Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

<div class="wpg-element paragraph">
biografie
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Zet je Radio 4 aan en komt er een werk van Schumann langs, dan krijg je negen van de tien keer te horen dat de componist waanzinnig is geworden. Onlangs werd in het ontbijtprogramma alvast vooruit gekeken naar de Boekenweek (thema: waanzin) en ja hoor, daar kwam het scherzo uit het Pianokwintet van Schumann met daarbij natuurlijk het verhaal dat hij krankzinnig was geworden. Idem in het programma Diskotabel, toen daarin de Rheinische Symfonie werd besproken. En in het programma Podium Witteman van zondag 8 maart kwam eveneens het waanzinthema van de Boekenweek langs en vertelde de presentator dat Schumann krankzinnig was geworden en van een hoge brug in de Rijn was gesprongen. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Voor we een poging wagen beide mythes (de waanzin, de sprong van de brug) te ontzenuwen, even kort de levensloop van Schumann. Robert Schumann werd op 8 juni 1810 in het Duitse Zwickau geboren. Zijn vader was boekhandelaar. In 1828 schreef hij zich in als student rechten te Leipzig, maar twee jaar later informeerde hij zijn familie dat hij door wilde in de muziek en hij begon pianostudies bij Friedrich Wieck. Zijn eerste werken ontstonden: composities voor piano. In 1837 verloofde hij zich stiekem met de dochter van zijn pianoleraar, Clara Wieck. Vader Wieck kwam erachter en probeerde Robert en Clara uit elkaar te drijven. Het kwam tot een rechtszaak, vader Wieck zette alles op alles om het huwelijk te voorkomen, maar Robert werd door de rechtbank in het gelijk gesteld en in 1840 huwde hij Clara. Zij was een pianovirtuoos en tourde vanuit Leipzig, hun woonplaats, door onder meer Duitsland, Nederland en Rusland, voorzover de vele zwangerschappen (negen) het toelieten, meestal in gezelschap van haar man. Robert had een positie aan het nieuwe conservatorium in Leipzig, maar blijkbaar beviel die hem niet, want eind 1844 verhuisde het echtpaar naar Dresden. In 1850 verhuisden de Schumanns van Dresden naar Düsseldorf, waar Robert een positie als Musikdirektor kon krijgen. Als dirigent bleek hij echter weinig succesvol, dus ging het langzaam bergafwaarts. Op 27 februari 1854 deed hij een zelfmoordpoging. Enkele dagen daarna werd hij afgevoerd naar een inrichting te Endenich, waar hij in 1856 overleed. Schumann componeerde in totaal 148 werken met een opusnummer en nog een flink aantal zonder opusnummer. Vaak wordt (en dat is de derde mythe) gezegd dat hij als genie begon en eindigde als talent, maar ook dat is onzin. Net als bij zovele andere componisten zijn de vroege werken grilliger, fantasierijker, gedurfder dan de latere. Zelfs Bachs vroege toccata’s zijn veel grilliger dan de latere klavecimbelwerken. Maar ja, bij Schumann worden leven en werk bekeken met de kennis achteraf van zijn zelfmoordpoging en zijn aftakeling in Endenich en op grond daarvan worden dan steevast oordelen geveld die kant noch wal raken. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Geen spoor van gekte </h3>
Eerst nu die sprong in de Rijn op 27 februari 1854. De dag ervoor, een zondag, had hij een brief geschreven aan Richard Noel, die hij had ontmoet bij de tournee door Nederland, om hem te laten weten dat hij graag weer naar Amsterdam wilde komen. Die brief vertoonde geen spoor van gekte; het was een helder, evenwichtig schrijven. Op maandagmorgen componeerde hij de vijfde van een reeks variaties (de Geistervariationen) op een thema dat sterk verwant was met het hoofdthema van het langzame deel van zijn vioolconcert. Het Reinschrift ervan is bewaard gebleven. Het handschrift is ordelijk en precies. Voor hij aan die vijfde variatie begon, kopieerde hij eerst de vier voorafgaande variaties. Het handschrift daarvan is zo mooi en netjes als men zich maar wensen kan. Vroeg in de middag kwam Hasenclever op bezoek, Schumanns arts. Hij ging niet naar zijn patiënt, maar trok zich met Clara in een andere kamer terug. Dat triggerde blijkbaar de zelfmoordpoging, want Robert sloop, op zijn slippers en in zijn ochtendjas, het huis uit en begaf zich naar de Rijn. Ik ben in Düsseldorf wezen kijken hoe ver het lopen was naar de rivier: het was een korte wandeling. Overigens werd op die 27ste februari uitbundig carnaval gevierd, dus een man op slippers en in een ochtendjas heeft mogelijk weinig opzien gebaard. Hoe het ook zij, Schumann bereikte de brug over de rivier, en toen… Ja, wat toen? Wij weten het niet, want niemand die daar de zelfmoordpoging gezien heeft, heeft erover bericht. Gaat het over de sprong, dan wordt altijd het dagboek van Ruppert Becker aangehaald, bijvoorbeeld in recente boekwerken over Schumann van Martin Geck en Peter Gülke. Becker was echter zelf geen ooggetuige, hij heeft het verhaal uit de derde of vierde hand, en bovendien heeft Schumann-kenner U.H. Peters aangetoond dat Becker zijn versie van het gebeuren pas veel later in zijn dagboek heeft opgeschreven. Ook de dochter van de burgemeester van Düsseldorf, Paula Hammers, heeft het gebeuren beschreven, maar ten tijde van het voorval was zij nog een kind. Ook zij heeft het van horen zeggen. Zij vertelde dat Schumann zich in de Rijn stortte, dat de brugwachters het zagen en meteen een bootje losmaakten en Schumann uit de Rijn haalden. Becker vertelde het verhaal als volgt: Schumann was om twee uur uit zijn slaapkamer geslopen en was direct naar de Rijn gelopen, waar hij zich, vanaf het midden van de brug, in de stroom stortte. Godzijdank was hij al bij de ingang van de brug opgevallen omdat hij geen geld had om de brugtol te betalen, dus gaf hij zijn zakdoek als onderpand. Vissers, die hem dientengevolge in het oog hielden, maakten meteen na de sprong een bootje los en redden hem. Vanuit het bootje zou hij nog een poging hebben gewaagd weer in de Rijn te springen, maar de vissers voorkwamen dat. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Nederlandse vissers </h3>
Zondag 8 maart zei Paul Witteman dat Schumann zich van een hoge brug had geworpen. Dat hoog is alvast volledig uit de lucht gegrepen: het was een pontonbrug, dus een lage brug op kleine, naast elkaar liggende bootjes. Maar een sprong van een hoge brug spreekt natuurlijk meer tot de verbeelding. In veel Nederlandse publicaties over Schumann wordt vermeld dat hij gered zou zijn door Nederlandse vissers – bijvoorbeeld in een recent verschenen prulbiografie over Clara Schumann, en ook André Klukhuhn beweert het in zijn boek Ongehoorde symfonie. Wat zouden die Nederlandse vissers daar dan, zo ver stroomopwaarts in Duitsland, gedaan hebben? Vissen? Ondenkbaar: bij de verdeling van visgronden gelden al sinds de Middeleeuwen zulke strenge regels dat het uitgesloten is dat Nederlandse vissers daar op 27 februari hun netten hadden kunnen uitgooien. John Worthen, die in 2007 een magistrale biografie over Schumann publiceerde, ontdekte dat de Düsseldorfer Strommeister Jungermann een medaille heeft gekregen voor het redden van Schumann. Dus niks geen Nederlandse vissers. Worthen maakt een paar interessante opmerkingen over die 27ste februari. De Rijn, zegt hij, is in februari verschrikkelijk koud. Vandaag de dag ongeveer 8 graden en de winters waren toen nog kouder. Zelfs als Schumann niet verdronken zou zijn, zou hij al snel door onderkoeling zijn omgekomen. Hij kan niet meegevoerd zijn door de stroom, want het stroomt daar sneller dan een man kan lopen, en een bootje dat eerst losgemaakt moest worden, zou hem nooit tijdig uit het water hebben kunnen halen. Waarschijnlijk hadden ze hem vlakbij de pontonbrug dus al te pakken, en misschien hield hij zich, nadat hij te water was gegaan, wel vast aan zo’n ponton. Ondenkbaar is, zegt Worthen, dat hij zich vanaf de brug, zoals in de ene biografie na de andere wordt beweerd, in het water heeft gestort. De enige zekerheid die wij hier hebben, is dat hij meteen werd gered. Zoveel zekerheid heeft de zo-even door mij aangehaalde U.H. Peters niet eens. Die zegt in zijn boek 13 Tage bis Endenich dat het verhaal over de sprong van de brug mogelijk helemaal niet waar is. Het enige wat we zeker weten, aldus Peters, is dat Schumann op slippers en in zijn ochtendjas naar de Rijn liep en enige tijd later door vier mannen, huiverend en nat, weer werd thuisgebracht. Dochter Marie heeft haar vader toen gezien, dus dat feit staat vast.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Verkikkerd op Brahms </h3>
Waarom triggerde het bezoek van dokter Hasenclever de zelfmoordpoging? U.H. Peters zegt dat de componist een drankprobleem had en dat Clara daarover met Hasenclever in conclaaf ging. Enige dagen daarvoor zou er sprake zijn geweest van delirium tremens en de zelfmoordpoging zou daarvan het gevolg zijn geweest. Dat is speculatie, maar dat Schumann een alcoholicus was en dat Clara zich al vanaf de verlovingstijd over het onmatige drankgebruik van haar man opwond, staat vast. Als je ervanuit gaat dat Schumann in de Rijn sprong omdat hij op het punt stond krankzinnig te worden, of dat eigenlijk al was, is het toch merkwaardig dat hij niet terstond na de poging naar Endenich werd afgevoerd, maar pas op de zaterdag daaropvolgend. Hij is dus nog bijna een hele week thuis gebleven. Hij wou overigens zelf naar Endenich, omdat hij bang was dat hij Clara iets zou aandoen. Waarom zou hij Clara iets hebben willen aandoen? Mogelijk omdat zij enigszins verkikkerd was geraakt op de jonge Johannes Brahms, die kort daarvoor in huize Schumann was geweest. Ook is denkbaar dat Clara, inmiddels weer zwanger (en ze had al zes kinderen gebaard en twee miskramen achter de rug), schoon genoeg had van al die zwangerschappen die haar enorm belemmerden bij haar carrière als pianiste, en dus ook genoeg van de man die haar steeds opnieuw bezwangerde. Zoveel is zeker: nadat Schumann op die eerste zaterdag in maart 1854 werd afgevoerd naar Endenich heeft zij haar zegetocht langs concerthuizen in Duitsland uitbundig voortgezet. Haar man heeft ze, behalve vlak voor zijn dood in Endenich, nimmer bezocht. Niettemin beweert W.G. Sebald in zijn boek Austerlitz dat Clara hem in een particuliere kliniek voor geesteszieken in Bonn of Bad Godesberg samen met de jonge Brahms op gezette tijden bezocht en dan meestal slechts door een luikje in de deur even naar hem keek, omdat hij zich van de wereld had afgewend en met valse tonen voor zich uit lag te neuriën zodat je niet meer met hem kon praten. Hoeveel misleidende informatie kun je in kort bestek geven? Alles wat Sebald beweert, is onwaar. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>syfilisinfectie </h3>
Eenmaal in Endenich gebeurde er iets merkwaardigs. Schumann componeerde rustig verder aan de Geistervariationen. Hij schreef brieven, heel gewone. Van waanzin geen spoor en dat bleef ook zo, tot 1855. Arnfried Edler zegt in zijn Schumann-boek: ‘Seine Briefe bis Mai 1855 – darunter geschäftliche an den Verleger Simrock – lassen nicht auf einen gestörten Geisteszustand schliessen.’ Bettine von Arnim bezocht Schumann op 28 april 1855 en was stomverbaasd. Deze man zou waanzinnig zijn? Maar er was geen enkele vorm van waanzin of gekte te bespeuren en ze deed haar best – vergeefs – om Schumann uit de inrichting te krijgen. Ze schreef brieven, onder meer een aan Clara zelf, maar het hielp niets, Schumann bleef opgesloten. U.H. Peters, hoogleraar neurologie en psychiatrie aan de Universiteit van Keulen, is zeer stellig in zijn conclusies: er is geen sprake van dat Schumann krankzinnig zou zijn geworden. Overmatig drankgebruik en de gevolgen van syfilis hebben hem gesloopt en zijn einde in Endenich veroorzaakt. In zijn voorwoord bij zijn biografie zegt Worthen: ‘This biography attemps to free him from preconceptions about mental illness which have dominated almost every account of him during the past one hundred and fifty years.’ Mijns inziens is dat Worthen voortreffelijk gelukt. Er is geen reden om te veronderstellen dat Schumann krankzinnig zou zijn geworden of al krankzinnig zou zijn geweest nog voordat hij naar Endenich werd afgevoerd. Dat het brein van Schumann in Endenich na mei 1855 aftakelde, was het gevolg van de syfilisinfectie die hij jaren daarvoor had opgelopen. Van waanzin (of zelfs schizofrenie, zoals Peter Oswald in verschillende publikaties beweert) is geen sprake geweest.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Herwaardering </h3>
Omdat 150 jaar gedacht werd dat Schumann krankzinnig was geworden, werden de werken uit zijn laatste jaren met achterdocht bekeken. Daarin meende men reeds sporen van verval te bespeuren. Zelfs Clara Schumann en Brahms hebben reeds het Vioolconcert uit 1853 als onpubliceerbaar terzijde gelegd: volgens hen was het de componist onwaardig. En Clara vernietigde de vijf celloromances uit 1853. Steven Isserlis heeft daarover in een interview woedende opmerkingen gemaakt. En terecht! Inmiddels is een herwaardering van het latere werk op gang gekomen. Je kunt dat prachtig zien in een schitterend boek uit 2010 (Schumann. A Chorus of Voices) met interviews van John Tibbetts met musici en Schumann-kenners. Werken als de Derde vioolsonate en de pianostukken Gesange der Frühe worden nu als meesterwerken neergezet door mensen als Andras Schiff, Ronald Brautigam en Steven Isserlis. De laatste zei zelfs dat hij iedere violist die iets lelijks zegt over de Derde vioolsonate zal ombrengen. Ook het door Brahms en Clara terzijde gelegde Vioolconcert is gerehabiliteerd. Inmiddels zijn er vele opnames van verschenen. Het langzame deel behoort tot het mooiste wat Schumann gecomponeerd heeft. Maar dat werd reeds vele jaren geleden in dit blad gezegd door Martin van Amerongen, die wij nu kunnen eren als een voorloper van de volledig andere kijk op de late Robert Schumann zoals die te vinden is in A Chorus of Voices en in de meesterlijke biografie van John Worthen uit 2007.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Introductie tot Schumann Als je je in Schumanns muziek wilt verdiepen, waarmee dan te beginnen? Ik kan schetsen hoe het mij verging. Achteraf gezien was dat een vrij goede introductie tot Schumann. Mijn liefde is ontloken door het Pianoconcert in A, Opus 54 – wellicht zijn meest karakteristieke compositie. Ik hoorde het tijdens mijn middelbare schooljaren telkens op France Musique en elke keer sprong mijn hart hoog op. Al snel hoorde ik ook de korte pianostukjes van Carnaval, Opus 9. Haast nog mooier vond ik de Fantasiestücke, Opus 12. Op pianoles speelde ik uit het Album voor de jeugd, Opus 68 en uit de Kinderszenen, Opus 15. Schumann wist hoe hij de tere kinderziel moest raken met wondermooie, korte, niet al te moeilijke stukjes. Maar ook als je geen pianoles hebt, vormen die korte composities een goede introductie. Toen kwamen bij mij de liederen, de Liederkreis, opus 39 en Dichterliebe, Opus 48. Dat zijn de twee mooiste cycli. Maar ach, Schumann heeft zoveel schitterende liederen gecomponeerd, ook in zijn latere jaren. Groot fan werd ik indertijd ook van de Vioolsonate, Opus 105, van het Pianokwintet, Opus 44, en het Pianokwartet, Opus 47. Later kwam daar het andere werk bij, tot zelfs de opera Genoveva aan toe, die je helaas nooit hoort. Meer dan bij enige andere componist heb je bij Schumann het gevoel dat hij je wenkt, naar zich toe wil trekken, bij zijn intimi wil scharen: kom hier, kom in mijn armen. Hij is niet zo groot en weerbarstig als Beethoven, niet zo krachtig en onverstoorbaar en stoer als Bach, niet zo goed geluimd als Haydn, niet zo volmaakt als Mozart, niet zo in zichzelf gekeerd als Schubert, niet zo evenwichtig als Mendelssohn, niet zo overdonderend als Chopin. Hij is warmer, menselijker, directer dan de andere grote componisten. Vandaar dat Garrick Ohlsson in A Chorus of Voices terecht opmerkt: ‘Among musicians he is a deeply, deeply beloved figure’. 
</div>

Maarten ’t Hart

Hij sprong in de Rijn, maar was niet gek

<div class="lead">Soms moet ook Maarten ’t Hart mee in het literaire circus. Zo wilde de Duitse tv-zender Arte een film over hem maken. En over de Hollandse keuken.</div>
Aan de telefoon een beschaafde vrouwenstem. ‘Herr Hart, tv-zender Arte hier, wij willen negen films maken over negen representatieve schrijvers uit de negen ons omringende landen. Denemarken, Polen, Tsjechië, Oostenrijk, Zwitserland, Frankrijk, Luxemburg, België en natuurlijk ook Nederland. Voor Nederland hadden we aan u gedacht. Wilt u dat doen?’
Mij sloeg de schrik om het hart. Een film? Hoe lang zou die film gaan duren? Dus dat was mijn eerste wedervraag.
‘Ongeveer een uur,’ zei de beschaafde vrouwenstem.
Een uur! Dat kon weinig anders betekenen dan angestrengte Arbeit, minstens twee, ja, misschien zelfs vier weken. Dus dat bracht ik ook naar voren.
‘Nein, nein,’ zei de Arte-dame, ‘het moet er in een week op staan, meer tijd is er niet.’
Mij leek een week erg weinig tijd voor een film van een uur, tenzij je zo ongeveer dag en nacht zou doorwerken. Dus ik huiverde er enorm voor terug en zei derhalve: ‘Maar ik ben geen representatieve Nederlandse schrijver, u moet iemand anders nemen.’
‘We willen u hebben,’ zei de stem gedecideerd.
‘U moet Cees Nooteboom nemen,’ zei ik.
‘U wordt in Duitsland beter verkocht, meer gewaardeerd en meer gelezen dan Herr Nooteboom. We willen u, over u werd in Der Spiegel gezegd dat u ein wunderbar altmodische erzähler bent en de Rheinische Merkur schreef zelfs: ‘Maarten ’t Hart gehört zu den ganz Grossen der Europäischen Gegenwartsliteratur.’
Daar had ik natuurlijk niet van terug. Verpletterd door zo’n verbazingwekkend statement kon ik uiteraard alleen maar stamelen dat ik vereerd was met de uitnodiging en wel wilde meewerken aan dit bijzondere negenkoppige project.
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
&#8216;U moet Cees Nooteboom hebben&#8217; 
</blockquote>
</div>
‘Wij moeten de financiering hiervan nog rond maken,’ zei de stem, ‘dat is nog niet zo eenvoudig, maar ik vertrouw erop dat het gaat lukken, zeker nu zo’n sterauteur als u hebt toegezegd, u hoort nog van ons.’
Enigszins opgelucht legde ik de telefoonhoorn neer. De financiering moest nog rond gemaakt worden. Dat had ik vaker gehoord; meestal betekent het dat een mooi project bij gebrek aan baten in de kiem wordt gesmoord. Er is dan te hoog gegrepen.
Dus toen een vervolgtelefoon uitbleef, dacht ik na een week of drie opgelucht: het gaat niet door. Filmen is namelijk dodelijk vermoeiend. Het bestaat uit drie ellendige onderdelen: wachten, repeteren en overdoen. Wachten namelijk op het overleg tussen regisseur en cameraman, op het zogenaamde uitlichten, en op het instellen van de camera. Als dat uiteindelijk zijn beslag heeft gekregen, soms pas na ruim een uur, kan er, na grondige repetitie vooraf, gedraaid worden. En als er dan gedraaid wordt, staat het er zelden in één keer goed op, dus dan moet alles weer over, of moet de camera-instelling veranderd worden, of het licht, of vindt er nader overleg plaats tussen regisseur en cameraman. En al die tijd moet je geduldig je ziel in lijdzaamheid bezitten.

Fabelhaft, ein Geheimtipp
Toen ik het verzoek van Arte alweer zowat vergeten was, kreeg ik op opnieuw die vrouwenstem aan de telefoon.
‘Herr Hart, da bin ich wieder. Het was moeilijk onze serie van negen films gefinancierd te krijgen, daarom heeft het zo lang geduurd voor u weer van ons hoorde, men vindt bij Arte de formule: negen representatieve schrijvers uit de negen ons omringende landen te mager, en daarom wil men dat in de films ook de verschillende keukens van die negen landen belicht worden. In Holland is de keuken mogelijk niet zo bijzonder als in Frankrijk, maar er moet iets van te maken zijn, wat is volgens u het meest typische Hollandse gerecht? Erwtensoep misschien?’
‘Spek, beweerde een Amerikaanse onderzoekster die bij ons op het laboratorium heeft gewerkt, is het geheim van de Hollandse keuken en die spek wordt nergens idioter gebruikt dan in de spekpannekoek, dat soort ijsberenvoeding is Nederland ten voeten uit.’
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
Het Duitse woord voor een meisje met wie je scharrelt is Flittchen, maar was het dan Flittchenfärkelchen?
</blockquote>
</div>
‘Fabelhaft, ein Geheimtipp, Speckpfannkuchen, u kunt er in de film twee of drie consumeren, en toelichtung geven, en de Hollandse keuken zit erin.’
Mij begon het water door de mond te lopen, maar toch wou ik mij nog niet gewonnen geven.
‘Het spek,’ zei ik, ‘moet dan wel afkomstig zijn van&#8230;.’
En toen raakte ik in de moeilijkheden, want wat is scharrelvarken in het Duits? Het Duitse woord voor een meisje met wie je scharrelt is Flittchen, maar was het dan Flittchenfärkelchen? Welnee, het Duitse woord voor varken is Schwein. Flittchenschwein dan?
‘Also,’ drong de stem aan de telefoon aan.
‘Dat spek,’ herhaalde ik om tijd te winnen, ‘moet dan wel afkomstig zijn van&#8230; van&#8230; van een Freilandschwein.’
Net op tijd had ik toch nog het juiste woord paraat.
‘Aber, selbstverständlich,’ zei de stem.
Dus toen was ik definitief verloren en had ik reeds een uur later de regisseur aan de telefoon, Stefan Pannen, en nog twintig minuten later waren er al allerlei afspraken gemaakt.
‘Wir haben eine Woche,’ zei Stefan Pannen, ‘dat is krap, maar wij kunnen het maken, mits u in die week al uw afspraken afzegt en 18 van de 24 uur per dag beschikbaar bent.’
Mij leek het onwaarschijnlijk dat er inderdaad 18 uur per dag gefilmd zou worden, dus ik zei dat ik daarmee instemde.

Nach Alphen aan den Rijn
Eind november, in de week van mijn verjaardag, nam de filmploeg zijn intrek in motel Sassenheim. Voor die locatie was gekozen omdat dat motel zich op een steenworp afstand van mijn woonhuis bevindt. Er zou derhalve ’s morgens geen tijd verloren gaan met mij ophalen. Op een zondagavond streken ze er neer, Stefan Pannen (een vrij jonge knul nog, lang, goed gebouwd, krachtige stem) kwam al even kennismaken. Hij overhandigde mij een lijst van al datgene wat hij wou filmen. Het meeste kon ik direct plaatsen, maar ik verbaasde mij over het item ‘Gemütliches zusammensein mit Fachkollegen in einer Kneipe.&#39; Wilde hij me filmen in een café temidden van andere biologen? Later bedacht ik dat hij met Fachkollegen natuurlijk andere schrijvers bedoelde, en toen barstte ik in lachen uit. Ik gezellig in een café met andere schrijvers?
Maandagmorgen stipt om vijf uur reden ze mijn erf op. Ik stond al klaar, want ik ben een early riser. Maar ik vroeg mij af wat we, aangezien het uiteraard nog stikdonker was, zouden kunnen gaan filmen. Na de uitwisseling van enkele beleefdheden en de kennismaking met de camerman en de geluidsman, werd ik naast chauffeur Stefan Pannen op de voorbank geduwd, en we reden.
‘Wohin gehen wir?’ vroeg ik Stefan Pannen.
‘Nach Alphen aan den Rijn,’ zei Stefan.
‘Was machen wir dort?’ vroeg ik verbaasd.
‘Dort lebt ein Fleischer die nog zelf zijn varkens slacht,’ zei Stefan, ‘daar filmen wij hoe het spek bij de slacht uit het Schwein tevoorschijn komt. Arte vond dat we wat meer Hollandse keuken moesten filmen dan alleen maar het aufessen van een Speckpfannkuchen.’
Was dat nou typisch Hollandse keuken? Verfilming van varkensslacht en de epifanie van zijden spek? Ik wilde protesteren, maar ik zag er tegenop dat in het Duits te moeten doen.
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
Dort lebt ein Fleischer die nog zelf zijn varkens slacht
</blockquote>
</div>
In een mum van tijd waren we in Alphen aan den Rijn. Ook de slager was snel gevonden en daar zag men al uit naar onze komst. Drie varkens waren reeds naar de ruimte gebracht waar zij geslacht zouden worden en een jonge slager liep verlekkerd rond met een paar grote messen.
‘Het is raar met varkens,’ zei hij, ‘ze weten volgens mij al wat ze te wachten staat, ze zijn er niks gerust op, moest je vanmorgen die oogjes zien, een en al wantrouwen. Je kunt zo’n beest niet doodmaken waar de anderen bij zijn, want die beginnen dan vreselijk te krijsen en te gillen, dus je hebt er ook nog eens een keer twee ruimtes voor nodig.’
‘Moet ik erbij zijn als er geslacht wordt?’ vroeg ik Stefan.
‘Nee,’ zei hij, ‘dat hoeft niet, maar ik wil je wel graag filmen met een zij spek in je armen.’
Ik werd naar een kamertje geleid waarin een stokoude man mij een flink stuk worst aanbood.
‘Wat een zaak hebben wij,’ zei hij, ‘waar vind je dat nog hier in Nederland? Zelf slachten! Al eeuwenlang slachten we hier van vader op zoon.’
Oorverdovend gekrijs smoorde het antwoord dat ik wou geven.
‘Stom beest,’ riep de oude man, ‘begrijp nou toch dat je er enkel maar voor dient om vetgemest, geslacht en opgegeten te worden.’
Hij reikte mij weer een stuk worst.
‘Hier, nog een hapje voor de schrik,’ zei hij.
‘Ik heb wel genoeg gehad,’ zei ik.
‘Weet wat je afslaat,’ zei hij, ‘zulke worst als die van ons vind je nergens meer.’
<figure id="post-24525 media-24525" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/03/edcc4b42-68bc-4fc7-b9e9-965e24b6d624_maarten.jpg" alt="Foto: Maarten Kools" /><figcaption>Foto: Maarten Kools</figcaption></figure>
Stau
Om half negen reden we weg uit Alphen aan den Rijn. Waar zouden we nu heen gaan? Het leek of Stefan raadde wat ik mij afvroeg.
‘We gaan naar een doodgraver in Leiden. Daar heb ik een afspraak mee gemaakt. Om negen uur, voor een gesprek. Vanwege het beroep van je vader.’
Maar toen geschiedde, wat de rest van de week, waar we ook heen gingen, steeds opnieuw zou geschieden, hoezeer Stefan ook, de radioberichten nauwkeurig volgend, zijn best deed om het zover niet te laten komen. We kwamen in een Stau terecht. Ik kende dat woord niet, maar in die week heb ik het zo vaak gehoord dat ik het nooit meer vergeten zal. Stau, het Duitse woord voor file.
Als gevolg van de Stau waren we pas om tien uur op het kerkhof bij de Zijlpoort. Met de vrolijke, zeer gezette doodgraver voerde ik, op de rand van een graf dat hij, nadat hij het met een mini-dragline had uitgegraven – ook dat werd gefilmd, ondanks mijn protest dat mijn vader een graf altijd met de hand groef – netjes afwerkte.
Om half twee stond alles erop. Mij leek dat het moment gekomen was voor een eenvoudige middagboterham, maar over enigerlei vorm van catering repte Stefan Pannen niet. Voort ging het alweer, een nieuwe Stau tegemoet, want probeer Leiden maar eens uit te komen als je vanaf de Zijlpoort per auto vertrekt.
Film je met een crew van de Nederlandse televisie, dan begin je altijd met een uitgebreid koffieritueel. En er wordt altijd groots geluncht, en tussendoor zijn er nog allerhande koffie- en theepauzes. Zou je een ethologisch protocol maken van de verrichtingen, dan zou je de filmvlagen waarschijnlijk omschrijven als uiterst kortstondige onderbrekingen van voedsel- en vochtopname. Maar bij Stefan Pannen en zijn Duitse crew pakte dat anders uit. Voor eten en drinken was eenvoudig geen tijd, en toen ik die eerste filmdag ’s avonds om acht uur thuis werd afgeleverd, had ik na die afgeslagen worst in Alphen geen kans meer gehad ook maar iets te nuttigen of te drinken. Wel nodigde Stefan mij uit om mee te gaan naar Motel Sassenheim om aldaar de dag met een maaltijd te besluiten, maar ik bedankte voor de Toekan-keuken van het Van der Valkconcern. Bovendien was ik wel enigszins uitgekeken op die Duitse crew. Meestal zegt de man met de microfoon, zijn naam geluidsman ten spijt, vrijwel niets, terwijl de cameraman doorgaans een flamboyante figuur is. Ook de geluidsman van Stefans crew was uiterst zwijgzaam, maar dat was de cameraman eveneens. In de loop van die ene week heb ik alleen maar af en toe uiteen horen zetten dat hij, omdat hij in 1950 was geboren, niet schuldig was aan de nazi-misdaden. Zwijgend zwoegden cameraman en geluidsman de hele dag door, terwijl Stefan gedecideerd en vriendelijk, kordaat en onverschrokken, alsmaar uiteenzette hoe hij het hebben wilde. Zelden zo’n voortreffelijke slavendrijver meegemaakt.
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
Uiteraard moest alles nog een keer over en kreeg ik dus nogmaals een formidabele spekpannenkoek voorgezet. 
</blockquote>
</div>
Geburtstag
Dinsdag om vijf uur ’s morgens kwamen ze me weer afhalen. We reden naar Maassluis, filmden daar in de Grote Kerk, en daarna moest ik langs de Nieuwe Waterweg fietsen op een rijwiel dat Stefan bij de stationsfietsenstalling huurde, en we filmden op het kerkhof, en we staken met de veerpont over naar Rozenburg en filmden vandaar de aanblik van Maassluis aan gene zijde van de rivier, en om acht uur werd ik, hongeriger en dorstiger nog dan de dag ervoor, weer thuis afgeleverd. Op woensdag was ik jarig en kreeg ik niet alleen een bontmuts, maar werd mij om vijf uur ’s middags te verstaan gegeven dat ik, vanwege mijn Geburtstag, de rest van de dag vrijaf had. Als een kind zo blij was ik.
De volgende dag bezochten we een pannenkoekenhuis. Ter compensatie van al die misgelopen maaltijden eerder die week mocht ik, midden overdag, zomaar een reusachtige spekpannenkoek naar binnen werken, en toen ik daarin geslaagd was, moest uiteraard alles nog een keer over – want dat moet bij filmopnames altijd –- en kreeg ik dus nogmaals een formidabele spekpannenkoek voorgezet. Wegkrijgen lukte amper, maar Stefan Pannen kende geen genade. Wat nou? Voor een spekpannenkoek deinsde ik toch niet terug? Naar binnen moest hij, en wel in zijn geheel.

