Non-fictie / Kikker gaat fietsen!
Simon Vestdijk heeft vanaf zijn zeventiende tot zijn zeventigste levensjaar aan depressies geleden. In de Anton Wachter-romans heeft hij het onderwerp gemeden. In zijn roman De persconferentie, waaraan hij in 1969 begon, had hij er alsnog over willen schrijven. Helaas voltooide Vestdijk van De persconferentie, &#39;dat een meesterwerk had kunnen worden&#39; zoals Brandt Corstius terecht opmerkte, slechts de eerste twee hoofdstukken. Als gevolg daarvan beschikken we in de Nederlandse literatuur maar over één meesterwerk over een depressie: Willem Mertens&#39; levensspiegel van J. van Oudshoorn.
Ver heen
Doodzonde dat het Vestdijk niet vergund was zijn roman af te maken, want hij was een ervaringsdeskundige bij uitstek, en daarnaast ook nog medicus.
Beschrijvingen van het verschijnsel depressie door ervaringsdeskundigen die ook nog een pen kunnen hanteren, zijn uiterst schaars. In Nederland beschikken wij over Ver heen van psychoanalyticus P.C. Kuiper, Klein leed van Betsy Udink, Over de Rooie van Ger Klein en Krachtmeting van Jaap Berend Bakker. Uit het boek van Bakker krijg je de indruk dat niets ergers dan een depressie de mens kan treffen, maar toch verschafte Krachtmeting mij geen invoelbaar beeld van een endogene depressie. Over de rooie van Ger Klein behandelt vooral de manische fasen tussen twee depressies in. Het is een verbazingwekkend geschrift waarin de depressie wordt getypeerd met de fraaie zin: &#39;En de klok liep achteruit.&#39; Van de depressie zelf geeft dat relaas echter nauwelijks een indruk. In Klein leed van Betsy Udink worden vooral de randverschijnselen van een depressie besproken: de medicijnen, het vertoeven in wachtkamers, het bijkomende leed kortom, maar niet zozeer de depressie zelf. In Ver heen van Kuiper ga je als lezer langzaam kopje onder in het verstikkende moeras van een depressie. Ver heen is een indrukwekkende boek. Je houdt er een scherp omlijnd beeld van over van P.C. Kuipers depressie, maar van het verschijnsel depressie zelf blijven de contouren toch vrij vaag.
Het onbeschrijfelijke
Kan het wellicht niet anders? Kan iemand die zelf niet weet wat het is om in een depressie te geraken, zich daar uit andermans verslag ook geen beeld van vormen? Toch wel, mits een unieker schrijftalent voorhanden is dan bij bovengenoemden. In Darkness Visible: a Memoir of Madness geeft William Styron in slechts tachtig pagina&#39;s een onthutsend en haarscherp beeld van een depressie die hem in 1984 overviel, hoewel hij zelf zegt: &#39;Een depressie is een verstoorde geestesgesteldheid die zo raadselachtig pijnlijk is en zich zo ongrijpbaar aan het zelf manifesteert, dat het grenst aan het onbeschrijfelijke. Het blijft daardoor vrijwel onbegrijpelijk voor mensen die het niet in extreme vorm hebben ondergaan.&#39; Styron was in 1984 bijna zestig jaar oud en had in zijn fameuze roman Lie Down in Darkness uit 1951 in feite al een depressie beschreven, lang voor hij er zelf aan leed. Wat het kleine meesterwerk Darkness Visible zo uniek maakt, is dat Styron zich volledig focust op de depressie zelf, want de meeste auteurs over het verschijnsel blijven er om heen cirkelen zonder in staat te zijn &#39;het onbeschrijfelijke&#39;, zoals Styron het noemt, invoelbaar te typeren.
Opmonterende werking
Met Kikker gaat fietsen! voegt Maarten van Buuren een indrukwekkend boek toe aan de depressie-literatuur van ervaringsdeskundigen. Maarten van Buuren, geboren in 1948, is hoogleraar Frans aan de Rijksuniversiteit te Utrecht. Hij publiceerde de essaybundels Verschuivingen, verdichtingen (1993) en De innerlijke ervaring (2007) en vertaalde werk van Emil Cioran, Paul Valéry en François de La Rochefoucauld.
Voorjaar 2000 raakte hij verzeild in een diepe depressie. Wat frappeert in de gedreven beschrijving van dat voorjaarsleed is dat Van Buuren aanvankelijk niet beseft dat hij lijdt aan een depressie. Hij bezoekt zijn huisarts omdat hij denkt dat hij overspannen is. Die zegt dan: &#39;Ik denk dat je probleem niet zozeer overspanning is, als wel depressie. Alles wat je me noemt: uitputting, trillingen, slapeloosheid, communicatieve problemen, bewegingloosheid, wijst eigenlijk in die richting. Is die mogelijkheid wel eens bij je opgekomen?&#39; Waarop Van Buuren schrijft: &#39;Ik ben zo verbluft dat ik niets kan zeggen. &#8220;Depressie?&#8221; herhaal ik eindelijk. Ik kan me er niets bij voorstellen. Wat hebben mijn klachten in vredesnaam te maken met prins Claus, met Van Goghs Sorrow, om een paar gemeenplaatsen te noemen waarmee ik depressie associeer?&#39;
Dit alles heeft bepaald iets beangstigends. In de veronderstelling verkerend dat je overspannen bent, kun je dus van je huisarts te horen krijgen: nee, je zit ernaast, je hebt een depressie. Zou mij dat ook kunnen overkomen? vraag je je als lezer af. Styron zegt dat veel mensen &#39;vanwege de zwaarmoedigheid en de melancholie die zij van tijd tot tijd voelen en toeschrijven aan de algemene strijd om het dagelijkse bestaan, wel enig idee hebben van de ziekte in haar rampzalige vorm&#39;. Om daaraan toe te voegen dat depressie toch ver voorbij deze bekende, hanteerbare vorm van neerslachtigheid reikt.
Ook uit Van Buurens boek blijkt duidelijk dat een echte depressie kwalitatief anders is dan neerslachtigheid of zwaarmoedigheid. Van Buuren, die een geserreerde, gespierde prozastijl hanteert, is er, net als Styron, voortreffelijk in geslaagd &#39;het onbeschrijfelijke&#39; op papier te krijgen. Maar anders dan bij Styron, of bijvoorbeeld ook Kuiper, word je er als lezer niet somber van. Gek genoeg gaat er een sterk opmonterende werking uit van Kikker gaat fietsen!. Oneerbiedig gezegd, en met verwijzing naar de titel, kun je erover opmerken dat Van Buurens boek je flink opkikkert.
Toch voert hij ons langs alle stadia van zijn depressie. Anders dan bij Styron en Kuiper komt het niet tot opname, voornamelijk omdat Van Buuren dat zelf niet wil, maar wel gaat hij in therapie bij een psycholoog en hij ontkomt ook niet aan medicatie. Vestdijk was, zo blijkt uit diverse brieven, dolblij met de antidepressiva die pas beschikbaar kwamen toen hij al een oude man was, maar bij Van Buuren blijft de medicatie goeddeels problematisch. Mij verbaast dat overigens niet. Ik heb zelf een paar jaar lang het gedrag van ratten onderzocht die blootgesteld werden aan piepkleine doses antidepressiva en als je de macabere bijverschijnselen waarnam van zulke lage doses huiverde je al bij het idee dat je ooit zelf zulke middelen zou moeten slikken.
Doortrokken van schuldbesef
Van Buurens therapeut wil in zijn geval (of misschien in alle gevallen uit zijn praktijk, dat wordt niet duidelijk) niet omkijken naar het verleden. Geen onderzoek derhalve naar de vraag of de depressie wellicht uit jeugdervaringen valt te verklaren. Van Buuren stemt daar wel mee in, maar geeft de lezer van zijn boek niettemin een beeld van zijn jeugd. Dat gedeelte van zijn prachtboek heb ik met rode oren gelezen. Want Van Buuren komt net als ik uit Maassluis en is net als ik van huis uit Gereformeerd synodaal. Hij heeft in dezelfde kerk gekerkt, op de lagere school gezeten waar mijn broer op zat en op dezelfde middelbare school gezeten als ik waar wij werden opgeleid &#39;voor tijd en eeuwigheid beide.&#39; Omdat Van Buuren vier jaar jonger is dan ik heb ik hem als kind nooit in beeld gehad, want op die leeftijd is vier jaar een eeuwigheid. Ook later heb ik hem nooit ontmoet. Maar wat een feest om zo vorstelijk de wereld van je jeugd geschetst te zien door de ogen van een ander die zo goed schrijven kan. Ik ben geneigd iedereen die mij in de loop der jaren heeft toegevoegd dat ik een karikaturaal beeld geef van de Gereformeerden uit mijn jeugd toe te roepen: lees Van Buuren, nu hoor je het ook eens van het ander, het was nog veel erger dan ik weergaf, je kunt er zelfs op latere leeftijd alsnog depressief van worden.
Van Buuren stelt namelijk een belangwekkend probleem aan de orde: kan het zijn dat zo&#39;n typisch calvinistische opvoeding een goede voedingsbodem is voor een depressie op latere leeftijd? Zoveel is zeker: ook P.C. Kuiper was van streng calvinistische huize en Ver heen is doortrokken van schuldbesef.
Spijtig dat hier, voor zover ik weet, weinig onderzoek naar is gedaan. Ik dacht wel dat er gegevens beschikbaar waren over de opname en ook de kans op zelfmoord van depressieve mensen in de Bible Belt waaruit blijkt dat Rouvoet- en Knevelchristenen inderdaad grotere risico&#39;s lopen. Maar volgens mij vinden we al die narigheid eerder in de hoek van de zwarte kousen-kerken dan bij de Gereformeerd synodalen waar Van Buuren en ik uit zijn voortgekomen. Bevindelijkheid baart depressiviteit.
Van Buuren gaat zelfs nog een stapje verder. Hij veronderstelt dat Augustinus en Pascal en Calvijn typisch depressieve kerels waren en dat daarom het calvinisme zo&#39;n huiveringwekkende vorm van godsdienst is. Ik weet het niet. Calvijn was een rotzak, maar niet depressief. Pascal was eigenlijk geen calvinist, maar een jansenist. Die was overduidelijk wel depressief. De akelige antisemiet Augustinus was een boef, maar depressief ? Enfin, het zou de moeite waard zijn nog wat meer typisch Gereformeerde kerkvaders nader te bekijken.
Hoe het ook zij: Kikker gaat fietsen! is het Nederlandse equivalent van dat schitterende boekje van William Styron. Het haalt meer overhoop dan Styron; hier en daar treffen uitwijdingen die met de depressie als zodanig weinig te maken lijken te hebben, en van het fraaie verslag over een diner in het Koninklijk Paleis te Amsterdam heb ik nog niet ontdekt wat de link is met Van Buurens depressie. Desondanks heeft de auteur de schaarse Nederlandse literatuur van ervaringsdeskundigen op het gebied van depressie met een knap, uniek en prachtig geschreven boek verrijkt.
Maarten van Buuren, ‘Kikker gaat fietsen! of over het leed dat leven heet’, Lemniscaat, 200 pagina’s, € 19,90

Maarten ’t Hart

Bevindelijkheid baart depressie

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots