Moedig dagboek Leo Vroman
Vanuit Parijs opende Wil­lem Frederik Hermans achtentwintig jaar geleden de aanval op dagboekschrijvers. In Het Parool werd eerst het dagboek van J.J. Peereboom met de grond gelijk gemaakt. Hermans citeerde de zin: ‘Om half acht, opkijkend van het lezen in de tuin,’ en voegde daaraan toe: ‘Peereboom heeft alle boeken uitgelezen en nu leest hij de tuin maar.’ Na de aanval op Peereboom volgde in NRC Handelsblad een frontale aanval op alle dagboekschrijvers. Hun werd verweten dat zij, zogenaamd oprecht in hun dagboeken, naaktdanseressen waren in een vleeskleurig tricot. ‘Dagboeken en brieven schrijven is en blijft een goedkope manier van tekstproductie: alles mag toevallig zijn, niets hoeft te worden afgerond,’ aldus Hermans.
Hermans’ aanval op de dagboekaniers, zoals hij ze noemde, werd afgerond met een uiterst vilein stuk over het dagboek van Cees Buddingh’. Van de Dordrechtse dichter bleek, toen ik een week na die aanval met hem samen in een boekhandel signeerde, vrijwel niets meer over. Nooit daarvoor en nooit daarna heb ik ooit meegemaakt dat iemand zo ontredderd was door een krantenstuk. In feite is het ook nooit meer goed gekomen met Buddingh’. Misschien is zelfs zijn vroege dood mede aan die tuchtoefening van Hermans te danken.
Danig geschrokken door de ontreddering van Buddingh’ en toch al gealarmeerd (en gecharmeerd) door het feit dat Hermans in zijn stukken over dagboekschrijvers mij en passant ook een paar maal door het slijk haalde, heb ik vervolgens al mijn dagboeken verbrand. Later heb ik, op verzoek van m’n uitgever, nog weer een jaar lang een dagboek bijgehouden, maar niet bepaald van harte.
Heeft Hermans gelijk? Zijn dagboekschrijvers naaktdanseressen in vleeskleurig tricot? Is er sprake van schijnoprechtheid? Heeft hij gelijk als hij opmerkt: ‘Haast niemand heeft de behoefte zich echt te laten gaan, ook niet in een brief of dagboek’? Houdt de dagboekschrijver rekening met eventuele lezers? Vermijdt hij om het achterste van zijn tong te laten zien, terwijl hij tegelijkertijd schijnoprechtheid veinst?
(Van het feit dat de dagboekvorm oprechtheid suggereert hebben sommige romanschrijvers dankbaar gebruikgemaakt en daaraan danken wij vele romans in dagboekvorm. De drie gaafste romans in dagboekvorm zijn volgens mij Dokter Glas van Hjalmar Söderberg, Journal d’un curé de campagne van George Bernanos en het onvolprezen The Journal of Albion Moonlight van de dichter Kenneth Patchen).
Vleeskleurig tricot? Schijnoprechtheid? Is het grote bezwaar van dagboeken niet veeleer dat we met allerlei gebeuzel, met alledaagse beslommeringen en onbenullige triviale mededelingen worden geconfronteerd? Of zoals in de ijzige reisdagboeken van Voskuil met opsommingen van de gerechten die hij en zijn reisgenote in de rustpauzes van hun wandeltochten tot zich nemen? Vloeit deze haast ondraaglijke opsomming van genuttigde maaltijden voort uit een bizar soort hoogmoed van iemand die denkt dat hij zo belangrijk is dat wij zelfs gefascineerd blijven doorlezen als hij beschrijft dat hij een speklapje verorberd? In het dagboek van Frida Vogels ontbreken de maaltijden, maar ook daar treft een ondraaglijk soort hybris, niet getemperd door enige zelfspot of relativerende humor. Ook Frederik van Eeden steekt in zijn dagboek niet de draak met zichzelf, en wat we ooit van het dagboek van Lodewijk van Deyssel te zien hebben gekregen, wettigt het vermoeden dat hier zelfs een groter ijdeltuit aan het woord is dan in geval van Van Eeden en Vogels.