Kneipe
Maar vrijdag was het weer vasten geblazen, en op zaterdag filmden we – in het kader van de Hollandse keuken – van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat de Leidse markt, waar het draaiorgel, op last van Stefan Pannen, de hele dag Wohl mir das ich Jesum habe van Bach speelde, en aan het eind van die dag moest ik zelfs een kroeg in, en mijn protest daartegen – nooit zet ik een voet in een kroeg, zei ik tegen Stefan Pannen, dat past dus totaal niet in een film over mij – werd weggewuifd. Goed, gemütlich samen zijn met andere schrijvers, dat ging dan helaas niet, maar de Kneipe moest er hoe dan ook in. En weer sprak hij er zijn teleurstelling over uit dat ik kennelijk nooit gezellig met andere schrijvers verkeerde.
‘Waarom toch niet?’ vroeg hij.
‘Omdat,’ zei ik, ‘Nederlandse schrijvers een miserabel esoterisch clubje vormen van elkaar bewierokende en prijzen toeschuivende subsidieschrokkers.’
Mij werd in de Leidse Kneipe die we dan wel bezochten de onthutsende mededeling gedaan dat we de dag daarop ook nog zouden filmen, want een week telde immers zeven dagen, en er zou een cantatedienst zijn in de Pieterskerk en die wilde Stefan Pannen ook nog meenemen, met mij als aandachtig luisteraar onder de toeschouwers.

Gefesselt
Van de verfilming van die cantatedienst – dodelijk vermoeiend pakte dat aandachtig luisteren en stilzitten uit – is uiteindelijk niets in de film terechtgekomen, net als van tal van andere zogenaamd onmisbare items waarvoor we uren in de Stau hebben gestaan. Toch gebiedt de waarheid te zeggen dat ik ademloos naar Mein Land, meine Liebe heb zitten kijken toen Arte de film uitzond. Vanaf het begin van de film, het aanbreken van de marktdag in Leiden met opstijgende nevels boven een brugje in de vroege ochtendschemer, ben je gefesselt. Want hoe weinig flamboyant die cameraman ook was, en hoe onschuldig ook aan nazi-misdaden, zijn vak verstond hij als geen ander. Wat een uniek, superieur beeldmateriaal! Spijtig derhalve dat ik later van Arte vernam dat maar heel weinig kijkers zich geroepen gevoeld hadden die negen afleveringen te bekijken.
 
<div class="wpg-element bladwijzer">
<h3>Bladwijzer</h3>
Een vlucht regenwulpen ‘Duitsers zijn nu eenmaal geïnteresseerd in dat kleine gekke landje waar ze weleens naartoe op vakantie gaan.’ Zo verklaart Maarten ’t Hart het succes van zijn boeken in Duitsland. En zijn boeken zijn niet zomaar ‘supermarktboeken’, boeken die zich overal ter wereld hadden kunnen afspelen, ze zijn gebonden aan een streek of een plaats in Nederland.
In november worden 600.000 exemplaren van zijn Een vlucht regenwulpen cadeau gedaan tijdens de campagne Nederland Leest. Bij de bekendmaking daarvan vertelde Maarten ’t Hart aan Matthijs van Nieuwkerk over de eenzelvige en schuchtere hoofdpersoon in Een vlucht regenwulpen en de publiciteit die met het boek gepaard ging.
<iframe width="560" height="315" frameBorder="0" src="//media-service.vara.nl/player.php?id=305819"></iframe>
</div>

Speckpfannkuchen

<div class="lead">In geschrift pakte W.F. Hermans zijn jonge collega Maarten ’t Hart soms stevig aan, maar in het echt bleek hij een totaal ander mens.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Willem Frederik Hermans heb ik tweemaal ontmoet. De eerste keer bij een televisieprogrammavan Aad van den Heuvel waarvoor wij beiden waren uitgenodigd.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Mij was bij die gelegenheid Hermans zelfs als lokaas voorgehouden. ‘Weet je wie er komt, W.F. Hermans, nou, dan wil je vast en zeker ook dolgraag komen.’
Veel gelegenheid om mij met Hermans te onderhouden kreeg ik destijds niet. Ik kwam naast hem terecht en we konden ons, voorafgaande aan de uitzending, slechts fluisterend met elkaar onderhouden.
Niettemin praatte Hermans, nadat wij elkaar de hand hadden geschud, stevig op mij in. Hij woonde toen al enige tijd in Parijs. Hij zei tegen mij, en dat verbaasde mij nogal, want hij was immers, alle banden met de universitaire gemeenschap doorsnijdend, met vliegende vaandel en slaande trom uit Groningen vertrokken: ‘Meneer ’t Hart, u moet nooit, ik herhaal, u moet nooit uw baan aan de universiteit opgeven. Dat moet u echt nooit doen. Blijft u vooral zitten waar u zit, koester uw dienstbetrekking.’
‘Ik ben niet van plan bij de universiteit weg te gaan,’ zei ik.
‘U denkt misschien,’ zei Hermans, ‘dat u makkelijk van uw pen zal kunnen leven, want u verkoopt op dit moment immers vrij aardig, maar weet wel dat de publieksgunst grillig is. Vandaag bejubeld, morgen verguisd, zo gaat het helaas.’
Weggechanteerd.
Toen ik hem voor de tweede keer ontmoette, jaren later was dat, leefde ik al geruime tijd van de pen. Die tweede keer was in De Bijenkorf te Amsterdam bij een schrijversmarkt. Zelf was hij niet aanwezig in een van de stands, maar hij kwam opeens, tussen de kramen door, doelbewust op mij aflopen. Hij riep al van verre: ‘Meneer ’t Hart, wat een genoegen u weer te zien.’ Hij schudde mij de hand, hij trok een stoel bij en ging naast mij zitten.
‘U hebt mijn raad in de wind geslagen,’ zei hij, ‘u bent toch bij de universiteit weggegaan. Waarom?’
‘Nee,’ zei ik. ‘Ik ben niet bij de Leidse universiteit weggegaan, het is anders verlopen, ik ben weggechanteerd. De voorzitter van de vakgroep zei tegen mij: “Jij kunt het je, gelet op de inkomsten uit de schrijverij, veroorloven om vrijwillig ontslag te nemen. Doe je dat niet, dan kunnen we je niet ontslaan, maar dan zijn we vanwege de bezuinigingen helaas verplicht om het laatst aangestelde staflid van de afdeling ethologie te ontslaan en zoals je weet heeft die collega twee kinderen, dus als hij op straat komt te staan, dupeert u een heel gezin.”’
‘Dus daar bent u voor gezwicht,’ zei Hermans. ‘Nooit zou ik mij op een dergelijke manier hebben laten wegjagen, maar misschien had u genoeg van de universiteit. Niettemin vind ik het buitengewoon onverstandig dat u bij de universiteit bent weggegaan.’
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
Nog steeds vraag ik mij af waarom hij mij bijna bezwoer om niet bij de universiteit weg te gaan
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
En vervolgens praatten we nog een half uur over de Nederlandse letterkunde in het algemeen en over veel meestal nog levende Nederlandse letterkundigen in het bijzonder. Daarbij viel mij op hoeveel Hermans wist van schrijvers die zelfs nog jonger waren dan ik, en ook hoe gretig hij over iedereen roddelde.
Spijt
Nog steeds vraag ik mij af waarom hij mij bijna bezwoer om niet bij de universiteit weg te gaan. Wilde hij mij behoeden voor iets wat hij achteraf als een fatale misstap was gaan zien? Had hij mogelijk spijt van zijn beslissing? Had hij bij nader inzien Groningen toch liever niet verruild voor dat verre Parijs waar je, zeker als letterkundige, tamelijk geïsoleerd zat?
Maar hoe die overmatige bezorgdheid te duiden? Vaderlijke genegenheid? Hoe viel te begrijpen dat een schrijver die het liefst iedere auteur in zwavelzuur dompelde, zo begaan was met een jongere collega?
Meestal zijn mensen die een fatale misstap doen, geneigd je juist aan te raden diezelfde domme fout te maken, vooral als het resultaat van de misstap irreversibel is. Diverse transseksuelen die hun pik hebben laten verwijderen en daarvan later spijt kregen – Betty Pearl en Dirkje Kuik bijvoorbeeld – drongen er bij mij sterk op aan om ook een geslachtsveranderende operatie te laten uitvoeren. Ze werden steevast boos op mij als ik zei dat ik daar geen moment over dacht.
Echtparen die net een kind hebben gekregen en niet meer uit hun ogen kunnen kijken van slaapgebrek, raden je altijd aan om ook een kind te verwekken. Wie in de afgrond springt, ziet graag dat een medemens volgt.
Dus hoe die bezwering van Hermans te duiden? Waarom was hij, terwijl hij me toch diverse keren stevig heeft aangepakt, er zo op gebrand mij duidelijk te maken dat ik zijn voorbeeld niet volgen moest?
Hoe het ook zij, de Hermans die ik tweemaal ontmoet heb, was een totaal ander mens dan je op grond van zijn geschriften zou verwachten. Hij was zonder meer de vriendelijkheid zelve. Fokke Sierksma, die hem zeer goed gekend heeft, zei altijd tegen mij: ‘Wim is buitengewoon aardig.’
Als ik dat niet zelf aan den lijve had ervaren, zou ik dat nooit hebben geloofd.
Meer herinneringen aan Hermans
Ontdek <a href="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/Spannend-en-aantrekkelijk-1.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/Spannend-en-aantrekkelijk-1.htm">hier</a> de herinneringen van Connie Palmen. 
Bekijk de W.F. Hermans van Jamal Ouariachi <a href="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/Zelfspot-en-medelijden-1.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/Zelfspot-en-medelijden-1.htm">hier</a>. 
</div>

De vriendelijkheid zelve

De W.F. Hermans van Maarten ‘t Hart
Willem Frederik Hermans heb ik tweemaal ontmoet. De eerste keer bij een televisieprogrammavan Aad van den Heuvel waarvoor wij beiden waren uitgenodigd. Mij was bij die gelegenheid Hermans zelfs als lokaas voorgehouden. ‘Weet je wie er komt, W.F. Hermans, nou, dan wil je vast en zeker ook dolgraag komen.’
Veel gelegenheid om mij met Hermans te onderhouden kreeg ik destijds niet. Ik kwam naast hem terecht en we konden ons, voorafgaande aan de uitzending, slechts fluisterend met elkaar onderhouden.
Niettemin praatte Hermans, nadat wij elkaar de hand hadden geschud, stevig op mij in. Hij woonde toen al enige tijd in Parijs. Hij zei tegen mij, en dat verbaasde mij nogal, want hij was immers, alle banden met de universitaire gemeenschap doorsnijdend, met vliegende vaandel en slaande trom uit Groningen vertrokken: ‘Meneer ’t Hart, u moet nooit, ik herhaal, u moet nooit uw baan aan de universiteit opgeven. Dat moet u echt nooit doen. Blijft u vooral zitten waar u zit, koester uw dienstbetrekking.’
‘Ik ben niet van plan bij de universiteit weg te gaan,’ zei ik.
‘U denkt misschien,’ zei Hermans, ‘dat u makkelijk van uw pen zal kunnen leven, want u verkoopt op dit moment immers vrij aardig, maar weet wel dat de publieksgunst grillig is. Vandaag bejubeld, morgen verguisd, zo gaat het helaas.’
Weggechanteerd.
Toen ik hem voor de tweede keer ontmoette, jaren later was dat, leefde ik al geruime tijd van de pen. Die tweede keer was in De Bijenkorf te Amsterdam bij een schrijversmarkt. Zelf was hij niet aanwezig in een van de stands, maar hij kwam opeens, tussen de kramen door, doelbewust op mij aflopen. Hij riep al van verre: ‘Meneer ’t Hart, wat een genoegen u weer te zien.’ Hij schudde mij de hand, hij trok een stoel bij en ging naast mij zitten.
‘U hebt mijn raad in de wind geslagen,’ zei hij, ‘u bent toch bij de universiteit weggegaan. Waarom?’
‘Nee,’ zei ik. ‘Ik ben niet bij de Leidse universiteit weggegaan, het is anders verlopen, ik ben weggechanteerd. De voorzitter van de vakgroep zei tegen mij: “Jij kunt het je, gelet op de inkomsten uit de schrijverij, veroorloven om vrijwillig ontslag te nemen. Doe je dat niet, dan kunnen we je niet ontslaan, maar dan zijn we vanwege de bezuinigingen helaas verplicht om het laatst aangestelde staflid van de afdeling ethologie te ontslaan en zoals je weet heeft die collega twee kinderen, dus als hij op straat komt te staan, dupeert u een heel gezin.”’
‘Dus daar bent u voor gezwicht,’ zei Hermans. ‘Nooit zou ik mij op een dergelijke manier hebben laten wegjagen, maar misschien had u genoeg van de universiteit. Niettemin vind ik het buitengewoon onverstandig dat u bij de universiteit bent weggegaan.’
En vervolgens praatten we nog een half uur over de Nederlandse letterkunde in het algemeen en over veel meestal nog levende Nederlandse letterkundigen in het bijzonder. Daarbij viel mij op hoeveel Hermans wist van schrijvers die zelfs nog jonger waren dan ik, en ook hoe gretig hij over iedereen roddelde.
Spijt
Nog steeds vraag ik mij af waarom hij mij bijna bezwoer om niet bij de universiteit weg te gaan. Wilde hij mij behoeden voor iets wat hij achteraf als een fatale misstap was gaan zien? Had hij mogelijk spijt van zijn beslissing? Had hij bij nader inzien Groningen toch liever niet verruild voor dat verre Parijs waar je, zeker als letterkundige, tamelijk geïsoleerd zat?
Maar hoe die overmatige bezorgdheid te duiden? Vaderlijke genegenheid? Hoe viel te begrijpen dat een schrijver die het liefst iedere auteur in zwavelzuur dompelde, zo begaan was met een jongere collega?
Meestal zijn mensen die een fatale misstap doen, geneigd je juist aan te raden diezelfde domme fout te maken, vooral als het resultaat van de misstap irreversibel is. Diverse transseksuelen die hun pik hebben laten verwijderen en daarvan later spijt kregen – Betty Pearl en Dirkje Kuik bijvoorbeeld – drongen er bij mij sterk op aan om ook een geslachtsveranderende operatie te laten uitvoeren. Ze werden steevast boos op mij als ik zei dat ik daar geen moment over dacht.
Echtparen die net een kind hebben gekregen en niet meer uit hun ogen kunnen kijken van slaapgebrek, raden je altijd aan om ook een kind te verwekken. Wie in de afgrond springt, ziet graag dat een medemens volgt.
Dus hoe die bezwering van Hermans te duiden? Waarom was hij, terwijl hij me toch diverse keren stevig heeft aangepakt, er zo op gebrand mij duidelijk te maken dat ik zijn voorbeeld niet volgen moest?
Hoe het ook zij, de Hermans die ik tweemaal ontmoet heb, was een totaal ander mens dan je op grond van zijn geschriften zou verwachten. Hij was zonder meer de vriendelijkheid zelve. Fokke Sierksma, die hem zeer goed gekend heeft, zei altijd tegen mij: ‘Wim is buitengewoon aardig.’
Als ik dat niet zelf aan den lijve had ervaren, zou ik dat nooit hebben geloofd.
Nee

Het Bachbeeld van John Gardiner
In 2002 kreeg ik van uitgeverij Meulenhoff een proposal van John Eliot Gardiner toegestuurd voor een boek over Bach. Zou zo’n boek, vroeg de uitgeverij, een zinvolle bijdrage leveren aan de reeds bestaande Bach-literatuur? Moest Meulenhoff, als het boek er was, een vertaling brengen? Dat proposal van maar liefst 61 pagina’s lezend, werd mij al snel duidelijk dat Gardiner vol onvrede was over de bestaande Bach-literatuur in het algemeen en een bepaald Bach-boek in het bijzonder, de in het Bach-jaar 2000 verschenen alom bejubelde biografie van Christoph Wolff. Gardiner zegt daarover: ‘Wolffs encyclopedische biografie, hoewel ongelofelijk informatief, is naar mijn smaak toch te schoolmeesterachtig met alles netjes verantwoord en uitgelegd, en geweven in een lange grijze mantel, zodat het effect ervan is dat niets aan de verbeelding wordt overgelaten. Je smacht naar een inzicht in Bachs menselijkheid en zijn karakter, maar Wolff probeert niet onder de oppervlakte te komen van Bachs vroomheid en er zijn sporen van dezelfde post-lutheraanse hagiografie die leidde tot Bachs canonisatie als vijfde evangelist.’
Daar was ik het mee eens, al vond en vind ik dat Wolffs boek op een ander punt nog duidelijker tekortschiet. Wolff zet Bach neer als een compositieprofessor, als, zoals de ondertitel van zijn boek luidt, geleerde musicus. Wolff schiep Bach naar zijn beeld en zijn gelijkenis. In de biografie is hij een soort proto-Wolff. En dat strookt niet met wat Carl Philipp Emanuel Bach ons over zijn vader heeft verteld. Die tekent hem juist als een man van de praktijk, als een uitvoerend musicus die lak had aan droge mathematische kost en geleerdheid. Toch is het boek van Wolff uiterst bruikbaar, want alles wat er over Bach bekend is, staat erin. Wel vind ik het spijtig dat het een ander meesterlijk boek dat in het Bach-jaar 2000 verscheen in de schaduw heeft gesteld, namelijk Bach, Leben und Werk van Martin Geck (Rowohlt Verlag, 800 pagina’s).
Frustrerend tekort
Gardiner gaf in zijn proposal vijf redenen waarom de Bach-literatuur van de laatste vijftig jaar ‘failed tot humanize the subject’.
1. Er is sprake van een frustrerend tekort aan primair biografisch materiaal zoals brieven en getuigenissen van tijdgenoten.
2. Hagiografie staat een aardser beeld van Bach in de weg.
3. De weinige primaire bronnen die er zijn, moeten beter bekeken worden.
4. De Calov-bijbel van Bach waarin hij zelf kanttekeningen maakte, dient grondig bestudeerd te worden.
5. Uit de muziek zelf moet meer gehaald kunnen worden dat inzicht biedt in het karakter en de humaniteit van Bach.
Destijds, in 2002, leidde dat proposal bij mij tot een reikhalzend uitzien naar Gardiners boek over Bach. Maar het kwam alsmaar niet, en in plaats daarvan verscheen er in 2007 een buitengewoon goed boek van Peter Williams over Bach dat naar mijn idee eigenlijk reeds in alle opzichten tegemoet kwam aan de bezwaren van Gardiner. Mij leek daarnaast dat Gardiner, die overal de prachtigste uitvoeringen van werken van Bach, maar ook van andere componisten als Brahms en Verdi en Berlioz, dirigeerde en op de cd vastlegde, geen tijd zou hebben voor een groot boek over Bach.
Niets blijkt echter minder waar. Opeens is nu het grote Bach-boek van de geniale dirigent verschenen, een omvangrijk werk van maar liefst 628 pagina’s.
Sadistische leerkrachten
Al voor het verscheen, las ik in The Observer dat in het boek de ‘beer-soaked, brutal world of young JS Bach was revealed’ dankzij grondig onderzoek van Gardiner (van huis uit eigenlijk historicus) in archieven te Eisenach en Ohrdruf. Bach zou zijn opgegroeid tussen gangsterachtige, wijn en bier zuipende knullen die achter meisjes aan zaten en ramen ingooiden en hun dolken scherp slepen.
Stemmingmakerij blijkt dat te zijn. Gardiner heeft weliswaar aanwijzingen gevonden voor ruw gedrag van heerschappen van allerlei slag in Eisenach (waar Bach tot zijn negende jaar woonde) en Ohrdruf (waar Bach vervolgens, nadat hij wees was geworden, vijf jaar bij zijn oudere broer woonde), maar er is geen enkel bewijs voor dat Bach ooit zelf dolkslijpend, wijnzuipend en meisjes versierend door de straten van die kleine stadjes heeft rondgezworven. En dat Bach in Eisenach enigszins en later in Ohrdruf in ruime mate aan sadistische leerkrachten was overgeleverd, zegt ook weinig, want wij weten niet of Bach daardoor averij heeft opgelopen, terwijl we wel weten dat vrijwel iedereen destijds aan zulk soort leerkrachten werd blootgesteld. We weten alleen maar dat hij zowel in Eisenach als in Ohrdruf een buitengewoon goede leerling was, maar ook opmerkelijk vaak van school verzuimde. Ook Gardiner is niet in staat in dit opzicht meer biografische informatie te bieden dan zijn voorgangers.
En dat verandert niet naarmate je vordert in het boek. We weten eenvoudig te weinig van de persoon van Bach af. We moeten het hebben van de schaarse informatie van met name zijn zoon Carl Philipp Emanuel, en van overgeleverde rekeningen van gebruik van bier en wijn en voedsel in de plaatsen waar Bach orgels beproefde en daar rapport over uitbracht. Volgens zoon Carl was vader Bach een uitgesproken gezelligheidsmens waar iedereen graag mee omging en veel van opstak. Bij die gezelligheid hoorde duidelijk de inname van met name wijn, want als je alleen al bekijkt wat Bach liet aanrukken toen hij voor de tweede keer trouwde, word je licht duizelig, namelijk 75 liter. En Bach was niet alleen een gezonde eter en drinker, hij was, getuige het feit dat hij twintig kinderen verwekte, in bed al net zo bedreven als achter de speeltafel van een groot kerkorgel.
Woedeuitbarstingen
Maar als ook Gardiner ons niet wijzer kan maken ten aanzien van het leven en de persoon van Bach dan zijn voorgangers, wat is dan de meerwaarde van dit in mijn ogen toch magnifieke Bach-boek? Dat is gelegen in het feit dat Gardiner als uitvoerend musicus met name de vocale werken van Bach, die hij zo vaak heeft gedirigeerd, zo grondig kent dat hij daarover – al schrijft hij niet zo meeslepend als hij musiceert – veel nieuws en behartigenswaardigs weet mee te delen. Met name in de hoofdstukken over de cantates, de Johannes en de Matthäus Passion en de Hohe Messe, vind je allerlei oorspronkelijke inzichten en vaak een nieuwe kijk op oud materiaal.
Gardiner zegt in zijn voorwoord dat hij zijn boek opgezet heeft als een wiel met veertien spaken, die alle aan een centrale naaf verbonden zijn: Bach als mens en musicus. De veertien hoofdstukken staan min of meer los van elkaar en belichten stuk voor stuk een ander aspect uit leven en werk van Bach.
Gardiner geeft in hoofdstuk één van zijn boek een boeiende autobiografische schets van zijn eigen omgang met de muziek van Bach. Prachtig hoofdstuk. Dan volgt een nogal taai verhaal over Duitsland ten tijde van de beginnende Verlichting. Hier is de man aan het woord die in Cambridge geschiedenis studeerde en daar in zijn derde jaar met medestudenten een koor oprichtte om de Vespers van Monteverdi uit te voeren en toen ontdekte dat hij uitmuntend kon dirigeren. Vervolgens behandelt Gardiner de hele familie Bach. Dat is tamelijk interessant omdat hij ook daar, vanuit zijn muzikale praktijk, veel boeiends te zeggen heeft over composities van familieleden van Johann Sebastian. In het vierde hoofdstuk belicht Gardiner Bachs tijdgenoten Telemann, Händel, Scarlatti, Rameau en de oninteressante componist Mattheson. Mijns inziens is dit een verhandeling die, hoewel veel nuttige informatie bevattend, gemist had kunnen worden, want over Bach zelf horen we weinig nieuws. In hoofdstuk vijf krijgen we een verhandeling over Luther en het lutheranisme in de muziek. Verhelderend en nuttig, al blijft het een raadsel dat de gelovige Bach de aria ‘Aus Liebe will mein Heiland sterben’ rustig met een profane tekst in een treurmuziek voor zijn overleden broodheer te Kothen gebruikte. Bij hoofdstuk zes, over Bachs schermutselingen met diverse kerkelijke autoriteiten, kun je vraagtekens zetten. We zijn goed geïnformeerd over al Bachs conflicten met kerkbesturen. Dat komt doordat de documenten daarover bewaard zijn gebleven. Over de rest van Bachs functioneren als kerkmusicus weten we nagenoeg niks, en daardoor ontstaat een vertekend beeld en lijkt het alsof Bach altijd maar weer de strijd aanging. Gardiner lijkt zich daar helaas niet erg van bewust. Ik denk dat het allemaal meeviel, er waren niet zoveel conflicten. Meestentijds ging het goed.
In de hoofdstukken zeven tot en met veertien behandelt Gardiner de muziek. Eerst Bachs werkmethodes (voorzover we daar enig zicht op hebben), dan de cantatencycli, dan de Johannes Passion, de Matthäus Passion, en tot slot de Hohe Messe. Dat zijn naar mijn smaak de meest waardevolle hoofdstukken van het boek, al lukt het Gardiner toch ook niet uit de muziek zelf het karakter van Bach af te leiden. Dat hij volgens Gardiner nogal opvliegend was, vind ik tamelijk mager (het gaat hier immers maar om één karaktertrekje), en daarnaast nog aanvechtbaar ook. Want tegenover zulke onstuimige woedeuitbarstingen als de aria ‘Stürze zu Boden’ uit cantate 126 (nooit mooier gezongen overigens dan door Dietrich Fischer-Dieskau) staan uiterst beheerste stukken als de alt-aria uit cantate 33. Vestdijks karakterisering als ‘de onmeewarig geduldige’ lijkt me treffender.
Onvolkomenheden
Gardiners hunker naar meer kennis van en inzicht in Bachs persoon en karakter gaat helaas gepaard met een naar mijn smaak bekrompen moralistische instelling. Als refrein keert in het boek steeds terug dat wij, zoals hij op pagina 203 zegt, onder ogen moeten zien dat Bach zwakheden en onvolkomenheden had, al waren ze veel minder afschuwelijk dan bij Mozart en Wagner. Op pagina 525 noemt hij hem ‘a thoroughly imperfect human being’, en op pagina 550 zegt hij ‘there is still a problem for some people in admitting to his shortcomings’.
Ten eerste geldt hier dat, zoals Gardiner zelf op pagina 540 zegt, ‘we have so few reliable facts to go on’ (we weten dus helemaal niet wat voor tekortkomingen Bach eventueel had, en Gardiner zelf komt ook niet verder dan de beschuldiging van opvliegendheid), en ten tweede: so what, wat doet het ertoe? Alsof de kwaliteit van de muziek in het geding zou zijn als Bach een rotzak was geweest. Volgens Gardiner was Richard Wagner een hufter, en daarom moeten de ‘doting admirers come to terms with the inconvenient evidence that he was an abominable human being’. Als je zoiets zegt, ben je niet goed wijs. Ten eerste verlies je alle gevoel voor verhoudingen uit het oog, want vergeleken met Richard Heydrich of Heinrich Himmler was Wagner een aimabel persoon die nooit een vlieg kwaad heeft gedaan, ten tweede is het bovendien niet waar dat Wagner een abominabel mens was (hij werd, anders dan Beethoven, door zijn personeel op handen gedragen) en ten derde doet het er, als wij iemands prestaties als componist (of schrijver of schilder of desnoods loodgieter) onder de loep nemen, niks toe wat voor mens zo iemand is geweest. Leos Janacek was een uitgesproken ellendeling, maar zijn muziek is geweldig en het feit dat je weet dat hij zijn echtgenote als een beest behandelde, doet daar niets aan af. En bij Bach is er, mede omdat we zo akelig weinig over hem weten, al helemaal geen reden om over zwakheden, tekortkomingen of onvolkomenheden te reppen. Je vraagt je af wat hier achter zit. Heeft de heer Gardiner soms zelf een rotkarakter? Is hij zelf misschien erg opvliegend en lichtgeraakt? Is hij een tiran? Waarschijnlijk wel, en juist daarom is hij zo’n fantastische dirigent. Het is jammer dat dit in veel opzichten voortreffelijke boek over Bach ontsierd wordt door zulke kleinzielige moraliserende praatjes.
Straatbandiet
Tot slot: Gardiner zegt dat wij alle beschikbare biografische informatie opnieuw tegen het licht moeten houden. Ook hij buigt zich derhalve over een voorval in Arnstadt op 4 augustus 1705. Toen werd Bach ’s avonds op een plein aangevallen door een student genaamd Geyersbach die hij eerder had uitgescholden voor Zippelfagottist. Geyersbach ging Bach te lijf met een Brügel (knuppel), Bach trok zijn sierdegen en verweerde zich. Ik heb over dat voorval geschreven in mijn eigen Bach-boek omdat het in alle biografieën weer anders wordt verteld, vaak zelfs zo bizar vervormd dat de gebeurtenis zelf nog nauwelijks herkenbaar is. (Zo schrijft Jef Geeraerts in Muziek en emotie: ‘Bach heeft ooit een straatbandiet met een mes bewerkt en hem in de goot laten liggen.’) Toen mijn Bach-boek in Duitsland verscheen, heb ik een vijftigtal brieven gekregen waarin mij de betekenis van het woord Zippel werd uitgelegd. Helaas duidde elke briefschrijver dat woord weer anders, dus wat het betekent weet ik nog steeds niet. De een zei dat het een oud Duits woord was voor Zwiebel (ui), de ander zei dat het terugging op Ziege (geit) et cetera et cetera. Gardiner, ofschoon geen Duitser, zegt nu vol overtuiging: dat woord Zippel betekent lul. Bach schold Geyersbach uit voor een lulfagottist. Aardig bedacht, maar ik geloof er geen woord van. In geen enkele brief die ik uit Duitsland kreeg, werd ook maar gezinspeeld op die betekenis van het woord Zippel.
Resumerend: John Eliot Gardiner heeft een prachtig boek over Bach geschreven, enige zwakheden, tekortkomingen en onvolkomenheden ten spijt. Van harte aanbevolen, maar wie Peter Williams nog niet bestudeerd heeft, schaffe dat eerst aan.
VN Bladwijzer
Online bron
Documentaire
De stem van God
In de BBC-documentaire Bach: A Passionate Life praat Gardiner uitgebreid over zijn ontdekkingen. Hij vertelt hoe hij aan zijn passie komt, wat er écht is gebeurd in het leven van Bach en wat volgens hem de betekenis is van Zippelfagottist. Met een filmploeg gaat hij langs een paar plaatsen die belangrijk zijn geweest voor Bach, zoals de St. Nicolaaskerk in Leipzig, waar de Johannes Passie voor het eerst werd opgevoerd. En hij bezoekt het graf dat 150 jaar onopgemerkt bleef, daarna werd bijgezet in de Johanneskirche in Leipzig en na bombardementen van de geallieerden in de Thomaskirche belandde. De muziek op de achtergrond wordt geleid door de gepassioneerde dirigent zelf: ‘Bach helps us to hear the voice of God, but in human form.’
Ga naar VN.nl/bach
Nee
John Eliot Gardiner, ‘Music in the Castle of Heaven, A portrait of Johann Sebastian Bach’, Allen Lane, 629 p.

