstuk over een oude man die valt voor een piepjong meisje. Van de Russische romans is De gave naar mijn idee de meest briljante creatie, het is de koninginnenpage in het oeuvre.
Bij de zeven Amerikaanse romans, die nu ook in twee banden bij de Bezige Bij zijn verschenen, net als eerder de tien Russische romans, is het moeilijk kiezen. Van elke roman weet ik nog precies waar en wanneer ik hem voor het eerst las, bedwelmd door de prachtige taal, de vondsten, het stilistische vuurwerk en het soevereine gemak waarmee het allemaal uit de mouw geschud leek. Want wat een schitterend boek is The real life of Sebastian Knight! Dat er ooit, na deze roman, nog biografieën zijn verschenen, begrijp je amper, want het schrijven daarvan wordt hilarisch op de korrel genomen. En hoewel er in de Verenigde Staten zoveel romans zijn geschreven over universiteitsprofessoren, is er toch nooit een roman verschenen die Pnin evenaart, laat staan overtreft. Pnin is de ontroerendste roman die Nabokov heeft geschreven. Als ik er slechts één mocht kiezen, dan Pnin. Lolita zou ik nooit kiezen, niet omdat het geen meesterwerk is &#8211; Nabokov schreef enkel meesterwerken &#8211; maar omdat het Laughter in the Dark herhaalt, maar niet evenaart, en omdat het onderwerp mij minder ligt. Pale Fire is een krankzinnige tour de force. Nauwelijks te begrijpen als je het in het Engels leest, maar wij beschikken over de terecht met de Nijhoff-prijs bekroonde vertaling van Peter Verstegen.
Een geval apart is de laatste voltooide roman: Ada. Een zeer dikke roman met incest als thema. Een verhaallijn ontbreekt. Eigenaardig is dat het incest-thema, toch een literair thema bij uitstek dat de nodige meesterwerken heeft opgeleverd (met als onbetwist hoogtepunt Os Maias van José Eça de Queiroz) hier als het ware via de zijdeur wordt geïntroduceerd en ontdaan lijkt van zijn literair-historische achtergrond. De roman Ada vind ik groots, maar onbevredigend. Hij is niet volmaakt zoals Pnin of De gave. Maar wat doet het ertoe? Het is toch altijd Nabokov en Nabokov is nu eenmaal hors concours.
Zou De Bezige Bij het nu nog aandurven alle verhalen van Nabokov in zo&#8217;n mooie, uiterst schappelijk geprijsde uitgave te brengen, alsmede dat prachtige boekje over Gogol en Nabokovs gedichten?
En de onvolprezen Lectures on Literature en de Lectures on Russian Literature?
Vladimir Nabokov, De Amerikaanse romans 1941-1962 De Bezige Bij, 1280 p., € 39,90
Vladimir Nabokov, De Amerikaanse romans 1969-1974 De Bezige Bij, 1008 p., € 39,90

Maarten ’t Hart

Enkel meesterwerken

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots