VVD versus de rechtse kerk

De rechtse kerk

Verhaal van de Week

Onder de motorkap van het IDF

Documentaire

600 dagen de straat op

Verzet

Tijd voor scholierenprotest?

Jongerenpanel

Doe iets niet

Dolf Jansen

Dienstplicht

Chard van den Berg

Laat de boer rouwen

Hans Against the Machine

Veiligheidsraad

Verenigde Naties

Iedereen aan de marathon

Zeitgeist

Jacht op vreemdgangers

Digital Families

Jeroen Vullings

Marijn van der Jagt

Kim Bos

Pieter Groet

Erik de Vries

Ed van Eeden

Arno Ruitenbeek

D&T update

Interview Ferdinand von Schirach
Ineens publiceerde Ferdinand von Schirach in Der Spiegel een uitgebreid verhaal over zijn eigen leven, met de klinkende ondertitel: ‘Waarom ik geen antwoorden kan geven op vragen over mijn grootvader.’ Die grootvader was een bekende nazi. Waarom deed de succesvolle schrijver en strafpleiter dit? Duitsland, en vlak daarna ook Nederland, hadden hem leren kennen als een nieuw schrijftalent. In 2010 verscheen Misdaden, een bundeling van elf korte verhalen gebaseerd op zaken die hij als advocaat behandelde. Von Schirach kruipt in de psyche van daders en laat zien dat een man die zijn vrouw in moten hakt toch een mens kan zijn. In Duitsland, waar het boek in 2009 uitkwam, was het meteen een bestseller en critici waren eensgezind lyrisch. In 2011 volgde een nog sterkere bundel met een grimmiger inhoud. ‘Pure horror,’ noemde VN’s Detective- en Thrillergids het en het werd beoordeeld met de maximale vijf sterren. De teksten zijn feitelijk en vrij van opsmuk, maar geschreven door iemand met een bijzonder oog voor detail.
De auteur is een onopvallende verschijning. Een vriendelijk gezicht, dunner wordend grijsbruin haar, licht gebogen schouders. Zijn kleding is degelijk en smetteloos. Hij draagt een bruine ribbroek, een wollen trui en een jasje met krijtstreep in hetzelfde bruin. Hij rookt filtersigaretten die hij bewaart in een leren opbergetui. Zoals vaker zit hij achter op het terras van Manzini, een deftig maar niet poenig restaurant in West-Berlijn, vlak bij de Kurfürstendamm. Zijn kantoor is om de hoek. ‘Ik zit hier en kijk,’ zegt hij. Observeren is een van zijn favoriete bezigheden. ‘Ik neem dit leven waar, maar ik ben geen deelnemer,’ denkt hij soms.
Zwijgplicht
Von Schirach put inspiratie uit de rechtszaken die hij als advocaat behandelt, maar zijn werk is geen non-fictie, zoals vaak wordt gedacht. ‘Het verslag van een moordzaak bestaat uit pakweg tien dikke ordners. Een kort verhaal is twaalf pagina’s. Het kán dus niet het hele verhaal zijn. Ik probeer een bepaalde essentie te vatten. En bovendien heb ik als advocaat zwijgplicht, uit de school klappen is strafbaar. Mijn verhalen zijn een mix van verschillende zaken en ervaringen. Een karakter uit de ene zaak begeeft zich op een plek uit een andere zaak. Het kwam nog nooit voor dat iemand zichzelf herkende.’
Dat er niet staat wat er exact is gebeurd, betekent volgens Von Schirach niet dat het geen wáárheid is. ‘Het belangrijkste thema in mijn beroep als advocaat, in mijn dagelijks leven én in mijn boeken, is het vraagstuk van waarheid en werkelijkheid. Dat zijn twee verschillende dingen. Goede literatuur bevat meer waarheid dan de werkelijkheid, mede doordat ze gecomprimeerd moet zijn. Als ik schrijf dat een man slechte tanden heeft, dan zit dat beeld in uw hoofd, u ziet hem als het ware. Iemand in de rechtbank ziet waarschijnlijk niet dat een cliënt rotte tanden heeft.’
Eind augustus verscheen de Nederlandse vertaling van Von Schirachs eerste roman, De zaak Collini. Fabrizio Collini vermoordt schijnbaar koelbloedig een 85-jarige man in een luxe hotel. Het is geschreven in een soortgelijke sobere en observerende stijl als Misdaden en Schuld: ‘Vier projectielen waren zijn achterhoofd binnengedrongen, een was in zijn hersenen gedraaid en weer naar buiten gekomen en had zijn halve gezicht weggerukt. Het beige tapijt zoog het bloed op, de donkere omtrek werd langzaam groter. Collini legde het pistool op tafel. Hij bleef staan naast de man op de grond en staarde naar de ouderdomsvlekken op diens handruggen.’
De jonge advocaat Caspar Leinen verdedigt Collini. Hans Meyer is het slachtoffer en blijkt een oude bekende van Leinen. De advocaat herinnert zich hem als de zachtaardige schoonvader van zijn beste vriend, maar hij blijkt een duister oorlogsverleden te hebben.
Verzetsheld
Net als Von Schirachs korte verhalen is De zaak Collini een uitgebalanceerde mengeling van feit en fictie. De opmerkelijkste overeenkomst tussen roman en werkelijkheid zit in het karakter Hans Meyer, een fatsoenlijke grootvader met een oorlogsverleden. Ferdinand von Schirachs grootvader is Baldur von Schirach (1907-1975), die tijdens de Tweede Oorlog leider van de Hitlerjugend was en later verantwoordelijk werd voor de deportatie van 185.000 Joden. Hij kwam uit de gevangenis toen Von Schirach twee was. De schrijver praat niet graag over hem. Zijn afkeer om erover te spreken is zo groot dat hij het eerder genoemde stuk in Der Spiegel publiceerde, ‘Waarom ik geen antwoorden kan geven op vragen over mijn grootvader.’
‘Ik kende hem niet, ik kon hem niets vragen en ik begrijp hem niet,’ schrijft hij onder meer.
Waarom hij het dan toch gebruikt als belangrijk thema in zijn boek, als hij er niet over wil praten? ‘Al mijn hele leven stelt men mij continu vragen over mijn opa. Laat me met rust. Lees dat artikel en laat me met rust, kan ik nu zeggen.’
Von Schirach loopt toch alvast op andere mogelijke vragen vooruit: ‘Journalisten vragen me of hij de reden is dat ik advocaat ben geworden. Misschien, misschien niet, er zitten heel veel advocaten in mijn familie. Interesseer ik me voor het thema waarheid door wat hij heeft gedaan? Misschien, ik weet het niet.’
Von Schirach zat op een internaat met een Speer, een Von Ribbentrop, een Von Lüninck, een Von Stauffenberg, zijn eerste liefde was een Von Witzleben – allemaal namen uit de nazi-tijd. ‘Het onderwerp was aanwezig maar we spraken er niet over, iedereen had familieleden die tijdens de oorlog volwassen waren. Sommigen hadden een verleden om trots op te zijn, anderen om vraagtekens bij te plaatsen. In het geschiedenisboek stond een afbeelding van mijn opa. “Rijksjeugdleider”, stond eronder. Op de ander pagina stond Claus von Stauffenberg, de opa van een klasgenoot. Zijn onderschrift was “verzetsheld”. Dat klonk veel beter. Die klasgenoot wist ook niet precies hoe het zat.’
In De zaak Collini laat Von Schirach de kleindochter van de oorlogsmisdadiger aan haar advocaat vragen: ‘Ben ik dat allemaal ook?’ ‘Je bent wie je bent,’ is zijn antwoord. Von Schirach: ‘Dat is ook het mijne. De zaak Collini gaat niet over mijn opa, ik heb slechts een klein deel van zijn verhaal gebruikt.’
De frustratie van het leven
Von Schirach is niet echt het soort auteur dat door een bovennatuurlijke kracht gedreven wordt, vindt hij zelf. Het schrijverschap kwam voort uit verveling, hij had last van slapeloosheid, en van verhalen die rondwaarden in zijn hoofd. Zijn sobere en observerende schrijfstijl kan hij moeilijk verklaren. ‘Ik laat adjectieven weg, meer kan ik er niet over zeggen. Ik heb niet veel woorden nodig om iets te omschrijven en ik houd niet van verbloemen of overdrijven. Zelf sta ik niet bol van emoties. Misschien zijn mijn zinnen daarom zoals ze zijn.’
Het is niet het schrijven zelf dat Von Schirach drijft, het is vooral een zoektocht naar de waarheid. ‘Toen ik eindexamen deed was ik volkomen gelukkig. De wereld ligt aan mijn voeten, dacht ik. Maar toen wist ik nog niet dat het grote probleem van het leven in de dagelijkse dingen zit. In de rij staan bij de supermarkt, in de file staan, op een S-Bahn wachten, dat je computer het niet doet. Het is de frustratie van het leven. Een strafpleiter ziet ook hoe die frustratie kan escaleren. Ik heb heel veel mensen gezien die iemand hebben omgebracht. Zij voelen zich precies het tegenovergestelde van hoe ik me voelde na mijn eindexamen. Alles is afgelopen. Er is helemaal niets meer behalve een afgrond en zij balanceren op de rand. Als je dat vaak gezien hebt, dan beoordeel je mensen anders. Er zijn twee mogelijkheden: je wordt cynisch en drijft de spot met van alles en nog wat, of je wordt heel menselijk. Ik vind cynisme ongelooflijke dom omdat het leven dan lelijk en klein wordt. De mens is alles. Hij kan naar de maan vliegen, Figaro’s bruiloft componeren en wonderlijke dingen creëren of bouwen. Maar hij kan ook dingen kapotmaken en afgrijselijke misdaden plegen. Dat samen maakt de mens tot wie hij is. Het is slecht en dom om daarover te oordelen.’
Compleet zonder oordeel door het leven gaan is ondoenlijk, weet Von Schirach, maar ‘een strafpleiter moet hoe dan ook zijn cliënt begrijpen’.
Oordelen deed Von Schirach naar eigen zeggen nog wel toen hij jong was en de ‘frustratie van het leven’ nog niet kende. In de loop der jaren heeft hij geconstateerd dat een misdaad ‘minder erg’ wordt door er tijdens een rechtszaak over te spreken. ‘Neem Breivik, zijn daad was onbegrijpelijk. Maar hij kwam naar de rechtbank en men sprak erover. Men hoort hoe en waarom hij deed wat hij heeft gedaan. Het is nog steeds vreselijk maar het verliest een beetje het afgrijselijke.’ Er zijn volgens Von Schirach wel mensen die ogenschijnlijk het ‘ultieme kwaad’ in zich hebben. ‘Zo iemand noemen we een psychopaat. Dat is een vreselijk erge ziekte.’
D&#038;T update
Pas over máánden verschijnt VN’s Detective &#038; Thrillergids. Zo lang houden we het niet uit.
Daarvoor verschijnen er te veel spannende boeken. We kunnen niet meer zonder een jaarlijkse update. Op de volgende pagina’s vindt u de belangrijke uitgaven van de afgelopen maanden en een beschouwing over de opkomst van de psychologie in spannende boeken. Op deze pagina openen we met de man die we een van de meest interessante thrillerauteurs van het moment vinden: Ferdinand von Schirach.