Een opvliegende zuiplap – so what?

<div class="lead">Deze week staan in Vrij Nederland veertien ijzersterke verhalen. De bijdrage van Maarten &#8216;t Hart, over kloteprotestanten en Jan Siebelink, leest u hier.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Nog voordat de man op station HS in Den Haag zich goed en wel op de wachtbank naast mij had neergevlijd, zei hij al: ‘U bent toch die schrijver ?’ 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
En tegen zijn vrouw die nog was blijven staan, gaf hij zelf al het antwoord: ‘Ja, het is die schrijver, want ik heb hem bij De Wereld Draait Door gezien.’
Eenmaal gezeten zei hij: ‘U moet weten, ik ben katholiek van huis uit, dus ik lees nooit een boek, maar nou heb ik toch op aanraden van een kennis een boek ter hand genomen. En warempel, ik werd er in meegezogen, in meegetrokken, in meegesleurd, eigenlijk al vanaf de eerste bladzijde. Ik weet niet of u dat boek kent, het zal wel, want u komt volgens mij ook uit die hoek, het heette Knielen op een bed&#8230; Knielen op een bed&#8230; o, nou ben ik toch kwijt waarop er geknield wordt. Kent u dat boek, weet u waarop er geknield wordt?’
‘Nee,’ loog ik, ‘geen flauw idee.’
‘Knielen op een bed&#8230; Knielen op een bed&#8230; ik werd erin getrokken, met huid en haar, compleet en al werd ik ingepalmd, Knielen op een bed&#8230;’
‘Aardbeien,’ suggereerde ik.
‘Ja,’ riep hij, ‘Knielen op een bed aardbeien.’
Hij pauzeerde even, mompelde binnensmonds aarzelend ‘aardbeien’, ging toen staan, gek genoeg juist op het moment dat zijn vrouw alsnog ging zitten, en zei: ‘Ik ben tot halverwege gekomen, toen heb ik het tegen de muur gesmeten, vreselijk, vreselijk, kloteprotestanten, kloteprotestanten.’
Hij haalde adem, wees toen naar me met priemende vinger, zei: ‘U bent er ook zo een, ontken het maar niet, ook een kloteprotestant, verschrikkelijk, u moest u schamen.’
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
&#8216;U komt ook uit die hoek, ook zo&#8217;n kloteprotestant, verschrikkelijk&#8217;
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
‘Ik heb dat boek niet geschreven,’ zei ik verontschuldigend.
‘Dat had anders best gekund,’ zei hij, ‘u komt ook uit die hoek, ook zo’n kloteprotestant, verschrikkelijk.’
‘Hoe heette de schrijver van dat boek?’ vroeg ik om hem af te leiden, want zijn priemende vinger naderde mijn rechteroog.
‘God, Miep, weet jij dat nog, hoe heette die schrijver nou ook weer, Jan van z’n voornaam, dat weet ik nog, makkelijk te onthouden, want ik heet ook Jan, hoe heette die schrijver ook weer, het was iets met vis.’
‘Met vis,’ riep ik tamelijk verbaasd, daarmee voor de goede verstaander prijsgevend dat ik de naam van de schrijver wel degelijk kende. Maar die paapse gelegenheidslezer was geen goed verstaander, hij zei: ‘Het was iets met vis, Miep wat was het nou weer, Jan&#8230; Jan&#8230;’
‘Geen idee,’ zei Miep, ‘ik heb dat boek niet gelezen, ik heb alleen de twee helften maar opgeraapt, want toen je het tegen de muur had gekwakt, lag het in barrels.’
‘Het was iets met vis,’ zei de man, en opeens verhelderden zijn gelaatstrekken zich: ‘Jan Kibbeling,’ zei hij voldaan, ‘hij heet Jan Kibbeling. Zegt u dat iets?’
‘Nee,’ zei ik, ‘nooit van gehoord.’
‘Verbaast me,’ zei de man, ‘want u komt ook uit die hoek, kloteprotestanten, ik had er nooit in moeten beginnen, ik ben er nog steeds kapot van.’
Hij zat een poosje stil voor zich uit te staren, zei toen: ‘Nee, het heette niet Knielen op een bed aardbeien, het heette anders, bloemen waren het waarop geknield wordt.’
‘Knielen op een bed anjelieren,’ zei ik vals.
‘Nee,’ zei hij.
‘Gladiolen,’ suggereerde ik.
‘Nee.’
‘Gerbera’s,’ zei ik.
‘Gerbera’s. Wat zijn dat? Zijn dat bloemen? Miep, heb jij ooit van gerbera’s gehoord?’
‘Niet dat ik weet,’ zei Miep.
‘Het waren geen gerbera’s,’ zei de man met nadruk, ‘het waren andere bloemen, het waren bloemen&#8230; wacht, het is net als met die vis, bloemen die ook muziekinstrumenten zijn, welke bloemen zijn er nou muziek instrumenten&#8230; welke bloemen?’
‘Had dat nou eerder gezegd,’ zei ik, ‘muziek instrumenten, natuurlijk, Knielen op een bed trompetnarcissen.’
‘Kom nou toch, een bed trompetnarcissen. Hoe zou je nou ooit op een bed trompet narcissen kunnen knielen? Daartussen verzink je.’
‘Wat dan, het zal toch niet Knielen op een bed fluitekruid zijn geweest?’ 
Vol afgrijzen hief de paap zijn handen omhoog. 
‘Nee, nee, nee,’ kreunde hij.
Onze trein kwam eraan. Ik besloot dat het genoeg was, dus ik zei: ‘Knielen op een bed violen.’
De man sprong op.
‘Ja,’ riep hij, ‘Knielen op een bed violen.’
‘Rare titel,’ zei ik, ‘het zou dan toch moeten zijn Knielen op een bed viooltjes. Je hebt het toch nooit over violen als je viooltjes bedoelt?’
‘Kloteprotestanten,’ zei de man, ‘als u dat nou maar onthoudt, kloteprotestanten, wat een afschuwelijk slag mensen.’
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Dit korte verhaal komt uit onze ijzersterke <a href="https://www.vn.nl/Service/Over-VN/Artikel-Vrij-Nederland/Week-29-Sterke-verhalen-special.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Service/Over-VN/Artikel-Vrij-Nederland/Week-29-Sterke-verhalen-special.htm">verhalen-special</a>, nu in de winkels. 
</div>

Sterke verhalen: Kloteprotestanten

Nog voordat de man op station HS in Den Haag zich goed en wel op de wachtbank naast mij had neergevlijd, zei hij al: ‘U bent toch die schrijver ?’ En tegen zijn vrouw die nog was blijven staan, gaf hij zelf al het antwoord: ‘Ja, het is die schrijver, want ik heb hem bij De Wereld Draait Door gezien.’
Eenmaal gezeten zei hij: ‘U moet weten, ik ben katholiek van huis uit, dus ik lees nooit een boek, maar nou heb ik toch op aanraden van een kennis een boek ter hand genomen. En warempel, ik werd er in meegezogen, in meegetrokken, in meegesleurd, eigenlijk al vanaf de eerste bladzijde. Ik weet niet of u dat boek kent, het zal wel, want u komt volgens mij ook uit die hoek, het heette Knielen op een bed&#8230; Knielen op een bed&#8230; o, nou ben ik toch kwijt waarop er geknield wordt. Kent u dat boek, weet u waarop er geknield wordt?’
‘Nee,’ loog ik, ‘geen flauw idee.’
‘Knielen op een bed&#8230; Knielen op een bed&#8230; ik werd erin getrokken, met huid en haar, compleet en al werd ik ingepalmd, Knielen op een bed&#8230;’
‘Aardbeien,’ suggereerde ik.
‘Ja,’ riep hij, ‘Knielen op een bed aardbeien.’
Hij pauzeerde even, mompelde binnensmonds aarzelend ‘aardbeien’, ging toen staan, gek genoeg juist op het moment dat zijn vrouw alsnog ging zitten, en zei: ‘Ik ben tot halverwege gekomen, toen heb ik het tegen de muur gesmeten, vreselijk, vreselijk, kloteprotestanten, kloteprotestanten.’
Hij haalde adem, wees toen naar me met priemende vinger, zei: ‘U bent er ook zo een, ontken het maar niet, ook een kloteprotestant, verschrikkelijk, u moest u schamen.’
‘Ik heb dat boek niet geschreven,’ zei ik verontschuldigend.
‘Dat had anders best gekund,’ zei hij, ‘u komt ook uit die hoek, ook zo’n kloteprotestant, verschrikkelijk.’
‘Hoe heette de schrijver van dat boek?’ vroeg ik om hem af te leiden, want zijn priemende vinger naderde mijn rechteroog.
‘God, Miep, weet jij dat nog, hoe heette die schrijver nou ook weer, Jan van z’n voornaam, dat weet ik nog, makkelijk te onthouden, want ik heet ook Jan, hoe heette die schrijver ook weer, het was iets met vis.’
‘Met vis,’ riep ik tamelijk verbaasd, daarmee voor de goede verstaander prijsgevend dat ik de naam van de schrijver wel degelijk kende. Maar die paapse gelegenheidslezer was geen goed verstaander, hij zei: ‘Het was iets met vis, Miep wat was het nou weer, Jan&#8230; Jan&#8230;’
‘Geen idee,’ zei Miep, ‘ik heb dat boek niet gelezen, ik heb alleen de twee helften maar opgeraapt, want toen je het tegen de muur had gekwakt, lag het in barrels.’
‘Het was iets met vis,’ zei de man, en opeens verhelderden zijn gelaatstrekken zich: ‘Jan Kibbeling,’ zei hij voldaan, ‘hij heet Jan Kibbeling. Zegt u dat iets?’
‘Nee,’ zei ik, ‘nooit van gehoord.’
‘Verbaast me,’ zei de man, ‘want u komt ook uit die hoek, kloteprotestanten, ik had er nooit in moeten beginnen, ik ben er nog steeds kapot van.’
Hij zat een poosje stil voor zich uit te staren, zei toen: ‘Nee, het heette niet Knielen op een bed aardbeien, het heette anders, bloemen waren het waarop geknield wordt.’
‘Knielen op een bed anjelieren,’ zei ik vals.
‘Nee,’ zei hij.
‘Gladiolen,’ suggereerde ik.
‘Nee.’
‘Gerbera’s,’ zei ik.
‘Gerbera’s. Wat zijn dat? Zijn dat bloemen? Miep, heb jij ooit van gerbera’s gehoord?’
‘Niet dat ik weet,’ zei Miep.
‘Het waren geen gerbera’s,’ zei de man met nadruk, ‘het waren andere bloemen, het waren bloemen&#8230; wacht, het is net als met die vis, bloemen die ook muziekinstrumenten zijn, welke bloemen zijn er nou muziek­instrumenten&#8230; welke bloemen?’
‘Had dat nou eerder gezegd,’ zei ik, ‘muziek­instrumenten, natuurlijk, Knielen op een bed trompetnarcissen.’
‘Kom nou toch, een bed trompetnarcissen. Hoe zou je nou ooit op een bed trompet­narcissen kunnen knielen? Daartussen verzink je.’
‘Wat dan, het zal toch niet Knielen op een bed fluitekruid zijn geweest?’
Vol afgrijzen hief de paap zijn handen omhoog.
‘Nee, nee, nee,’ kreunde hij.
Onze trein kwam eraan. Ik besloot dat het genoeg was, dus ik zei: ‘Knielen op een bed violen.’
De man sprong op.
‘Ja,’ riep hij, ‘Knielen op een bed violen.’
‘Rare titel,’ zei ik, ‘het zou dan toch moeten zijn Knielen op een bed viooltjes. Je hebt het toch nooit over violen als je viooltjes bedoelt?’
‘Kloteprotestanten,’ zei de man, ‘als u dat nou maar onthoudt, kloteprotestanten, wat een afschuwelijk slag mensen.’