Dat het ook anders kan bewijst het dagboek van Pieter van der Meer de Walcheren. Niemand leest het meer, maar dat herinner ik mij als een boeiend document. Van der Meer de Walcheren vervaardigde het type dagboek dat we uit de Franse letteren kennen en waarvan de Journals van Julien Green, André Gide en Roger Martin du Gard de gaafste specimina vormen. Groter genoegen nog dan aan hun dagboeken beleeft de lezer aan het verrukkelijke Journal littéraire van Léautaud. Het is spijtig dat Hermans, toch sterk Frans georiënteerd, ons niet heeft laten weten wat hij over die fraaie Franse dagboeken dacht of bijvoorbeeld over het roddelzuchtige, maar juist daardoor nog altijd zo leesbare dagboek van de gebroeders Goncourt. En wat zou hij gevonden hebben van het reusachtige dagboek van Thomas Mann waarin ons in een gortdroge telegramstijl van dag tot dag wordt meegedeeld wat de schrijver deed, hoorde, voelde, doormaakte, las?
Over Kierkegaard heeft Hermans wel geschreven, maar zijn opmerkingen over de Deense filosoof worden ontsierd door gebrek aan gedegen kennis van diens leven en werk, en diens ongelofelijke dagboek wordt niet adequaat behandeld.
Behalve door hybris wordt de dagboekschrijver ook door een ander gevaar bedreigd. Zozeer kan hij opgaan in zijn dagboek dat het het leven vervangt. Het meest verbluffende voorbeeld van zo’n dagboek waarin de schrijver verdwijnt als een speelgoedeend in een draaikolk is het Journal intime van Henri-Frédéric Amiel. Toen ik vijftig werd kwam mijn uitgever op het idee mij dat dagboek, waarvan zojuist het laatste geannoteerde deel was verschenen, cadeau te doen. Met een vorkheftruck werd het loodzware reusachtige twaalfdelige werk bij mij afgeleverd. Sinsdien neem ik mondjesmaat elke dag wat bladzijden tot mij. Geen hybris, geen trivialiteit, maar haast ondraaglijke, verlammende zelfsbespiegeling. Wat een verbijsterend levenswerk! Overigens denk ik dat Van Eeden zich daaraan spiegelt in zijn dagboek.
In feite krijgen dagboeken pas een meerwaarde als zij geschreven zijn in het aangezicht van de dood, zoals het onvergankelijke Journal of a disappointed man van W.N.P. Barbellion of al die beklemmende oorlogs- dan wel kampdagboeken (Anne Frank, David Koker, Etty Hillesum).
In feite is ook het dagboek van Joseph Goebbels, al lijkt het einde als hij aan zijn dagboek begint nog ver weg, zo’n journaal dat in het aangezicht van de dood is ontstaan. Goebbels kon verbazend goed schrijven, en ’t valt niet mee om, als je zijn dagboek leest, je niet te laten meevoeren door deze geslepen stilist. Ik vind zijn dagboek een van de meest fascinerende specimina van dit genre omdat het je inzicht verschaft in de werking van een brein dat, hoe katholiek ook van huis uit, totaal vergiftigd was en dat toch optimaal functioneerde. Terwijl je in vrijwel alles wat je over het Derde Rijk en de Tweede Wereldoorlog leest altijd alles ziet vanuit het perspectief van degenen die aan de goede kant stonden, vertoef je bij Goebbels in de schoot van het kwaad, en toch weet hij je zo suggestief te manipuleren dat je af en toe met hem meevoelt en meelijdt.