‘Ik neem dit leven waar, maar ik ben geen deelnemer’; D&T update

Jachtsafari’s
Op de vraag waarom hij de luipaard eigenlijk doodschoot, antwoordde de jager: ‘Een olifant en een buffel heb ik al.’ Nu moet hij alleen nog een leeuw en een neushoorn oogsten – de meesten jagers verkiezen de term ‘oogsten’ boven ‘vermoorden’ – en dan is zijn Big Five (de vijf dieren die je te voet het moeilijkst te pakken krijgt) compleet. De jager als verzamelaar. Hij heeft de luipaard uit Namibië op laten zetten en nu staat het op een ereplaats in zijn trofeeënkamer. Andere jagers omringen zich soms met hun buit door de steeds groter wordende collectie te verspreiden door hun woonhuis. Een gnoe op het bijzettafeltje en de reebok op het bureau.
Voor een verzameling die ook wilde dieren uit Afrika bevat, moet je wel iets overhebben. De jager riskeert zijn leven (meestal wordt er te voet gejaagd) en tast diep in de buidel. Een vijfdaags buffelpakket is bij African Sky Hunting nu in de aanbieding voor 13.985 dollar. Let op: één buffel per persoon. Je kunt bij dezelfde organisatie ook meteen een grote slag slaan en in eenentwintig dagen drie van de Big Five in de wacht slepen. Voor een leeuw, een buffel en een olifant betaal je 78.500 dollar. Ga je in zee met Africa Hunt Lodge, dan helpen gecertificeerde gidsen je voor zo’n 7000 euro aan een giraffe. Klanten mogen tijdens de safari jagen met een geweer, pijl en boog, kruisboog, explosieven of een pistool. De prijs is inclusief onder meer een eersteklas accommodatie, wijn, bier of non-alcoholische drank en transport naar het vliegveld of de taxidermist.
Zelfverzekerd
Jachtsafari’s of trophy hunts worden aangeboden in lengtes van een dag tot bijna een maand, maar veel buitenlandse toeristen (vaak Amerikanen) kiezen voor een trip van ruim een week. Voor de ultieme wildlife experience slaap je niet in ‘een eersteklas accommodatie’ maar op de grond. Vorig jaar reisden er bijna twintigduizend buitenlandse toeristen naar Afrika om in een van de duizenden daarvoor bestemde wildreservaten op het dier van hun keuze te jagen. Soms doen ze dat in een park met alléén het dier van hun keuze, soms is de populatie gemengd. De jager wordt tijdens zijn excursie vergezeld door een professionele ‘collega’ en meestal zo’n vijf gidsen.
De Britse fotograaf David Chancellor woont in Kaapstad, Zuid-Afrika en fotografeerde de afgelopen vier jaar tijdens honderden jachtsafari’s in onder meer Tanzania, Zimbabwe, Botswana, Zuid-Afrika en Namibië. De jagers (mannen, vrouwen, kinderen, rijk, minder rijk) hebben volgens Chancellor met elkaar gemeen dat ze ‘extreem gefocust’ zijn. ‘De meesten zijn heel erg zelfverzekerd en ook zeker over wat ze doen. Het zijn geen slappe aristocraten uit de negentiende eeuw. Ze hebben hard moeten werken om zover te komen als jager en ze zeggen gewoon: ik doe dit omdat ik het wil.’
Vlak nadat de jagers hun prooi te pakken hadden, legde Chancellor ze vast. Precies op het moment dat ze op hun kwetsbaarst zijn en hun schild iets laten zakken. Ze zijn trots, vermoeid of geroerd, hun gezichten laten sporen zien van de angst die ze even eerder nog voelden en van adrenaline. Even beheersen ze hun gevoelens niet meer.
Giraffevlees
Dat jagers door dierenrechtenorganisaties worden gezien als koelbloedige moordenaars, doet de deelnemers weinig. ‘De meeste jagers die ik sprak, kan het niets schelen dat sommige mensen ze weerzinwekkend vinden.’
Soms vinden ze juist dat ze iets goeds doen voor Afrika. Als ze jagen met organisaties die zijn aangesloten bij het Campfire-programma, gaat een groot deel van het kapitaal dat ze voor hun excursie betalen naar lokale plattelandsontwikkeling. Het vlees van de gedode dieren wordt verdeeld onder de lokale bevolking. Campfire noemt de buitenlandse jagers low-impact tourists omdat ze minder infrastructuur nodig hebben en een kleiner deel van de lokale hulpbronnen verbruiken dan de doorsneetoerist.
Met zijn serie Hunters wil Chancellor niet oordelen over de jagers of over jagen als toeristische attractie. ‘Dit is wat er gebeurt en dat wil ik laten zien. Het is volkomen legaal. Als een van de dieren bedreigd wordt, dan komt er een jaagverbod, zo werkt het. Ik zeg niet: dit is goed of dit is fout, maar ik wil wel dat mensen nadenken over de logica van deze industrie.’ Toch moest hij soms ‘twee keer met zijn ogen knipperen’. ‘Er waren momenten dat ik me afvroeg waarom toeristen dit deden en waarom ik er zo nodig bij moest zijn.’ Mensen die op giraffes jagen, kan Chancellor bijvoorbeeld maar moeilijk begrijpen. ‘Dat is zo zinloos. Het dier kan zich amper verstoppen. Veel jagers schieten alleen op wat ze kunnen eten, maar giraffevlees is niet lekker. Als trofee is een hele giraffe te groot. Het is een ontzettend mooi, vriendelijk en majestueus wezen. Ieder kind heeft een speelgoedgiraffe gehad. Hetzelfde voel ik bij olifanten. Alsof je een eenhoorn vermoordt.’
Het boek ‘Hunters’ verschijnt deze maand bij de Nederlandse uitgeverij Schilt Publishing.Copyright David Chancellor/ INSTITUTE

‘Omdat ik het wil’

<div class="lead">Voor nog geen tachtigduizend dollar schieten buitenlandse toeristen legaal een buffel, een leeuw én een olifant.</div>
<div class="gallery gallery-columns-2 clearfix gallery-size-"><div class="gallery-inner clearfix"><div class="gallery__expand pulse"><div class="gallery__plus"></div></div><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="0"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2012/10/64b6b197-ddb4-4442-848b-020152fd304e_p_00031024_preview2.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="800" height="651"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center"></figcaption></figure><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="1"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2012/10/df6477a5-85d9-4f5d-b528-e907aba13fb8_p_00031014_preview1-1280x1036.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1280" height="1036"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center"></figcaption></figure></div></div>
<div class="wpg-element paragraph">
Op de vraag waarom hij de luipaard eigenlijk doodschoot, antwoordde de jager: ‘Een olifant en een buffel heb ik al.’
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Nu moet hij alleen nog een leeuw en een neushoorn oogsten – de meesten jagers verkiezen de term ‘oogsten’ boven ‘vermoorden’ – en dan is zijn Big Five (de vijf dieren die je te voet het moeilijkst te pakken krijgt) compleet. De jager als verzamelaar. Hij heeft de luipaard uit Namibië op laten zetten en nu staat het op een ereplaats in zijn trofeeënkamer. Andere jagers omringen zich soms met hun buit door de steeds groter wordende collectie te verspreiden door hun woonhuis. Een gnoe op het bijzettafeltje en de reebok op het bureau. 
Voor een verzameling die ook wilde dieren uit Afrika bevat, moet je wel iets overhebben. De jager riskeert zijn leven (meestal wordt er te voet gejaagd) en tast diep in de buidel. Een vijfdaags buffelpakket is bij African Sky Hunting nu in de aanbieding voor 13.985 dollar. Let op: één buffel per persoon. Je kunt bij dezelfde organisatie ook meteen een grote slag slaan en in eenentwintig dagen drie van de Big Five in de wacht slepen. Voor een leeuw, een buffel en een olifant betaal je 78.500 dollar. Ga je in zee met Africa Hunt Lodge, dan helpen gecertificeerde gidsen je voor zo’n 7000 euro aan een giraffe. Klanten mogen tijdens de safari jagen met een geweer, pijl en boog, kruisboog, explosieven of een pistool. De prijs is inclusief onder meer een eersteklas accommodatie, wijn, bier of non-alcoholische drank en transport naar het vliegveld of de taxidermist.
Jachtsafari’s of trophy hunts worden aangeboden in lengtes van een dag tot bijna een maand, maar veel buitenlandse toeristen (vaak Amerikanen) kiezen voor een trip van ruim een week. Voor de ultieme wildlife experience slaap je niet in ‘een eersteklas accommodatie’ maar op de grond. Vorig jaar reisden er bijna twintigduizend buitenlandse toeristen naar Afrika om in een van de duizenden daarvoor bestemde wildreservaten op het dier van hun keuze te jagen. Soms doen ze dat in een park met alléén het dier van hun keuze, soms is de populatie gemengd. De jager wordt tijdens zijn excursie vergezeld door een professionele ‘collega’ en meestal zo’n vijf gidsen. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
De Britse fotograaf David Chancellor woont in Kaapstad, Zuid-Afrika en fotografeerde de afgelopen vier jaar tijdens honderden jachtsafari’s in onder meer Tanzania, Zimbabwe, Botswana, Zuid-Afrika en Namibië. De jagers (mannen, vrouwen, kinderen, rijk, minder rijk) hebben volgens Chancellor met elkaar gemeen dat ze ‘extreem gefocust’ zijn. ‘De meesten zijn heel erg zelfverzekerd en ook zeker over wat ze doen. Het zijn geen slappe aristocraten uit de negentiende eeuw. Ze hebben hard moeten werken om zover te komen als jager en ze zeggen gewoon: ik doe dit omdat ik het wil.’ 
Vlak nadat de jagers hun prooi te pakken hadden, legde Chancellor ze vast. Precies op het moment dat ze op hun kwetsbaarst zijn en hun schild iets laten zakken. Ze zijn trots, vermoeid of geroerd, hun gezichten laten sporen zien van de angst die ze even eerder nog voelden en van adrenaline. Even beheersen ze hun gevoelens niet meer. 
Dat jagers door dierenrechtenorganisaties worden gezien als koelbloedige moordenaars, doet de deelnemers weinig. ‘De meeste jagers die ik sprak, kan het niets schelen dat sommige mensen ze weerzinwekkend vinden.’ 
Soms vinden ze juist dat ze iets goeds doen voor Afrika. Als ze jagen met organisaties die zijn aangesloten bij het Campfire-programma, gaat een groot deel van het kapitaal dat ze voor hun excursie betalen naar lokale plattelandsontwikkeling. Het vlees van de gedode dieren wordt verdeeld onder de lokale bevolking. Campfire noemt de buitenlandse jagers low-impact tourists omdat ze minder infrastructuur nodig hebben en een kleiner deel van de lokale hulpbronnen verbruiken dan de doorsneetoerist. 
Met zijn serie Hunters wil Chancellor niet oordelen over de jagers of over jagen als toeristische attractie. ‘Dit is wat er gebeurt en dat wil ik laten zien. Het is volkomen legaal. Als een van de dieren bedreigd wordt, dan komt er een jaagverbod, zo werkt het. Ik zeg niet: dit is goed of dit is fout, maar ik wil wel dat mensen nadenken over de logica van deze industrie.’ Toch moest hij soms ‘twee keer met zijn ogen knipperen’. ‘Er waren momenten dat ik me afvroeg waarom toeristen dit deden en waarom ik er zo nodig bij moest zijn.’ Mensen die op giraffes jagen, kan Chancellor bijvoorbeeld maar moeilijk begrijpen. ‘Dat is zo zinloos. Het dier kan zich amper verstoppen. Veel jagers schieten alleen op wat ze kunnen eten, maar giraffevlees is niet lekker. Als trofee is een hele giraffe te groot. Het is een ontzettend mooi, vriendelijk en majestueus wezen. Ieder kind heeft een speelgoedgiraffe gehad. Hetzelfde voel ik bij olifanten. Alsof je een eenhoorn vermoordt.’
Meer foto&#8217;s uit het fotodocument vindt u in het <a href="https://www.vn.nl/Service/Over-VN/Artikel-Vrij-Nederland/Week-4142-Zorreguieta-onder-de-loep.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Service/Over-VN/Artikel-Vrij-Nederland/Week-4142-Zorreguieta-onder-de-loep.htm">Vrij Nederland-herfstnummer</a> en op <a href="https://www.davidchancellor.com/docs/photos.php?id=2:4" class="normal" title="https://www.davidchancellor.com/docs/photos.php?id=2:4">de site van David Chancellor</a>.
</div>

David Chancellor

Jachtsafari’s: ‘Omdat ik het wil’

De semigrant
&#8216;En onlangs heb ik besloten dat ik in twee steden woon: in Berlijn én in Utrecht.&#8217;
Zo eindigde ik een monoloog waarin ik aan een kennis uitlegde dat het niet vreemd was dat hij me tegenkwam voor het kaasschap van de Albert Heijn op de Voorstraat. Hij had gehoord dat ik een paar maanden geleden was verhuisd naar Berlijn, maar wat deed ik nu dan hier? Ik legde uit dat ik nog steeds een groot deel van de tijd in Duitse biertuinen doorbreng, maar dat ik mijn leven in Nederland niet op wil geven. Hij keek bedenkelijk, zette zijn mandje op de grond en sloeg zijn armen over elkaar. &#8216;Dat is toch vlees noch vis, één been hier, één been daar?&#8217; Ik probeerde zijn twijfels de kop in te drukken door voorbeelden te geven van mensen die het net zo doen. Ik vertelde over de kunstenaar die ieder jaar vier maanden in New York doorbrengt, de promovendus met een aanstelling in Florence maar een leven in Amsterdam en de schrijfster die om de maand veel te dure croissantjes eet op Parijse terrassen waar ze werkt aan haar nieuwste boek.
Uiterlijk hield ik me zeker, maar hij had de kiem van de twijfel gezaaid. In de maanden die volgden bleef ik zo enthousiast mogelijk vertellen dat het &#8216;echt een heel erg ideale constructie was, eigenlijk het beste van twee werelden&#8217;, maar hoe vaker mensen me voorzichtig beschuldigden van ambivalentie, hoe hardnekkiger de twijfel aan me knaagde. Het is inderdaad niet erg handig, dat de helft van mijn boeken in Berlijn staat en de andere helft in Utrecht, dat ik in het ene huis nog geen degelijk bed heb, een opvouwbare kledingkast en maar vier vorken, want het geld groeit me niet op mijn rug, en dat ik in Nederland een leeslamp moet missen. Mijn levenswijze kost bovendien veel tijd: wekelijks breng ik gemiddeld dertig minuten door achter de computer, op zoek naar goedkope treintickets. Iedere week in het andere land betekent een dag acclimatiseren bij thuiskomst. Toen het Nederlandse kabinet viel, wist ik dat pas een dag later, hetzelfde geldt voor het aftreden van de Duitse president Wulff.
Steeds vaker stelde ik mezelf existentiële vragen. Ben ik gedoemd tot een half bestaan? Wat is thuis? Waarom maak ik het mezelf zo moeilijk?
Pendelwoning
In 2011 steeg het aantal mensen dat in Nederland kwam wonen of juist het land verliet fors, blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Vanuit het buitenland verhuisden honderdzestigduizend mensen naar Nederland, zesduizend meer dan in 2010. Ook de emigratie steeg aanzienlijk. Er vertrokken 133.000 mensen, twaalfduizend meer dan in 2010.
De cijfers laten onder meer zien dat de mens bewegelijker wordt, maar geven geen compleet beeld van de nieuwe mobiliteit; de onderzoeksresultaten zeggen niets over het aantal emigranten &#8211; of eigenlijk semigranten &#8211; dat &#8216;vertrekt&#8217; zonder het land van herkomst definitief de rug toe te keren. De bruinverbrande pensionado&#8217;s die overwinteren in Benidorm, de levenslustige dertigers en veertigers die een krot in de Provence ombouwen tot Bed &#038; Breakfast en het laagseizoen met familie in Nederland doorbrengen. De hippies die blootsvoets de aardbol bewandelen, de kunstenaars die al globetrottend op zoek gaan naar inspiratie en ook de Marokkaan op leeftijd met een pendelwoning in Casablanca.
Sinds de jaren negentig zijn er steeds meer van dit soort tussenvormen van migratie ontstaan en stijgt het aantal mensen voor wie cultuur, gemeenschap en thuis niet aan één land gebonden zijn, explosief. Een greep uit het brede scala aan termen die dit soort mensen de afgelopen jaren toebedeeld kregen: de semigrant, de moderne kosmopoliet (ook gehoord: &#8216;kosmopolito&#8217;), de transnationalist, de transmigrant, officieus binationaal en wanderlustig, de globaliseringsmigrant.
Volgens Johan Leman benadert de wetenschappelijke term &#8216;existentiële migrant&#8217; mijn situatie het beste. Leman is professor in de sociale en culturele antropologie (KU Leuven), leerstoelhouder van de &#8216;Gülen Chair for Intercultural Studies&#8217; en nauw betrokken bij recente onderzoeken naar migratie. De term &#8216;existentiële migrant&#8217; werd in 2006 geïntroduceerd door psychotherapeut Greg Madison in zijn boek The End of Belonging: &#8216;Existentiële migratie is een zelfgekozen poging om iets fundamenteels uit te drukken over het bestaan door je geboorteland te verlaten en te leven als een buitenlander.&#8217;
Leman: &#8216;Dat er steeds meer van dat soort migranten zijn, is natuurlijk een direct gevolg van de communicatiemiddelen van vandaag, low cost verplaatsing, enzovoort.&#8217; Bordercros­sing, of het continu overschrijden van grenzen, wordt volgens Leman steeds meer als het normale leven ervaren. &#8216;The world is my village and even my religion is het credo waar men zich tegenwoordig naar gedraagt.&#8217; Volgens Leman heeft de wetenschappelijke wereld nog niet duidelijk in kaart kunnen brengen welke vormen van migratie er zijn en is &#8216;men nu nog aan het aftasten en zit in de etnografische fase&#8217;.
Rompslomp
Dat is geen gemakkelijke klus, bijvoorbeeld omdat de meeste semigranten zich niet zo gemakkelijk laten vinden: ze staan dikwijls maar in één land ingeschreven. Iemand die in twee landen wil wonen zonder daarbij de wet te overtreden, moet zich door een bureaucratisch oerwoud heen worstelen en komt er belastingtechnisch vrijwel altijd ongunstig vanaf. Daarom kiezen veel Nederlandse semigranten ervoor om ingeschreven te blijven in hun thuisland. Schrijfster Emma (&#8216;doe maar geen echte naam, ik wil geen gezeik&#8217;) woont in Amsterdam maar ook in Parijs en laat haar administratie doen door een accountant. &#8216;Van hem moest ik opgeven dat ik ook in Frankrijk woon, maar ik heb geen zin in die rompslomp. Ik moet dan geloof ik twee keer belasting betalen of de belasting verleggen en ik krijg sowieso problemen met mijn zorgverzekering.&#8217; Daarom liegt ze haar accountant nu voor; ze heeft gezegd dat ze weer voltijd in Nederland is gaan wonen en gewoon heel vaak op vakantie gaat naar Parijs. Volgende week neemt ze de trein naar Nederland. &#8216;Ik moet naar de tandarts. Dat kan hier nu niet omdat ik geen officieel woonadres heb in Parijs.&#8217; Haar huur betaalt ze contant om zo min mogelijk sporen achter te laten.
Fernweh
Als ik Leman vertel over de existentiële vragen die ik mezelf de laatste tijd stel en hem vraag of semigranten straks niet massaal met een identiteitscrisis kampen, stelt hij me gerust. &#8216;Uw manier van leven ontwikkelt zich flexibel, en zeker als u met soortgenoten in contact komt en merkt dat u niet alleen bent, dan wordt dit uw levensvorm.&#8217;
Daniel Knegt is zo&#8217;n soortgenoot. Een vriend zegt over hem: &#8216;Hij is het vleesgeworden Euro­pa. Een kosmopoliet in hart en nieren. Werk­zaam in Florence, Berlijn, Parijs en Am­ster­dam.&#8217; Op het moment promoveert Knegt in Florence (hij spreekt het uit met een Franse &#8216;r&#8217;) waar hij woont in een kamertje midden in het centrum (met een lichte Duitse &#8217;ts&#8217; als &#8216;c&#8217;) . Als hij niet op de Italiaanse universiteit hoeft te zijn, is hij bij zijn Duitse vriendin in Amsterdam. Goedkope treintickets regelen is in de loop der jaren een hobby geworden. Sinds Knegt tijdens zijn studententijd een periode doorbracht in Frankrijk, verkeert hij in een haast voortdurende staat van Fernweh (een Duits woord voor het verlangen naar reizen). Knegt bevestigt de woorden van Leman, hij gelooft ook niet dat het wonen in meerdere steden van negatieve invloed is geweest op zijn psychische gesteldheid. Af en toe voelt hij zich buitengesloten als hij weer eens een lange tijd niet in Nederland is geweest: &#8216;Oh Oh Cherso was hét gespreksonderwerp van vorig jaar en ik had geen idee. Op een vreemde manier is dat jammer.&#8217;
Maar het gebrek aan kroeggesprekken weegt geenszins op tegen de sensatie die hij ervaart als hij Florence binnenrijdt, of omgekeerd Amsterdam. Knegt snap niet waarom sommige mensen hun hele leven in één stad blijven wonen. &#8216;Als je weg kan, waarom zou je het dan niet doen?&#8217;
Niemandsland
Saskia Zimmermann verhuisde twaalf jaar geleden naar Frankrijk en is emigratiepsychologe, semigranten heeft ze ook steeds vaker in haar klantenkring, die ze telefonisch en via Skype bijstaat. Ons gesprek hield het midden tussen een interview en een sessie. Ik vertelde haar over de redenen van mijn keuze (Berlijn is mijn lievelingsstad en ik kreeg er een huis aangeboden), over positieve ervaringen (meer rust en concentratievermogen, want minder afleiding door vrienden en familie) en negatieve (een half gevoel, vrienden en familie missen, stress). Zimmermann denkt dat semigreren niet voor iedereen een goede stap is. &#8216;Ik hoor bij jou dat je een diepere reden hebt om deze stap te zetten. Dat je op zoek bent naar iets, rust misschien, en dat dit een manier is om dat te creëren. In feite gaat het erom dat je leert, of het nou linksom of rechtsom is, om je eigen ruimte af te bakenen. Dit is een hele fysieke manier om dat te doen. Maar vertrekken alleen helpt niet. Er moet een stap achteraan komen. Je moet jezelf ook toestemming kunnen geven om je eigen ruimte te creëren zonder dat je daarvoor heel ver weg hoeft te gaan.&#8217;
Er staat me een periode van onzekerheid en twijfel te wachten, denkt Zimmermann: &#8216;Op een gegeven moment, meestal na één of twee jaar, gaan de meeste mensen die hun &#8217;thuis&#8217; hebben verlaten een tijdje door een soort niemandsland. Want dat wat er was, is er niet meer, en er is ook nog niets voor in de plaats gekomen. Een voorzichtige toekomstvoorspelling: &#8216;Het leven dat jij leidt is, alleen fysiek al, door het vele reizen, een enorme aanslag. Op een bepaald moment moet je een vorm vinden die bij je past.&#8217;
Misschien heb ik oogkleppen op, maar ik houd me graag vast aan Zimmermanns laatste opmerkingen: &#8216;Het kan ook een gulden middenweg zijn. Het kan je helpen om je leven objectief te bekijken en zo de kwaliteit ervan te verhogen.&#8217; De volgende keer dat ik in een Nederlandse supermarkt van een ambivalente houding wordt beticht, antwoord ik vol trots: &#8216;Dit is mijn levensvorm, ik ben een existentiële semigrant en geniet van het beste van twee werelden. Kun je misschien een plat stuk Gouda aangeven? Bedankt. Excuseer me, ik moet de trein halen.&#8217;

Moderne ongemakken Afl. 15: Wereldburgerschap

Handel
Het land tussen de Handelse boerderijen en landerijen is plat. In het dorp is een voetbalvereniging, een ponyclub, een kerk en een café met kaartende mannen die aan hun stoelen lijken vastgeplakt. Het buurthuis heet &#8217;t Kooike en de peuterspeelzaal &#8217;t Kneuterhofke. De inwoners hangen een bourgondische levensstijl aan, &#8216;vatten&#8217; graag een &#8216;pilske&#8217; en houden van gezelligheid met een zachte &#8216;g&#8217;. Op het eerste gezicht gewoon een typisch Brabants dorp, volgens documentaire- en portretfotograaf Joost van den Broek (winnaar Zilveren Camera 2011). Hij woonde er vanaf zijn negende, maar in 1986 vertrok hij voorgoed &#8211; niet uit rancune, maar omdat hij ging studeren aan de kunstacademie in Tilburg en niets behalve zijn jeugd hem aan Handel bond.
Van de pelgrimstochten merkte Van den Broek tijdens zijn jeugd weinig; soms was het op straat iets drukker dan anders. Afgelopen juni keerde hij terug om tijdens het weekend van de Handelse processie het dorp vast te leggen. Toen werd hem de omvang van de bedevaartcultus pas echt duidelijk. In een rumoerige optocht kuieren pakweg vijftienhonderd pelgrims elk voorlaatste weekend van juni door het Brabantse land. Op zaterdag wordt de veertig kilometer van Valkenswaard naar Handel afgelegd, op zondag gaat het in omgekeerde richting. De deelnemers dragen stevige wandelschoenen en kleurige vaandels of banieren die aangeven bij welke vereniging ze horen.
Van den Broek vergelijkt de uitgelaten sfeer tijdens de mars met die van de Nijmeegse Vier­daagse. In plaats van het populaire wandelliedje &#8216;Een potje met vet&#8217; klinkt er vroom gezang met lange uithalen: &#8216;Kinderen van Maria, zwaait de zegevaan, zingen wij het Halle­luja, nooit zult gij vergaan!&#8217; Ongeveer vijfentwintig stevige Belgische knollen vergezellen de stoet en trekken huifkarren met daarin proviand en deelnemers die hun blaren niet de baas kunnen. Bij aankomst zijn er geen medailles, maar begroeten jonge, dartelende &#8216;bruidsmeisjes&#8217; in witte jurken de pelgrims traditiegetrouw. De drommen mensen worden geherbergd waar het kan: in hotels, kamers die bewoners elk jaar ter beschikking stellen, het buurthuis of de gymzaal.
Pelgrimages op kleinere schaal zijn er in Handel het hele jaar door. In &#8216;Mariamaand&#8217; mei heerst er topdrukte, dan is er bijna om de dag een mars. De bedevaarttraditie zou dateren uit de dertiende eeuw, toen een schaapherder nabij Handel een Mariabeeld ontdekte in een doornstruik of, zoals een andere legende vertelt, het beeldje vond in een nis in een boom, ontstaan door een blikseminslag. Dat was voor de bevolking het signaal om ter plaatse een kapel te bouwen. Er volgde nog een mirakel: omdat men bij de bouw gebrek had aan water zorgde Maria, zo wil het verhaal, subiet voor een waterbron. Daar is nu het &#8216;wonderbare putje&#8217;, het water schijnt ook nog eens een geneeskrachtige werking te hebben. De tochten naar Handel werden echt populair in de zeventiende eeuw. Het was in de luwte van de Tachtigjarige Oorlog en de geestelijkheid in Valkenswaard had behoefte aan een heropleving van het geloof. De lokale bevolking werd daarom gestimuleerd om de Handelse wonderen te aanschouwen.
Brazilianen
Van den Broeks serie bestaat uit foto&#8217;s die samen Handel portretteren: de bedevaart, &#8216;mensen met kleine verhalen maar een grote invloed op de samenleving&#8217; (zoals de orgelrestaurateur die verantwoordelijk is voor de restauratie van het oudste Brabantse kerkorgel), een puberende scholier en kleutermeisjes, maar ook de plaatselijke dieren en het Bra­bant­se landschap. Zijn foto&#8217;s tonen in het Handel van nu een opmerkelijke samensmelting van traditioneel religieus met hedendaags. &#8216;Het dorp verschilt enerzijds weinig van hoe ik het vijfentwintig jaar geleden heb ervaren. De sfeer is hetzelfde en ook uiterlijk is er, op wat clusters nieuwbouwwoningen na, weinig veranderd.&#8217; Van dichterbij bekeken ontwaarde hij toch opmerkelijke veranderingen. &#8216;In de kerk zag ik Jesaï Miango, een geboren Congolees en nu misdienaar tijdens de zondagmis in Handel. Dat was in mijn tijd onvoorstelbaar. Ik kan me niet herinneren dat ik ooit een getint persoon in Handel heb gezien.&#8217; Een andere verandering die nauw aanleunt bij de huidige tijdgeest ontdekte Van den Broek in het plaatselijke klooster. &#8216;Daar wonen sinds drieënhalf jaar twee Brazilianen. Door hun kerk in Brazilië zijn ze naar Nederland gestuurd omdat er lokaal amper aanwas is.&#8217;
Ondanks de veranderingen keert na de bedevaarthectiek de rust terug in het Brabantse dorp. Terwijl in de verte de wegtrappelende hoeven van de Belgische knollen klinken, laat Jolijn haar Shetlandpony uit. De kaartende mannen speelden al die tijd onverstoorbaar verder, ze laten zich niet gek maken.
Joost van den Broek maakte zijn serie in Handel in het kader van &#8216;PS Camera&#8217;, een initiatief van onder anderen fotograaf Koos Breukel, dat belangrijke camera&#8217;s uit de fotografiegeschiedenis opnieuw tot leven wil laten komen door hedendaagse fotografen ermee te laten werken. Van den Broek maakte een eerbetoon aan Martien Coppens (1908-1986), een van Nederlands meest vermaarde fotografen. Het bekendst zijn Coppens&#8217; Noord-Brabantse reportages zoals &#8216;Rond de Peel&#8217;, indringende portretten van boeren en arbeiders met vaak diep gegroefde gezichten door het harde leven in de Peel (&#8216;Peelkoppen&#8217;), een grotendeels verdwenen hoogveengebied op de grens van Noord-Brabant en Limburg. Van den Broek kreeg Coppens&#8217; Kalloflex, een klassieke tweeogige rolfilmcamera, in bruikleen. In 2013 worden de resultaten van &#8216;PS Camera&#8217; naar verwachting voor het eerst geëxposeerd.

Een typisch Brabants dorp

<div class="lead">Niet iedereen juicht bij het snel groeiende toerisme  in Berlijn. ‘Touris Raus’ staat in hippe achterstands-buurten op de muren.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Elke week gaat reisleider Ben Owen, een Australiër die twee jaar geleden verhuisde naar Berlijn, met de gasten van Grand Hostel Berlin op kroegentocht. Sinds november vorig jaar neemt hij ze mee naar Neukölln, een wijk die lang bekendstond als achterstandsbuurt maar in korte tijd een trekpleister is geworden voor jonge reizigers op zoek naar vertier. De procentuele groei van toeristen is er in verhouding tot andere wijken het grootst.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Het was lang niet cool om naar Neukölln te gaan. Veel criminaliteit en weinig cafés. Maar twee jaar geleden werd het er reasonably cool en sinds kort is het écht cool. Je vindt er het rauwe waar de stad zo bekend om is.’ Owen stuurt zijn tocht onder meer langs plekken waar tweedehands meubels schijnbaar lukraak bij elkaar zijn gezet en waar bier niet uit de tap maar uit de koelkast komt. ‘Echt Berlijns en authentiek.’
Als de groep richting de Weserstraße beweegt, waar een cluster van bars zit en midden in een woonwijk een heus uitgaansgebied is ontstaan, drinken de deelnemers meestal alcohol op straat, want dat mag in Berlijn. Owen neemt ook altijd een fles sterke drank mee, om onderweg gezamenlijk een shotje achterover te gooien.
Laatst deden ze dat in de Weserstraße. Ze waren vrolijk dronken en gedroegen zich daar ook naar. ‘Opeens hoorden we vanaf een balkon boven ons iemand schreeuwen: “Fuck you, tourists!” Daarna werd er een bierflesje naar beneden gegooid.’ Niemand geraakt, maar een paar meter verder stond de groep nog een verrassing te wachten: er kwam goed gemikte plens water naar beneden. Verbaasd keek de groep omhoog en vertrok toen maar. Owen, eufemistisch: ‘Het was geen warm welkom.’
Sinds de val van de Muur publiceert de Berlijnse toeristenbranche elk jaar weer indrukwekkende bezoekerscijfers. In 2012 worden er ruim tien miljoen bezoekers verwacht, een record. Volgens <a href="https://www.visitberlin.de/en" class="normal" title="https://www.visitberlin.de/en">visitBerlin</a>, het bureau dat de stad promoot, is de Duitse hoofdstad na Parijs en Londen de meest bezochte stad in Europa. Het succesverhaal heeft een zorgwekkende keerzijde: steeds meer Berlijners lijken zich mateloos te ergeren aan hun bezoek en in steeds meer gevallen slaat die ergernis om in iets dat verdacht veel weg heeft van vreemdelingenhaat. In 2010 publiceerde het antifascistische tijdschrift Interim een artikel met anonieme tips over hoe je toeristen het beste kunt verjagen – portemonnees en telefoons stelen, bussen bekogelen en hotels belagen. Het blad zorgde daarmee voor een golf van verontwaardiging in de Duitse media.
In oktober van hetzelfde jaar maakten de uitbaters van café Freies Neukölln een volgens sommigen geniaal ironisch maar volgens anderen ronduit beledigend filmpje. Titel: <a href="https://vimeo.com/16116523" class="normal" title="https://vimeo.com/16116523">Offending the Clientele</a>. Een voice-over die stijf staat van ingehouden haat beschrijft daarin de veranderingen in de Weserstraße in Neukölln. De strekking: hipsters, toeristen en kunstenaars denderen de wijk binnen en de oorspronkelijke bewoners, veel armere allochtonen of ras-Berlijners met een bijstandsuitkering, voelen zich gepasseerd en kotsen ervan. De uitbaters bieden ook hun excuses aan: ‘Sorry dat we, door ons hier als eerste normale bar te vestigen, deze ellende in gang gezet hebben. Het was niet onze bedoeling om met deze bar een hotspot te creëren.’
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
Gingen ze maar gewoon naar de Brandenburger Tor of naar Mitte met hun verdomde rolkoffers
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
In de aanloop naar het hoogseizoen van 2011 barstte de bom. De Groenen – een partij die tolerantie normaal gesproken hoog in het vaandel heeft – organiseerden een bijeenkomst met de naam ‘Hilfe, die Touris kommen’, bestemd voor bewoners van de Wrangelkiez. Dat is een buurt in Kreuzberg die net als Neukölln vooral onder jonge feestvierders populair is. De bijeenkomst was bedoeld om het onderwerp bespreekbaar te maken, maar buurtbewoners kookten van woede en de opkomst was hoger dan verwacht. ‘Het is hier geen dierentuin!’ riep een man. ‘De toeristen moeten op Alexanderplatz of de Kurfürstendamm blijven, waar ze horen!’ Er werd zelfs geopperd om een algeheel toeristenverbod in te voeren. En dat in een linkse alternatieve wijk als Kreuzberg, waar Turken en ras-Berlijners al jarenlang gemoedelijk samenleven. 
Overal in de stad doken vervolgens stickers op met een duidelijke boodschap: Berlijn houdt niet van jou. Een paar maanden later werden er in Neukölln zelfs paspoortcontroles gehouden. Zugezogene (import-Berlijners) werden door vermoedelijk antifascisten dwingend verzocht zich niet meer in de wijk te vertonen. Twee Franse dames die er pas een galerie hadden geopend, ontvingen in 2011 een anonieme brief waarin werd gevraagd wat ze hier eigenlijk kwamen doen. Ze werden ook gewaarschuwd: ‘Zaken als deze tolereren wij hier niet.’ Afgelopen mei werd een 32-jarige architect in de tram belaagd door twee mannen. ‘Jij klote-nieuwkomer, door jou stijgen hier de huurprijzen! Maar nu tref je de buurtreiniging.’ De architect werd op zijn linkeroog geslagen waarbij zijn bril brak. Hij woont al zeven jaar in Berlijn, maar zijn belagers zagen hem aan voor een nieuwkomer, iemand die de stad en hun wijk verandert.
Gentrification is daarbij het sleutelwoord. Gentrification, het proces van de opwaardering van wijken, is een begrip dat in de meeste wereldsteden niet wordt gebruikt door de slachtoffers ervan, het is meer een term voor wetenschappers in hun ivoren torens. Maar in Berlijn wordt het woord vrijwel wekelijks tijdens een demonstratie met minachting gescandeerd, of tijdens een buurtvergadering besproken om te bedenken hoe het fenomeen tegen kan worden gegaan.
</div>
<figure id="post-50003 media-50003" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2012/08/60925d0e-c404-4e37-915d-94d715db4972_005_MG_8513_preview1.jpg" alt="Foto: Daniel Rosenthal" /><figcaption>Foto: Daniel Rosenthal</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
Claudia Simon is in 2007 naar Neukölln verhuisd, heeft er nu een tweedehandswinkel en werkt als kunstenares. Volgens sommigen van haar buurtbewoners behoort ze tot de groep die de gentrification in gang heeft gezet. Laatst liep ze met andere kunstenaars in een vrolijke optocht door de wijk, er speelde een brassband en ze vierden dat het kunstseizoen zou beginnen. ‘Op de Reuterplatz zat een club oudere mannen. Ze dronken bier en staken net hun barbecue aan. Ze waren boos en maakten afkeurende geluiden: “Kijk, door dit soort lui gaan de huren omhoog!” Ze wezen naar ons.’
Eén keer is Simon bang geweest. Tijdens de voorbereidingen van 48 Stunden Neukölln, een populair kunstfestival, las ze op internet een discussie over het evenement. Nadat het programma online was gezet, schreven ‘antifa-lui’ dat ze nu precies wisten waar ze herrie moesten gaan schoppen. Er werd zelfs gesproken van plunderingen. Uiteindelijk bleef het rustig. Ergens begrijpt Simon de onvrede wel. ‘Zij hebben er natuurlijk niet voor gekozen dat alles anders en duurder wordt in de buurt. Aan de andere kant: de infrastructuur is beter, de straten schoner en het is veiliger voor kinderen op straat. Wat wil je nog meer?’
De buurtbewoners maken zich volgens Simon niet alleen zorgen over gentrification. ‘De trendy plekken om uit te gaan liggen niet in het centrum maar hier, midden in een woonwijk. Dat geeft ontzettend veel geluidsoverlast. Huisbazen denken niet goed na over wie ze in een pand zetten. Tot een jaar of vijf geleden stond alles leeg en waren ze zielsgelukkig als ze hun pand aan iemand kwijt konden. Het interesseerde ze niet dat er in een erbarmelijk geïsoleerd pand een bar werd gevestigd.’
Vrijdagavond in de Weserstraße, het epicentrum van het feestgedruis in Neukölln. Een uitgelaten club kroeggangers duikelt het ene café na het andere in. Sophie (28), roze haar en een neusring, zit in een stoel op de stoep voor een ‘linkse projectruimte’ in een rustige zijstraat. ‘In die straat zul je mij niet snel meer zien.’ Sophie, zelfbenoemd antifasciste, is bezorgd maar vooral boos, omdat ‘zuiptoeristen’ de straten van de wijk waar ze sinds zeven jaar woont tegenwoordig platlopen. ‘Soms moet ik schreeuwen als ze met zijn allen op de stoep staan, anders kom ik er niet langs. Gingen ze maar gewoon naar de Brandenburger Tor of naar Mitte (het centrum van de stad, red.) met hun verdomde rolkoffers.’
Vriendin Lena (28), warrig blond haar en een bosje dreads dat in haar nek begint, valt Sophie bij: ‘Ze vinden de “subcultuur” hier helemaal geweldig. Dat zogenaamde “authentieke”, daar komen ze voor. Met zakken vol geld komen ze hier profiteren van de lage prijzen. Omdat het ze niet kan schelen wat ze moeten betalen, worden hier straks de prijzen omhoog gegooid. Let maar op.’ Sophie: ‘Als die toeristen blijven komen, is er hier over vijf jaar geen zak meer aan want dan is het net zo gelikt als Mitte. Niet dat wij dat meemaken, want wij kunnen de huur dan niet meer betalen.’
Lena en Sophie (gefingeerde namen want ze zijn bang voor represailles van ‘nazi’s’) hebben hun wijk in rap tempo zien veranderen. Sophie: ‘Tot 2006 was het grauw en saai aan en rond de Weserstraße; dat hadden we graag zo gehouden.’ Maar de ‘rijkere buitenstaanders met hun iPhones, zonder respect voor hun omgeving’ kwamen. Steeds meer avontuurlijke toeristen waagden zich in de wijk en tegelijkertijd verschenen de eerste boosaardige leuzen op de muren. ‘All tourists are bastards’, ‘Touristen fisten’, ‘Fuck you tourists!’ en zelfs ‘Touris Raus’. Niet geschilderd door Lena en Sophie, maar ze begrijpen het wel.
</div>
<figure id="post-50003 media-50003" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2012/08/ce329122-86a2-4057-812b-b7adee7cc343_001_MG_8662_preview1.jpg" alt="Een bewoner van de snel veranderende achterstandswijk Neukölln in Berlijn passeert een café met jonge Amerikanen en Canadezen op het terras. Foto: Daniel Rosenthal" /><figcaption>Een bewoner van de snel veranderende achterstandswijk Neukölln in Berlijn passeert een café met jonge Amerikanen en Canadezen op het terras. Foto: Daniel Rosenthal</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
Volgens Katharina Dreger van visitBerlin ‘zweeft de wijk tussen ontwikkeld en authentiek; multiculturalisme op zijn best’. Ze ziet een enorme toeristische potentie in Neukölln. Ook wijkburgemeester Heinz Buschkowsky is in zijn nopjes met de opwaardering en voorspelt een rooskleurige toekomst: ‘Als in 2013 hier vlakbij het nieuwe Willy Brandt-vliegveld opent, dan wordt Neukölln de toegangspoort tot de stad.’
Lena en Sophie halen hun neus op voor de woorden van het toeristenbureau en de burgemeester. In hun projectruimte organiseren ze bijeenkomsten voor wijkbewoners, zodat ze samen een vuist kunnen vormen tegen de nieuwkomers en de veranderingen die zij met zich meebrengen. ‘Een figuurlijke vuist, want we zijn principieel tegen geweld.’
David Blume (25), Bo Palahniuk (28) en Jannek Korski (31) – ze gebruiken pseudoniemen uit angst voor represailles van bijvoorbeeld antifa-leden of extreem-rechtse lieden – maken zich ernstige zorgen over sommige ontwikkelingen in hun wijk. Ze merken dat er een gevaarlijk bekend gevoel van vreemdelingenhaat heerst. Daarom besloten ze afgelopen mei tot actie en richtten ze de organisatie Hipster Antifa Neukölln op. Een tegenstrijdige naam, omdat antifa-leden principieel tegen rijke hipsters met hun MacBooks en iPhones zijn. Die tegenstelling is ook de bedoeling. Op hun <a href="https://www.facebook.com/hipsterantifa" class="normal" title="https://www.facebook.com/hipsterantifa">Facebookpagina</a> plaatsen Blume, Palahniuk en Korski foto’s van bewijzen van vreemdelingenhaat, zoals graffiti en stickers. Het drietal probeert de discussie over het onderwerp naar een ander niveau te tillen. Korski: ‘De manier waarop het debat op dit moment gevoerd wordt, is beangstigend. We snappen het probleem van gentrification, maar we vinden het zorgwekkend dat de schuld wordt gegeven aan een bepaalde groep. Toeristen, hipsters, of gewoon mensen die er niet arm genoeg uitzien, krijgen de schuld van veranderingen in de wijk, maar persoonlijk valt ze eigenlijk niets te verwijten. Ze zijn door het economische systeem naar deze buurt gedreven.’ Blume: ‘Soms worden de tekenen van haat in onze wijk afgedaan als incidenten veroorzaakt door een kleine gestoorde groep, maar wij nemen het uiterst serieus. We voelen dat er elk moment iets heel vervelends kan gaan gebeuren.’
Om zichtbaar te worden in de wijk en zo nieuwe reacties uit te lokken, bedachten ze een logo dat ze op verschillende gevels spoten. De afbeelding is een variant op het bekende Good Night White Pride-logo (actie van de Duitse hardcore muziekscene, die niet met neonazi’s geassocieerd wilde worden). Op het Berlijnse logo staan de woorden ‘Tourists against  xenophobia. Smash Heimatschutz. Hipster Antifa Neukölln’. Tot nu toe werkt het, de Facebookpagina krijgt er elke dag ruim tien nieuwe leden bij en de discussie is losgebarsten. 
Palahniuk en Korski vinden het moeilijk om aan te wijzen welke groep mensen precies een hekel heeft aan toeristen. Onlangs kreeg een vriend van de ‘Hipster Antifa’s’ een bierflesje naar zijn hoofd gesmeten; hij bestuurde een riksja en er zat een toerist achterin. De dader had met zijn kale kop veel weg van een ‘nazi’. ‘Maar ook antifa-leden staan bekend om hun soms gewelddadige afkeer tegen de veranderingen,’ legt Blume uit. Korski: ‘Dat de groep moeilijk aan te wijzen is, vinden we onheilspellend. We merken dat steeds meer mensen – ook vrienden van ons – het normaal vinden om aan de keukentafel gemene opmerkingen over toeristen te maken. Over hun kleding, of over hoe ze zich gedragen. Als een grote groep het zwarte schaap heeft bepaald, weet je niet wat er kan gebeuren. Of eigenlijk weten we dat wel.’
Ben Owen, van de kroegentochten in Neukölln, denkt dat het allemaal wel mee zal vallen. ‘In Freies Neukölln (het café van het filmpje over nieuwkomers) hebben ze onlangs een Australiër aangenomen. Hij spreekt amper Duits. Weet je wat het is? Berlijners moeten gewoon even wennen, zo lang komen hier nog geen toeristen.’ 
</div>

Berlijnse vreemdelingenhaat

Berlijnse vreemdelingenhaat
Elke week gaat reisleider Ben Owen, een Australiër die twee jaar geleden verhuisde naar Berlijn, met de gasten van Grand Hostel Berlin op kroegentocht. Sinds november vorig jaar neemt hij ze mee naar Neukölln, een wijk die lang bekendstond als achterstandsbuurt maar in korte tijd een trekpleister is geworden voor jonge reizigers op zoek naar vertier. De procentuele groei van toeristen is er in verhouding tot andere wijken het grootst. &#8216;Het was lang niet cool om naar Neukölln te gaan. Veel criminaliteit en weinig cafés. Maar twee jaar geleden werd het er reasonably cool en sinds kort is het écht cool. Je vindt er het rauwe waar de stad zo bekend om is.&#8217; Owen stuurt zijn tocht onder meer langs plekken waar tweedehands meubels schijnbaar lukraak bij elkaar zijn gezet en waar bier niet uit de tap maar uit de koelkast komt. &#8216;Echt Berlijns en authentiek.&#8217;
Als de groep richting de Weserstraße beweegt, waar een cluster van bars zit en midden in een woonwijk een heus uitgaansgebied is ontstaan, drinken de deelnemers meestal alcohol op straat, want dat mag in Berlijn. Owen neemt ook altijd een fles sterke drank mee, om onderweg gezamenlijk een shotje achterover te gooien.
Laatst deden ze dat in de Weserstraße. Ze waren vrolijk dronken en gedroegen zich daar ook naar. &#8216;Opeens hoorden we vanaf een balkon boven ons iemand schreeuwen: &#8220;Fuck you, tourists!&#8221; Daarna werd er een bierflesje naar beneden gegooid.&#8217; Niemand geraakt, maar een paar meter verder stond de groep nog een verrassing te wachten: er kwam goed gemikte plens water naar beneden. Verbaasd keek de groep omhoog en vertrok toen maar. Owen, eufemistisch: &#8216;Het was geen warm welkom.&#8217;
Toeristje pesten
Sinds de val van de Muur publiceert de Berlijnse toeristenbranche elk jaar weer indrukwekkende bezoekerscijfers. In 2012 worden er ruim tien miljoen bezoekers verwacht, een record. Volgens visitBerlin, het bureau dat de stad promoot, is de Duitse hoofdstad na Parijs en Londen de meest bezochte stad in Europa. Het succesverhaal heeft een zorgwekkende keerzijde: steeds meer Berlijners lijken zich mateloos te ergeren aan hun bezoek en in steeds meer gevallen slaat die ergernis om in iets dat verdacht veel weg heeft van vreemdelingenhaat. In 2010 publiceerde het antifascistische tijdschrift Interim een artikel met anonieme tips over hoe je toeristen het beste kunt verjagen &#8211; portemonnees en telefoons stelen, bussen bekogelen en hotels belagen. Het blad zorgde daarmee voor een golf van verontwaardiging in de Duitse media.
In oktober van hetzelfde jaar maakten de uitbaters van café Freies Neukölln een volgens sommigen geniaal ironisch maar volgens anderen ronduit beledigend filmpje. Titel: Offending the Clientele. Een voice-over die stijf staat van ingehouden haat beschrijft daarin de veranderingen in de Weserstraße in Neukölln. De strekking: hipsters, toeristen en kunstenaars denderen de wijk binnen en de oorspronkelijke bewoners, veel armere allochtonen of ras-Berlijners met een bijstandsuitkering, voelen zich gepasseerd en kotsen ervan. De uitbaters bieden ook hun excuses aan: &#8216;Sorry dat we, door ons hier als eerste normale bar te vestigen, deze ellende in gang gezet hebben. Het was niet onze bedoeling om met deze bar een hotspot te creëren.&#8217;
In de aanloop naar het hoogseizoen van 2011 barstte de bom. De Groenen &#8211; een partij die tolerantie normaal gesproken hoog in het vaandel heeft &#8211; organiseerden een bijeenkomst met de naam &#8216;Hilfe, die Touris kommen&#8217;, bestemd voor bewoners van de Wrangelkiez. Dat is een buurt in Kreuzberg die net als Neukölln vooral onder jonge feestvierders populair is. De bijeenkomst was bedoeld om het onderwerp bespreekbaar te maken, maar buurtbewoners kookten van woede en de opkomst was hoger dan verwacht. &#8216;Het is hier geen dierentuin!&#8217; riep een man. &#8216;De toeristen moeten op Alexanderplatz of de Kurfürstendamm blijven, waar ze horen!&#8217; Er werd zelfs geopperd om een algeheel toeristenverbod in te voeren. En dat in een linkse alternatieve wijk als Kreuzberg, waar Turken en ras-Berlijners al jarenlang gemoedelijk samenleven.
Overal in de stad doken vervolgens stickers op met een duidelijke boodschap: Berlijn houdt niet van jou. Een paar maanden later werden er in Neukölln zelfs paspoortcontroles gehouden. Zugezogene (import-Berlijners) werden door vermoedelijk antifascisten dwingend verzocht zich niet meer in de wijk te vertonen. Twee Franse dames die er pas een galerie hadden geopend, ontvingen in 2011 een anonieme brief waarin werd gevraagd wat ze hier eigenlijk kwamen doen. Ze werden ook gewaarschuwd: &#8216;Zaken als deze tolereren wij hier niet.&#8217; Afgelopen mei werd een 32-jarige architect in de tram belaagd door twee mannen. &#8216;Jij klote-nieuwkomer, door jou stijgen hier de huurprijzen! Maar nu tref je de buurtreiniging.&#8217; De architect werd op zijn linkeroog geslagen waarbij zijn bril brak. Hij woont al zeven jaar in Berlijn, maar zijn belagers zagen hem aan voor een nieuwkomer, iemand die de stad en hun wijk verandert.
Ivoren toren
Gentrification is daarbij het sleutelwoord. Gentrification, het proces van de opwaardering van wijken, is een begrip dat in de meeste wereldsteden niet wordt gebruikt door de slachtoffers ervan, het is meer een term voor wetenschappers in hun ivoren torens. Maar in Berlijn wordt het woord vrijwel wekelijks tijdens een demonstratie met minachting gescandeerd, of tijdens een buurtvergadering besproken om te bedenken hoe het fenomeen tegen kan worden gegaan.
Claudia Simon is in 2007 naar Neukölln verhuisd, heeft er nu een tweedehandswinkel en werkt als kunstenares. Volgens sommigen van haar buurtbewoners behoort ze tot de groep die de gentrification in gang heeft gezet. Laatst liep ze met andere kunstenaars in een vrolijke optocht door de wijk, er speelde een brassband en ze vierden dat het kunstseizoen zou beginnen. &#8216;Op de Reuterplatz zat een club oudere mannen. Ze dronken bier en staken net hun barbecue aan. Ze waren boos en maakten afkeurende geluiden: &#8220;Kijk, door dit soort lui gaan de huren omhoog!&#8221; Ze wezen naar ons.&#8217;
Eén keer is Simon bang geweest. Tijdens de voorbereidingen van 48 Stunden Neukölln, een populair kunstfestival, las ze op internet een discussie over het evenement. Nadat het programma online was gezet, schreven &#8216;antifa-lui&#8217; dat ze nu precies wisten waar ze herrie moesten gaan schoppen. Er werd zelfs gesproken van plunderingen. Uiteindelijk bleef het rustig.
Ergens begrijpt Simon de onvrede wel. &#8216;Zij hebben er natuurlijk niet voor gekozen dat alles anders en duurder wordt in de buurt. Aan de andere kant: de infrastructuur is beter, de straten schoner en het is veiliger voor kinderen op straat. Wat wil je nog meer?&#8217;
De buurtbewoners maken zich volgens Simon niet alleen zorgen over gentrification. &#8216;De trendy plekken om uit te gaan liggen niet in het centrum maar hier, midden in een woonwijk. Dat geeft ontzettend veel geluidsoverlast. Huisbazen denken niet goed na over wie ze in een pand zetten. Tot een jaar of vijf geleden stond alles leeg en waren ze zielsgelukkig als ze hun pand aan iemand kwijt konden. Het interesseerde ze niet dat er in een erbarmelijk geïsoleerd pand een bar werd gevestigd.&#8217;
Rolkofferzuiptoerist
Vrijdagavond in de Weserstraße, het epicentrum van het feestgedruis in Neukölln. Een uitgelaten club kroeggangers duikelt het ene café na het andere in. Sophie (28), roze haar en een neusring, zit in een stoel op de stoep voor een &#8216;linkse projectruimte&#8217; in een rustige zijstraat. &#8216;In die straat zul je mij niet snel meer zien.&#8217; Sophie, zelfbenoemd antifasciste, is bezorgd maar vooral boos, omdat &#8216;zuiptoeristen&#8217; de straten van de wijk waar ze sinds zeven jaar woont tegenwoordig platlopen. &#8216;Soms moet ik schreeuwen als ze met zijn allen op de stoep staan, anders kom ik er niet langs. Gingen ze maar gewoon naar de Brandenburger Tor of naar Mitte (het centrum van de stad, red.) met hun verdomde rolkoffers.&#8217; Vriendin Lena (28), warrig blond haar en een bosje dreads dat in haar nek begint, valt Sophie bij: &#8216;Ze vinden de &#8220;subcultuur&#8221; hier helemaal geweldig. Dat zogenaamde &#8220;authentieke&#8221;, daar komen ze voor. Met zakken vol geld komen ze hier profiteren van de lage prijzen. Omdat het ze niet kan schelen wat ze moeten betalen, worden hier straks de prijzen omhoog gegooid. Let maar op.&#8217; Sophie: &#8216;Als die toeristen blijven komen, is er hier over vijf jaar geen zak meer aan want dan is het net zo gelikt als Mitte. Niet dat wij dat meemaken, want wij kunnen de huur dan niet meer betalen.&#8217;
Lena en Sophie (gefingeerde namen want ze zijn bang voor represailles van &#8216;nazi&#8217;s&#8217;) hebben hun wijk in rap tempo zien veranderen. Sophie: &#8216;Tot 2006 was het grauw en saai aan en rond de Weserstraße; dat hadden we graag zo gehouden.&#8217; Maar de &#8216;rijkere buitenstaanders met hun iPhones, zonder respect voor hun omgeving&#8217; kwamen. Steeds meer avontuurlijke toeristen waagden zich in de wijk en tegelijkertijd verschenen de eerste boosaardige leuzen op de muren. &#8216;All tourists are bastards&#8217;, &#8216;Touristen fisten&#8217;, &#8216;Fuck you tourists!&#8217; en zelfs &#8216;Touris Raus&#8217;. Niet geschilderd door Lena en Sophie, maar ze begrijpen het wel.
Volgens Katharina Dreger van visitBerlin &#8216;zweeft de wijk tussen ontwikkeld en authentiek; multiculturalisme op zijn best&#8217;. Ze ziet een enorme toeristische potentie in Neukölln. Ook wijkburgemeester Heinz Buschkowsky is in zijn nopjes met de opwaardering en voorspelt een rooskleurige toekomst: &#8216;Als in 2013 hier vlakbij het nieuwe Willy Brandt-vliegveld opent, dan wordt Neukölln de toegangspoort tot de stad.&#8217;
Lena en Sophie halen hun neus op voor de woorden van het toeristenbureau en de burgemeester. In hun projectruimte organiseren ze bijeenkomsten voor wijkbewoners, zodat ze samen een vuist kunnen vormen tegen de nieuwkomers en de veranderingen die zij met zich meebrengen. &#8216;Een figuurlijke vuist, want we zijn principieel tegen geweld.&#8217;
Vreemdelingenhaat
David Blume (25), Bo Palahniuk (28) en Jannek Korski (31) &#8211; ze gebruiken pseudoniemen uit angst voor represailles van bijvoorbeeld antifa-leden of extreem-rechtse lieden &#8211; maken zich ernstige zorgen over sommige ontwikkelingen in hun wijk. Ze merken dat er een gevaarlijk bekend gevoel van vreemdelingenhaat heerst. Daarom besloten ze afgelopen mei tot actie en richtten ze de organisatie Hipster Antifa Neukölln op. Een tegenstrijdige naam, omdat antifa-leden principieel tegen rijke hipsters met hun MacBooks en iPhones zijn. Die tegenstelling is ook de bedoeling. Op hun Face­bookpagina (www.facebook.com/hipsterantifa) plaatsen Blume, Palahniuk en Korski foto&#8217;s van bewijzen van vreemdelingenhaat, zoals graffiti en stickers. Het drietal probeert de discussie over het onderwerp naar een ander niveau te tillen. Korski: &#8216;De manier waarop het debat op dit moment gevoerd wordt, is beangstigend. We snappen het probleem van gentrification, maar we vinden het zorgwekkend dat de schuld wordt gegeven aan een bepaalde groep. Toeristen, hipsters, of gewoon mensen die er niet arm genoeg uitzien, krijgen de schuld van veranderingen in de wijk, maar persoonlijk valt ze eigenlijk niets te verwijten. Ze zijn door het economische systeem naar deze buurt gedreven.&#8217; Blume: &#8216;Soms worden de tekenen van haat in onze wijk afgedaan als incidenten veroorzaakt door een kleine gestoorde groep, maar wij nemen het uiterst serieus. We voelen dat er elk moment iets heel vervelends kan gaan gebeuren.&#8217;
Om zichtbaar te worden in de wijk en zo nieuwe reacties uit te lokken, bedachten ze een logo dat ze op verschillende gevels spoten. De afbeelding is een variant op het bekende Good Night White Pride-logo (actie van de Duitse hardcore muziekscene, die niet met neonazi&#8217;s geassocieerd wilde worden). Op het Berlijnse logo staan de woorden &#8216;Tourists against xenophobia. Smash Heimatschutz. Hipster Antifa Neukölln&#8217;. Tot nu toe werkt het, de Facebookpagina krijgt er elke dag ruim tien nieuwe leden bij en de discussie is losgebarsten.
Palahniuk en Korski vinden het moeilijk om aan te wijzen welke groep mensen precies een hekel heeft aan toeristen. Onlangs kreeg een vriend van de &#8216;Hipster Antifa&#8217;s&#8217; een bierflesje naar zijn hoofd gesmeten; hij bestuurde een riksja en er zat een toerist achterin. De dader had met zijn kale kop veel weg van een &#8216;nazi&#8217;. &#8216;Maar ook antifa-leden staan bekend om hun soms gewelddadige afkeer tegen de veranderingen,&#8217; legt Blume uit. Korski: &#8216;Dat de groep moeilijk aan te wijzen is, vinden we onheilspellend. We merken dat steeds meer mensen &#8211; ook vrienden van ons &#8211; het normaal vinden om aan de keukentafel gemene opmerkingen over toeristen te maken. Over hun kleding, of over hoe ze zich gedragen. Als een grote groep het zwarte schaap heeft bepaald, weet je niet wat er kan gebeuren. Of eigenlijk weten we dat wel.&#8217;
Ben Owen, van de kroegentochten in Neukölln, denkt dat het allemaal wel mee zal vallen. &#8216;In Freies Neukölln (het café van het filmpje over nieuwkomers) hebben ze onlangs een Australiër aangenomen. Hij spreekt amper Duits. Weet je wat het is? Berlijners moeten gewoon even wennen, zo lang komen hier nog geen toeristen.&#8217;

Toeristje pesten als nieuwe volkssport

Heeft succes uw leven veranderd?
‘Mijn succes stelt me in staat te doen wat ik het liefste doe: schrijven. De keerzijde is dat ik soms het gevoel heb te leven en te werken onder een vergrootglas. Ik word in de gaten gehouden door mijn lezers, mijn critici, de media en een ieder die hoopt wat geld aan me te verdienen. Ik moet nu mijn grenzen beter bewaken en ben ook wantrouwiger geworden. Ik heb vrienden verloren, maar er ook een aantal bij gekregen. Het schrijven blijf ik fascinerend vinden, hoewel het soms irritant is onder druk te moeten werken. Terugkijkend op de afgelopen tien jaar kan ik zeggen dat mijn leven zich op alle terreinen enorm heeft verdiept. Omhoogvallen maakt dat je je in een razend tempo moet zien te ontwikkelen, dat je tegen wil en dank een spoedcursus psychologische inzichten doormaakt.’
U krijgt van recensenten veel kritiek te verdragen.
‘Ik lees ze niet of nauwelijks. En mijn lezers volgens mij ook niet. Ik weet inmiddels uit welke hoek de wind waait, en dat mijn boeken bij sommige figuren nooit een eerlijke kans zullen krijgen. Dat heeft te maken met geslacht, leeftijd en een zekere mate van afgunst en ja, zelfs agressie.’
Koorts speelt op Ibiza, waar hoofdpersoon Dorien haar vrijheid viert. Zelf heeft u er ook een huisje.
‘Ik was op zoek naar een plek waar ik me kan verschuilen, waar de zon bijna altijd schijnt, die binnen enkele uren bereikbaar is en waar je je als vrouw ongestoord alleen kunt bewegen. Die plek bleek op Ibiza te zijn. Je vindt er een enorme diversiteit aan mensen en ­sferen. Je kunt er spiritueel detoxen tussen de yogi’s, je in de Middeleeuwen wanen wanneer je langs de eeuwenoude finca’s en olijfbomen loopt en nog geen uur later tussen de champagne spuitende patsers staan. Al die subculturen naast elkaar, dat inspireert.Ik las dat er in de zomer veel ongelukken zijn met meiden die dronken of stoned van het balkon lazeren. Toen wij een paar weken later een vriendin kwijtraakten in het feestgewoel rondom club Pacha, kon ik beginnen aan Koorts. Die vriendin kwam binnen enkele uren boven water, gelukkig.’
Welk boek zou u nog willen schrijven?
‘Mijn autobiografie, waarin ik mijn columnstijl meng met mijn thrillerstijl. Het boek waarom mensen daverend kunnen lachen en hete tranen kunnen plengen, terwijl ze op het puntje van hun stoel zitten.’

‘Mijn leven heeft zich verdiept’; SPECIAL DETECTIVE & THRILLERGIDS 2012

Manon Jonker, de hoofdpersoon in De ooggetuige is slechtziend. Waarom koos u daarvoor?
‘Ik las een boek over een vrouw die haar geheugen heeft verloren (Voor ik ga slapen van S.J. Watson, KB) en dat zette me aan het denken over iets anders: wat als je je zicht verliest en je wordt het slachtoffer van een misdrijf? Ik plaatste er een bericht over op Twitter en zo leerde ik Annemiek van Munster kennen, een vrouw die heel slecht ziet en daar een boek over heeft geschreven. We spraken af en ze vertelde me over haar leven. Ze is blind aan een oog en het andere functioneert maar voor tien procent. Daardoor is ze afhankelijk van haar stok en haar hond. Dat intrigeerde me en ik besloot me door haar te laten inspireren.’
Hoe leefde u zich in?
‘Samen met Annemiek ben ik Amsterdam in gegaan, ik had een simulatiebril op. We zagen daardoor ongeveer evenveel, bijna niets dus. Ik hield haar arm vast en had in mijn andere hand een stok. Ik ervoer hoehet is om je over te geven aan je omgeving. Ontzettend eng. Ik merkte hoe weinig de mensen om me heen rekening met me hielden. Liep ik daar met mijn zonnebril en mijn stok, botste iedereen gewoon tegen me aan. Die ribbelstroken zijn ook slecht geregeld, die stoppen soms zomaar. Of mensen zetten hun fiets erop.’
Moet een verhaal waarheidsgetrouw zijn?
‘Als ik een verhaal schrijf, doe ik vaak uitgebreid onderzoek. Ik wil dat de dingen kloppen. Annemiek heeft de eerste versie van De ooggetuige dan ook flink geredigeerd – ze liet het door een spraakprogramma voorlezen. Ik beschreef bijvoorbeeld wat voor uitdrukking iemand op zijn gezicht had, dat kan natuurlijk niet. Er zat een scène in waarin de hoofdpersoon boos haar mobieltje naast zich op de bank gooit, de telefoon stuitert een keer en valt dan op de grond. “Dat zie ik echt niet, hoor,” was Annemieks reactie daarop. Ik heb het aangepast.’
Waarom zijn uw hoofdpersonen meestal slachtoffers?
‘Ik kan me daar zelf beter mee identificeren. Ik heb net als iedereen een donker randje op mijn ziel, maar ben geen slechterik. Ik trap op tijd op de rem, daarom vind ik het moeilijk om me in te leven in een crimineel. Aan de andere kant is het wel een uitdaging. Misschien iets voor een volgend boek.’

‘Ik wil dat de dingen kloppen’; SPECIAL DETECTIVE & THRILLERGIDS 2012

Uw eerste boek kwam uit in 1996. Wat is er sindsdien veranderd?
‘Ik heb genoeg verdiend om te gaan rente-nieren. Dat wil ik niet, want ik ben energieker dan ooit; mijn hoofd zit barstensvol ideeën en ik heb nog nooit zo hard gewerkt als nu. Meestal aan verschillende boeken tegelijkertijd en soms ook nog aan een toneelstuk of een televisieserie. Dat vind ik niet te veel, maar juist motiverend. Ik ben een goede multitasker.’
Hoe houdt u het vol?
‘Ik reis constant, ontmoet steeds nieuwe mensen. Daardoor krijg ik aan de lopende band ideeën voor nieuwe verhalen en die moeten eruit. Dat klinkt als een cliché, maar het is de reden dat ik altijd door wil gaan. Er is een tijd geweest dat ik gas terug moest nemen, ik stopte helemaal niet meer met schrijven en mijn gezin leed eronder. Ik werkte toen thuis en kon mijn werk en privé niet scheiden, daarom besloot ik een kantoor te zoeken. Om zes uur doe ik daar de deur achter me dicht en ben ik vrij. Dat ik tegenwoordig een assistente en een officemanager heb, scheelt enorm. Ik kan me volledig toeleggen op schrijven – als ik geen interviews geef.’
Op welk boek bent u het meest trots?
‘Dat is net zoiets als vragen van welk kind ik het meest houd. Ik heb wel een lichte voorkeur, maar die deel ik niet met anderen. Het interessantst om te schrijven vond ik In het hart, een familiedrama. Dat was geen thriller maar juist een erg lyrisch boek. Mensen­ zeggen dat het raakt aan de stijl van To kill a mockingbird. Ik schrijf graag boeken die mensen laten nadenken over belangrijke zaken; In het hart is zo’n boek.’
De provocatie speelt tegen de achtergrond van de steenkoolindustrie in Virginia. Is dat ook een belangrijke zaak?
‘Drake, het stadje waar het verhaal zich afspeelt, is een combinatie van verschillende plaatsen in Virginia die ik bezocht. Plaatsen die een levendige steenkoolindustrie hebben en daar ook van afhankelijk zijn. De mensen die er wonen, zijn haast afgesloten van de rest van de wereld omdat ze vrijwel nooit de gemeente uit gaan. Het is een complexe industrie: er worden veel banen gecreëerd maar tegelijkertijd wordt het milieu verwoest. Ik wil mensen kennis laten maken met dat soort plekken.’