Kloteprotestanten

Peter Verhelst. De allerlaatste caracara ter wereld. Prometheus, 158 p., € 17,95
**
door Marjolijn Pouw
Roman 
Een caracara is een grote Amerikaanse roofvogel met een messcherpe snavel en klauwen, waarmee hij zijn prooi genadeloos afmaakt. Verhelst suggereert in zijn nieuwe roman dat de vogel de vrouwen en kinderen heeft gedood die met een school dolfijnen en bruinvissen aanspoelden op een voornamelijk door vissers bewoond eiland. Waarom is een raadsel, zoals veel in Verhelsts magische universum duister blijft. Het verhaal is te verbinden met Ovidius&#8217; Metamorfosen, diens gedichtencyclus over het ontstaan van de wereld. Daarin komt de chaos bij de schepping aan bod, en hoe ook na de ordening de kosmos blijft veranderen zonder dat er iets verloren gaat. Mensen gaan over in dieren, bomen, sterren of een bron. Zo wordt in Verhelsts roman de allerlaatste caracara uiteindelijk door een vissersjongen doodgeschoten, maar verrijst als feniks uit zijn as. In de roman staat de Belgische arts Duval op de voorgrond, die zich op het eiland heeft teruggetrokken. Hij vindt de grote liefde in zijn halfzus Cassandra, het beeldschone meisje dat dag en nacht met in de wind wapperende haren op het strand de terugkeer van haar door de zee verzwolgen geliefde afwacht. Net als de andere vrouwen is ze een droomfiguur, je komt er niet achter wat haar bezielt, zoals je dat ook niet kunt weten van de aangespoelde dolfijnen en bruinvissen. Het gaat Verhelst ook niet om inzicht of ontwikkeling, maar om de beelden in hun kosmische samenhang en de associaties die ze oproepen. Van dat esthetiserende symbolisme moet je houden, voor mij is het te veel van het goede. 
Mirjam Blits. Auschwitz 13917. Hoe ik de Duitse concentratiekampen overleefde. Just Publishers, 295 p., € 19,95
****
door Maarten &#8216;t Hart
Autobiografie 
Enigszins oneerbiedig zou je Auschwitz 13917 kunnen omschrijven als een verslag van een overlever dat laat zien waarom Mirjam Blits, de tante van Jeroen Krabbé, het er in Auschwitz levend van afbracht, terwijl miljoenen anderen daar omkwamen. Het boek verscheen al eerder, in 1961, en baarde toen opzien. En terecht, want het bevat een onopgesmukt, ietwat rommelig verslag van gruwelijke belevenissen die verteld worden door iemand met een in wezen zonnige natuur. Iemand die ook weerbarstig en onverschrokken genoeg was om deze hel te kunnen doorstaan, al kwam daar zeker ook een dosis geluk bij kijken.
Toen Mirjam Blits in 1943 werd weggevoerd, was zij zesentwintig jaar oud. Ze was dus nog jong. Na terugkomst in Nederland heeft zij nog tot 2004 geleefd, dus ze is bijna negentig geworden. Blijkbaar kan iemand die dit alles doorstaan heeft desondanks stokoud worden. Vergeleken met vele andere boeken over de hel van de Duitse concentratiekampen, is dit een uniek document omdat hier, alle ellende ten spijt, geen sprake is van deprimerend proza. Het boek beurt je juist op omdat het laat zien dat zelfs in deze hel een sprankje hoop de mogelijkheid biedt om erdoorheen te komen. 
William Boyd. Wachten op de dageraad. Mouria, 349 p., € 24,95
**
door Kristien Hemmerechts
Roman 
&#8216;Toevalligheden &#8211; de ongelooflijkste toevalligheden &#8211; deden zich de hele tijd voor, besefte hij; zelfs de meest luie kluchtschrijver zou ervan blozen.&#8217; Ik betwijfel of William Boyd met deze zin een oordeel over zijn eigen boek Wachten op de dageraad uitspreekt. Feit is dat deze roman inderdaad uit een opeenstapeling van toevalligheden bestaat. Het is verdomd moeilijk interesse te blijven opbrengen voor wat hoofdpersonage Lysander Rief allemaal overkomt. &#8216;De verwikkelingen stapelden zich rap op,&#8217; bedenkt hij. Andermaal kan de lezer de uitspraak alleen maar onderschrijven. Aan spanning ontbreekt het niet in Lysanders leven. Boyd stuurt hem naar Wenen voor een sessie op de sofa bij een collega van Freud. Vervolgens komt Lysander in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog terecht om uiteindelijk een spion te ontmaskeren. Gelukkig belandt hij af en toe in het bed van een mooie vrouw. Misschien schuilt in deze roman wel materiaal voor een spannende weekendfilm. 
Gilles van der Loo. Hier sneeuwt het nooit. Van Oorschot, 216 p., € 17,50
***
door Marjolijn Pouw
Verhalen 
Bijna alle verhalen van deze bundel gaan over aardige mensen die door minder aardige mensen of door het noodlot zijn verwond. Ze hebben een ouder, echtgenoot of kind verloren, zijn ziek of halfgek geworden en kunnen niet verder met hun leven. De schrijver legt hun isolement bloot met heldere beelden en ander literair vernuft, zoals in het verhaal &#8216;Beloof me dat het altijd zo zal blijven&#8217;. Daar kan de uit de oorlog teruggekeerde Elio de martelingen waaraan hij medeplichtig was niet uit zijn gedachten krijgen, hij wordt er gek van. Van der Loo benadrukt Elio&#8217;s malen door in de passages waar hij de wreedheden beschrijft, in hem te kruipen. Abrupt gaat hij daar van &#8216;hij&#8217; op &#8216;ik&#8217; over . Deze kunstgreep doet geforceerd aan, net als het aldoor terugkerende noodlot als de geluksverstoorder. Alsof mensen geen invloed op hun leven hebben. Dat maakt de verhalen voorspelbaar, je ziet de afloop aankomen.

Kristien Hemmerechts

Marjolijn Pouw

Fictie

Colm Tóibín. New Ways to Kill Your Mother. Writers and Their Families. Viking, 346 p., € 20,50
****
door Kristien Hemmerechts
Essay&#8217;s 
De Ierse schrijver Colm Tóibín heeft een reeks essays over &#8216;schrijvers en hun familie&#8217; gebundeld. Een reeks heerlijke teksten over het verband tussen leven en fictie: waar de werkelijkheid in gebreke is gebleven, kan fictie soelaas bieden; wraak kan worden genomen zonder dat er een druppel echt bloed vloeit. Tóibín bewondert, maar neemt ook geen blad voor de mond. &#8216;John Cheever haatte zijn vrouw,&#8217; schrijft hij ondubbelzinnig. En over Klaus Manns Mephisto: &#8216;Bij momenten is de roman slecht geschreven.&#8217;Af en toe verliest Tóibín zich in ingewikkelde kwestie, maar dan verleidt hij zijn lezer weer met een ironische opmerking, zoals: &#8216;In de vroege jaren van de twintigste eeuw werden Jorge Luis Borges en Bioy Casares net als Marcel Proust en Lillian Hellman lid van het exclusieve clubje schrijvers over wie hun meid een boek schreef.&#8217; Of: &#8216;Cheever was een meester in andere mensen de schuld te geven; zo bedreven was hij hierin dat hij soms zo ver ging de schuld in zijn eigen schoenen te schuiven.&#8217; Tóibín kiest voor een luchtige toon, maar schuwt de gruwel niet, zoals de lobotomie uitgevoerd op de schizofrene zus van Tennessee Williams, die te vaak vertelde hoe ze masturbeerde met kaarsen uit een kapel; of Klaus Manns ontdekking na de oorlog dat zijn ouderlijk huis als Lebensborn had gediend: Arische jonge mannen en vrouwen hadden er op bevel kinderen verwekt. 
Aaron Copland. Waar je naar moet luisteren in muziek. Nieuwezijds, 240 p., € 19,95
**
door Maarten &#8216;t Hart
Lesboek 
Waar je naar moet luisteren in muziek is een door Kees de Vries bewerkte heruitgave van Luister zo naar muziek van Aaron Copland. Dat verscheen in 1960 in de vertaling van A. Teunis bij Zomer &#038; Keuning. Het boek belooft meer dan het waar kan maken; op het achterplat staat dat Copland de luisteraar een actieve houding tegenover muziek wil bijbrengen, oordelend en genietend, objectief en subjectief. Mij lijkt het onwaarschijnlijk dat enige lezer die actieve houding ooit deelachtig is geworden dankzij What to Listen for in Music (1939), maar dat neemt niet weg dat dit werk van Copland een degelijk leerboek is dat je de eerste beginselen bijbrengt van datgene waaruit muziek is opgebouwd: ritme, melodie, harmonie. Het is bedoeld voor nitwits en als zodanig nuttig en helder. Wil je echter meer weten, dan zul je toch naar het nog altijd verkrijgbare klassieke leerboek van Sem Dresden moeten grijpen, Algemene muziekleer, of naar het voortreffelijke boek van Theo Willemze dat eveneens onder de titel Algemene muziekleer is verschenen en bijvoorbeeld, als &#8216;t de harmonieleer betreft, naar zo&#8217;n uniek meesterwerk als KWINTessens van Robijn Tilanus. 
Louis Ph. Sloos. Gewapend met kennis. 500 jaar militaire boekcultuur in Nederland. Vantilt, 537 p., € 34,95
***
door Lisa Kuitert
Geschiedenis 
Vanaf de invoering van de dienstplicht in 1810 kelderde de reputatie van de soldaten in Nederland flink. Ze waren dronken, hadden vlooien, leidden kortom een leven &#8216;waarin het spreken van de vuilste taal, het verschrikkelijkste vloeken, de ontucht en de dronkenschap als een soort van kranigheid of militaire deugd worden beschouwd&#8217;. De remedie zat hem in het lezen van passende lectuur, zoals de Gids voor den jongen militair, maar ook poëzie en de Bijbel. Defensie richtte bibliotheken in waarvan de &#8216;Cadettenbibliotheek&#8217; in Breda een van de bekendste is. Louis Sloos, conservator van het Legermuseum in Delft, heeft in Gewapend met kennis alles bij elkaar gebracht wat er over dit onderwerp te zeggen valt. Hij behandelt de soms koninklijke herkomst van de boeken, de schrijvers, de uitgevers, de inhoud en de boekverzorging. Tegenwoordig lezen militairen vooral om hun kennis bij te spijkeren over de verre landen waar ze naartoe gaan. Een nieuwigheidje zijn de boekjes voor kinderen van uitgezonden militairen, zoals Papa Muis gaat op uitzending, uit 2006. Sloos heeft zijn eerder gepubliceerde artikelen nu in dit boek gebundeld. Daardoor is de opbouw niet helemaal helder maar de schitterende illustraties maken veel goed.

Lisa Kuitert

Non-fictie

Klassiek / Muziekgeschiedenis
Ongehoorde symfonie van André Klukhuhn heeft het meest weg van een muziekgeschiedenis. In de eerste negentig bladzijden schetst Klukhuhn het ontstaan van de muziek in de Oudheid, Middeleeuwen en Renaissance. Dan volgen in 89 hoofdstukken biografische schetsen van negentig componisten. Door al die schetsen loopt, volgens de flaptekst, de rode draad van de kosmische harmonie, het raakvlak tussen muziek en wiskunde.
Spijtig genoeg heb ik uitsluitend de rode draad van de misleidende informatie waargenomen. In vrijwel elke biografische schets vind je uitglijders, bijvoorbeeld in het stuk over Beethoven. Na een uitwijding over diens Heiligenstädter Testament zegt Klukhuhn: &#8216;Om de muzikale daad bij het woord te voegen componeerde hij daar in Heiligenstadt zijn uitbundige Tweede symfonie, begon aan zijn Zesde symfonie of Pastorale.&#8217; Beethoven componeerde in 1802 in Heiligenstadt zijn Tweede symfonie, maar de Zesde componeerde hij pas in 1808. Klukhuhn had toch kunnen beseffen dat geen enkele componist na zijn tweede meteen aan zijn zesde symfonie begint. Verderop zegt hij: &#8216;Voor Beethoven volgde op al dit uitblijven van succes na 1813 een treurige periode van gebrek aan inspiratie en verlies van decorum, hij componeerde nog maar weinig,&#8217; en deze regels laat hij volgen door: &#8216;Nadat hem op zijn sterfbed de laatste sacramenten waren toegediend etc.&#8217; Dus de argeloze lezer denkt: Na 1813 stopte Beethoven en toen ging hij dood. Maar Beethoven stierf pas in 1827 en juist na 1813 volgden zijn grootste werken, de laatste pianosonates, de laatste strijkwartetten, de Missa solemnis, de Negende symfonie, de Diabelli variaties.
Niets van waar
Erg bont maakt Klukhuhn het ook met Mozart. Als hij heeft verteld dat Mozart het Miserere van Allegri foutloos wist op te schrijven, zegt hij: &#8216;Mozart werd door de paus op het matje geroepen.&#8217; Daar is niets van waar. Hij zegt: &#8216;Binnen het oeuvre van Mozart nemen de zeventien pianoconcerten een bijzondere plaats in.&#8217; Zeventien? Het zijn er zevenentwintig. &#8216;Hij zegt: Beethoven componeerde negen symfonieën, terwijl Mozart er vijftig op zijn naam heeft staan.&#8217; Mozarts laatste symfonie is de eenenveertigste. Maar ja, bij getallen gaat Klukhuhn steevast de mist in. Over Dvorák zegt hij: &#8216;Hoewel de nummering van zijn symfonieën verwarrend is en zijn Negende symfonie zeker niet zijn laatste was, is hij wat het totale aantal betreft toch niet verder dan negen symfonieën gekomen.&#8217; Lariekoek. Ten eerste is de nummering van de symfonieën al twintig jaar kristalhelder, en de Negende is wel degelijk de laatste symfonie van Dvorák. Over Mozart zegt Klukhuhn voorts dat die zelf het gerucht in omloop bracht dat Salieri hem had vergiftigd (niets van waar), en naar aanleiding van het Dissonantenkwartet zegt hij dat daarin &#8216;een oplopende melodielijn eindigt in een hartverscheurende dissonant&#8217;. In de tweede maat van de langzame inleiding speelt de altviool eerst een As en meteen daarna speelt de eerste viool een A, en daardoor krijg je een samenklank van As-A wat vanwege de halve toonsafstand tussen beide noten enigszins dissonerend klinkt. Niks oplopende melodielijn met hartverscheurende dissonant. 
Klukhuhn: &#8216;Chopin zelf is zonder voorgangers.&#8217; En dat terwijl Chopin aan John Field de nocturne dankte, aan Bellini de melodie, aan Louis Spohr zijn verfijnd harmonisch bewustzijn, en Johann Nepomuk Hummel heeft aan de wieg gestaan van de de twee pianoconcerten. Over Schumann vertelt Klukhuhn dat hij van een brug in de Rijn sprong en door een behulpzame Nederlandse schipper uit het water werd gehaald. John Worthen heeft in zijn voorbeeldige Schumann-biografie uit 2007 aangetoond dat er geen sprake was van een sprong van een brug. En in een voetnoot vertelt hij dat stroommeester Jungermann uit Düsseldorf een medaille heeft gekregen voor het redden van Schumann. Niks Nederlandse schipper. Ook hier wreekt zich dat Klukhuhn uit sterk verouderde bronnen put.
Over de eerste uitvoering van de Ring van Wagner vertelt Klukhuhn dat het geen volmaakt succes was, omdat een deel van het decor abusievelijk naar Beiroet in plaats van Bayreuth was verzonden. Maar het was geen deel van het decor, het was de kop van de draak, en dat heeft niet de minste invloed gehad op het succes. Klukhuhn brengt ook het verhaal dat Wagner stierf &#8216;na een knallende ruzie met Cosima&#8217;, terwijl al lang is aangetoond dat die leugen door een verongelijkte dochter van Cosima in de wereld is gebracht. Klukhuhn zegt dat Smetana de derde zoon was van de derde vrouw van zijn vader. Bedrich was de eerste zoon van de derde vrouw. Ach, dat doet niet zo veel ter zake, niettemin is het verbijsterend dat op zowat elke bladzijde van Ongehoorde symfonie zo&#8217;n fout te vinden is. Het boek moge vlot en vaardig geschreven zijn, qua informatie heb je er totaal niets aan. Mijns inziens moet het onverwijld uit de handel worden genomen.
André Klukhuhn, ‘Ongehoorde symfonie. Een overzicht van de geschiedenis en de filosofie van de klassieke muziek’, Bert Bakker, 416 p., € 27,50

Een ongehoord foutenfestival

Memoire / De brouille van ’t Hart en Van Dis
Halverwege de jaren zeventig hoorde ik de naam Adriaan van Dis voor het eerst vallen bij de vrijdagse redactievergaderingen van het Cultureel Supplement van NRC Handelsblad. Van Dis was toen in Afrika, maar zou terugkomen, en die terugkomst wierp liefelijke schaduwen vooruit. Degenen die hem al van voor zijn vertrek naar Afrika kenden, spraken altijd over hem alsof hij een wereldwonder was. Vooral de dames ter redactie kregen vochtige ogen als zijn naam klonk. Dat begon mij na verloop van tijd danig te irriteren, dus ik werd een beetje kriegel als hij weer ter sprake kwam. Maar toen hij dan eindelijk verscheen, smolt al mijn irritatie al bij de eerste aanblik volledig weg. Ook ik viel, net als zoveel andere vrouwen, mannen en honden als een blok voor zijn overweldigende charme.
We zagen elkaar regelmatig op die vrijdagse bijeenkomsten. Hij vroeg mij of ik gast wilde zijn bij een van de twee proefopnames voor een praatprogramma dat hij, mits die opnames enigszins veelbelovend zouden uitpakken, voor de VPRO zou gaan maken. Ik was te gast, en het interview dat hij toen met mij maakte pakte buitengewoon vermakelijk uit. Dus ik heb een kiezelsteentje bijgedragen aan iets dat zo&#8217;n succes werd. Het interview dat hij later in het echte programma met mij maakte, was helaas minder onderhoudend. Ik zou de twee proefprogramma&#8217;s nog wel eens terug willen zien, die waren voortreffelijk. Ik verstrekte hem in die tijd ook een lening voor de aankoop van een appartement op de Ruysdaelkade. Mij dunkt dat er dus van een goede verstandhouding gesproken kan worden.
Penisnijdig
Toen hij er in 1992 van werd beschuldigd dat hij in In Afrika passages uit werk van Vincent Crapanzano had overgenomen, en ik hem in staat van vrijwel totale ontreddering aantrof, heb ik hem terstond toegezegd dat ik hem in de krant zou verdedigen. Op 28 augustus 1992 publiceerde ik een artikel in NRC Handelsblad waarin ik het voor hem opnam. 
In 2001 werd Van Dis opnieuw beschuldigd van plagiaat. Hij zou in Een barbaar in China een en ander hebben overgenomen uit From Heaven Lake. Travels Through Sinkiang and Tibet (1983) van Vikram Seth. Tussen die eerste en tweede beschuldiging was ik vervreemd geraakt van Van Dis. Als Kousbroek en ik op dinsdag met elkaar lunchten, en Rudy eerst, zoals te doen gebruikelijk, zijn gal had gelucht over &#8216;die twee verschrikkelijke windbuilen van de NRC&#8217; (Pieter Steinz en Arjen Fortuin) mopperden we samen over het feit dat Adriaan steeds verder naast zijn schoenen was gaan lopen. Regelmatig viel het woord ijdeltuit. &#8216;Nog even,&#8217; zei Rudy Kousbroek, &#8216;en hij noemt zichzelf Gustave Flaubert van Dis.&#8217; Maar ik haast me erbij te zeggen dat wij beiden misschien domweg jaloers waren, jaloers op zijn succes als tv-presentator, en jaloers op de, als gevolg daarvan, duizelingwekkende verkoop van zijn boeken. 
Wat mij tussen 1992 en 2001 ook irriteerde &#8211; maar daar kon hij zelf niets aan doen &#8211; was het feit dat allerlei dwazen via mij bij Van Dis probeerden uit te komen. Twee voorbeelden zal ik daarvan geven. In Leiden kwam ik in die jaren op straat regelmatig een droommeisje tegen dat altijd hartveroverend naar mij glimlachte en mij uiteindelijk bij een kraampje op de zaterdagmarkt aansprak. &#8216;Jij,&#8217; zei ze tegen mij, &#8216;mag een keer met mij naar bed als jij ervoor zorgt dat ik een keer met Adriaan van Dis naar bed kan.&#8217; Pisnijdig, of misschien is het correcter te zeggen: penisnijdig werd ik daarvan. 
Penisnijdig werd ik eveneens toen ik een manuscript toegestuurd kreeg uit de Achterhoek van, alweer, een jongedame die mij vroeg of ik haar boek bij een uitgever onder wilde brengen. Zulke manuscripten krijg je om de haverklap toegestuurd, dus dat is op zichzelf niets bijzonders, en doorgaans kun je zo&#8217;n manuscript meteen terugsturen met de mededeling dat het in de prullenbak goede sier zal maken. Maar dit boek was uitstekend geschreven. Het ging over een vergeefse liefde. De vrouwelijke hoofdpersoon had een hartstocht opgevat voor een onbereikbare televisiepresentator. Al na twee bladzijden was duidelijk voor welke presentator. Maar moest ik nu bij een uitgever een boek aanbevelen waarin iemand de immense charme, de overweldigende verfijning, de kiesheid en de prachtige kostuums en stropdassen en het stemgebruik en de fenomenale talenkennis van Adriaan van Dis bezong? Ik stuurde het manuscript terug met de mededeling dat Van Dis betere contacten had met uitgevers dan ik.
Bokito
Toen ik kort daarop &#8216;s morgens vroeg bij de TROS mijn favoriete klassieke muziek mocht draaien, en ik daarbij het Larghetto liet horen uit Concerto Grosso opus 6 nr. 12, leidde ik dat beeldschone stukje muziek in met de mededeling dat Händel, net als Adriaan van Dis, soms iets aan een collega ontleende, in dit geval aan de componist Gottlieb Muffat. Het ontviel mij eerlijk gezegd, en al dadelijk dacht ik: ik hoop niet dat hij het gehoord heeft. Maar mij leek het nagenoeg uitgesloten dat Van Dis op zo&#8217;n vroeg tijdstip al naar Radio 4 zou luisteren. Belangstelling voor klassieke muziek heeft hij immers nauwelijks.
Maanden later werd in de Bethaniënstraat te Amsterdam uitgeverij Gianotten gelanceerd alsmede de eerste publicatie ervan, In geuren en kleuren. Schrijvers over bloemen. Het was een hectische bijeenkomst in kleine zaaltjes en nauwe gangetjes en op overloopjes, en op één zo&#8217;n overloopje kwam ik Adriaan van Dis tegen die mij onverhoeds stevig vastgreep. Jij, zei hij tegen mij, en hij rammelde mij door elkaar, mag &#8211; rammel &#8211; mij &#8211; rammel &#8211; niet- rammel &#8211; van &#8211; rammel &#8211; plagiaat &#8211; reuzerammel &#8211; be &#8211; rammel &#8211; tich &#8211; rammel &#8211; ten &#8211; rammel. Het kan ook zijn dat hij (er was veel rumoer om ons heen, dus het steekwoord was moeilijk te verstaan) het woord beschuldigen gebruikte, maar omdat ik bij het betreffende woord driemaal door elkaar werd gerammeld, neem ik aan dat het om een term van drie lettergrepen ging. Het was niet zo erg om even stevig door elkaar gerammeld te worden, maar bij elke rammel knalde mijn hoofd in dat nauwe gangetje tegen de muur aan. Pas nadat Van Dis uitgerammeld was, deelde hij mee dat hij mij bestrafte voor mijn opmerking in het programma van Radio 4. &#8216;Heb je dat dan gehoord?&#8217; vroeg ik verbaasd. &#8216;Nee,&#8217; zei hij, &#8216;een vriend heeft het gehoord en mij doorverteld.&#8217; Weer vlamde daardoor de toorn bij hem op, en andermaal greep hij me vast. Ik rukte me los en zei: &#8216;Ophouden, anders doe ik iets terug. Ik begrijp niet waar je je druk over maakt, je werd nota bene met een van de allergrootste componisten vergeleken.&#8217;
Een heer, en dat pretendeert Van Dis toch te zijn, rammelt een collega niet door elkaar, laat staan dat hij een keer of tien diens kop tegen de muur knalt. En dat nota bene naar aanleiding van een plagerige schimpscheut die de rammelaar zelf niet eens gehoord heeft, maar &#8211; ongetwijfeld sterk aangedikt &#8211; vernam uit andermans mond.
Dat er, als het woord plagiaat opklinkt, bij Van Dis een open zenuw wordt geraakt, begrijp ik best, maar lijfelijk geweld vind ik desondanks ongepast. Als hij zo graag medemensen door elkaar schudt, zijn daarvoor ongetwijfeld in vele (achter)hoeken meisjes beschikbaar, maar ik raad hem aan voortaan van mij af te blijven. Terug rammelen zal ik overigens niet, want daar is geen beginnen aan bij iemand die bijna evenveel weegt en bijna even onberekenbaar is als Bokito. 
Hij heeft gelijk
In zijn vermakelijke boek Het Dovemansorendieet (2007) schrijft Maarten &#8216;t Hart: &#8216;Het zijn eigenaardige mensen, die leden van de familie &#8216;t Hart. Vooral de mannelijke &#8216;t Harten hebben eigenlijk maar één doel in het leven: het jennen, treiteren, pesten, sarren, tergen van hun medemensen. Niets doen zij liever dan hun naasten een poets bakken. Iemand voor de gek houden, dat vinden ze geweldig. Iemand in het ootje nemen &#8211; fantastisch. Het allerliefst stoven ze iemand een kool. Zelf formuleren ze het aldus: &#8220;Niks leuker dan iemand bij de beer nemen.&#8221;&#8216;
Maarten beschrijft zijn neiging tot treiteren en verzinsels ophangen hier als een nogal goedmoedige eigenschap (&#8216;in het ootje nemen&#8217;). Zelf zou ik het eerder pathologisch liegen noemen. Voor de zoveelste keer hangt hij hier zijn idiote verhaal op dat ik hem met zijn kop tegen een muur zou hebben geknald. In de herhaling wordt het verhaal steeds fantastischer en nu is het in zijn verbeelding al &#8216;een keer of tien&#8217; dat ik zijn kop knalde. 
Al ben ik inderdaad vrij groot, ik zou het niet wagen tegen zo&#8217;n tanige tuinder, gehard door noeste arbeid op de vette klei.
En dan die ouwe koeien van twintig jaar geleden, fouten van een reiziger die te slordig met zijn aantekeningen omging. Ik heb de fouten erkend en in een volgende druk hersteld.Maarten &#8216;t Hart heeft gelijk: jaloezie kan een vriendschap vernielen.Adriaan van Dis

Een pak rammel

Jeroen Vullings

Harm Ede Botje

Tomas Vanheste

Sander Pleij

Hans Renders

Aart van Zoest

Rob Schouten

Boekenweekgids

Muziek
&#8216;De naam Beethoven,&#8217; aldus biograaf Lockwood in 2003, &#8216;heeft meer dan enige andere componist van klassieke muziek een cultstatus verkregen. Het Beethoven-beeld, commercieel al te exploitabel, is onderwerp van een uitgebreide literatuur. En geen werk is vruchtbaarder gebleken bij het creëren en handhaven van dit beeld dan de Negende symfonie.&#8217;
Was in 2003 het boek van Harvey Sachs over de Negende symfonie al verschenen, dan had dat Lockwood als voorbeeld van die exploitatie kunnen dienen. Met Sachs zijn we weer terug in de jaren dertig van de vorige eeuw toen Beetho­ven werd gezien als de grootste componist aller tijden. &#8216;Moreel plichtsbesef,&#8217; aldus Sachs, &#8216;voerde hem naar toppen van abstracte expressie, een verheven samengebalde emotie die niemand anders in de geschiedenis van de muziek heeft bereikt.&#8217; (Mij dunkt dat je met moreel plichtsbesef niet ver komt als je componeert, daar moet je talent voor hebben.) Volgens Sachs is er &#8216;nooit mooiere muziek voor orkest geschreven&#8217; dan het langzame deel van de Negende. Het laatste deel geeft hem de volgende woorden in de pen: &#8216;Dan verandert het orkest in een komeet en lanceert zichzelf in een razende vaart, prestissimo, naar de verste uithoeken van het menselijke uithoudingsvermogen.&#8217;
Gelukkig bevat het boek, behalve deze superlatieven, ook informatie over de ontstaansgeschiedenis van de Negende, over Beethoven zelf, en over de indruk die de Negende maakte op het nageslacht. Verdi, bijvoorbeeld, vond de finale een jammerlijke mislukking. Maar voor een nuchtere, kritische, analytische kijk op de Negende moet je niet bij Sachs zijn. En blijkbaar kwam hij kopij tekort om een heel boek te vullen, want hij heeft vier hoofdstukken ingevoegd over tijdgenoten van Beethoven (Poesjkin, Lord Byron, Heine en Delacroix), die op zichzelf boeiend zijn, maar irrelevant in deze context. Volgens Sachs waren dat, net als Beethoven, ook vier vrijheidslievende kunstenaars. Ja, die zijn er wel meer, maar wat heeft Poesjkin, die waarschijnlijk nooit een noot Beethoven hoorde, nu met Beethoven van doen? Heine waardeerde Beethoven niet, dus ook die lijkt hier misplaatst. En hoe goed ;kenden Byron en Delacroix Beethoven? ;In deel drie van zijn boek probeert Sachs in woorden te vangen wat de vier delen van het werk voor emoties en gedachten oproepen. Jammer dat hij daarbij zo weinig oog heeft voor de muziek zelf, voor de structuur van het werk, voor de ambachtelijke kant van het componeren. Sachs levert een stroom van associaties en gevoelens die hij adequaat onder woorden brengt, maar die ik niet kan delen. Waarom geen poging gedaan de ferme, en mijns inziens steekhoudende kritiek van Adorno op het werk te weerleggen? Volgens Sachs word je totaal vermorzeld door het eerste deel. Werkelijk? Heeft hij bij een uitvoering ooit ambulances waargenomen? En dat het orkest uiteindelijk verandert in een komeet slaat nergens op. De zwakke koorfinale is een herhaling van zetten. Eerder had Beethoven in de Fantasie voor piano, koor en orkest, opus 80, vergelijkbaar sentiment op muziek gezet. En ook toen was het resultaat geen komeet, maar bombast. Zelfs grotere componisten dan Beethoven, zoals Bach en Mozart, waren niet in staat een overwinningsroes te verklanken. Sachs&#8217; boek is een terechte liefdesverklaring op verkeerde gronden.
** Harvey Sachs, ‘De Negende’, vertaling Frits van der Waa, Bezige Bij, € 24,90 euro, 288 p.

De komeet Beethoven p

Biografie
Twee jaar geleden verscheen er een biografie van Charles Dickens, geschreven door Michael Slater. De vraag of dat nodig was na de vuistdikke biografieën van Fred Kaplan in 1988 en Peter Ackroyd in 1990 (diens boek telde maar liefst 1200 pagina&#8217;s), kon met ja beantwoord worden omdat in 2002 eindelijk de magistrale twaalfdelige The British Academy/The Pilgrim Edition of the Letters of Charles Dickens voltooid werd. Michael Slater was de bezorger van die twaalfdelige brievenuitgave, dus zijn biografie is een spin off van de enorme taak die hij op zich had genomen. Dankzij het feit dat hij die brieveneditie als bezorger op zijn duimpje kende, kon hij met een nieuwe biografie komen waarin veel materiaal te vinden is dat ontbreekt bij Kaplan, Ackroyd en, om een groot Dickens-biograaf uit een verder verleden te noemen, Edgar Johnson. De biografie van Slater is het werk van een onvermoeibare Dickens-vorser, een geleerde, een academicus. Het leest niet makkelijk weg, maar alles staat erin, als naslagwerk-biografie laat het boek niets te wensen over.
Blijkbaar vond Claire Tomalin dat er daarnaast nog best ruimte was voor een kortere Dickens-biografie, half de omvang van het boek van Slater. Claire Tomalin is zo&#8217;n aan het schrijven van biografieën verslaafde auteur; ze heeft biografieën vervaardigd over onder meer Mary Wollstonecraft, Shelley, Katherine Mansfield, Jane Austen, Samuel Pepys en Thomas Hardy. Ze is een echte vertelster en al haar vaardig geschreven biografieën lezen reuze plezierig weg, maar nieuwe, verrassende inzichten over de persoon die zij op dat moment toevallig onder handen heeft bevatten zij zelden. Wel heeft zij, als zij de biografie van een man schrijft, meer oog voor het leven van diens echtgenote dan mannelijke biografen meestal hebben. Zo krijgen wij een goed beeld van mevrouw Pepys in haar biografie van de befaamde dagboekschrijver, net als van de vrouw van Thomas Hardy.
Ook de echtgenote van Dickens heeft haar warme aandacht, en het beeld dat zij van haar leven geeft, liegt er niet om. Onophoudelijk zwanger, met als bekroning van elke zwangerschap telkens een loodzware bevalling, menigmaal gevolgd door een postnatale depressie. En na al die zwangerschappen publiekelijk door haar beroemde man verguisd en aan de kant geschoven voor een jonge minnares.
We wisten dit alles reeds, want Tomalin had al eerder een boek geschreven over Dickens&#8217; relaties met de actrice Ellen Ternan, en mijns inziens had ze het daarbij kunnen laten. Aan een nieuwe biografie, hoe kundig ook in elkaar gestoken, en hoe levendig ook van textuur, bestond naar mijn smaak geen enkele behoefte na het magistrale boek van Slater. Wat gek genoeg niet wegneemt dat ik deze biografie desondanks met veel meer plezier gelezen heb dan bijvoorbeeld haar naar mijn smaak mislukte biografie van Thomas Hardy.
De leukste passage in haar boek vind je op pagina 112, waar zij een opsomming geeft van wat zij zoal bij andere biografen gevonden heeft over de kleur van de ogen van Dickens: &#8216;donkerbruin, bijna zwart, helder blauw, hazelnootkleurig, helder grijs, groen-grijs, leigrauw met een oranje rand om de pupil heen, onbestemd van kleur&#8217;. Als biografen over iets wat zo goed valt waar te nemen, de oogkleur, al zoveel elkaar volledig tegensprekende uitspraken doen, wat moet je dan van ingewikkelder kwesties denken? Daarover had Tomalin een boek moeten schrijven, in plaats van een overbodige Dickens-biografie.
** Claire Tomalin, ‘Charles Dickens. A Life’, Penguin, 576 p.

Genoeg van Dickens

Marcel Bergema. Klein krijgen ze me niet. Het levensverhaal van Anneke Olivier. Pharos, 112 p., € 15,-
****
door Hans Renders
Biografie
Anneke Olivier was een meisje met een groeistoornis. Ze noemde zichzelf geen lilliputter, maar een &#8216;dwergvrouwtje&#8217;. Ze was getrouwd en moeder toen het circus begon te lonken, maakte afspraken met haar man voor een weekendhuwelijk en trok het land door met kleine gezelschappen, totdat Herman Renz van het bekende circus haar vroeg voor hem te werken. Anneke nam het aanbod aan en werd uiteindelijk geen artiest maar financieel directeur. Haar levensverhaal is opgetekend door Marcel Bergema. Als ghostwriter heeft hij voor de ik-vorm gekozen. Dat is jammer, want geen enkele uitspraak van Olivier wordt aan nader onderzoek onderworpen. Niet dat er veel reden is aan haar geheugen te twijfelen, maar voor iemand die uiteindelijk de directeur van het bekendste circus van de Benelux wordt, hadden we graag ook de herinneringen van haar collega&#8217;s en concurrenten gehoord. Klein krijgen ze me niet is toch een waardevol boek, omdat het licht werpt op een wereld waar we zeer weinig van weten.
Eric Siblin. De cellosuites. De Bezige Bij, vertaling Frits van der Wan, 352 p., € 24,90
***
door Maarten &#8216;t Hart
Biografie
In feite is De cello-suites een dubbelbiografie. Behalve een levensbeschrijving van Bach bevat het boek ook een biografie van Pablo Casals, die volgens Siblin de cellosuites heeft ontdekt. Siblin zegt daarover zelfs, zwaar overdreven, dat die ontdekking &#8216;de loop van de muziekgeschiedenis zou veranderen&#8217;. Tussen beide beknopte biografieën door heeft Siblin ook passages gevoegd waarin hij zijn eigen fascinatie met Bach en de cellosuites in het bijzonder beschrijft. Ook interviewt hij diverse cellospecialisten. Het merkwaardige is dat deze nogal heterogene opzet geresulteerd heeft in een onderhoudend, informatief boek, uitmuntend gedocumenteerd en sierlijk geschreven. Blijft het feit dat Siblin de Matthäus-Passion ten onrechte een oratorium noemt, en ook ten onrechte vermeldt dat Bach bij een zwaardgevecht betrokken raakte (Bach trok zijn sierdegen!).
Claude Lanzmann. De Patagonische haas. De Arbeiderspers, vertaling Marianne Kaas, 577 p., € 39,95
*****
door Aart van Zoest
Memoires
Als Franse jongen doet Claude lanzmann tijdens de Tweede Wereldoorlog mee met het verzet tegen de Duitse bezetter. Als jonge intellectueel neemt hij, na de bevrijding, deel aan de Parijse literaire bedrijvigheid. Hij verkeert met Sartre en Simone de Beauvoir; hij heeft bewondering en sympathie voor hen. Met Simone begint hij een liefdesrelatie, die vele jaren duren zal. Interessant detail: voordat ze voor eerste keer de liefde bedrijven, vertelt ze welke vijf mannen hem zijn voorgegaan. Naam en toenaam erbij. Transparantie vóór alles. De schrijver Lanzmann wordt cineast. Na actie tegen de doodstraf richt hij zich op de Jodenvervolging. Twaalf jaar zal het hem kosten om zijn onvergelijkelijke levenswerk te realiseren: de film Shoah. Daarnaast maakt hij ook films over Israël.
Dit zijn openhartige memoires als een geëngageerde schildering van zichzelf en van zijn tijdperk, met kwaad en al. Ondanks de malle titel en hier en daar vleugjes vergeeflijke ijdelheid een reus van een boek door een prins van de geest.
Joost van Kleef &#038; Henk Willem Smits. De zaak Kooistra. Opkomst en ondergang van een horecamagnaat. L.J. Veen, 320 p., € 19,95
****
door Hans Renders
Biografie
Sjoerd Kooistra was de selfmade zakenman die er prat op ging dat hij als eenvoudige kroegbaas een heus horeca-imperium had weten op te bouwen. Ondertussen was het een publiek geheim dat Kooistra decennialang op het randje van de legaliteit opereerde. Hij had overal kroegen, vooral in Groningen en Amsterdam, zonder zelf enig financieel risico te lopen. Want zijn pachters moesten twintig en soms dertig procent van hun omzet aan Kooistra afdragen, niet van de winst. Die was er vaak niet.
Quote-journalisten Joost van Kleef en Henk Willem Smits (de laatste is al tien jaar bezig met Kooistra) interviewden na de zelfgekozen dood van Kooistra op 26 juni 2010 tientallen mensen voor hun spannend geschreven De zaak Kooistra. Het boek geeft een mooi inkijkje in de schimmige wereld van de Nederlandse horeca. Onthullend en ongelooflijk is de rol die het Heineken-imperium in dit verhaal speelt. Waarom bleef de bierbrouwer steeds maar weer miljoenen lenen aan Kooistra? Ook blijft het een raadsel hoe het Kooistra steeds weer lukte om nieuwe pachters te vinden die een wurgcontract met hem sloten.

non-fictie

Fotodocument / Het menselijk instinct
Op de lagere school kreeg ik te horen: de mens gebruikt zijn verstand, maar het dier handelt instinctmatig. Toen ik in Leiden op de afdeling ethologie kwam te werken, leek dat bevestigd te worden door het leerboek ethologie dat wij gebruikten: The Study of Instinct van Niko Tinbergen. Bestudeerde je diergedrag, dan bestudeerde je instinctmatig handelen. Toch bleken twee vragen onontkoombaar: konden dieren niets leren, en waren bij mensen instincten afwezig? Inmiddels kijkt men daar veel genuanceerder tegenaan. Verbazingwekkend is immers hoeveel zelfs vrij primitieve organismen kunnen leren, en omgekeerd is het ook verbazingwekkend hoeveel instinctresten nog in ons handelen terug te vinden zijn. Instinctmatig kijken wij, als wij ons gevoeg hebben gedaan, achterom naar onze productie. Waarschijnlijk om te zien of daarmee alles in orde is, of het vormvast genoeg is, of de kleur mooi egaal bruin is en of er geen parasieten uit kruipen. De toestand van onze fecaliën licht ons onomwonden in over de toestand van ons lichaam, en daarom kijken wij instinctmatig om.
Altijd een kleine kromming
Zijn er nog andere instincten? Zoveel is zeker dat wij als wij ons te voet verplaatsen, even instinctmatig als dwangmatig de kortste weg zoeken. Ook als wij ons per fiets verplaatsen, schuwen wij omwegen. Waar het maar kan, maken wij een afsteker, snijden wij bochten af, proberen wij onze weg te verkorten. Als gevolg daarvan zie je overal waar voet- en fietspaden van gemeentewege zijn aangebracht, dwarsverbindingen, afstekertjes, kleine onverharde weggetjes. Reuze merkwaardig is dat het slag mensen dat voet- en fietspaden aanlegt, daar met verbazingwekkende hardnekkigheid geen rekening mee wenst te houden. Ze leggen fietspaden aan met enorme lussen erin, en wat gebeurt er vervolgens steevast? Zo&#8217;n lus wordt afgesneden. Al vrij snel zie je na de aanleg van een nieuw fietspad een dwarsverbinding ontstaan, een olifantenpaadje, een desire line zoals de Engelsen het noemen.
Ik vind die paadjes fascinerend. Je zou verwachten dat ze kaarsrecht zijn, namelijk de kortste verbinding tussen twee uiteinden van een lus die wordt afgesneden. Maar toch zit er in zo&#8217;n paadje vrijwel altijd een kleine kromming. Je zou ook verwachten dat er bij zo&#8217;n lus die afgesneden wordt, een aantal paadjes naast elkaar ontstaat omdat iedereen die de lus afsnijdt op eigen gelegenheid maar zo&#8217;n beetje door het gras jakkert. Maar nee, binnen de kortste keren ontstaat één en ook niet meer dan één mooi flauw gebogen paadje dwars door het gras waar geen sprietje meer de kans krijgt op te schieten omdat het veelvuldig wordt gebruikt. Is zo&#8217;n paadje eenmaal ontstaan, dan houdt iedereen zich eraan. Niemand heeft dan kennelijk nog de neiging om ernaast te gaan lopen of fietsen.
Reuze vermakelijk blijken altijd weer de pogingen van autoriteiten om hindernissen op te werpen bij de afsteekpaadjes. Vaak wordt midden op zo&#8217;n paadje een hekje neergezet. Soms wordt er ook een diepe greppel aangebracht. Geen nood, de fietser stapt af en tilt zijn fiets eroverheen. Ook al verliest hij daarmee meer tijd dan als hij omrijdt, de drang om de kortste weg te nemen is zo groot dat het afstaptijdverlies voor lief wordt genomen. Gemeentebesturen zijn geneigd om zulke kleine hekjes, als zij niet voldoende afschrikwekkend zijn, te vervangen door hogere hekken of prikkeldraadversperringen of zelfs brede sloten. Zulke versperringen worden dan vaak neergehaald, onklaar gemaakt of zelfs verwijderd. Ook heb ik eenmaal waargenomen dat een wegversperringssloot half gedempt was zodat je met fiets en al over een smal stroompje kon stappen.
Als omlaag stromend water
Het is moeilijk te begrijpen dat het slag mensen dat wegen en paden aanlegt, zo stelselmatig negeert dat de mens onder alle omstandigheden geneigd is de kortste weg te nemen. Op van die grote universiteitsterreinen, campussen, in het buitenland, met hoge gebouwen en immense grasvelden eromheen, heb ik aanschouwd hoe de ontwerpers zich hebben beijverd om sierlijke paden aan te leggen die in esthetisch opzicht onberispelijk ogen, maar waarbij domweg geen rekening werd gehouden met het feit dat de mens net als omlaag stromend water altijd de kortste weg zoekt. Het zou zo makkelijk zijn er wel rekening mee te houden. Sterker nog: je zou grote grasvelden tussen gebouwen kunnen aanleggen en het dan aan de gebruikers kunnen overlaten om zelf hun weg te zoeken. In no time weet je dan waar de gebruikerspaden moeten komen, namelijk daar waar als vanzelf onverharde paadjes zijn ontstaan. Maar ja, als landschapsarchitecten rekening hielden met het simpele feit dat de mens altijd instinctmatig de kortste weg zoekt, zouden wij nu dit mooie boek met foto&#8217;s van olifantenpaadjes moeten ontberen, dus laten wij blij zijn dat al die planologen achter hun tekentafels doorgaans blijkbaar al bij voorbaat het spoor bijster raken.
Jan-Dirk van den Burg, ‘Olifantenpaadjes’, Uitgeverij d’Jonge Hond, 160 p., € 27,50. De foto’s zijn tot 12 juni te zien in ARCAM, Amsterdam

Hij sprong in de Rijn, maar was niet gek

Speckpfannkuchen

De vriendelijkheid zelve

De vriendelijkheid zelve

Een opvliegende zuiplap – so what?

Sterke verhalen: Kloteprotestanten

Kloteprotestanten

Fictie

Non-fictie

Een ongehoord foutenfestival

Een pak rammel

Boekenweekgids

De komeet Beethoven p

Genoeg van Dickens

non-fictie

De kortste weg