Leo Vroman dichtte: ‘Kom vanavond met verhalen hoe de oorlog is verdwenen en herhaal het duizend malen. Alle malen zal ik wenen.’ Goebbels’ dagboek over hoe de oorlog verdween is het meest beklemmende verslag daarvan. Zelfs Leo Vroman die ons nu verrast met een dagboek dat al Hermans’ bezwaren tegen dit genre spelenderwijs opheft, zal ons nooit huiverend langs Goebbels’ afgronden kunnen voeren, ook al is Vromans dagboek, met de veelzeggende titel Misschien tot morgen (hij is immers, geboren in 1915, nu al over de negentig, dus hij kan ieder ogenblik verscheiden) eveneens zo’n dagboek in het aangezicht van de dood.
Als dagboekschrijver debuteerde Leo Vroman met het bij uitgeverij de Prom verschenen herfstdagboek Vroeger donker dan gisteren. Verlucht met grappige tekeningen van hemzelf bleek dit herfstdagboek verreweg het aardigste journaal te zijn uit deze reeks van voorjaar-, zomer-, herfst- en winterdagboeken van diverse schrijvers. En het bleek bovendien de opmaat tot een veel omvangrijker vervolg: het bijna zevenhonderd pagina’s tellende Misschien tot morgen, dagboek 2003-2006.
Je vraagt je af wat Hermans daarvan gevonden zou hebben. Zou hij zich geërgerd hebben aan de trivia die ook hier voorkomen, de mededeling bijvoorbeeld dat de amaryllis een zware, een lichtere en een kleine bloemknop aan zijn stengel heeft? Of zou hij zich desondanks gewonnen hebben gegeven aan de sprankelende humor van Vroman, aan diens vernuftige, geestige woordspelingen, aan diens onverhulde afkeer van George Bush, aan diens biologische kijk op de wereld, aan diens flirt met de toch vrij spoedig te verwachten dood?
Ook bij Vroman is wel degelijk sprake van hybris. Wie eigendunk ontbeert, schrijft misschien nog wel een dagboek, maar zal het niet publiceren. Maar Vromans’ hybris wordt getemperd door zelfspot. Zodra hij zichzelf omhoog steekt, en dat gebeurt herhaaldelijk in dit dagboek, maakt hij zichzelf ook direct daarna belachelijk. Of hij weet aan zijn hybris altijd een draai te geven waardoor je het grinnikend accepteren kunt zoals in de aantekening: ‘De psychologe vroeg wat mijn gebied was, ik zei bloed aan oppervlakken, er is een effect naar mij genoemd, en ze riep: ben jij dat? Of bent u dat, zoiets weet je in het Engels natuurlijk niet.’
Ander voorbeeld: ‘Ik ben de enige met het Klondike-programma die het 20.000 keer heeft gespeeld, meer dan 50 boeken schreef, het Vroman-effect heeft uitgevonden of ontdekt, en met Tineke Sanders getrouwd is ondanks zijn grote neus.’
Akkoord, dit dagboek stamt van iemand die van ‘plaudern’ een kunstvorm heeft gemaakt, maar je accepteert het omdat zulk plaudern van een negentigjarige enig in zijn soort is. Wie kan ons een dagboek noemen van zo’n ultieme grijsaard, van iemand bovendien die op die leeftijd nog zo scherp is, zoveel plezier beleeft aan leven, en zo vaardig met computers kan omgaan?
Want ook dat is geheel nieuw in dit dagboek. In vroegere dagboeken lees je nooit over iemands intieme omgang met zijn computer, vanwege het simpele feit dat toen nog niemand een computer bezat, je leest nooit over het feit hoezeer de mogelijkheid om te e-mailen (iemelen zegt Vroman, en een mailtje noemt hij iemel, zich er wel van bewust dat hier een onfatsoenlijke associatie mogelijk is) het hele leven totaal heeft veranderd omdat je op één dag met iemand wel tien keer informatie kunt uitwisselen. Ik heb de stoute schoenen aangetrokken en Leo Vroman een mailtje gestuurd met de vraag of hij al eerder een dagboek had bijgehouden. Prompt kreeg ik antwoord dat er onuitgegeven dagboeken van zijn hand in het oorlogsmuseum en letterkundig museum bewaard worden, maar dat dit omvangrijke bejaardendagboek in het kielzog van die pilot-uitgave bij uitgeverij de Prom is ontstaan.