‘Ik ben een goede multitasker’; SPECIAL DETECTIVE & THRILLERGIDS 2012

Waarom wilde u over kindermisbruik schrijven?
‘Dat wilde ik niet. Tenminste, ik was het niet van plan. Ik wilde schrijven over een eigenaardige man in een vreemd land, en ik bleef maar denken aan Ray Lennox, een karakter uit mijn roman Smeris dat ik verder wilde onderzoeken. Ray kwam op mij over als een man met veel geheimen. Ik zat in mijn appartement in Miami te kijken naar een televisieprogramma over zedendelinquenten en plots vielen alle puzzelstukjes op hun plek.’
Terwijl u Misdaad schreef, verdween Madeleine McCann. Daarna lukte het u zes maanden niet om verder te werken aan uw boek, vertelde u in interviews. Wanneer pakte u de draad weer op?
‘Er werd gedacht dat Madeleine was ontvoerd door een pedofiel en ik zag hoeveel verdriet de familie daarvan had. Van de ene dag op de andere leek Misdaad een grote hoop gelul. Na zes maanden kwam ik tot de conclusie dat ik het boek gewoon had geschreven als Madeleine niet was verdwenen en ging ik verder. Het klimaat van angst dat door misdaden als deze ontstaat, is bijna net zo gruwelijk als de misdaad zelf. Ik besloot dat ik daar geen onderdeel van wilde zijn, dat ik niet in mijn broek moest schijten.’
Voor Misdaad sprak u pedofielen en slachtoffers.
‘Om voor de hand liggende redenen was het heel moeilijk om die mensen te ontmoeten. Ik heb bewondering gekregen voor de slachtoffers, ze vechten terug en zijn vastbesloten om de verschrikkelijke dingen die ze hebben meegemaakt te verwerken, ze laten de gebeurtenissen hun leven niet verpesten. Het was zwaar om naar hun verhalen te luisteren. De pedo’s vond ik arrogant en walgelijk. Ze lieten merken dat ze hun verlangen naar kinderen best oké vonden. Ik geloof niet dat ze te behandelen zijn of zullen veranderen.’
Misdaad wordt zowel een thriller als een roman genoemd. Wat vindt u?
‘Het is een roman. Thrillers worden geschreven volgens bepaalde regels en bieden een onwaarachtige oplossing zodat de inwoners van duffe voorsteden ’s nachts lekker kunnen slapen. Ze zijn per definitie conservatief. Ik zal nooit een thriller schrijven, omdat ik niet geïnteresseerd ben in de beperkingen en de regels die kleven aan genrefictie. Waarom moeten er regels zijn? De roman is een van de laatste bastions van vrijheid in een wereld van toenemende uniformiteit en psychische controle. Laten we dat zo houden.’n

‘Thrillers zijn conservatief’; SPECIAL DETECTIVE & THRILLERGIDS 2012

Waarom heeft u de Gold Dagger gewonnen?
‘Dat komt denk ik door de simpele en originele plot van Rusteloos land: het is simpel omdat de held van het verhaal een kind is, en het is origineel om dezelfde reden. De chemie tussen Steven, het jongetje, en de moordende pedofiel voegt kinderlijke hoop samen met een intense en onbegrijpelijke slechtheid. Toch vind ik het nog steeds onvoorstelbaar; toen ik hoorde dat ik had gewonnen, kreeg ik de slappe lach.’
Wat is er veranderd sinds het succes van uw debuut?
‘Om te beginnen kon ik het me weer veroorloven om mijn kachel aan te doen. Ik nam een jaar vrij om aan Rusteloos land te werken en op het laatst was ik blut. Toen het gekocht werd door een uitgeverij zou het nog een maand duren voordat ik mijn hypotheek niet meer kon betalen. Het gekke is dat ik wist dat alles goed zou komen, ook al leek het alsof me een ramp te wachten stond. Dat was heel anders toen ik Opgesloten schreef; dat was een nachtmerrie. Er rustte ontzettend veel druk op mijn schouders en ik huilde elke dag omdat ik zeker wist dat ik mensen teleur zou stellen.’
Opgesloten is geen vervolg op Rusteloos land, maar het speelt zich wel af in Exmoor en voor Steven is een bijrol weggelegd. Waarom?
‘Na mijn achttiende heb ik een tijd in die omgeving gewoond en mijn moeder woont er nog steeds, het is bekend terrein. Als ik er ben, voel ik me veilig en geborgen, het is er mooi en doet in eerste instantie niet vijandig aan. Maar als het mist, dan is het er spookachtig. Dat vind ik fascinerend. Steven wilde ik graag laten terugkomen omdat ik mezelf in hem zie. Toen ik zelf jong was, was ik net zo serieus en vroeg-volwassen als hij. Ik kan me voorstellen dat ik vaker over hem schrijf.’
Uw eerste boek gaat over een pedofiel, uw tweede over iemand die bedlegerige mensen vermoordt. Hoe verplaatst u zich in de daders?
‘Ik vind dat helemaal niet moeilijk; ik bekijk de zaken gewoon door hun ogen. Dat kan ik in elke situatie, zelfs al ben ik het niet met mensen eens. Soms helpt het om terug te denken aan het meest misdadige dat ik ooit heb gedaan: in 1982 heb ik een hond geschopt, daar haat ik mezelf nog steeds om.’

‘Op het laatst was ik blut’; SPECIAL DETECTIVE & THRILLERGIDS 2012

In Denemarken noemen ze u de ‘koning van het misdaadverhaal’. Bent u dat ook?
‘Helemaal niet. Ik heb liever niet dat ik zo genoemd word. Ik heb niets tegen het genre, maar ik schrijf heel anders. Ik gebruik geen trucs; het is niet zo dat er een moord wordt gepleegd op de eerste pagina en dat de oplossing op de laatste pagina wordt aangedragen. Ik schrijf boeken met suspense en andere thriller-elementen, maar geen traditionele misdaadverhalen. De focus ligt op de personages. Toch sta ik in sommige landen bekend als misdaadauteur. Een clementine en een mandarijn zijn toch ook heel anders? Sinds ik een aantal jaar geleden wereldwijd succes heb gekregen en “de vinger uit de dijk is” – zoals jullie in Nederland misschien zouden zeggen – gaan media en uitgevers soms met me aan de haal. Ze plaatsen me in een hokje waar ik niet in hoor.’
In welk hokje mogen we u plaatsen?
‘Toen ik zestien was, zei mijn vader tegen me: “Ik zie dat je veel verschillende talenten heb. Beloof me dat als je opgroeit, je al die talenten onderzoekt. Denk niet aan het geld of het succes, maar doe wat je gelukkig maakt.” Ik ben uitgever geweest, studeerde politicologie en verkocht stripboeken. Een heel groot hokje, dus.’
Tijdens uw jeugd woonde u in een psychiatrische inrichting omdat uw vader daar werkte.
‘Mijn vader was een controversiële dokter; terwijl de meeste dokters in de jaren vijftig en zestig hun patiënten platspoten met medicijnen, koos hij voor een actieve behandeling met als doel een terugkeer naar de maatschappij. Mijn vader heeft me geleerd om niet bang te zijn voor krankzinnigen en dat mensen zonder psychische aandoening soms krankzinniger gedrag vertonen. In de inrichting had ik een goede vriend, hij beschermde me en we liepen hand in hand over het terrein. Hij was kapitein geweest en gek geworden nadat hij zijn vrouw had vermoord, met één vuistslag. Ik hield van hem.’
Hoe heeft die ervaring uw boeken beïnvloed?
‘Ik weet nu dat psychopaten heel charmant kunnen zijn, dus als lezer moet je ook gecharmeerd zijn van de psychopaat, anders is het een slecht boek. Standaard misdaadverhalen zijn vaak zwart-wit; de slechterik is slecht en de held is heldhaftig. Zo is het leven niet, en ik wil ook niet dat mijn boeken zo zijn.’

‘Ik gebruik geen trucs’; SPECIAL DETECTIVE & THRILLERGIDS 2012

Wat is er veranderd nadat u de Gouden Strop had gewonnen?
‘Ik heb een opdracht gekregen om een kinderboek te schrijven, de verkoop is toegenomen en ik verdiende een aardig geldbedrag. Dat je de nummer één wordt uit een lijst met 111 boeken geeft een goed gevoel en dat ervaar ik als erkenning, al ben ik nog steeds een onbekende thrillerauteur.’
Waarom verdiende u de prijs?
‘In De handen van Kalman Teller heb ik de juiste balans gevonden tussen het verstrekken van informatie – ik schrijf altijd over werkelijk gebeurde zaken –, het uittekenen van de twee belangrijkste karakters, een spannende opbouw en een goede plot. Het vinden van die balans is elke keer zoeken. Op dit moment werk ik aan mijn vijfde boek waarin het gaat over klimaatverandering, emissierechten en de handel in zogenoemde ‘carbon credits’: een nieuw ‘derivaat’ van de financiële markten. Het klimaat gaat me zeer aan het hart en met een wereldwijde economische crisis nog vers in gedachten lijkt het me zeer onverstandig om die in handen te geven van de financiële sector.’
Waar haalt u inspiratie vandaan?
‘Door veel te lezen – en zeker niet alleen maar thrillers. Zo leer ik wat goed schrijven is en doe ik ideeën op. Haruki Murakami is een van mijn favorieten. De handen van Kalman Teller begint met een citaat van hem: “Wie kan in hemelsnaam de zee en wat erin weerspiegeld wordt onderscheiden? Of het verschil tussen regen en eenzaamheid?” Prachtig. In zijn geval neem ik soms zelfs letterlijk een mooie zin, gedachte of stukje dialoog over. Het gaat hooguit om een paar regels en ik zie het eerder als eerbetoon dan als plagiaat.’
In al uw boeken is privédetective Jager Havix de hoofdpersoon. Wie is hij?
‘Een mens van vlees en bloed. Iemand die dus ook zo nu en dan worstelt met het leven. Kent u de uitspraak “We staan in onze eigen schaduw en vragen ons af waarom het donker is”? Dat is ook op hem van toepassing. Arnaldur Indriðason zei eens over zijn hoofdpersoon: “Ik kan doorgaan met Erlendur zolang ik het idee heb dat ik hem nog niet helemaal ken.” Dat geldt ook voor mij: er is nog genoeg te schrijven over de ouder, en hopelijk wijzer wordende Jager Havix.’

‘Ik lees niet alleen thrillers’; SPECIAL DETECTIVE & THRILLERGIDS 2012

De hoofdpersoon van uw eerste boek is een vrouw met een zeldzame aandoening.
‘Ik bedacht het verhaal nadat ik las over een man die in 1953 was geopereerd aan epilepsie. De operatie mislukte en daarna kon hij geen nieuwe herinneringen meer vormen. Hij leefde voortdurend in het verleden.Hoe zou het voelen om in de spiegel te kijken,een jong mens te verwachten maar een oudje te zien, vroeg ik me af. Plotseling zag ik Christine voor me, mijn hoofdpersoon.’
Hoe heeft u zich ingeleefd?
‘Steeds als Christine wakker wordt, is ze het grootste deel van haar geheugen kwijt. Ik heb die aandoening niet en ben geen vrouw, maar Voor ik ga slapen gaat óók over ouder worden. Toen het idee voor het verhaal ontstond, werd ik bijna veertig en worstelde ik met mijn leeftijd. Sommige mensen kopen dan een gitaar of hebben een affaire, ik dacht na over leeftijd en herinneringen en ging schrijven. Op mijn zeventiende ging ik naar bed met het idee dat ik met Brad Pitt zou trouwen. We hebben allemaal dromen die niet uitkomen, en dat is best confronterend. Christine ervaart dat in extreme mate.’
Tot dusver verscheen uw boek in dertig landen. Hoe verklaart u dat succes?
‘Ik vond het onderwerp interessant, de reacties van mijn docent en medestudenten (Watson volgde een schrijfopleiding van een halfjaar, KB) waren positief en ik was door een literair agent benaderd, maar ik was nog steeds onzeker over de toekomst. Vierentwintig uur nadat mijn agent het manuscript naar uitgeverijen had opgestuurd, raakte alles in een stroomversnelling. Een grote uitgever wilde het hebben en een maand lang gebeurde er elke minuut iets nieuws of iets spannends. Dat mijn boek zelfs over de grens wordt gelezen, dat ik hier nu zit, in Nederland, is nauwelijks te bevatten. Misschien is het het onderwerp, misschien is het de kwaliteit, maar waarschijnlijk is het ook veel mazzel.’
Op welke manier heeft het succes van Voor ik ga slapen uw leven veranderd?
‘Ik heb heel lang als verpleegkundige in Londen gewerkt en deed schrijven er een beetje naast. Op een dag besloot ik dat ik alleen maar écht gelukkig zou worden als ik meer tijd in het schrijven zou investeren. Ik ben parttime gaan werken en begon met een schrijfcursus. Nu ben ik echt gelukkig.’