Wat mij in dit dagboek bevalt is de bij uitstek biologische kijk op de wereld. Wat ik met Vroman deel is een ravijndiepe afkeer van George Bush. Met de moed van een bijna negentigjarige die zich onverbloemd durft te uiten zegt hij op 7 mei 2003 over de VS: ‘Dit begint op nazi-Duitsland te lijken van voor de oorlog, en binnenkort misschien van daarna.’ Zo ver heeft tot nu toe nog niemand durven gaan, maar onweerstaanbaar doet ook mij het trio Bush, Cheney, Rumsfeld denken aan het trio Hitler, Goebbels, Göring. Zeker, de vernietigingskampen ontbreken nog, al komt Guantanamo Bay al dicht in de buurt daarvan, maar voor het overige: als er op deze wereld een as van het kwaad is, bevindt de spil daarvan zich in het Witte Huis te Washington, en de aldaar zetelende wedergeboren bandiet is zonder enige twijfel veruit de grootste schurk op aarde.
Over religie zegt Vroman ook reuzeleuke dingen, bijvoorbeeld: ‘Mozes, Jezus, Mohammed, al die mensen lijdend aan openbaringen.’ En het Christendom typeert hij als een misdadig geloof. Op 10 juni 2003 schrijft hij een onweerstaanbaar grappige parodie op de bijbel.
Reuze vermakelijk is dat Vroman, blijkbaar op hoge leeftijd de cirkel rond makend, en derhalve weer terugkerend tot de vroegste kindertijd, gepreoccupeerd blijkt met zijn ontlasting. In het begin uit hij zich nog gereserveerd. ‘Ik heb gisteren per ongeluk geluncht met ergens uien in, moest een paar uur later, zal ik nu eindelijk eens poepen durven schrijven, ja, het lukt.’ Verderop al veel vrijmoediger: ‘…mijn endeldarm waar een resterend worstje-inhoud alweer in zit te wachten op de buitenlucht, nog even wachtend boven de trouwe, stevig gesloten kringspier der zindelijkheid.’
Op 16 juni 2003 schrijft hij over zijn bij de Prom verschenen herfstdagboek: ‘De besprekingen zijn angstwekkend gunstig. Als winter, lente en zomer ook nog worden uitgegeven moet men wel, om de kritiek interessant te houden, een paar venijnige dingen beginnen te schrijven.’
Vooruit, dus een paar venijnige opmerkingen tot slot. Alsjeblieft in volgende dagboeken geen uitgebreide droomverslagen meer. Heus, W.H. Auden had gelijk toen hij opmerkte dat andermans dromen altijd zo vervelend zijn. Een droom is alleen boeiend voor degene die hem gedroomd heeft, en dus nog weet dat de essentie ervan in feite niet in woorden te vangen is. Geen dromen erin dus, en voorts hier en daar wat overbodige woorden eruit. Bondiger for­muleringen, strakker proza. Zeker, dit plaudern heeft iets reuze aantrekkelijks, en het leest prettig weg. In het grote Engelstalige deel van zijn dagboek ‘chattert’ Vroman minder, en dat is ook wel weer jammer, maar toch zou het dagboek als geheel erbij winnen als Vroman zijn taal wat zou indampen. Frits Hotz loerde altijd met een reusachtig vergrootglas naar zijn zinnen om er nog wat uit te schrappen. Zo’n vergrootglas zou je Vroman soms ook toewensen. Maar voor het overige niets dan lof voor dit unieke geriatrische document.
Leo Vroman, ‘Misschien tot morgen. Dagboek 2003-2006’, Querido, 696 pagina’s, € 24,50

Maarten ’t Hart

Naakt dansen in vleeskleurig tricot

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots